Spis treści

Od autorki

Kilka słów o imbirze

Składniki imbiru

Stan zapalny, wolne rodniki i wszystko, co musisz wiedzieć przed dalszą lekturą

Jak możemy się bronić przed stresem oksydacyjnym?

Właściwości prozdrowotne imbiru

Imbir jako naturalny lek

Imbir w badaniach naukowych

Czy imbir działa przeciwstarzeniowo?

Zażywanie imbiru

Przeciwwskazania i interakcje imbiru z lekami

Imbir w kuchni

Czy przyprawa do piernika to superfood?

Jak wykorzystujemy imbir w kuchni?

Jak używać imbiru w kuchni?

PRZEPISY

Klasyczny napar z imbirem i cytryną

Smoothie buraczkowe

Koktajl witaminowy z mango

Zimowa herbata jak w kawiarni

Sok z nutą imbiru

Napar imbirowo-pomarańczowy

Koktajl brzoskwiniowy z imbirem i awokado

Napar malinowy z imbirem i aronią

Lemoniada imbirowa

Lemoniada imbirowa (wersja łatwiejsza i szybsza)

Kawa imbirowa

Bezkofeinowa latte korzenna

Sałatka z pieczoną marchewką, imbirem i granatem

Owsianka korzenna

Kanapki z pieczonym indykiem i imbirem

Bowl z białą kapustą i imbirem

Sorbet malinowy z imbirem

Sałatka z kurczakiem i ananasem

Wybrana bibliografia

Od autorki

Imbir należy do roślin z rodzaju Zingiber (rodzina Zingiberaceae). Są one od dawna stosowane na całym świecie w kuchni i medycynie zarówno tradycyjnej, jak i ludowej ze względu na bogate właściwości prozdrowotne.

Kłącze imbiru, czyli rośliny o nazwie Zingiber officinale Roscoe, jest naturalnym środkiem łagodzącym ból, stany zapalne, niestrawność, nudności i wymioty. Po napary z imbiru od wieków chętnie sięgają kobiety w ciąży borykające się z porannymi mdłościami. Doskonale sprawdzał się także jako dodatek do żywności o właściwościach konserwujących. Miał zapobiegać psuciu się potraw i namnażaniu się w nich drobnoustrojów powodujących zatrucia pokarmowe. Z biegiem lat kolejne badania potwierdzały prozdrowotne cechy imbiru. Jest on nadal stosowany jako lek ziołowy i surowiec do produkcji suplementów diety.

Zgodnie z aktualną wiedzą naukową imbir ma właściwości:

przeciwzapalne i przeciwbólowe, a także przeciwutleniające (zmniejsza m.in. stres oksydacyjny w organizmie),

przeciwnowotworowe, przeciwreumatyczne i przeciwcukrzycowe,

wspierające trawienie, wątrobę i jelita,

przeciwwymiotne (np. przy wymiotach kobiet ciężarnych i osób z chorobą lokomocyjną),

przeciwdrobnoustrojowe,

przeciwalergiczne,

neuroprotekcyjne (działające ochronnie na mózg),

przeciwzakrzepowe i zapobiegawcze w chorobach sercowo-naczyniowych.

Książka poświęcona tej niezwykłej roślinie przybliży ci jej znane od wieków właściwości potwierdzone aktualnymi badaniami naukowymi. Dowiesz się, na co pomaga imbir i kto powinien uważać z jego stosowaniem. W rozdziale o kulinariach znajdziesz pomysły na zastosowanie świeżego i suszonego imbiru w swojej kuchni, a także łatwe i smaczne przepisy.

Kilka słów o imbirze

Imbir (Zingiber officinale Roscoe) to powszechnie znana roślina, którą od wieków stosuje się jako przyprawę, składnik rozmaitych dań, środek aromatyzujący, a także lek ziołowy. Jadalną częścią imbiru jest jego kłącze, czyli podziemna łodyga. Imbir wyglądem przypomina rozgałęziony korzeń. Jest żółty i soczysty w środku, a na zewnątrz pokryty suchą beżową skórką. Jego smak można określić jako słodko-orzeźwiający, lekko cytrusowy, a zarazem bardzo pikantny. Aromat imbiru jest słodko-kwaśny, cytrusowo-kwiatowy, przyjemnie odświeżający. Suszony imbir także jest pikantny, wręcz ostry. W tej formie zdecydowanie traci na słodyczy, zyskuje jednak bardziej korzenną nutę.

Imbir uprawia się w największych ilościach na terenie Chin, Indonezji, Nigerii, Filipin, Tajlandii i Indii. Roślina ta osiąga pełną dojrzałość po 210–240 dniach od zasadzenia, a jej zbiory rozpoczyna się już po około 180 dniach. Pozyskiwanie nasion z imbiru jest trudne i kosztowne, więc przeważnie to jego kłącze (a właściwie kawałki z jednym lub dwoma pękami) służy do dalszego rozmnażania rośliny. W krajach, w których uprawia się imbir, spożywa się go w dużych ilościach, a resztę wykorzystuje się jako siew pod następne uprawy. Roślina ta jest również eksportowana do innych krajów. W Polsce możemy go kupić przez cały rok, w prawie każdym markecie lub warzywniaku.

Różne rośliny z rodzaju Zingiber mają właściwości przeciwbakteryjne, przeciwgrzybicze, owadobójcze, przeciwutleniające i przeciwzapalne, a także konserwujące żywność. Na przestrzeni lat zostało to starannie udokumentowane. Liczba i konkretny skład substancji bioaktywnych w poszczególnych gatunkach roślin z rodzaju Zingiber różnią się w zależności od czynników, takich jak warunki geograficzne, sposób uprawy, czas zbiorów. Istotny jest również cel ich wykorzystania, np. do pozyskania ekstraktów przeznaczonych do wytwarzania naturalnych leków, a także metoda ekstrakcji. Świeży imbir zwykle wykazuje wyższą aktywność przeciwbakteryjną niż suszony, co nie znaczy, że ten drugi traci wszystkie cenne właściwości.

Składniki imbiru

Związki biologicznie czynne imbiru to m.in. gingerole (odpowiedzialne za jego pikantny smak), a także szogaole, kwercetyna i zingeron (wszystkie te substancje należą do związków fenolowych). To właśnie gingerole i szogaole odpowiadają za zdolność imbiru do łagodzenia stanów zapalnych. Należą do nich związki takie jak 6-gingerol i 6-szogaol, które – spośród setek wyizolowanych i opisanych cząsteczek – są głównymi składnikami aktywnymi występującymi w kłączach imbiru. Roślina ta bogata jest także w wiele innych związków organicznych o właściwościach bioaktywnych, do których należą m.in. terpeny.

Zdaję sobie sprawę z tego, że wymienione nazwy są trudne do wypowiedzenia. Zapewniam, że książka ta nie zamieni się w podręcznik do chemii, ale warto mieć świadomość, jak złożonym produktem jest to niepozorne kłącze, które często wkrajamy dla smaku do zimowej herbaty. Wiele osób stosuje suplementy diety z imbirem, aby wzmocnić odporność lub zapobiec przedwczesnemu starzeniu. Nie da się jednak zamknąć w kapsułce tylu dobroczynnych składników w odpowiednych formach, które będą ze sobą współpracowały i metabolizowały się tak samo jak te ze świeżego produktu. Pojedyncze wyekstrahowane z przypraw substancje mogą być skutecznym elementem suplementacji, ale nigdy nie zastąpią świeżych przypraw. W sprzedaży są wprawdzie kapsułki ze sproszkowanym kłączem imbiru, ale ich właściwości mogą być uboższe ze względu na technologię produkcji lub warunki przechowywania.

Imbir zawiera również składniki mineralne, witaminy, włókno pokarmowe, polisacharydy (istotne dla kondycji naszej mikrobioty jelitowej), lipidy (tłuszcze) i kwasy organiczne, które mogą być ważne dla naszej gospodarki cukrowej, chociaż imbir nie jest ich najobfitszym źródłem.

Stan zapalny, wolne rodniki i wszystko, co musisz wiedzieć przed dalszą lekturą

Jak możemy się bronić przed stresem oksydacyjnym?

Właściwości prozdrowotne imbiru

Imbir jako naturalny lek

Imbir w badaniach naukowych

Czy imbir działa przeciwstarzeniowo?

Zażywanie imbiru

Przeciwwskazania i interakcje imbiru z lekami

Imbir w kuchni

Czy przyprawa do piernika to superfood?

Jak wykorzystujemy imbir w kuchni?

Jak używać imbiru w kuchni?

Przepisy

Klasyczny napar z imbirem i cytryną

Smoothie buraczkowe

Koktajl witaminowy z mango

Zimowa herbata jak w kawiarni

Sok z nutą imbiru

Napar imbirowo-pomarańczowy

Koktajl brzoskwiniowy z imbirem i awokado

Napar malinowy z imbirem i aronią

Lemoniada imbirowa

Lemoniada imbirowa (wersja łatwiejsza i szybsza)

Kawa imbirowa

Bezkofeinowa latte korzenna

Sałatka z pieczoną marchewką, imbirem i granatem

Owsianka korzenna

Kanapki z pieczonym indykiem i imbirem

Bowl z białą kapustą i imbirem

Sorbet malinowy z imbirem

Sałatka z kurczakiem i ananasem

Wybrana bibliografia

Hajar Adib Rad, Zahra Basirat, Fatemeh Bakouei, Ali Akbar Moghadamnia, Soraya Khafri, Zeynab Farhadi Kotenaei, Maryam Nikpour, Somayeh Kazemi, Effect of Ginger and Novafen on menstrual pain: A cross-over trial, „Taiwanese Journal of Obstetrics and Gynecology” 6.12.2018, vol. 57 (6), s. 806–809, https://doi.org/10.1016/j.tjog.2018.10.006 (dostęp 15.07.2024).

Chittaranjan Andrade, Ginger for Migraine, „The Journal of Clinical Psychiatry” 30.11.2021, vol. 82 (6), https://doi.org/10.4088/JCP.21f14325 (dostęp 15.07.2024).

Nguyen Hoang Anh, Sun Jo Kim, Nguyen Phuoc Long, Jung Eun Min, Young Cheol Yoon, Eun Goo Lee, Mina Kim, Tae Joon Kim, Yoon Young Yang, Eui Young Son, Sang Jun Yoon, Nguyen Co Diem, Hyung Min Kim, Sung Won Kwon, Ginger on Human Health: A Comprehensive Systematic Review of 109 Randomized Controlled Trials, „Nutrients” 6.01.2020, vol. 12 (1), https://doi.org/10.3390/nu12010157 (dostęp 15.07.2024).

Pura Ballester, Begoña Cerdá, Raúl Arcusa, Javier Marhuenda, Karen Yamedjeu, Pilar Zafrilla, Effect of Ginger on Inflammatory Diseases, „Molecules” 25.10.2022, vol. 27 (21), s. 7223, https://doi.org/10.3390/molecules27217223 (dostęp 15.07.2024).

Katarzyna Bednarska, Zdrowe jelita. Dieta w zespole SIBO, Wydawnictwo RM, Warszawa 2022.

Gerdane Celene Nunes Carvalho, José Claudio Garcia Lira-Neto, Márcio Flávio Moura de Araújo, Roberto Wagner Júnior Freire de Freitas, Maria Lúcia Zanetti, Marta Maria Coelho Damasceno, Effectiveness of ginger in reducing metabolic levels in people with diabetes: a randomized clinical trial, „Revista Latino-Americana de Enfermagem” 9.10.2020, vol. 28, https://doi.org/10.1590/1518-8345.3870.3369 (dostęp 15.07.2024).

Megan Crichton, Alexandra R Davidson, Celia Innerarity, Wolfgang Marx, Anna Lohning, Elizabeth Isenring, Skye Marshall, Orally consumed ginger and human health: an umbrella review, „The American Journal of Clinical Nutrition” 7.06.2022, vol. 115 (6), s. 1511–1527, https://doi.org/10.1093/ajcn/nqac035 (dostęp 15.07.2024).

Armin Ebrahimzadeh, Anahita Ebrahimzadeh, Sayid Mahdi Mirghazanfari, Ebrahim Hazrati, Saeid Hadi, Alireza Milajerdi, The effect of ginger supplementation on metabolic profiles in patients with type 2 diabetes mellitus: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials, „Complementary Therapies in Medicine” 5.2022, vol. 65, https://doi.org/10.1016/j.ctim.2022.102802 (dostęp 15.07.2024).

Paweł Glibowski, Aleksandra Długołęcka, Adam S. Grdeń, Kamil Toczek, Właściwości prozdrowotne imbiru, „Bromatologia i Chemia Toksykologiczna” 25.07.2017, s. 115–121.

Eungyung Kim, Soyoung Jang, Jun Koo Yi, Hyeonjin Kim, Hong Ju Kwon, Hobin Im, Hai Huang, Haibo Zhang, Na Eun Cho, Yonghun Sung, Sung-Hyun Kim, Yeon Shik Choi, Shengqing Li, Zae Young Ryoo, Myoung Ok Kim, Ginger-derived compounds exert in vivo and in vitro anti-asthmatic effects by inhibiting the T-helper 2 cell-mediated allergic response, „Experimental and Therapeutic Medicine” 15.11.2021, vol. 23 (1), https://doi.org/10.3892/etm.2021.10971 (dostęp 15.07.2024).

Soo-Dam Kim, Eun-Bin Kwag, Ming-Xiao Yang, Hwa-Seung Yoo, Efficacy and Safety of Ginger on the Side Effects of Chemotherapy in Breast Cancer Patients: Systematic Review and Meta-Analysis, „International Journal of Molecular Sciences” 24.09.2022, vol. 23 (19), https://doi.org/10.3390/ijms231911267 (dostęp 15.07.2024).

Ryoiti Kiyama, Nutritional implications of ginger: chemistry, biological activities and signaling pathways, „The Journal of Nutritional Biochemistry” 12.2020, vol. 86, https://doi.org/10.1016/j.jnutbio.2020.108486 (dostęp 15.07.2024).

Mark Kurapatti, Dominic Carreira, Diet Composition’s Effect on Chronic Musculoskeletal Pain: A Narrative Review, „Pain Physician” 11.2023, vol. 26 (7), s. 527–534.

Naser-Aldin Lashgari, Nazanin Momeni Roudsari, Danial Khayatan, Maryam Shayan, Saeideh Momtaz, Basil D. Roufogalis, Amir Hossein Abdolghaffari, Amirhossein Sahebkar, Ginger and its constituents: Role in treatment of inflammatory bowel disease, „Biofactors” 1.2022, vol. 48 (1), s. 1–248, https://doi.org/10.1002/biof.1808 (dostęp 15.07.2024).

Agata Lewandowska, Cholesterol pod kontrolą, Wydawnictwo RM, Warszawa 2023.

Agata Lewandowska, Lecznicze zioła i przyprawy, Wydawnictwo RM, Warszawa 2024.

Qian-Qian Mao, Xiao-Yu Xu, Shi-Yu Cao, Ren-You Gan, Harold Corke, Trust Beta, Hua-Bin Li, Bioactive Compounds and Bioactivities of Ginger (Zingiber officinale Roscoe), „Foods” 30.05.2019, vol. 8 (6), https://doi.org/10.3390/foods8060185 (dostęp 15.07.2024).

Melissa D. Matsumura, Gerald S. Zavorsky, James M. Smoliga, The Effects of Pre-Exercise Ginger Supplementation on Muscle Damage and Delayed Onset Muscle Soreness, „Phytotherapy Research” 6.2015, vol. 29 (6), s. 887–893, https://doi.org/10.1002/ptr.5328 (dostęp 15.07.2024).

Mehtap Ozkur, Necla Benlier, Işıl Takan, Christina Vasileiou, Alexandros G. Georgakilas, Athanasia Pavlopoulou, Zafer Cetin, Eyup Ilker Saygili, Ginger for Healthy Ageing: A Systematic Review on Current Evidence of Its Antioxidant, Anti-Inflammatory, and Anticancer Properties, „Oxidative Medicine and Cellular Longevity” 9.05.2022, https://doi.org/10.1155/2022/4748447 (dostęp 15.07.2024).

Bruno Revol, Elodie Gautier-Veyret, Capucine Arrivé, Nathalie Fouilhé Sam-Laï, Anne McLeer-Florin, Hélène Pluchart, Julian Pinsolle, Anne-Claire Toffart, Pharmacokinetic herb-drug interaction between ginger and crizotinib, „British Journal of Clinical Pharmacology” 9.2020, vol. 86 (9), s. 1892–1893, https://doi.org/10.1111/bcp.13862 (dostęp 15.07.2024).

Mariangela Rondanelli, Federica Fossari, Viviana Vecchio, Clara Gasparri, Gabriella Peroni, Daniele Spadaccini, Antonella Riva, Giovanna Petrangolini, Giancarlo Iannello, Mara Nichetti, Vittoria Infantino, Simone Perna, Clinical trials on pain lowering effect of ginger: A narrative review, „Phytotherapy Research” 11.2020, vol. 34 (11), s. 2843–2856, https://doi.org/10.1002/ptr.6730 (dostęp 15.07.2024).

Sanaz Salaramoli, Soghra Mehri, Fatemeh Yarmohammadi, Seyed Isaac Hashemy, Hossein Hosseinzadeh, The effects of ginger and its constituents in the prevention of metabolic syndrome: A review, „Iranian Journal of Basic Medical Sciences” 6.2022, vol. 25 (6), s. 664–674, https://doi.org/10.22038/IJBMS.2022.59627.13231 (dostęp 15.07.2024).

Giovanni Schepici, Valentina Contestabile, Andrea Valeri, Emanuela Mazzon, Ginger, a Possible Candidate for the Treatment of Dementias?, „Molecules” 21.09.2021, vol. 26 (18), https://doi.org/10.3390/molecules26185700 (dostęp 15.07.2024).

Niki Segnit, Leksykon smaków, Grupa Wydawnicza Foksal, Warszawa 2018.

Mehdi Sharifi-Rad, Elena Maria Varoni, Bahare Saleh, Javad Sharifi-Rad, Karl R. Matthews, Seyed Abdulmajid Ayatollahi, Farzad Kobarfard, Salam A. Ibrahim, Dima Mnayer, Zainul Amiruddin Zakaria, Majid Sharifi-Rad, Zubaida Yousaf, Marcello Iriti, Adriana Basile, Daniela Rigano, Plants of the Genus Zingiber as a Source of Bioactive Phytochemicals: From Tradition to Pharmacy, „Molecules” 4.12.2017, vol. 22 (12), https://doi.org/10.3390/molecules22122145 (dostęp 15.07.2024).

Samridhi Sharma, Monu Kumar Shukla, Krishan Chander Sharma, Tirath, Lokender Kumar, Jasha Momo H. Anal, Santosh Kumar Upadhyay, Sanjib Bhattacharyya, Deepak Kumar, Revisiting the therapeutic potential of gingerols against different pharmacological activities, „Naunyn-Schmiedeberg’s Archives of Pharmacology” 4.2023, vol. 396, s. 633–647, https://doi.org/10.1007/s00210-022-02372-7 (dostęp 15.07.2024).

Chwan-Li Shen, Alexis Schuck, Christina Tompkins, Dale M. Dunn, Volker Neugebauer, Bioactive Compounds for Fibromyalgia-like Symptoms: A Narrative Review and Future Perspectives, „International Journal of Environmental Research and Public Health” 31.03.2022, vol. 19 (7), https://doi.org/10.3390/ijerph19074148 (dostęp 15.07.2024).

Kannan Sridharan, Gowri Sivaramakrishnan, Interventions for treating nausea and vomiting in pregnancy: a network meta-analysis and trial sequential analysis of randomized clinical trials, „Expert Review of Clinical Pharmacology” 11.2018, vol. 11 (11), s. 1143–1150, https://doi.org/10.1080/17512433.2018.1530108 (dostęp 15.07.2024).

Joanna Szymczak, Bogna Grygiel-Górniak, Judyta Cielecka-Piontek, Zingiber Officinale Roscoe: The Antiarthritic Potential of a Popular Spice-Preclinical and Clinical Evidence, „Nutrients” 5.03.2024, vol. 16 (5), https://doi.org/10.3390/nu16050741 (dostęp 15.07.2024).

Estelle Viljoen, Janicke Visser, Nelene Koen, Alfred Musekiwa, A systematic review and meta-analysis of the effect and safety of ginger in the treatment of pregnancy-associated nausea and vomiting, „Nutrition Journal” 19.03.2014, vol. 13, https://doi.org/10.1186/1475-2891-13-20 (dostęp 15.07.2024).

Xiaolong Wang, Dan Zhang, Haiqiang Jiang, Shuo Zhang, Xiaogang Pang, Shijie Gao, Huimin Zhang, Shanyu Zhang, Qiuyue Xiao, Liyuan Chen, Shengqi Wang, Dongmei Qi, Yunlun Li, Gut Microbiota Variation With Short-Term Intake of Ginger Juice on Human Health, „Frontiers in Microbiology” 23.03.2021, vol. 11, https://doi.org/10.3389/fmicb.2020.576061 (dostęp 15.07.2024).

Patrick B. Wilson, Ginger (Zingiber officinale) as an Analgesic and Ergogenic Aid in Sport: A Systemic Review, „Journal of Strength and Conditioning Research” 10.2015, vol. 29 (10), s. 2980–2995, https://doi.org/10.1519/JSC.0000000000001098 (dostęp 15.07.2024).

Rodsarin Yamprasert, Waipoj Chanvimalueng, Nichamon Mukkasombut, Arunporn Itharat, Ginger extract versus Loratadine in the treatment of allergic rhinitis: a randomized controlled trial, „BMC Complementary Medicine and Therapies” 20.04.2020, vol. 20 (1), https://doi.org/10.1186/s12906-020-2875-z (dostęp 15.07.2024).

Gene T. Yocum, Julie J. Hwang, Maya Mikami, Jennifer Danielsson, Aisha S. Kuforiji, Charles W. Emala, Ginger and its bioactive component 6-shogaol mitigate lung inflammation in a murine asthma model, „American Journal of Physiology Lung Cellular and Molecular Physiology” 1.02.2020, vol. 318 (2), s. L296–L303, https://doi.org/10.1152/ajplung.00249.2019 (dostęp 15.07.2024).

Mariia Zadorozhna, Domenica Mangieri, Mechanisms of Chemopreventive and Therapeutic Proprieties of Ginger Extracts in Cancer, „International Journal of Molecular Sciences” 20.06.2021, vol. 22 (12), https://doi.org/10.3390/ijms22126599 (dostęp 15.07.2024).

Shiming Zhang, Xuefang Kou, Hui Zhao, Kit-Kay Mak, Madhu Katyayani Balijepalli, Mallikarjuna Rao Pichika, Zingiber officinale var. rubrum: Red Ginger’s Medicinal Uses, „Molecules” 25.01.2022, vol. 27 (3), https://doi.org/10.3390/molecules27030775 (dostęp 15.07.2024).

Jie Zhu, Hao Chen, Zhixiu Song, Xudong Wang, Zhenshuang Sun, Effects of Ginger (Zingiber officinale Roscoe) on Type 2 Diabetes Mellitus and Components of the Metabolic Syndrome: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials, „Evidence-Based Complementary Alternative Medicine” 9.01.2018, https://doi.org/10.1155/2018/5692962 (dostęp 15.07.2024).

Qiyuan Zou, Yuanyuan Huang, Wenyan Zhang, Chen Lu, Jingquan Yuan, A Comprehensive Review of the Pharmacology, Chemistry, Traditional Uses and Quality Control of Star Anise (Illicium verum Hook. F.): An Aromatic Medicinal Plant, „Molecules” 1.11.2023, vol. 28 (21), https://doi.org/10.3390/molecules28217378 (dostęp 15.07.2024).

Imbir. Uzdrawiająca moc

Agata Lewandowska

© Wydawnictwo RM, 2024
All rights reserved.

Wydawnictwo RM,
03-808 Warszawa, ul. Mińska 25
rm@rm.com.pl
www.rm.com.pl

ISBN 978-83-8151-895-6
ISBN 978-83-7147-147-6 (ePub)
ISBN 978-83-7147-148-3 (mobi)

Edytor: Justyna Mrowiec
Redaktorka prowadząca: Justyna Żebrowska
Redakcja: Marta Tomaszewska
Korekta: Marta Stochmiałek, Agnieszka Anulewicz-Wypych
Ilustracje: iStock
Edytor wersji elektronicznej: Tomasz Zajbt
Opracowanie wersji elektronicznej: Marcin Fabijański
Weryfikcja wersji elektronicznej: Justyna Mrowiec

Żadna część tej pracy nie może być powielana i rozpowszechniana, w jakiejkolwiek formie i w jakikolwiek sposób (elektroniczny, mechaniczny) włącznie z fotokopiowaniem, nagrywaniem na taśmy lub przy użyciu innych systemów, bez pisemnej zgody wydawcy.

Wszystkie nazwy handlowe i towarów występujące w niniejszej publikacji są znakami towarowymi zastrzeżonymi lub nazwami zastrzeżonymi odpowiednich firm odnośnych właścicieli.

Wydawnictwo RM dołożyło wszelkich starań, aby zapewnić najwyższą jakość tej książki, jednakże nikomu nie udziela żadnej rękojmi ani gwarancji. Wydawnictwo RM nie jest w żadnym przypadku odpowiedzialne za jakąkolwiek szkodę będącą następstwem korzystania z informacji zawartych w niniejszej publikacji, nawet jeśli Wydawnictwo RM zostało zawiadomione o możliwości wystąpienia szkód.

W razie trudności z zakupem tej książki prosimy o kontakt z wydawnictwem: rm@rm.com.pl