Czerwony snajper. Wspomnienia z frontu wschodniego

Jewgienij Nikołajew

Tłumaczenie: Marcin Cybulski

Original title: Снайперские дуэли: звёзды на винтовке

Copyright © Дина Николаева, 2017
published by arrangement with Greenhill Books, London, UK.
All rights reserved.

Copyright © 2018 by Wydawnictwo RM
Wydawnictwo RM, 03-808 Warszawa, ul. Mińska 25
rm@rm.com.pl
www.rm.com.pl

Żadna część tej pracy nie może być powielana i rozpowszechniana, w jakiejkolwiek formie i w jakikolwiek sposób (elektroniczny, mechaniczny) włącznie z fotokopiowaniem, nagrywaniem na taśmy lub przy użyciu innych systemów, bez pisemnej zgody wydawcy.

Wszystkie nazwy handlowe i towarów występujące w niniejszej publikacji są znakami towarowymi zastrzeżonymi lub nazwami zastrzeżonymi odpowiednich firm odnośnych właścicieli.

Wydawnictwo RM dołożyło wszelkich starań, aby zapewnić najwyższą jakość tej książce, jednakże nikomu nie udziela żadnej rękojmi ani gwarancji. Wydawnictwo RM nie jest w żadnym przypadku odpowiedzialne za jakąkolwiek szkodę będącą następstwem korzystania z informacji zawartych w niniejszej publikacji, nawet jeśli Wydawnictwo RM zostało zawiadomione o możliwości wystąpienia szkód.

ISBN 978-83-7773-968-6
ISBN 978-83-8151-060-8 (ePub)
ISBN 978-83-8151-061-5 (mobi)

Redaktor prowadzący: Irmina Wala-Pęgierska
Redakcja: Mirosława Szymańska
Korekta: Dorota Wojciechowska
Nadzór graficzny i projekt okładki: Grażyna Jędrzejec
Edytor wersji elektronicznej: Tomasz Zajbt
Opracowanie wersji elektronicznej: Marcin Fabijański
Weryfikacja wersji elektronicznej: Justyna Mrowiec

W razie trudności z zakupem tej książki prosimy o kontakt z wydawnictwem: rm@rm.com.pl

Spis treści

Wstęp

Od Autora

Rozdział 1 Rozmyślania porucznika Butorina

Rozdział 2 Zostaję snajperem

Rozdział 3 Mój pierwszy partner

Rozdział 4 „Bij strażaków!”

Rozdział 5 Wojenna codzienność

Rozdział 6 Pojedynek

Rozdział 7 Ciężki bój

Rozdział 8 Niezwykła operacja

Rozdział 9 Byliśmy młodzi

Rozdział 10 Nieoczekiwane spotkanie

Rozdział 11 Na zlocie snajperów

Rozdział 12 Znowu w pułku

Rozdział 13 „Zaproszenie”

Rozdział 14 Znowu w zwiadzie

Rozdział 15 Nasza Żenia

Rozdział 16 Odważne dziewczęta

Rozdział 17 Z wizytą u kirowców

Rozdział 18 Z Radzieckigo Biura Informacyjnego…

Rozdział 19 Taka nasza praca

Rozdział 20 Trzydzieści pięć lat później

Rozdział 21 „Zadziwiająca historia opowiedziana przez Rosjanina”

Wstęp

Szacunek do celnego strzelania cechował ludzkość już w czasach biblijnych. Nie bez racji jedną z najbardziej znanych historii Starego Testamentu jest opowieść o tym, jak drobny Dawid, za pomocą prymitywnej broni (procy), celnym strzałem powalił znacznie większego od siebie i silniejszego Goliata. W późniejszych latach ofiarą łuczników angielskich w bitwach pod Crécu, Poitiers i Azincourt padło rycerstwo francuskie, co po raz kolejny dowiodło przewagi broni „zdalnej” nad „kontaktową”. Łuk wymagał od strzelca jednakże nie tylko wprawnego oka, lecz również ponadprzeciętnej siły fizycznej, dlatego też uczynienie ze zwykłego człowieka strzelca było zajęciem raczej długim i kosztownym. Prawdziwy strzelec piechoty pojawił się na masową skalę dopiero w okresie rozkwitu broni palnej, która sprawiła, że do oddawania strzału nie potrzebowano już siły mięśni, a jedynie energii powstałej w efekcie spalania ładunku miotającego. Początkowo donośność arkebuza i muszkietu w niewielkim tylko stopniu przewyższała dystans lotu strzały łuku czy bełtu używanego w kuszach, a jednak w procesie doskonalenia broni palnej (przejście od prochu czarnego do prochu ziarnistego, upowszechnienie zamka skałkowego zamiast lontu, poprawa jakości stali luf) jej pociski zaczęły pokonywać coraz większe dystanse.

Wraz z pojawieniem się luf gwintowanych zasięg strzału znacząco się zwiększył i już w XVIII wieku w państwach niemieckich zaczęły powstawać posterunki policji, której funkcjonariusze z własnych środków nabywali broń gwintowaną. Większość z nich w czasie wolnym od pracy trudniła się myślistwem, wskutek czego pracownik takiego oddziału zyskał miano „jegra”, które w języku niemieckim oznaczało myśliwego (Jaeger). W boju jegrzy działali tyralierą, znajdując się przed główną koncentracją swoich wojsk, zaś ich zadaniem było unieszkodliwianie wrogich oficerów i osłona własnych saperów. W latach późniejszych podobne wojska, uzbrojone w sztucery o krótkich, gwintowanych lufach, za to dużego kalibru, zaczęły się pojawiać także w innych mocarstwach europejskich. Na największą skalę wojska złożone z jegrów formowano w czasach wojen napoleońskich.

Za oceanem rozwój broni gwintowanej przybrał zgoła inny charakter – proch i ołów w koloniach brytyjskich i francuskich były towarem deficytowym, dlatego też kaliber lufy się zmniejszał, zwiększała się za to jej długość. Gwarantowało to zarówno efektywniejsze wykorzystanie energii prochu, jak i względnie dużą prędkość początkową pocisku, pozytywnie rzutującą na dokładność strzału oraz jego działanie rażące. Broń, która się w rezultacie tego pojawiła (karabin Kentucky), wiernie służyła zatem swojemu właścicielowi tak na polowaniu, jak i w boju. W wojnie o niepodległość Stanów Zjednoczonych sformowano kilka oddziałów strzeleckich; spośród nich największą popularność zyskały te z korpusu lekkiej piechoty pułkownika Daniela Morgana, które w bitwie pod Saratogą zlikwidowały znaczną część oficerów brytyjskich, włączając w to generała Simona Frasera. W niemałym stopniu przyczyniło się to do zwycięstwa Amerykanów w bitwie, która stała się punktem zwrotnym całej wojny.

Wojny europejskie i amerykańskie na dobre ugruntowały jedno z zasadniczych zadań strzelców (dysponujących bronią o wiele bardziej dalekonośną niż strzelby piechoty liniowej), a mianowicie rażenie wrogich celów o znaczeniu priorytetowym. Bliżej końca XVIII wieku wśród pełniących służbę w Indiach żołnierzy brytyjskich zrodził się termin to snipe, oznaczający strzelanie do bekasa (snipe), co wymagało od strzelca niezwykle celnego oka. W rezultacie doprowadziło to do pojawienia się słowa „snajper” (sniper), które w naszych czasach jest synonimem strzelca wyborowego. Nawiasem mówiąc, od dzisiejszego snajpera wymaga się, oprócz wprawnego oka, także szeregu innych umiejętności.

Mimo skończonej doskonałości zamka skałkowego należy odnotować, że w pewnym momencie stał się on głównym czynnikiem negatywnie rzutującym na celność strzału. Rozłożony na półce proch podczas deszczu wilgotniał, powodował niebezpieczny dla oczu żołnierza rozbłysk w czasie strzału i zbyt wolno zapalał główny ładunek. Sytuacja poprawiła się dopiero w początkach XIX wieku wraz z pojawieniem się zamka kapiszonowego, kiedy to niezawodność i prędkość zapalania ładunku miotającego znacznie się zwiększyły, a jednocześnie zniknął – irytujący strzelca – błysk. Oprócz tego pojawiły się pociski typu Minié, które można było bez problemu załadować do przewodu lufy, a dzięki temu, że miały one wklęsłe dno, podczas działania ciśnienia gazów prochowych rozszerzały się i dokładnie przylegały do gwintu lufy. Wcześniej żołnierz musiał dosłownie wbijać sporej wielkości pocisk do lufy, przepychając go aż ku jej tylnej części. W efekcie zwiększyła się zarówno prędkość, jak i celność strzału, co doprowadziło do zauważalnego wzrostu odległości, na którą można było strzelać. W rezultacie pojawiły się bardziej efektywne przyrządy celownicze, a także powszechnie rozwinęła się fortyfikacja polowa, ponieważ salwy oddawane z karabinów o gwintowanych lufach w kierunku skoncentrowanych oddziałów piechoty powodowały ogromne straty. W czasach „zakopywania się” piechoty w ziemię pojawiła się jeszcze jedna specjalizacja snajpera – prowadzenie „niepokojącego” ognia w wojnie pozycyjnej.

Mimo że w połowie XIX wieku różnice w uzbrojeniu piechoty liniowej i strzelców wyborowych praktycznie zanikły, pojawił się inny przyrząd, który wizualnie świadczył o przynależności karabinu do snajpera, a mianowicie celownik optyczny, zwany też niekiedy teleskopowym. W Europie na tę nowinkę nie zwrócono szczególnej uwagi, natomiast za oceanem, gdzie wybuchła wojna Północy z Południem, strzelców wyposażonych w karabiny z celownikami optycznymi usiłowano zgrupować w odrębne oddziały, wyznaczając im zarówno zadania należące niegdyś do jegrów, jak i nakładając na nich obowiązek „terroryzowania” przeciwnika. Wypada zasygnalizować, że z tego drugiego zadania snajperzy tak Północy, jak i Południa wywiązali się wzorowo, likwidując pokaźną liczbę wrogich dowódców. Z drugiej jednak strony koncentracja strzelców wyborowych w jednej grupie nie zdała egzaminu – o wiele lepsze rezultaty osiągnięto dzięki włączeniu tych „specjalistów” do zwykłej piechoty liniowej. W trakcie działań bojowych okazało się też, że od snajpera wymaga się ponadto umiejętności zręcznego kamuflażu, ponieważ w sytuacji, kiedy przeciwnik orientował się, że strzela do niego snajper, natychmiast otwierał ogień huraganowy w kierunku wszystkich podejrzanych obiektów.

W taki oto sposób już w połowie XIX wieku został z grubsza nakreślony zestaw zadań powierzanych snajperowi, wymogi co do jego uzbrojenia, a także katalog sprawności, które powinny były charakteryzować strzelca takiego typu. Niemniej jednak, kiedy rozpętała się I wojna światowa, żadna ze stron w niej uczestniczących nie miała w arsenale swoich sił zbrojnych oddziałów snajperskich. Spowodowane to było absolutną pewnością dowódców co do tego, iż działania bojowe będą nosić charakter przejściowy i manewrowy, bez potrzeby uciekania się do środków fortyfikacji polowej. Oczywistością jest, że w ciągu półwiecza karabiny poważnie zmodyfikowano – w odróżnieniu od broni odprzodowej okresu wojny krymskiej i secesyjnej, której to broni żołnierz znajdujący się w pozycji leżącej nie był w stanie załadować, nowe „magazynki” umożliwiały ponowne załadowanie niemal natychmiast i w dowolnej pozycji. Karabiny takie strzelały także dalej i celniej, a dzięki stosowanemu w nich prochowi bezdymnemu nie zdradzały pozycji strzelającego i umożliwiały prowadzenie długotrwałego ognia bez konieczności czyszczenia broni. Zakładano, że podczas działania tyralierą żołnierze piechoty, wykorzystując ukształtowanie terenu, zdołają dotrzeć do przeciwnika z akceptowalnym poziomem strat. W rzeczywistości było jednak zupełnie inaczej.

Wyposażenie jednostek piechoty w pokaźny zasób karabinów maszynowych i wzrost donośności (włączając w to strzelanie z pozycji zamkniętych) oraz efektywności (dzięki szrapnelom i granatom) ognia artyleryjskiego doprowadziło do ogromnych strat podczas ataków. W efekcie tego piechota – zamiast prowadzić zintensyfikowane manewry – „zakopała się” w ziemi, a linię frontu pokryła gęsta sieć transzei. W tej sytuacji niezwykle ważna stawała się możliwość bezustannego trzymania przeciwnika w napięciu i dosłownie uniemożliwienie mu wychylenia nosa z okopu. Wycieńczona z powodu permanentnego terroru snajperskiego obrona nieprzyjacielska stawała się zatem dużo łatwiejszym celem podczas natarcia.

Pierwsze oddziały snajperskie pojawiły się w armii niemieckiej, co nie może budzić specjalnego zdziwienia, ponieważ to właśnie niemiecki przemysł optyczny był w stanie dostarczyć swoim obywatelom (sportowcom i myśliwym), a także wojskowym szkołom strzeleckim, niezawodnych celowników teleskopowych, zdolnych wytrzymać systematycznie zwiększający się odrzut karabinów strzelających pociskami o dużej mocy. Podjęta zresztą przez dowództwo niemieckie próba „zmobilizowania” broni należącej do obywateli spełzła na niczym – jej właściciele kategorycznie odmówili wydania swoich prywatnych karabinów, a nieliczne egzemplarze, które trafiły na front, rozczarowały swoją balistyką obliczoną na naboje 8×57 wz. 1888 wyposażone w pociski o małej prędkości, o wierzchołku nie szpiczastym, a zaokrąglonym. Jednakże już w początkach 1915 roku pojawiły się celowniki, które były w stanie wytrzymać odrzut nowego naboju, a także wsporniki przeznaczone do ustawiania na nich przyrządów optycznych w karabinach Mauser wz. 1898. Wsporniki owe konstruowano w Prusach i Bawarii, przy czym pierścienie tych drugich utrzymywały celownik bezpośrednio nad komorą zamkową, co pozytywnie wpływało na balans broni i wygodę brania obiektów na cel, choć jednocześnie zmuszało do ładowania magazynku po jednym naboju. W systemie pruskim z kolei pierścienie znajdowały się u góry i na lewo od komory zamkowej, co umożliwiało ładowanie karabinu z łódki nabojowej, chociaż negatywnie odbijało się na ergonomii. Same celowniki produkowały różne firmy, wśród których było też słynne przedsiębiorstwo Carl Zeiss.

Powtarzające się przypadki śmierci z powodu ran głowy nie wzbudziły początkowo szczególnych podejrzeń Anglików, jednakże w konsekwencji jednego z ataków w ręce żołnierzy brytyjskich trafił Mauser wyposażony w przyrządy optyczne, w rezultacie czego dowództwo wojskowe Anglii przystąpiło do pracy nad konstrukcją własnego ekwipunku snajperskiego. W charakterze broni tymczasowej wykorzystywano karabiny znane Brytyjczykom pod nazwą „Pattern 14” i „Eddystone”. Tę samą broń Amerykanie określali mianem „Enfield” i „M1917”, z kolei w innych krajach nazywano ją brytyjskim Mauserem. Kontyngent kanadyjski zaś używał własnej konstrukcji karabinów Ross, które stały się najcelniejszą (ale nie najbardziej niezawodną) bronią na naboje .303 British. Wspólną cechą obu systemów były mechaniczne przyrządy celownicze ze znajdującą się przy oku strzelca regulowaną pokrętłem szczerbinką, która dzięki długiej linii celowania gwarantowała zwiększoną skuteczność trafiania. „Mechanika” ustępowała zresztą „optyce”, dlatego też ostatecznie Anglicy wyposażyli swoje karabiny Lee-Enfield w solidne celowniki teleskopowe No. 32, zaś do „Eddystone’ów” montowano celowniki firm Periscopic Prism Co. i Aldis, przy czym te drugie instalowano na wspornikach wyposażonych w pierścienie przesunięte w lewo (na modłę systemu pruskiego).

Francja, sojusznik Wielkiej Brytanii, w charakterze zasadniczego karabinu snajperskiego korzystała ze sprawdzonego modelu Lebel Mle 1886, którego solidna komora zamkowa gwarantowała wysokie skupienie trafień. Karabin wyposażono w optyczne przyrządy celownicze firmy Puteaux model APX16/APX17, których mocowanie – za sprawą skomplikowanej procedury ładowania magazynku lufowego Lebela – było przesunięte w lewą stronę.

Dramatycznie skromną liczbą celowników optycznych dysponowały także Włochy i Austro-Węgry, które montowały je do karabinów Carcano Mod. 91 oraz Mannlicher M1895. W pozostałych krajach, włączając w to Rosję, karabinów snajperskich używano bardzo rzadko.

W okresie międzywojennym (lata 20. i 30.) w armiach europejskich podejście do broni snajperskiej właściwie się nie zmieniło od chwili zakończenia I wojny światowej (co najwyżej pojawiło się kilka udoskonalonych modeli celowników). Było to rezultatem chronicznej niechęci ludzi związanych z wojskiem do kolejnego ugrzęźnięcia w wojnie pozycyjnej. Królowało przekonanie, że lotnictwo, czołgi i piechota zmechanizowana do spółki z artylerią pozwolą uniknąć „zakopywania się” w transzejach. Kwintesencją takiego podejścia do sprawy stała się niemiecka koncepcja „wojny błyskawicznej”, blitzkriegu, który w ogóle nie przewidywał „siedzenia w okopach”. Żołnierz piechoty powinien szybko identyfikować cel i mieć wystarczająco szerokie pole widzenia, do czego konieczny był całkowicie inny celownik, umożliwiający branie obiektu na cel przy obojgu otwartych oczach. Dlatego skonstruowano celowniki teleskopowe ZF 40 i ZF 41 montowane nie nad komorą zamkową, a w pobliżu podstawy celownika, przy czym stopień powiększenia rozmiarów celu w okularze tej optyki wynosił zaledwie 1,5× zamiast typowych 2,5× – 3×, za to maksymalna odległość oczu strzelca od okularu, przy której obraz w celowniku jest jeszcze widoczny, była niezwykle duża. Strzelający nie musiał już mrużyć drugiego oka i zyskiwał możliwość bardzo szybkiego „chwytania” celu dzięki jeszcze jednej cesze celownika optycznego, a mianowicie ustawieniu znaku celowniczego i celu w jednej powierzchni ogniskowej, w rezultacie czego oko strzelca nie musiało ogniskować się na przemian to na szczerbince, to na muszce, to znów na celu. Obecnie celowniki tego typu, które w przypadku broni osobistej otrzymały miano „Scout”, wykorzystywane są w karabinach maszynowych różnych armii świata. W szczególności w amerykańskich karabinach M4 montowane są niepowiększające (1×) celowniki Aimpoint M68, dzięki czemu możliwość trafienia celu zauważalnie wzrosła.

W ZSRR wariant wyborowy karabinu Mosin-Nagant na masową skalę produkowany był od 1936 roku, a wyposażono go we wspornik umocowany z lewej strony komory zamkowej. Od seryjnych triochliniejek modele snajperskie różniły się lufami z lepszych gatunków stali oraz dokładniejszym skupieniem i wydłużonym, zagiętym trzonkiem rękojeści zamka, który pozwalał ponownie załadować broń, nie zaczepiając o przymocowany nad komorą zamkową celownik. Skonstruowany na bazie optyki niemieckiej celownik Jemieljanowa (w skróce: „PE”) miał czterokrotne przybliżenie i cechował się raczej toporną konstrukcją, a jednak wyróżniał się pewnym unikatowym i nowatorskim elementem. Połączenie „PE” z karabinem automatycznym AWS-36 wz. 1936 konstrukcji Simonowa stało się pierwszym na świecie masowym, samopowtarzalnym zestawem snajperskim. Następnie, w toku doświadczeń wyniesionych z eksploatacji, opracowano bardziej kompaktowy i prosty „celownik uniwersalny” („PU”) z powiększeniem 3,6×, stosowany zarówno w wariancie wyborowym triochliniejki, jak i w samopowtarzalnych karabinach SWT-38 i SWT-40 konstrukcji Tokariewa odpowiednio z roku 1938 i 1940. Wszystkie wymienione powyżej radzieckie karabiny snajperskie niemal od razu po napaści hitlerowskich Niemiec na ZSRR stały się najbardziej pożądaną przez żołnierzy niemieckich zdobyczą. Tak wielkie zainteresowanie bronią radziecką spowodowane było obecnością w niej optyki zapewniającej większe przybliżenie, a ponadto umieszczonej znacznie bliżej oka strzelca. Po upadku koncepcji blitzkriegu i „wojny okopowej” snajperski „zakres roboczy” w Stalingradzie przesunął się w kierunku bardziej typowej odległości – od 300 metrów i więcej. Celowniki radzieckie w nowych warunkach okazały się po prostu bardziej efektywne.

W celu sprostania zwiększającemu się zakresowi odległości niemieckie siły zbrojne pod numerem ZF 42 włączyły do swego arsenału różne celowniki komercyjne z przybliżeniem od 4× do 6×, choć jednocześnie rzadko odpowiadające wymaganiom ekwipunku wojennego (w szczególności dotyczyło to odnotowywania przypadków uszkodzenia celowników – zarówno z powodu niewłaściwej eksploatacji, jak i pod działaniem odrzutu). Dopiero od 1943 roku w Niemczech zaczęto produkcję tanich i niezawodnych celowników ZF 4, nazywanych tak z racji dostępnego w nich powiększenia (4×) i zaprojektowanych z oczywistej inspiracji radzieckiego celownika „PU”. Dzięki szybko zdejmowalnemu wspornikowi celownik ZF 4 mógł być montowany w typowym miejscu (nad komorą zamkową) i gwarantował trafienie celu na typowym „roboczym” dystansie snajperskim. Produkcja celownika „Scout” ZF 41/1 trwała jednak aż do 1945 roku.

Karabiny snajperów radzieckich także odpowiadały wymaganiom stawianym przed bronią snajperską, z wyjątkiem mechanizmu spustowo-uderzeniowego triochliniejki, charakteryzującego się pojedynczym działaniem i skrajnie nieudanym bezpiecznikiem. W literaturze wspomnieniowej pojawiają się także zarzuty w stosunku do samopowtarzalnego karabinu Tokariewa, któremu regularnie wytyka się przede wszystkim brak niezawodności i niską celność. Zarówno jednak Finowie, jak i Niemcy bardzo cenili sobie zdobyczne SWT, przyjmując owe karabiny w skład swojego arsenału – w tym także snajperskiego. Ogółem „zawodność” SWT w warunkach frontowych można wytłumaczyć niedostateczną znajomością powierzonego mienia wśród zdecydowanej większości żołnierzy Robotniczo-Chłopskiej Armii Czerwonej, co w konsekwencji prowadziło do niewłaściwego nanoszenia smaru (często pośledniego gatunku) na konkretne elementy broni, a także błędnego ustawienia regulatora komory gazowej. Oprócz tego deficyt rodzimego prochu karabinowego, który wywołały działania wojenne, był kompensowany na mocy Lend-Lease Actu dostawami z USA. Jak sygnalizuje znany historyk wojskowości Michaił Nikołajewicz Swirin, dodatki zmniejszające wydobywający się z lufy rozbłysk, które zawierał przysyłany w ramach wyżej wspomnianej ustawy proch, prowadziły do szybszego gromadzenia się nagaru w otworach odprowadzających gazy z lufy, których czyszczenie w warunkach frontowych było bardzo utrudnione. Amerykański punkt widzenia koncentruje się z kolei na zawartości w Lend-Lease’owskim prochu 2-nitrodifenyloaminy (spowalniającej jego proces rozpadu) oraz węglanu wapnia, regulującego kwasowość podczas spalania prochu. Oba dodatki zawierały jednak sporo węgla, który właśnie w postaci nagaru zatykał otwory odprowadzające gazy. Sytuacja komplikowała się tym bardziej, że proch amerykański miał inną niż rodzimy produkt krzywą ciśnienia w lufie, co również wymagało dokładnej regulacji komory gazowej. Zarzuty stawiane SWT-40 były także konsekwencją obecności bardziej pochyłych nacięć wewnątrz jego lufy, z powodu czego broń, podczas strzelania pociskiem ciężkim, ustępowała w planie skupienia i donośności wyborowemu wariantowi triochliniejki. Z drugiej jednak strony wielu snajperów radzieckich (w tym Bohater Związku Radzieckiego Ludmiła Pawliczenko, która na swoim koncie ma 309 zlikwidowanych hitlerowców), przyznawało palmę pierwszeństwa właśnie snajperskiemu wariantowi SWT-40.

Uwzględniając wszystko to, co zostało zasygnalizowane powyżej, można skonkludować, że przed wybuchem Wielkiej Wojny Ojczyźnianej Związek Radziecki dysponował w pełni przyzwoitym arsenałem snajperskim, który w niczym nie ustępował wzorcom światowym, a biorąc pod uwagę cały szereg innych parametrów, nawet znacząco je przewyższał. Niemniej jednak każdy karabin jest tylko narzędziem w rękach snajpera i wyłącznie od człowieka zależy ostateczny rezultat jego działania. Imponujący katalog zwycięstw snajperów radzieckich jest namacalnym potwierdzeniem skuteczności programów szkoleniowych prowadzonych zarówno przed powołaniem do armii, jak i w ramach przysposobienia wojskowego oraz sportowego, realizowanych w Związku Radzieckim w okresie między dwiema wojnami światowymi. Żadne zresztą przygotowanie artyleryjskie nie jest w stanie pomóc w przezwyciężeniu strachu przed śmiercią, który pojawia się przed każdą bez wyjątku walką. Tym, którym poświęcona jest niniejsza książka, się to udało, ponieważ bronili oni Ojczyzny.

Marin Miłczew

Pamięci mojej matki,
Anny Łukiniczny Nikołajewej,
która wychowała mnie na takiego człowieka,
jakim jestem teraz;
dzięki jej ogromnej miłości do mnie
przeżyłem na froncie i powróciłem do domu.

I wojna znów
Blokada znów…
A może czas zapomnieć nam?
Niektórzy mówią, że
„Nie trzeba,
Nie trzeba rozdrapywać ran.
Bo już się przecież nam znudziło
O wojnie słuchać opowieści,
I wierszy tyle się mówiło,
I zbrzydły o blokadzie treści”.
I można przyznać słuszność słowom,
Za pewnik można wziąć ich treść.
Lecz nawet jeśli jest to prawda,
To taka prawda –
Fałszem jest!
Ja nie na próżno tak się troszczę,
By wciąż pamiętać wojnę tę,
Pamięć ta przecież – nam sumieniem,
które
Jak siłę trzeba mieć…

Jurij Woronow

Przekład (nieopublikowany) autorstwa Eweliny Parafińskiej – przyp. tłum.

Od Autora

Zachęcony w swoim czasie i niejako natchniony przez wielkiego pisarza i poetę okresu wojny, K.M. Simonowa, zdobyłem się na odwagę i postanowiłem napisać książkę o wojnie, w której zamieściłem epigraf z wiersza leningradzkiego poety Jurija Pietrowicza Woronowa. Wersy te, które głęboko zapadły mi w duszę, przywołałem nie tylko po to, by pamięć o wojnie nie zgasła, lecz także dlatego, żeby to, o czym opowiedziałem, przyniosło pożytek naszemu dorastającemu pokoleniu.

Przeszedłszy ciężką szkołę życia i wojny, ja – szeregowy żołnierz, który przemierzył szlak od Narewskiej Bramy Triumfalnej w Leningradzie do Bramy Brandenburskiej w Berlinie i przetrwał wraz ze swymi towarzyszami dziewięćset dni blokady – pragnę podzielić się z młodzieżą wszystkim tym, czego doświadczyłem w tych najtrudniejszych dla naszej Ojczyzny latach, kiedy każdy z nas zdawał egzamin z wytrwałości i męstwa. Moim zamiarem było otwarcie jeszcze jednej karty historii Wielkiej Wojny Ojczyźnianej: opowiedzenie o tym, jak w oblężonym Leningradzie zrodził się i nabierał masowego charakteru ruch snajperski, który odegrał ogromną rolę w pozycyjnej, „okopowej” wojnie w warunkach blokady Leningradu.

Starzeją się weterani. Niemal pięćdziesiąt lat upłynęło od wydarzeń, o których opowiada książka Gwiazdy na karabinie (Звёзды на винтовке) [1]. Zasadniczo jest to początek wojny, pierwszy jej rok – najtrudniejszy okres dla oblężonego Leningradu. Jeszcze kiedy trwała wojna, zacząłem gromadzić materiały: przypatrywałem się wydarzeniom, ludziom, utrwalałem każdy charakterystyczny rys wojennej codzienności, zbierałem wycinki z gazet, dokumenty, przechowywałem zdjęcia, zapamiętywałem opowieści towarzyszy. Wszystko to bardzo mi się później przydało i ogromnie ułatwiło pracę nad rękopisem.

Wyrażam swoją głęboką wdzięczność moim krajanom – towarzyszom broni: weteranom 21. (109.) Czerwonosztandarowej, nagrodzonej Orderem Suworowa Leningradzkiej Dywizji Strzeleckiej wojsk NKWD, a w szczególności byłemu komisarzowi jej 14. Czerwonosztandarowego Pułku wojsk NKWD, nieżyjącemu już pułkownikowi rezerwy Iwanowi Iljiczowi Agaszynowi, który bardzo mi pomagał i stale wspierał w czasie pracy nad książką.

Niniejsza edycja książki jest jej drugim wydaniem (uprzedni tekst doświadczył poważnej „wycinki” materiału przygotowanego do publikacji przez „Lenizdat”[2]). W pierwszym wariancie z rękopisu usunięto wiele informacji, o których w czasach „zastoju” bądź to nie można było wspominać, bądź też przedstawione wydarzenia nie interesowały wydawcy. Obecnie książka została znacząco zmieniona, rozszerzona i usunięto z niej pomyłki zawarte w wydaniu pierwszym.

[1] Pierwsze wydanie rosyjskie ukazało się w 1985 roku – przyp. tłum.

[2] Lenizdat – radzieckie i rosyjskie wydawnictwo działające w Leningradzie (a następnie Petersburgu) w latach 1938–2009. Wygląda na to, że Jewgienij Nikołajew przygotowywał przedmowę do drugiego wydania swojej książki, które jednak ukazało się dopiero w roku 2009 (7 lat po śmierci autora) w Moskwie pod tytułem Pojedynki snajperskie. Gwiazdy na karabinie w serii „II wojna światowa. Armia Czerwona jest najsilniejsza!”. To właśnie ta edycja posłużyła za tekst źródłowy podczas pracy nad przekładem niniejszej książki – przyp. tłum.

Rozdział 1

Rozmyślania porucznika Butorina

Była połowa września 1941 roku, lecz mimo to słońce wciąż paliło niemiłosiernie. Zza Wzgórz Pułkowych w stronę Leningradu leniwie sunęły białe jak śnieg obłoki, rozpływając się gdzieś w rejonie Wielkiego Portu.

Napawając się panującą wokół ciszą oraz faktem, że ciągle jeszcze żyjemy, siedzieliśmy z wyciągniętymi nogami, na których mieliśmy buty z kirzy, gęsto pokryte przydrożnym pyłem. Siedzieliśmy w milczeniu, oparci rękami o ziemię porośniętą wysoką, zieloną trawą. Odpoczywając, bezmyślnie przyglądaliśmy się pracy naszych krajan (a umacniali oni wówczas obronę pułku) i patrzyliśmy, jak w sennym rytmie kołyszą się wierzchołki drzew w parku Szeremietiewskim, rozpościerającym się za punktem obrony naszej jednostki.

My – czyli dziesięciu zwiadowców pułkowych, którzy właśnie wrócili z kolejnej akcji. Szczelnie zawinięty w wojskową pelerynę, obok leżał jedenasty – nasz poległy towarzysz, którego przynieśliśmy na własnych rękach. Cieszyć się z tego co my niestety już nie mógł.

Siedziałem na uboczu, wijąc się z bólu, który przeszywał mi lewą rękę. „Oby tylko nie spostrzegli, że jestem ranny. Wtedy na pewno wyślą do szpitala i spróbuj potem znaleźć swoją jednostkę!” – myślałem. Na dłoń powoli spływała mi krew z rany, tak więc niepostrzeżenie wycierałem ją zdrową ręką za pomocą kępki trawy.

Nieopodal przechodził pułkowy instruktor sanitarny, zdecydowałem więc, że go zaczepię.

– Stary, zerknij, proszę, co się dzieje z moją ręką. Tylko jej zbytnio nie wykręcaj – trochę boli.

– Ech, jesteś ranny brachu! O proszę – dziura w waciaku! Gdzie tak oberwałeś? I ile czasu upłynęło od tego zdarzenia? – z zaniepokojeniem zapytał instruktor sanitarny.

– Tak ze dwadzieścia minut temu wróciliśmy ze zwiadu.

– To czemu milczałeś do tej pory?! – zapytał, otwierając swoją apteczkę. – Zaraz opatrzymy, założymy opatrunek uciskowy, zatamujemy krwawienie.

Starannie założył opatrunek, a następnie – bezpośrednio na waciak – założył stazę – wąskim, gumowym wężykiem ścisnął rękę przy lewym ramieniu.

– W te pędy goń do punktu sanitarnego – koniecznie trzeba zrobić zastrzyk przeciwtężcowy – powiedział instruktor, zamykając apteczkę.

Krew, która do tej pory nieustannie skapywała na mą dłoń, rzeczywiście przestała lecieć, jednak ból ręki wciąż jeszcze nie pozwalał o sobie zapomnieć.

– Wielkie dzięki, przyjacielu! Szkoda tylko, że jemu już niczym nie pomożesz. – Wskazałem głową zawinięte w pelerynę zwłoki.

– Taaak… W takich przypadkach medycyna – jak to mówią – jest bezsilna – wycedził. – To chociaż ty się pospiesz, żeby i ciebie tak samo nie zawinęli…

Z żalem zdałem sobie sprawę, że śmierci naszego towarzysza w jakimś stopniu winny jestem ja sam…

Rozdział 2

Zostaję snajperem

Rozdział 3

Mój pierwszy partner

Rozdział 4

„Bij strażaków!”

Rozdział 5

Wojenna codzienność

Rozdział 6

Pojedynek

Rozdział 7

Ciężki bój

Rozdział 8

Niezwykła operacja

Rozdział 9

Byliśmy młodzi

Rozdział 10

Nieoczekiwane spotkanie

Rozdział 11

Na zlocie snajperów

Rozdział 12

Znowu w pułku

Rozdział 13

„Zaproszenie”

Rozdział 14

Znowu w zwiadzie

Rozdział 15

Nasza Żenia

Rozdział 16

Odważne dziewczęta

Rozdział 17

Z wizytą u kirowców

Rozdział 18

Z Radzieckigo Biura Informacyjnego…

Rozdział 19

Taka nasza praca

Rozdział 20

Trzydzieści pięć lat później

Rozdział 21

„Zadziwiająca historia opowiedziana przez Rosjanina”