Spis treści

Zdrowie psychiczne, czyli od czego wszystko się zaczyna

Czy zdrowie psychiczne to współczesny wymysł?

Czy istnieje osoba zdrowa psychicznie?

Czy Polacy chodzą do psychiatry?

Psychika ma swój organ

Lubimy być anty, czyli antypsychiatria

Czy depresja to choroba tylko naszej cywilizacji?

Temperament w czasach starożytnych

Depresja w Polsce

Kampanie społeczne

Depresja medycznie

Objawy depresji

Skąd bierze się depresja?

Rodzaje depresji

Depresja zakłada maskę

Depresja w chorobach przewlekłych

Depresja seniorów

Depresja w zaburzeniach osobowości

Depresja w zaburzeniach endokrynologicznych

Depresja a środki psychoaktywne

Czy to już czas na wizytę?

Smutek

Zaburzenia adaptacyjne, czyli czy złamane serce to już depresja?

Żałoba

Boli mnie głowa, czyli mam depresję?

Somatyczne objawy depresji

Czy somatyzacja musi trwać minimum dwa tygodnie?

Kto mi pomoże?

Z czym do kogo?

Rozkład na części pierwsze

Czy mój bliski jest chory?

Co powinno nas zaniepokoić w zachowaniu bliskiej osoby?

Jak mogę pomóc?

Jak rozmawiać z chorym?

Czego nie mówić osobie z diagnozą psychiatryczną?

Pierwsza wizyta

Jak pierwsza wizyta wygląda z perspektywy psychiatry?

Czy dla psychiatry istnieją tematy tabu?

Czego obawiają się pacjenci?

Czy mówić bliskim o rozpoznaniu?

Leczenie w pigułce

Grupy leków psychiatrycznych

Psychoterapia

Terapie wspomagające

Narodowy Program Ochrony Zdrowia Psychicznego

Samobójstwo

Epidemiologia

Kto popełnia samobójstwo?

Zespół presuicydalny

Leczenie bywa trudne

Jak długo będę brać leki?

Czy depresję da się wyleczyć?

Życie po leczeniu

Słowniczek

Lista telefonów zaufania

Wybrana bibliografia

Przypisy

Rozdział 1

Zdrowie psychiczne, czyli od czego wszystko się zaczyna

Czy zdrowie psychiczne to współczesny wymysł?

Mogłoby się wydawać, że pojęcie zdrowia psychicznego pojawiło się stosunkowo niedawno, ponieważ początki medycyny skupiały się na tym, co widać, czyli na ciele i organach wewnętrznych. Prawda jest jednak taka, że o ludzką psychikę zaczęto dbać już za czasów balwierzy. Medycy szybko zauważyli, że rozmowa z pacjentem bywa najlepszym lekarstwem. Do dziś studenci medycyny na wszystkich klinikach uczą się podstawowej zasady: „Najważniejszy jest dobry wywiad i rozmowa z pacjentem”. To – po pierwsze – pomaga lekarzowi postawić właściwą diagnozę bez względu na specjalizację, a po drugie – pozwala pacjentowi poczuć się zaopiekowanym.

Samo pojęcie zdrowia psychicznego zawiera się w ogólnej definicji zdrowia w ujęciu Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), która brzmi: Zdrowie to nie tylko całkowity brak choroby czy kalectwa, lecz także stan pełnego fizycznego, umysłowego i społecznego dobrostanu.

Powyższa definicja zakłada, że zdrowie to nie tylko brak chorób, patologii, ale również utrzymanie dobrostanu, czyli dobrego samopoczucia we wszystkich aspektach życia człowieka, zachowanie idealnej równowagi. Trzymając się tego założenia, warto zadać sobie pytanie: czy w ogóle można być zupełnie zdrowym? W końcu nikt z nas nie jest doskonały, każdy boryka się z różnymi problemami. Bywamy choćby po prostu zmęczeni, mamy gorszy dzień, co według powyższej definicji wskazuje na to, że równowaga nie jest zachowana. Czy to od razu oznacza, że jesteśmy chorzy? Również nie. W ujęciu praktycznym definicja zdrowia oznacza dążenie do równowagi, aktywne starania o utrzymanie dobrego samopoczucia z dopuszczeniem, że nie zawsze się to udaje.

Martin Seligman, amerykański psycholog, wytypował wyznaczniki optymalnego życia:

Trzymając się tych zasad, możemy zachować dobrostan w zależnych od nas aspektach życia. Musimy jednak pamiętać o tym, że nie mamy wpływu na wszystko, co nas spotyka i co może odbijać się na naszym zdrowiu (choroby, traumy, wypadki).

Czy istnieje osoba zdrowa psychicznie?

Bardzo łatwo znaleźć się poza kręgiem ludzi normalnych.

Antoni Kępiński

Wiemy już, że bardzo trudno jest zachować pełne zdrowie zgodne z definicją WHO. Ale czy możemy powiedzieć o kimś, że jest całkowicie zdrowy psychicznie? Osoby z zaburzeniami psychicznymi nadal są stygmatyzowane – często mówi się o nich „wariat”, „świr”, „nienormalny”. Co jednak oznacza „nienormalny”? Tu znów posłużymy się definicją.

Zachowania normalne to zachowania powszechnie uważane za typowe dla danej kultury, społeczności, zgodne ze zwyczajami, obowiązujące w konkretnym czasie. Wiadomo, że kultura i zwyczaje są różne na różnych kontynentach, w różnych krajach, a nawet regionach. To, co dla jednego obszaru kulturowego jest normalne, dla drugiego może być dziwactwem. W Wielkiej Brytanii herbata z mlekiem to tradycyjny napój. U nas nie ma zwyczaju picia herbaty z mlekiem. Czy to oznacza, że Brytyjczycy są nienormalni? Nie, ponieważ ten zwyczaj jest zgodny z ich kulturą i typowy dla ich społeczeństwa.

Możemy też zapytać, które ze stwierdzeń jest prawidłowe: „Wychodzę na dwór”, „Wychodzę na pole” czy może „Wychodzę na podwórko”? To bardzo prozaiczny przykład tego, jak kultura, zwyczaje – a co za tym idzie – pojęcie normy mogą różnić się między konkretnymi społecznościami.

Zdrowie psychiczne to jednak coś więcej niż norma. Spójrzmy na to zagadnienie od drugiej strony – definicji zaburzenia psychicznego.

Zaburzenie psychiczne obejmuje zespół objawów. Pojęcie to nie jest terminem ścisłym i w każdym przypadku należy je rozpatrywać indywidualnie. W definicji mieszczą się objawy powodujące zniekształcenie postrzegania i regulacji emocji. To również cechy (jak np. w zaburzeniach osobowości) i zachowania odzwierciedlające psychologiczną, biologiczną lub rozwojową dysfunkcję. Przekładając to na prostszy język, możemy powiedzieć, że zaburzenie psychiczne to zespół objawów, problemów i zachowań, które są niezgodne z aktualnie przyjętymi normami w danym społeczeństwie, powodują problemy z utrzymywaniem prawidłowych stosunków międzyludzkich oraz sprawiają cierpienie choremu, utrudniając mu tym samym codzienne funkcjonowanie.

Wspominany już wcześniej psycholog Martin Seligman wyróżnił elementy patologii, które mogą zawierać się w definicji zaburzenia psychicznego:

Cierpienie – gdy ktoś cierpi z powodu utraty ukochanego, śmierci bliskiego, zwolnienia z pracy, nie oznacza to, że ma zaburzenie psychiczne. Jest to jeden z elementów rozpoznania. Jednak by postawić diagnozę, konieczne jest występowanie innych objawów, a jednocześnie cierpienie nie jest niezbędne do jej postawienia.

Trudności w przystosowaniu – w tym pojęciu zawiera się umiejętność przystosowania do aktualnie panujących norm i zasad. Zaburzenie psychiczne może utrudniać odpowiednią adaptację.

Nieracjonalność i utrata kontroli – to również dotyczy życia zgodnie z panującymi normami. Gdy ktoś nie stosuje się do powszechnych zasad, jego zachowanie może wydawać się nieprzewidywalne. W skrajnych przypadkach dochodzi do utraty kontroli danej osoby nad własnym zachowaniem, co może wzbudzać lęk wśród innych.

Dyskomfort obserwatora – skrajne i nieracjonalne zachowania osoby cierpiącej na zaburzenie psychiczne mogą powodować utratę poczucia bezpieczeństwa i lęk wśród osób z otoczenia, ponieważ osoby postronne nie wiedzą, czego mogą się spodziewać po chorym.

Naruszanie norm i ideałów moralnych.

Każde zaburzenie ma jednak swoją specyfikę. Cechuje się innymi objawami, innymi problemami dla chorego i jego rodziny. Dlatego też tak ciężko jest podać jedną spójną dla wszystkich jednostek definicję. Uporządkowaniem tychże zajęli się twórcy dwóch obowiązujących klasyfikacji. Opracowany przez Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne DSM-5 zawiera kryteria definiowania danych zaburzeń psychicznych. W Europie zaś obowiązuje Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób i Problemów Zdrowotnych – ICD-10 (wkrótce ukaże się jej uaktualniona wersja ICD-11). Klasyfikacja ta zawiera spis nie tylko zaburzeń psychicznych, lecz także wszystkich jednostek chorobowych uporządkowanych za pomocą liter alfabetu. Zaburzenia psychiczne opisane są pod literą F.

Czy Polacy chodzą do psychiatry?

Dostęp do lekarzy psychiatrów stale się poprawia. Wzrasta również świadomość społeczeństwa i lekarz psychiatra zaczyna być traktowany na równi z medykami innych specjalizacji. To na pewno pozytywnie wpływa na wzrost rozpoznawania różnych problemów psychicznych – ludzie po prostu częściej zgłaszają się po pomoc, mniej się boją i wstydzą.

Istnieje też druga strona medalu. Świat się zmienia, pędzi, twórcy technologii prześcigają się w innowacjach. Nikt jednak nie przyśpieszy ewolucji. Przestaliśmy już nadążać za zmianami. Może i z łatwością nauczymy się obsługi nowego smartfona, smart-TV, smart-domu, smart-wszystkiego… ale zatracamy w tym swoje emocje, odczucia. Przestajemy być dla siebie samych, nie mamy czasu na relaks i odbodźcowanie. Przeładowanie bodźcami to zdecydowanie jedna z groźniejszych przyczyn wzrostu występowania zaburzeń psychicznych. Groźniejszych, ponieważ wraz z postępem technologii coraz trudniej jest nam rozstać się z różnymi urządzeniami, odłączyć, wyłączyć, odsunąć wszystko, co pobudza nasz mózg do pracy i stymuluje neurony. Coraz trudniejszym zadaniem staje się dla nas efektywny relaks, prawidłowy sen i utrzymywanie relacji międzyludzkich.

To główne przyczyny, które składają się na efekt wzrostu liczby osób leczonych psychiatrycznie. Jak podaje prof. Piotr Gałecki (psychiatra, seksuolog, nauczyciel akademicki, klinicysta i praktyk), w ciągu 17 lat (1990–2007) wskaźnik rejestrowanych zaburzeń psychiatrycznych wzrósł aż o 119% w opiece ambulatoryjnej, czyli poradniach zdrowia psychicznego oraz prywatnych gabinetach, a także o 50% w opiece stacjonarnej, czyli szpitalnych oddziałach psychiatrycznych. Rośnie również zapadalność, czyli liczba nowo zarejestrowanych przypadków, na konkretne jednostki chorobowe. Biorąc pod uwagę powyższe lata, wzrost liczby rozpoznań psychiatrycznych w lecznictwie ambulatoryjnym rozkłada się następująco:

zaburzenia niepsychotyczne, np. depresja – wzrost liczby rozpoznań o 73%,

zaburzenia psychotyczne, np. schizofrenia – wzrost liczby rozpoznań o 119%,

zaburzenia poalkoholowe – wzrost liczby rozpoznań o 80%,

zaburzenia spowodowane używaniem substancji psychoaktywnych – wzrost liczby rozpoznań aż o 692%!

To ostatni punkt najlepiej pokazuje, jak my, współcześni ludzie, przestaliśmy nadążać za rozwojem. Aby nie odstawać od innych, robić więcej, szybciej, lepiej, zaczęliśmy masowo sięgać po substancje psychoaktywne (SPA), które w sposób niezwykle złudny i krótkoterminowy pomagają nam w kontrolowaniu emocji (na początku mogą poprawiać humor), zwiększeniu koncentracji i efektywności. Jest to jednak ślepa uliczka, bardzo szybko pokazująca swoje ciemne oblicze. Potrzeba coraz większych dawek substancji i jednocześnie coraz mniejsze pożądane efekty doprowadzają w końcu do kryzysu.

Fakty i mity na temat depresji

Depresja dopada każdego; jest tym samym co chandra

Chandra to inaczej gorszy nastrój, który może mieć każdy. Bywa spowodowany ponurą pogodą, niewyspaniem, przeziębieniem, gorszym dniem w pracy czy kłótnią z kimś bliskim. Chandra mija sama i trwa krócej niż dwa tygodnie. W walce z chandrą może pomóc ruch, hobby, dobre jedzenie, gorąca herbata itp. Depresja to poważna, potencjalnie śmiertelna choroba. Charakteryzuje się obniżeniem nastroju, problemami ze snem i apetytem, izolacją społeczną, a objawy te trwają nie krócej niż dwa tygodnie. Depresję leczy się farmakoterapią oraz psychoterapią.

Psychika ma swój organ

Nie ma zaburzenia psychicznego, które nie miałoby domu w określonym rejonie mózgu.

Piotr Gałecki

Czasem mówi się, że psychiatrzy to tacy lekarze od niewidzialnego narządu. Zdecydowanie istnieje w nas potrzeba nazwania, poszukiwania konkretnego miejsca dla psychiki, stąd funkcjonujące określenia: „cierpi moje serce”, „mój rozum”, „moja dusza”, „mój umysł”. Jest jednak miejsce w naszym ciele, które odgrywa niesamowitą rolę w prawidłowym funkcjonowaniu psychiki. To mózg.

O tym, że mózg w sposób fundamentalny i niezaprzeczalny wpływa na naszą psychikę, charakter, odczuwanie emocji, po raz pierwszy przekonano się w 1848 roku, kiedy to kierownik budowy Phineas Gage doznał poważnego wypadku. Podczas przygotowywania ładunku wybuchowego do usunięcia ściany skalnej doszło do eksplozji, a metalowy pręt, który znajdował się w otworze detonacyjnym, uderzył Phineasa pod łukiem jarzmowym i przebił mózg, uszkadzając jego przednią część. Po wypadku u Gage’a zaobserwowano duże zmiany w osobowości – stał się porywczy, wulgarny, dzisiaj byśmy również powiedzieli – rozhamowany.

Dzięki rozwojowi nauki i nowoczesnych technik badania (funkcjonalny rezonans magnetyczny) potrafimy zaobserwować zmiany w działaniu mózgu u osób zdrowych i osób cierpiących na zaburzenia psychiatryczne. To nie tylko zmiany funkcjonalne, ale często też strukturalne dotyczące objętości danej struktury mózgu, np. hipokampa odpowiedzialnego za pamięć i koncentrację. Mózg to także neurotransmitery i neurohormony, które w różnych jednostkach chorobowych przybierają nieprawidłowe wartości stężeń, np. niedobór serotoniny w depresji.

Szczegółowy opis znaczenia mózgu w psychiatrii wykracza poza ramy tego poradnika, natomiast już te ogólne informacje pokazują, jak nasze funkcjonowanie zależne jest od prawidłowego działania mózgu.

Lubimy być anty, czyli antypsychiatria

Antypsychiatria to ruch społeczny i intelektualny. Osobą, która jako pierwsza zdefiniowała ten termin (1967 rok), był brytyjski psychiatra, współzałożyciel psychoterapeutycznego stowarzyszenia Philadelphia Association, David Cooper. Do prekursorów tego ruchu należał węgierski psychiatra Thomas Szasz, profesor z Uniwersytetu w Syracuse w stanie Nowy Jork w USA.

Antypsychiatria zaprzeczała metodom i praktyce psychiatrycznej stosowanym w latach 60. Jednakże ruch sprzeciwu wobec leczenia psychiatrycznego utrzymał się mimo ewolucji, jaka dokonała się w psychiatrii. Propagatorzy tego ruchu twierdzą, że psychiatria jest pseudonauką mającą niewiele wspólnego z medycyną, a bliższą ideologii, jest próbą kontrolowania ludzkiego umysłu za pomocą różnych technik.

Ruch antypsychiatryczny na dobrą sprawę rozpoczął się od znacznego sprzeciwu wobec lobotomii i leczenia przy użyciu prądu elektrycznego. Warto jednak przypomnieć, że lobotomii od dawna się nie stosuje, a terapia elektrowstrząsowa wygląda dziś zupełnie inaczej niż w filmie „Lot nad kukułczym gniazdem”. Elektrowstrząsy są bezbolesnym zabiegiem przynoszącym pozytywne efekty w leczeniu ciężkiej depresji czy niektórych innych zaburzeń psychicznych w sytuacjach, gdy nie sprawdza się żadna inna forma terapii.

Antypsychiatria to nie tylko sprzeciw wobec samej medycznej (biologicznej) psychiatrii, ale i wobec pojęć, jakie wprowadziła, a więc chociażby definicji choroby psychicznej. Zwolennicy tego ruchu uznali bowiem, że nie istnieje coś takiego jak choroba psychiczna, ponieważ nie potrafimy jej zdiagnozować żadnym konkretnym badaniem (takim jak tomografia komputerowa czy rezonans mózgu). Jednak dzięki postępowi w medycynie możliwe już jest (przy zastosowaniu choćby niektórych technik obrazowania mózgu) zdefiniowanie różnic, jakie występują między człowiekiem zdrowym a chorym, co ułatwia diagnostykę.

Co więcej, przedstawiciele ruchu uznali, że jedynym słusznym i skutecznym rodzajem leczenia jest terapia oparta na mówieniu (ang. talking therapy). Termin ten wprowadziła Bonnie Burstow, kanadyjska psychoterapeutka, która głosiła, że popularność farmakoterapii bierze się stąd, że jest ona tańsza i przynosi zyski ze współpracy z koncernami farmaceutycznymi, czyli tzw. Big Pharmą. Jak mówiła: „podawanie leków osobom mającym problemy jest o wiele tańsze i bardziej opłacalne. Za tym wszystkim stoi przemysł farmaceutyczny. Podczas gdy pigułka jest w stanie złagodzić lęk w ciągu zaledwie pół godziny, terapia trwa wiele godzin”.

Bonnie Burstow swoimi działaniami sprawiła, że mimo rozwoju nauki oraz medycyny, antypsychiatria nie zanikła. Wśród zwolenników ruchu antypsychiatrycznego nadal więc panuje przekonanie, że choroby psychiczne nie istnieją, a są to jedynie ideologie podsycane przez środowisko psychiatryczne. Równie często (o ile nie częściej) jest atakowana farmakoterapia, której działanie, skutki uboczne i cele farmakologiczne doskonale znamy. Jednocześnie bywa i tak, że zwolennicy ruchu antypsychiatrycznego propagują oddziaływania nazywane przez siebie terapeutycznymi, oparte na nienaukowych założeniach.

Rozdział 2

Czy depresja to choroba tylko naszej cywilizacji?

Temperament w czasach starożytnych

Depresja w Polsce

Kampanie społeczne

Rozdział 3

Depresja medycznie

Objawy depresji

Skąd bierze się depresja?

Rodzaje depresji

Rozdział 4

Depresja zakłada maskę

Depresja w chorobach przewlekłych

Depresja seniorów

Depresja w zaburzeniach osobowości

Depresja w zaburzeniach endokrynologicznych

Depresja a środki psychoaktywne

Rozdział 5

Czy to już czas na wizytę?

Smutek

Zaburzenia adaptacyjne, czyli czy złamane serce to już depresja?

Żałoba

Rozdział 6

Boli mnie głowa, czyli mam depresję?

Somatyczne objawy depresji

Czy somatyzacja musi trwać minimum dwa tygodnie?

Rozdział 7

Kto mi pomoże?

Z czym do kogo?

Rozkład na części pierwsze

Rozdział 8

Czy mój bliski jest chory?

Co powinno nas zaniepokoić w zachowaniu bliskiej osoby?

Jak mogę pomóc?

Jak rozmawiać z chorym?

Czego nie mówić osobie z diagnozą psychiatryczną?

Rozdział 9

Pierwsza wizyta

Jak pierwsza wizyta wygląda z perspektywy psychiatry?

Czy dla psychiatry istnieją tematy tabu?

Czego obawiają się pacjenci?

Czy mówić bliskim o rozpoznaniu?

Rozdział 10

Leczenie w pigułce

Grupy leków psychiatrycznych

Psychoterapia

Terapie wspomagające

Narodowy Program Ochrony Zdrowia Psychicznego

Rozdział 11

Samobójstwo

Przeżyłam. Ale moje życie już nigdy nie będzie takie samo…

wypowiedź anonimowa

Epidemiologia

Kto popełnia samobójstwo?

Zespół presuicydalny

Rozdział 12

Leczenie bywa trudne

Jak długo będę brać leki?

Czy depresję da się wyleczyć?

Życie po leczeniu

Słowniczek

Lista telefonów zaufania

22 594 91 00
Antydepresyjny Telefon Forum Przeciw Depresji

116 123
Telefon zaufania dla osób dorosłych w kryzysie emocjonalnym

116 111
Telefon zaufania dla dzieci Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę

800 70 2222
ITAKA – Centrum Wsparcia dla Osób w Stanie Kryzysu Psychicznego

22 484 88 01
ITAKA – antydepresyjny telefon zaufania

800 108 108
Bezpłatna linia wsparcia dla osób po stracie bliskich

22 425 98 48
Telefoniczna Pierwsza Pomoc Psychologiczna

Wybrana bibliografia

P. Gałecki, A. Szulc, Psychiatria, Wrocław 2018.

NFZ o zdrowiu. Depresja, 2020, dokument dostępny online https://zdrowedane.nfz.gov.pl/pluginfile.php/266/mod_resource/content/1/nfz_o_zdrowiu_depresja.pdf, dostęp 19.02.2021.

M. Matuszczyk, Słownik psychiatryczny, dokument online https://www.psychiatria.pl/artykul/slownik-psychiatryczny/545, dostęp 19.02.2021.

Co mówi do mnie psychiatra? Słowniczek podstawowych pojęć stosowanych w psychiatrii, dokument dostępny online https://www.centrumdobrejterapii.pl/materialy/co-mowi-do-mnie-psychiatra-slowniczek-podstawowych-pojec-stosowanych-w-psychiatrii/, dostęp 19.02.2021.

ICD-10, Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób, dokument online https://stat.gov.pl/Klasyfikacje/doc/icd10/pdf/ICD10TomI.pdf, dostęp 16.09.2021.

M. Kotlarek, 5 etapów żałoby w chorobie, dokument online https://psycholog-pisze.pl/5-etapow-zaloby-w-chorobie/, dostęp 19.02.2021.

Zamach samobójcze od 2017 roku – statystyka policyjna, dokumenty online https://statystyka.policja.pl/st/wybrane-statystyki/zamachy-samobojcze/63803,Zamachy-samobojcze-od-2017-roku.html, dostęp 19.02.2021.

Przypisy

Depresja. Jak pokonać śmiertelny smutek

Anna Duman

© by Wydawnictwo RM, 2021
All rights reserved.

Wydawnictwo RM, 03-808 Warszawa, ul. Mińska 25
rm@rm.com.pl
www.rm.com.pl

Żadna część tej pracy nie może być powielana i rozpowszechniana, w jakiejkolwiek formie i w jakikolwiek sposób (elektroniczny, mechaniczny) włącznie z fotokopiowaniem, nagrywaniem na taśmy lub przy użyciu innych systemów, bez pisemnej zgody wydawcy.

Wszystkie nazwy handlowe i towarów występujące w niniejszej publikacji są znakami towarowymi zastrzeżonymi lub nazwami zastrzeżonymi odpowiednich firm odnośnych właścicieli.

Wydawnictwo RM dołożyło wszelkich starań, aby zapewnić najwyższą jakość tej książki, jednakże nikomu nie udziela żadnej rękojmi ani gwarancji. Wydawnictwo RM nie jest w żadnym przypadku odpowiedzialne za jakąkolwiek szkodę będącą następstwem korzystania z informacji zawartych w niniejszej publikacji, nawet jeśli Wydawnictwo RM zostało zawiadomione o możliwości wystąpienia szkód.

ISBN 978-83-8151-475-0
ISBN 978-83-7243-543-9 (ePub)
ISBN 978-83-7243-544-6 (mobi)

Edytor: Justyna Mrowiec
Projekt graficzny książki i okładki, skład: Magdalena Betlej
Redaktor prowadząca: Irmina Wala-Pęgierska
Redakcja: Justyna Mrowiec
Korekta: Mirosława Szymańska
Koordynacja produkcji wersji elektronicznej: Tomasz Zajbt
Opracowanie wersji elektronicznej: Marcin Fabijański
Weryfikacja wersji elektronicznej: Justyna Mrowiec

W razie trudności z zakupem tej książki prosimy o kontakt z wydawnictwem: rm@rm.com.pl