Spis treści

Wstęp

Rozdział 1. Przełamanie pod Sedanem

Rozdział 2. Klęska Francji

Rozdział 3. Interwencja na Bałkanach

Rozdział 4. W cieniu Olimpu

Rozdział 5. Bitwa o Grzbiet Platamoński

Rozdział 6. Wyścig ku Larisie

Rozdział 7. Bitwa o Dolinę Tempe

Rozdział 8. Ateny i ewakuacja

Rozdział 9. Operacja Fall Blau

Rozdział 10. Bitwy nad rzeką Czir

Rozdział 11. Katastrofa pod Stalingradem

Epilog

Bibliografia

Wstęp

Choć w trakcie II wojny światowej Niemcy wydały wielu wyjątkowo uzdolnionych dowódców wojsk pancernych, mało który z nich odniósł więcej sukcesów i wykazał się większym talentem niż Hermann Balck[1].

Carlo D’Este

Hermann Balck był prawdopodobnie najbłyskotliwszym spośród dowódców polowych po obu stronach II wojny światowej[2].

Freeman Dyson

Hermann nieznany

W dniu zakończenia II wojny światowej, 8 maja 1945 roku, generał Hermann Balck stawił się przed generałem majorem Horace’em McBride’em, dowódcą amerykańskiej 80. Dywizji Piechoty, w miasteczku Kirchdorf w Austrii. Balck przybył tam, by omówić kapitulację niemieckiej 6. Armii. Był zdeterminowany poddać się siłom amerykańskim, ponieważ chciał uchronić swoich podwładnych przed radziecką niewolą. Tak zakończyła się kariera wybitnego dowódcy wojsk pancernych, choć jego nazwisko nic nie mówiło McBride’owi ani jego zwycięskim żołnierzom i żaden z nich nie wiedział, jak ważną postacią był ich jeniec. 

Balck zapisał się w historii jako jeden z najlepszych dowódców wojsk pancernych podczas stoczonych kilka lat wcześniej bitew nad rzeką Czir – serii desperackich starć na mroźnych stepach południowej Rosji podczas katastrofalnej kampanii stalingradzkiej. 8 grudnia 1942 roku dowodzona przez niego 11. Dywizja Pancerna unicestwiła radziecki 1. Korpus Pancerny pod Sowchozem nr 79, niszcząc 53 czołgi nieprzyjaciela. Tydzień później, mając do dyspozycji tylko 25 sprawnych czołgów, Balck uderzył na radziecki przyczółek przy miejscowości Niżniaja Kalinowka i wyeliminował 65 wrogich czołgów przy stracie zaledwie trzech własnych.

Dzięki niesamowitym sukcesom nad rzeką Czir Balck zasłużenie zyskał w Wehrmachcie reputację dowódcy, który kierował swoimi jednostkami z pierwszej linii i odnosił zwycięstwa w walce z przeważającymi siłami wroga. W uznaniu jego śmiałego stylu kierowania wojskami niemieckie naczelne dowództwo przyznało mu prestiżowy Krzyż Rycerski Krzyża Żelaznego z Liśćmi Dębu, Mieczami i Brylantami, który podczas II wojny światowej oprócz Balcka otrzymało zaledwie 26 Niemców. Generał Heinrich Gaedcke, który służył pod Balckiem na froncie wschodnim, zapamiętał go jako „wzorowego dowódcę polowego” o „błyskotliwych, niekonwencjonalnych pomysłach i inspiracjach”[3].

Mimo spektakularnej kariery wojskowej po zakończeniu wojny Balck pozostawał mało znaną postacią. W przeciwieństwie do Erwina Rommla, Heinza Guderiana czy Ericha von Mansteina, którzy już zawsze będą postrzegani jako legendarni niemieccy dowódcy, Hermann Balck w znacznej mierze popadł w zapomnienie. Jego nazwiska „wyraźnie brakuje na liście najskuteczniejszych generałów”[4], jak trafnie zauważył historyk Carlo D’Este. Podobnie David Zabecki doszedł do wniosku, że Balck jest „najlepszym niemieckim generałem, o którym nikt nigdy nie słyszał”[5].

Hermann Balck (Zbiory autora)

Balck pozostaje nieznany w krajach anglojęzycznych między innymi dlatego, że większość wojny spędził na froncie wschodnim, gdzie wsławił się udziałem w starciach, o których większość mieszkańców Zachodu nie słyszała – bitwie o Kijów w 1943 roku, bitwach o Tarnopol i Kowel w 1944 roku oraz oblężeniu Budapesztu w 1945 roku. Z Amerykanami walczył tylko dwa razy, pod Salerno po alianckim lądowaniu we Włoszech w 1943 roku i w nieco zapomnianej kampanii w Lotaryngii w 1944 roku, gdzie zmierzył się z generałem George’em S. Pattonem.

Sam Balck po zakończeniu wojny unikał rozgłosu. W trakcie pobytu w amerykańskiej niewoli odmówił udziału w pracach prowadzonych przez Historical Division[6] Armii Stanów Zjednoczonych, choć wielu byłych niemieckich generałów wykorzystało tę okazję do podbudowania swojej renomy. Po zwolnieniu w 1947 roku Balck pracował w magazynie, by utrzymać rodzinę, i nie podejmował żadnych prób rozsławienia swoich wojennych dokonań. Kiedy inni weterani Wehrmachtu spisywali swoje pamiętniki – Wspomnienia żołnierza Guderiana oraz Stracone zwycięstwa Mansteina stały się bestsellerami i zapewniły autorom powojenną sławę – Balck zachował milczenie.

Hermann Balck został wspomniany w zaledwie kilku publikacjach wydanych krótko po zakończeniu wojny, a wiele z nich przedstawiało go w niekorzystnym świetle. W The Lorraine Campaign[7] z 1950 roku Hugh Cole niesprawiedliwie opisał go jako „żarliwego nazistę (…) znanego z aroganckiego i bezwzględnego podejścia do podwładnych” i będącego „typem dowódcy, który niezawodnie budził u Hitlera zaufanie”[8]. Amerykański autor uznał Balcka za „optymistę (…) skłonnego do oceniania sytuacji zbyt pozytywnie, gdy okoliczności nie napawały optymizmem”[9]. Z kolei w wydanej w 1952 roku The Struggle for Europe[10] Chester Wilmot, który ewidentnie czerpał z pracy Hugh Cole’a, stwierdził po prostu:

Komendę [nad Grupą Armii G] powierzono generałowi Hermannowi Balckowi, doświadczonemu dowódcy pancernemu, który słynął z optymizmu i bezwzględnej agresywności. Ta decyzja nie spodobała się von Rundstedtowi, ponieważ Balck nie miał doświadczenia w działaniach przeciwko wojskom zachodnich aliantów. Jednak zdaniem Hitlera była to bez wątpienia zaleta[11].

W rzeczywistości Balck walczył z zachodnimi aliantami we Francji w 1940 roku, w Grecji w 1941 roku i we Włoszech w 1943 roku. Mimo takich pomówień, jak wyżej cytowane, jego dziedzictwo zostało powoli nagłośnione i odkłamane. Proces ten zapoczątkował Friedrich von Mellenthin, który jako oficer sztabu głównego kierował oddziałami operacyjnym i wywiadowczym w Afrikakorps Rommla, a potem został szefem sztabu Balcka w 48. Korpusie Pancernym walczącym na froncie wschodnim. Po wojnie Mellenthin napisał Bitwy pancerne Wehrmachtu (wydane w 1956 roku), które stały się bestsellerem. W książce tej bronił reputacji Balcka i starał się sprostować informacje z wcześniejszych tytułów. „Żałuję, że w swojej nietuzinkowej pracy ]The Struggle for Europe Chester Wilmot sugerował się opinią na temat cech Balcka zawartą w oficjalnej publikacji amerykańskich sił zbrojnych, The Lorraine Campaign, gdzie Balck został przedstawiony jako awanturniczy służbista”[12]. Mellenthin dał odpór takim opiniom i przeciwstawił im własną: „Jeśli Manstein był największym niemieckim strategiem w trakcie II wojny światowej, moim zdaniem istnieją mocne argumenty przemawiające za tym, by uznać Balcka za naszego najlepszego dowódcę polowego”[13]. Co więcej, Mellenthin przekonał też Balcka do przerwania długiego powojennego milczenia.

Po poniesieniu druzgocącej klęski w dżunglach Wietnamu amerykańska armia chciała przeprowadzić reorganizację i ponownie skupić się na swojej tradycyjnej roli z czasów zimnej wojny, czyli na obronie NATO przed spodziewaną radziecką inwazją na Europę Zachodnią. Musiała jednak znaleźć odpowiedź na pytanie, jak walczyć z Armią Czerwoną i odnieść zwycięstwo pomimo olbrzymiej przewagi liczebnej wroga. W poszukiwaniu rozwiązania tego problemu dowództwo badało operacje Wehrmachtu na froncie wschodnim. Mellenthin i Balck otrzymali zaproszenie do Stanów Zjednoczonych, gdzie zostali konsultantami wojskowymi i na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX wieku uczestniczyli w sympozjach, konferencjach oraz grach wojennych. Amerykanie byli zachwyceni opisami starć, które Balck stoczył na wschodzie. Generał William E. DePuy, kierujący Training and Doctrine Command[14], uznał go za „najlepszego dowódcę dywizji w niemieckiej armii”[15]. Rady Balcka miały znaczący wpływ na opracowaną przez Armię Stanów Zjednoczonych koncepcję „bitwy powietrzno-lądowej”, która stanowi podstawę zachodniej doktryny wojskowej do dnia dzisiejszego.

W trakcie współpracy z amerykańskimi siłami zbrojnymi Balck zyskał reputację porównywalną z Sun Zi. Oficerowie chętnie cytowali z czcią jego maksymy w badaniach akademickich i czasopismach militarnych. Typowym przykładem mogą być poniższe słowa podpułkownika Douglasa Pryera pochodzące z „Military Review”:

Moltke zadbał o to, by edukacja, szkolenie i kultura wojskowa stale wspierały zdecentralizowaną strukturę dowodzenia. Uczelnie zapewniały szczegółowe wykształcenie z zakresu taktyki także młodszym oficerom i podoficerom. (…) Znacznie później uczestniczący w II wojnie światowej generał Hermann Balck powiedział: „Polegaliśmy na 100-letniej tradycji, według której w krytycznym momencie dowódca niższej rangi znający ogólną sytuację może odpowiedzialnie działać i reagować. Kładliśmy olbrzymi nacisk na niezależność działań podwładnych, nawet podczas ćwiczeń w czasie pokoju”[16].

Gdy Balck zyskał kultowy status w amerykańskich sferach wojskowych, w Staff College armii zaczęto uczyć studentów, że jego działania na czele 11. Dywizji Pancernej podczas bitew nad rzeką Czir stanowiły wzór militarnej perfekcji[17].

Od 1914 do 1945 roku Balck zapisywał swoje przemyślenia w dzienniku, który później stał się podstawą jego wspomnień wydanych w 1981 roku pod tytułem Ordnung im Chaos. Książka maluje obraz wysoce profesjonalnego żołnierza dbającego o swoją prywatność. Tekst zawiera jedynie drobne aluzje do życia osobistego autora i brak w nim jakichkolwiek wzmianek o dzieciach Balcka aż do opisu kampanii we Francji w 1940 roku, gdy oficer spotkał swojego syna Friedricha-Wilhelma, również służącego w wojskach lądowych. Nawet w takiej sytuacji Balck skupił się wyłącznie na brzemieniu związanym z obecnością własnego dziecka w łańcuchu dowodzenia. Jak przystało na tak powściągliwą postać, w swoich wspomnieniach Balck napomknął o żonie tylko raz, we fragmencie poświęconym wspólnemu wyjazdowi do Słowacji w czasie przepustki w 1943 roku.

Dokonania Balcka zyskały należyte uznanie w kręgach wojskowych, a później poświęcono im także sporo uwagi w popularnych publikacjach, takich jak Hitler’s Panzers Dennisa Showaltera, Panzerkrieg Petera McCarthy’ego i Mike’a Syrona czy The War in the West Jamesa Hollanda. Ponieważ Hermann Balck przestał być postacią zapomnianą, nadszedł czas, by przedstawić tego niezwykłego dowódcę wojsk pancernych szerszej publice.

Hermann w wojsku

Mathilde Balck urodziła Hermanna 7 grudnia 1893 roku w Langfuhrze[18], dzielnicy Gdańska, który leżał wówczas w Prusach Wschodnich. Rodzina Balcków miała skandynawskie korzenie: w 1120 roku wyemigrowała ze Szwecji do Finlandii, a po wojnie trzydziestoletniej ta część, z której wywodził się Hermann, osiedliła się w Niemczech nad dolnym biegiem Łaby. Jego bezpośredni przodkowie byli zasłużonymi wojskowymi. Pradziadek przeniósł się do Anglii i służył w trakcie wojen napoleońskich jako oficer w Królewskim Legionie Niemieckim oraz w sztabie Wellingtona. Georg Balck, dziadek Hermanna, również wyemigrował do Anglii, gdzie został oficerem w 93. Pułku Górali Szkockich. Służył w nim do czasu, gdy utracił wzrok w Indiach Zachodnich. Rodzinna tradycja walki za Wielką Brytanię zakończyła się wraz z wybuchem I wojny światowej, w trakcie której ojciec Hermanna, generał porucznik William Balck, dowodził 51. Dywizją Rezerwy i zdobył Pour le Mérite (tak zwanego Niebieskiego Maksa), najwyższy wówczas order wojskowy.

Po porażce Niemiec William Balck napisał Entwicklung der Taktik im Weltkriege[19] – rzetelny opis niedawnych doświadczeń niemieckich wojsk. Angielskie tłumaczenie tej książki było używane przez armię Stanów Zjednoczonych jako podręcznik. Balck wspominał, że jego ojciec „był ostatnim wielkim teoretykiem taktyki w armii cesarza”, który przekazał mu „rozległą wiedzę militarną i ogólną”[20]. Co ważniejsze, jego wybitny ojciec nauczył go rozumieć zwykłych ludzi i zaszczepił w nim postępowe poglądy społeczne:

Byłem wychowywany i kształcony na wojskowego. Ale ojciec nauczył mnie czegoś jeszcze, co było znacznie ważniejsze – dzięki niemu dokładnie rozumiałem szeregowych żołnierzy i poznałem błędy naszej klasy społecznej[21].

W rezultacie Balck dobrze znał naturę swoich podwładnych, a podczas dowodzenia nimi kierował się silnym poczuciem sprawiedliwości.

Podczas I wojny światowej młody Hermann Balck uczestniczył w walkach na froncie zachodnim, wschodnim, włoskim i bałkańskim. W 1913 roku został podchorążym w 10. Batalionie Jegrów stacjonującym w mieście Goslar, a w lutym 1914 roku rozpoczął naukę w Szkole Wojennej w Hanowerze. Na początku sierpnia tego samego roku, już po rozpoczęciu wojny światowej, Balck został awansowany na podporucznika. Chrzest bojowy przeszedł 8 sierpnia 1941 roku, dowodząc jednym z plutonów 10. Batalionu Jegrów podczas ataku na zespół fortyfikacji wokół belgijskiego Liège:

W miasteczku natrafiliśmy na pierwsze zwłoki belgijskich rolników, drobnych ludzi z twarzami wykrzywionymi w grymasach gniewu i strachu. Wokół biegało bydło, które straciło właścicieli. Kilka kobiet kuliło się przy resztkach dobytku z pustką w oczach. Tak wyglądała nasza pierwsza styczność z wojną[22].

Później Balck walczył na froncie zachodnim z Francuzami i Brytyjczykami. Podczas starcia w Fontaine-au-Pire poznał ważną zasadę, którą kierował się przez resztę swojej kariery wojskowej: „Pomyślny atak jest mniej kosztowny od nieudanej obrony”[23]. Z kolei pod Ieper Balck osobiście doświadczył brutalności wojny:

Gdy rozległy się strzały, dowodzący 2. kompanią kapitan Radtke padł obok mnie. Kula przeszyła jego serce. Ja zostałem ranny w lewe biodro. Potknąłem się i upadłem tuż przed Anglikiem, który mnie trafił. Zdołałem zabić go strzałem z pistoletu, gdy przeładowywał karabin[24].

Nim rok 1914 dobiegł końca, Balck objął funkcję adiutanta w 10. Batalionie Jegrów i przeżył postrzały w prawe ramię, lewe ucho oraz plecy, a także trafienie odłamkiem granatu w biodro. W uznaniu jego odwagi armia odznaczyła go Krzyżami Żelaznymi I i II klasy.

W 1915 roku Balck został przeniesiony do 22. Rezerwowego Batalionu Jegrów, w którym dowodził 4. kompanią podczas starć w Polsce, Serbii i Rosji. W trakcie brutalnych walk okopowych w pobliżu Pińska przeszedł kolejną cenną lekcję, która zasadniczo wpłynęła na jego późniejszy styl dowodzenia:

Choć w trakcie dnia było spokojnie, nocą między okopami toczyły się zażarte boje. Rosjanie korzystali z najróżniejszych sztuczek, między innymi zwodzili nas przy użyciu głośników albo przeprowadzali ciche, niespodziewane ataki z naszych tyłów. Dbanie o czujność własnych żołnierzy bywało trudne. Potrafili być naiwnie nieostrożni. Gdy dochodziło do różnych incydentów, zawsze starałem się być we właściwym miejscu i nierzadko udawało mi się zapobiec najgorszemu[25].

Już na wczesnym etapie swojej kariery wojskowej Balck zrozumiał, że dowódca powinien przebywać z przodu pośród swoich żołnierzy, ponieważ tylko obecność w kluczowym miejscu pozwalała zyskać pełną świadomość sytuacji i wykorzystać nadarzające się okazje. Choć został raniony odłamkami w prawie ramię, pozostał ze swoją kompanią. Po objęciu dowództwa nad Jagdkommando (grupą do zadań specjalnych) z 5. Dywizji Kawalerii Balck przeprowadził liczne rajdy za rosyjskimi liniami, w tym kilkutygodniowy patrol przez Bagna Pińskie.

W 1916 roku Balck powrócił do 10. Batalionu Jegrów, gdzie kierował kompanią karabinów maszynowych. Po opuszczeniu frontu wschodniego walczył w górach Rumunii. Gdy wojna przedłużyła się na rok 1917, wraz ze swoimi podwładnymi uczestniczył w walkach we włoskich Alpach, gdzie jego oddział stanowił część Alpenkorps, formacji wielkości dywizji. W trakcie tych zmagań odniósł rany postrzałowe w klatkę piersiową, lewe ramię i obie dłonie. Przy innej okazji został postrzelony z włoskiego karabinu maszynowego w klatkę piersiową i oba ramiona, lecz mimo to następnego dnia, z obiema rękami w temblakach, wrócił na front.

W ostatnim roku wojny Balck na własną prośbę objął dowodzenie nad 4. kompanią 10. Batalionu Jegrów, choć wiedział, że poprzednich 12 oficerów kierujących tym oddziałem zginęło. Na czele tej kompanii walczył w północnej Francji, Macedonii, Serbii i na Węgrzech. Kiedy wydarzenia wojenne przybrały niekorzystny dla Niemiec obrót, a oficerowie obawiali się rewolucji, Balck dobrze wiedział, jak uniknąć runięcia w otchłań:

Tam, gdzie oficerowie stronili od gotowanej w olbrzymich ilościach papki, panowało rozgoryczenie; jeśli jednak oficerowie jedli posiłki z kuchni polowych, nikt nie myślał o rewolucji. (…) Żaden niemiecki żołnierz nie zwróciłby się przeciwko oficerowi, który dzielił z nim radości i smutki, narażał się na śmierć i niebezpieczeństwa[26].

Po tym, jak odłamki pocisku wbiły mu się w biodro i kolano, Balck otrzymał Złotą Odznakę za Rany i został przedstawiony do odznaczenia Pour le Mérite. Zanim jednak przyznano mu zasłużony order, wojna dobiegła końca.

Po zawieszeniu broni, gdy w Niemczech szalała rewolucja, która miała przeistoczyć kraj w niestabilną Republikę Weimarską, Balck i pozostali przy życiu żołnierze 10. Batalionu Jegrów wrócili do Goslaru, gdzie miejscowa rada żołniersko-robotnicza upoważniła jednostkę do wyłonienia własnej rady żołnierskiej. Jegrzy jednomyślnie wybrali Balcka na przewodniczącego rady, a krótko później miejscowa ludność powierzyła mu kierownictwo miejskiego komitetu żołniersko-robotniczego[27]. W tych niespokojnych czasach wdzięczny weteran oznajmił Balckowi: „W imieniu moich towarzyszy dziękuję panu za wszystko, co zrobił pan dla naszej kompanii”[28]. Hans Falkenstein, szeregowiec z 10. Batalionu Jegrów, wyraził podobne zdanie w liście do Balcka: „Służyłem w pana kompanii w trakcie kampanii na Zachodzie i w Serbii. Zawsze wspominam pana jako uzdolnionego, odważnego i sprawiedliwego dowódcę”[29].

Podczas brutalnego konfliktu etnicznego na granicy polsko-niemieckiej Balck wraz ze swoją jednostką, która została przemianowana na Hanowerski Ochotniczy Batalion Jegrów, walczył w Prowincji Poznańskiej.

Choć traktat wersalski ograniczał liczbę oficerów Reichswehry do 4 tysięcy, Balck pozostał w armii, co świadczy o wierze pokładanej w nim przez zwierzchników, którzy wybierali wyłącznie najlepszych ludzi. Ta niewielka grupa oficerów niemieckiej armii była elitarnym gronem niezwykle doświadczonych dowódców uważających siebie za heroldów przyszłej armii odrodzonych Niemiec. W Reichswehrze uczono wszystkich oficerów, by brali na siebie większą odpowiedzialność i z własnej inicjatywy wykorzystywali nadarzające się okazje bez czekania na rozkazy. Ponieważ taki sposób działania był drugą naturą Balcka, doskonale odnalazł się w międzywojennej armii i został adiutantem w 3. Batalionie Jegrów.

W 1923 roku Balck został przeniesiony do 18. Pułku Kawalerii stacjonującego w Stuttgarcie, gdzie został dowódcą plutonu karabinów maszynowych. Szybko piął się w hierarchii – w 1924 roku został awansowany na porucznika, a pięć lat później na kapitana.

W latach trzydziestych Balck służył w 3. Dywizji Kawalerii i dowodził 1. Batalionem Kolarzy. W ramach wymiany oficerów odwiedził Szwajcarię, Finlandię i Węgry, a po powrocie do kraju dwukrotnie odrzucił propozycję przeniesienia do sztabu generalnego, ponieważ wolał pozostać oficerem polowym:

Uwielbiałem frontowe życie, bezpośredni kontakt z żołnierzami i końmi, pracę z żywymi istotami i osobiste uczestnictwo w szkoleniu wojsk. Nie chciałem znaleźć się na ławce rezerwowych, jak to często bywało w sztabie generalnym. Poza tym, gdybym przystał na te propozycje, nie mógłbym realizować swoich różnorodnych pasji, które sprawiały mi tyle przyjemności. Nawet zainteresowania militarne, zwłaszcza poznawanie historii wojskowości, łatwiej było mi rozwijać w czasie wolnym. Służba w sztabie generalnym zbyt często wiąże się z mnóstwem pracy papierkowej[30].

Ciekawość intelektualna, chęć do nauki i zamiłowanie do wszystkiego, co klasyczne, były głównymi cechami charakteru Balcka. W przerwach między starciami na froncie wschodnim I wojny światowej czytał zebrane dzieła Szekspira. Podczas tego konfliktu oddawał się też lekturze O wojnie Clausewitza: „zapoznawanie się z myślami wielkiego filozofa wojny w chwilach, gdy na polu walki panował spokój, wzbudzało we mnie osobliwe uczucie ekscytacji”[31].

Gdy był na przepustce z frontu, Balck odwiedzał wspaniałe miasta Europy, w których rozkoszował się widokami zabytków i uczestniczył w życiu kulturalnym. „Pojechałem do Warszawy, gdzie podziwiałem tancerzy baletowych rosyjskiego cara (…) [i] obejrzałem Toscę Pucciniego po polsku”[32]. Często przyjeżdżał do Budapesztu i „nigdy nie [przegapił] okazji, by zwiedzać to wyjątkowo piękne miasto”[33]. W Rumunii Balck udał się na zamek krzyżacki w Fokszanach, by przyjrzeć się jego architekturze. Miał też szczególne zamiłowanie do starożytności. W 1941 roku podczas kampanii w Grecji czytał Homera, a w 1943 roku we Włoszech zmienił plan ognia artyleryjskiego tak, aby greckie świątynie w Paestum znalazły się poza ostrzeliwaną strefą.

Choć Balck był człowiekiem wykształconym, który darzył głębokim uznaniem starożytność, ochoczo walczył za totalitarną III Rzeszę, a pod koniec II wojny światowej popełnił dwie zbrodnie wojenne. W listopadzie 1944 roku rozkazał natychmiast wykonać egzekucję podpułkownika Johanna Schottkego, który został znaleziony w swoim schronie pijany i nieświadomy położenia własnych baterii artylerii. W tym samym miesiącu siły dowodzone przez Balcka zniszczyły w ramach taktyki spalonej ziemi francuską miejscowość Gérardmer, której mieszkańcy uciekli w stronę pozycji aliantów.

W 1935 roku Balck został awansowany na majora. Dalej dowodził stacjonującym w Tylży[34] 1. Batalionem Kolarzy, aż w 1938 roku uzyskał stopień podpułkownika. Następnie pracował w Naczelnym Dowództwie Sił Zbrojnych w kierowanym przez Guderiana Inspektoracie Wojsk Szybkich, w którym pomagał przy opracowywaniu taktyki i doktryny użycia kawalerii, piechoty zmotoryzowanej i czołgów. Balck wciąż piastował to stanowisko, gdy 1 września 1939 roku siły Wehrmachtu wkroczyły do Polski i Europa pogrążyła się w kolejnej wojnie światowej.

W pierwszych miesiącach nowego konfliktu Balck współpracował z dywizjami pancernymi, by pomagać przy reorganizacji i uzupełnianiu wyposażenia po działaniach w Polsce. Zapragnął wówczas znów dowodzić wojskami na froncie. Dowództwo Wehrmachtu spełniło jego prośbę i 1 października 1939 roku powierzyło mu 1. Pułk Strzelców:

Wyznaczenie mnie na dowódcę 1. Pułku Strzelców stacjonującego w Weimarze przyjąłem z ulgą. Nie wybrałbym żadnego innego pułku. Jednostka i jej oficerowie cieszyli się znakomitą reputacją, a na dodatek niedawno przydzieliłem tym siłom najnowocześniejsze wyposażenie. Wszystko było opancerzone i mobilne. Był to najnowocześniejszy pułk w armii[35].

Niniejsza książka opisuje przemianę Hermanna Balcka w wybitnego dowódcę wojsk pancernych i mistrza taktyki wojennej podczas kampanii we Francji, w Grecji i pod Stalingradem. Jednocześnie jest to także historia wyjątkowego przywódcy, który – jak stwierdził Freeman Dyson – „ochoczo pakował się z jednej trudnej sytuacji w drugą, a przy tym dobrze dbał o swoich żołnierzy i nigdy nie tracił poczucia humoru”[36].

Balck dowodził 1. Pułkiem Strzelców, podlegającym wówczas 1. Dywizji Pancernej, podczas przeprowadzonej w 1940 roku inwazji na Francję. Po przekroczeniu Mozy wraz ze swoimi podwładnymi dokonał decydującego przełamania pod Sedanem, dzięki któremu czołgi Guderiana mogły popędzić w stronę kanału La Manche i otoczyć Brytyjski Korpus Ekspedycyjny pod Dunkierką – a to z kolei doprowadziło do upadku Francji. Pomimo tak znakomitego zwycięstwa Balck przeanalizował wady niemieckiej taktyki i opracował nowy sposób współdziałania piechoty i czołgów – koncepcję Kampfgruppen, czyli grup bojowych – który zrewolucjonizował sposób funkcjonowania dywizji pancernych i umożliwił im osiągnięcie niesamowitych sukcesów na froncie wschodnim.

W kwietniu 1941 roku podczas walk w Grecji Balck, dowodzący wówczas 3. Pułkiem Pancernym, wypróbował ideę Kampfgruppe w praktyce. Jego innowacyjny styl dowodzenia pozwolił utworzonej przez niego grupie bojowej przezwyciężyć przeszkody, które pozornie wydawały się nie do pokonania, i odnieść zwycięstwo nad zdeterminowanymi Australijczykami i Nowozelandczykami broniącymi niebezpiecznych dróg i górskich przełęczy w pobliżu Olimpu. Na wybrzeżu Morza Egejskiego, w pobliżu miejscowości Platamonas i stojącego nieopodal frankijskiego zamku, Kampfgruppe Balck zdobyła pozycje nowozelandzkiego 21. Batalionu w terenie, który zdaniem aliantów nie sprzyjał użyciu czołgów. Rozbici Nowozelandczycy przegrupowali się w wąwozie Tempe – mitycznym domu Aristajosa, syna Apolla i Kyrene – gdzie dołączyli do nich Australijczycy z 2. i 3. Batalionu 2. ASI[37]. Siły sprzymierzonych liczyły, że zdołają zatrzymać żołnierzy Balcka w terenie idealnie nadającym się do obrony, lecz mimo to czołgi Kampfgruppe Balck przebiły się przez alianckie pozycje i ruszyły dalej w kierunku Aten.

Dzięki sukcesom, jakie odniósł, gdy dowodził 11. Dywizją Pancerną na południu ZSRR podczas letniej ofensywy w kierunku Donu i późniejszych walk o Stalingrad w 1942 roku, Balck zapisał się w historii jako wirtuoz wojny pancernej. Nad rzeką Czir w środku ponurej rosyjskiej zimy stoczył szereg brutalnych starć, w trakcie których opracował taktykę „straży pożarnej”. W późniejszych etapach wojny wielokrotnie pozwoliła ona siłom Wehrmachtu powstrzymać Armię Czerwoną, gdy wydawało się to niemal niemożliwe.

Niniejsza książka przedstawia krytyczny okres w życiu Hermanna Balcka – od chwili, gdy pożegnał się z piechotą i po raz pierwszy objął dowodzenie nad jednostką pancerną – i dokładnie opisuje jego przemianę w niezwykle utalentowanego taktyka. Podróż ta rozpoczęła się we Francji.

[1] D’Este, Foreword, w: Balck, Order in Chaos, s. vii.

[2] Dyson, Weapons and Hope, s. 151.

[3] Translation of Taped Conversation with Lieutenant General Heinz Gaedcke, s. 27.

[4] D’Este, Foreword, w: Balck, Order in Chaos, s. VII.

[5] Tamże.

[6] Wydział historyczny (przyp. tłum.).

[7] Kampania lotaryńska (przyp. tłum.).

[8] 8 Cole, The Lorraine Campaign, s. 230.

[9] Tamże.

[10] Walka o Europę (przyp. tłum.).

[11] Wilmot, The Struggle for Europe, 10756/10758.

[12] Mellenthin, Panzer Battles, s. 306.

[13] Tamże, s. 247.

[14] Dowództwo ds. Szkolenia i Doktryny (przyp. tłum.).

[15] Zabecki, Biedekarken, Preface, w: Balck, Order in Chaos, s. IX.

[16] Pryer, Growing Leaders Who Practice Mission Command and Win the Peace, s. 32 i 40.

[17] Zabecki, Biedekarken, Preface, w: Balck, Order in Chaos, s. xi.

[18] Obecnie ta część miasta nosi nazwę Wrzeszcz (przyp. tłum.).

[19] Rozwój taktyki w trakcie wojny światowej (przyp. tłum.).

[20] Balck, Order in Chaos, s. 3–4.

[21] Tamże, s. 4.

[22] Tamże, s. 12.

[23] Tamże, s. 17.

[24] Tamże, s. 29.

[25] Tamże, s. 34.

[26] Tamże, s. 106.

[27] Mellenthin, German Generals of World War II, s. 192.

[28] Tamże, s. 192–193.

[29] Balck, Order in Chaos, s. 471.

[30] Tamże, s. 148.

[31] Tamże, s. 86.

[32] Tamże, s. 49.

[33] Tamże, s. 55.

[34] Obecnie miejscowość nosi nazwę Sowieck (przyp. tłum.).

[35] Balck, Order in Chaos, s. 170.

[36] Dyson, Weapons and Hope, s. 155.

[37] Angielskie nazwy tych jednostek to odpowiednio 2/2nd Battalion i 2/3rd Battalion. Liczba „2” na początku wskazuje, że należą one do Second Australian Imperial Force (Drugich Australijskich Sił Imperialnych), i odróżnia je od batalionów Citizen Military Forces (Obywatelskich Sił Wojskowych, zwanych też po prostu milicją), które oznaczono tymi samymi numerami (przyp. tłum.).

Rozdział 1

Przełamanie pod Sedanem

Rozdział 2

Klęska Francji

Rozdział 3

Interwencja na Bałkanach

Rozdział 4

W cieniu Olimpu

Rozdział 5

Bitwa o Grzbiet Platamoński

Rozdział 6

Wyścig ku Larisie

Rozdział 7

Bitwa o Dolinę Tempe

Rozdział 8

Ateny i ewakuacja

Rozdział 9

Operacja Fall Blau

Rozdział 10

Bitwy nad rzeką Czir

Rozdział 11

Katastrofa pod Stalingradem

Epilog

Bibliografia

Źródła pierwotne i monografie

1st Panzer Division War Diary (Kriegstagebuch), France June 1940, National Archives (United States) (T-315 Roll 15)

2nd Panzer Division War Diary (Kriegstagebuch), West October 1939 – July 1940, National Archives (United States) (T-315 Roll 88)

2nd Panzer Division War Diary (Kriegstagebuch), West May 1940 – March 1941, National Archives (United States) (T-315 Roll 89)

11th Panzer Division War Diary (Kriegstagebuch), Russia June – December 1942, National Archives (United States) (T-315 Roll 594)

11th Panzer Division War Diary (Kriegstagebuch), Russia December 1942, National Archives (United States) (T-315 Roll 595)

11th Panzer Division War Diary (Kriegstagebuch), Russia November 1942 – January 1943, National Archives (United States) (T-315 Roll 596)

16 Infantry Brigade, Australian War Memorial (AWM52, 8/2/16)

2/2nd Australian Infantry Battalion, Australian War Memorial (AWM52, 8/3/2)

2/3rd Australian Infantry Battalion, Australian War Memorial (AWM52, 8/3/3)

Armored Warfare in World War II: Conference Featuring F.W. Von Mellenthin, Battelle Columbus Laboratories, Columbus, 1979

Documents Relating to New Zealand’s Participation in the Second World War 1939–45: Volume II, War History Branch, Wellington, 1951

Generals Balck and Von Mellenthin on Tactics: Implications for NATO Military Doctrine, BDM Corporation, McLean, 1980

German Army Documents on the Campaign in Greece, Australian War Memorial (AWM54, 534/2/27)

Small Unit Actions during the German Campaign in Russia, DA Pam 20-269, Center of Military History United States Army, Washington, 1953

The Balkan Campaign. The German invasion of Greece and Yugoslavia, Information obtained by Historical Section Australian Military Mission, Berlin, 1947, Australian War Memorial (AWM54, 624/7/2)

The German Campaigns in the Balkans (Spring 1941), DA Pam 20-260, Center of Military History United States Army, Washington, 1953

Translation of Taped Conversation with General Hermann Balck, 12 January 1979, Battelle Columbus Laboratories, Columbus, 1979

Translation of Taped Conversation with General Hermann Balck, 13 April 1979, Battelle Columbus Laboratories, Columbus, 1979

Translation of Taped Conversation with Lieutenant General Heinz Gaedcke, 12 April 1979, Battelle Columbus Laboratories, Columbus, 1979

Artykuły z czasopism naukowych

Carlson, Verner, Portrait of a German General Staff Officer, „Military Review”, Volume 70, Number 4 (April 1990)

Citino, Robert, New Gang in Town: The Rise of the German Panzer Division, „The Quarterly Journal of Military History”, Volume 28, Issue 2 (Winter 2016)

Citino, Robert, The War Hitler Won: The Battle for Europe, 1939–1941, „Journal of Military and Strategic Studies”, Volume 14, Issue 1 (Fall 2011)

Cook, Samuel, The German Breakthrough at Sedan, „Armor”, Volume 113, Issue 5 (Sep/Oct 2004)

Forster, Jurgen i Mawdsley, Evan, Hitler and Stalin in Perspective: Secret Speeches on the Eve of Barbarossa, „War in History”, Volume 11, Number 1 (Jan 2004)

Gat, Azar, British Influence and the Evolution of the Panzer Arm: Myth or Reality? Part I, „War in History”, Volume 4, Number 2 (Apr 1997)

Gat, Azar, British Influence and the Evolution of the Panzer Arm: Myth or Reality? Part II, „War in History”, Volume 4, Number 3 (Jul 1997)

Jovanovich, Leo M., The War in the Balkans in 1941, „East European Quarterly”, Volume 28, Number 1 (Spring 1994)

Matthew, Christopher A., The Strategy of the Thermopylae Artemisium Line in 480 BC, „Ancient History”, Volume 39, Issue 1 (2009)

Newland, Samuel J., Blitzkrieg in Retrospect, „Military Review”, Volume 84, Issue 4 (Jul/Aug 2004)

Newland, Samuel, German Panzers on the Offensive: Russian Front, North Africa, 1941–1942, „Parameters”, Volume 35, Issue 1 (Spring 2005)

Osborn, John W., Greek Tragedy, „The Quarterly Journal of Military History”, Volume 21, Number 4 (Summer 2009)

Powaski, Ronald E., Cut of the Sickle, „World War II”, Volume 18, Issue 4 (Nov 2003)

Pryer, Douglas A., Growing Leaders Who Practice Mission Command and Win the Peace, „Military Review”, Volume 93, Issue 6 (Nov/Dec 2013)

Sadkovich, James J., Anglo-American Bias and the Italo-Greek War of 1940–1941, „The Journal of Military History”, Volume 58, Number 4 (Oct 1994)

Scott, Christopher J., The Battle for Sowchos 79, „Engineer”, Volume 41, Issue 2 (May–Aug 2011)

Stockings, Craig, The Battle of Pinios Gorge: A Study of a Broken Anzac Brigade, „Australian Army Journal”, Volume 7, Number 3 (Summer 2011)

Stockings, Craig, The Fairy Tale of the Panzers in Greece, April 1941, „Australian Defence Force Journal”, Number 185 (2011)

Strauss, Barry, Go Tell the Spartans, „The Quarterly Journal of Military History”, Volume 17, Number 1 (Autumn 2004)

Williamson, Murray i O’Leary, Thomas, Military Transformation and Legacy Forces, „Joint Force Quarterly”, JFQ 30 (Spring 2002)

Zabecki, David T., Hermann Balck – Germany’s Forgotten Panzer Commander, „Military Review”, Volume 79, Number 6 (Nov/Dec 1999)

Książki

Anderson, Thomas, The History of the Panzerwaffe: Volume I: 1939–43, Osprey Publishing (wydanie na czytniki Kindle), Oxford, 2015

Anderson, Thomas, The History of the Panzerwaffe: Volume II: 1943–45, Osprey Publishing (wydanie na czytniki Kindle), Oxford, 2017

Balck, Hermann, Order in Chaos: The Memoirs of General of Panzer Troops Hermann Balck, The University Press of Kentucky, Lexington, 2015

Borman, C.A., Official History of New Zealand in the Second World War 1939–45: Divisional Signals, War History Branch, Wellington, 1954

Carr, John, The Defence and Fall of Greece, 1940–41, Pen and Sword (wydanie na czytniki Kindle), South Yorkshire, 2013

Citino, Robert M., The Path to Blitzkrieg: Doctrine and Training in the German Army, 1920–1939, Lynne Rienner Publishers, London, 1999

Cody, J.F., Official History of New Zealand in the Second World War 1939–45: 21 Battalion, War History Branch, Wellington, 1953

Cole, Hugh M., The Lorraine Campaign, US Government Printing Office, Washington, 1950

Dawson, W.D., Official History of New Zealand in the Second World War 1939–45: 18 Battalion and Armoured Regiment, War History Branch, Wellington, 1961

Dennis, Peter i Grey, Jeffrey, eds., Victory or Defeat: Armies in the Aftermath of Conflict, Big Sky Publishing, Canberra, 2010

Doughty, Robert A., The Breaking Point: Sedan and the Fall of France, 1940, Stackpole Books (wydanie na czytniki Kindle), Mechanicsburg, 1990

Doughty, Robert Allan, The Seeds of Disaster: The Development of French Army Doctrine, 1919–39, Archon Books, Hamden, 1985

Dyson, Freeman, Weapons and Hope, Harper Colophon Books, New York, 1984

Ewer, Peter, Forgotten Anzacs: The Campaign in Greece, 1941, Scribe (wydanie na czytniki Kindle), Melbourne, 2008

Forczyk, Robert, Tank Warfare on the Eastern Front 1941–1942: Schwerpunkt, Pen and Sword (wydanie na czytniki Kindle), South Yorkshire, 2013

Forczyk, Robert, Tank Warfare on the Eastern Front 1943–1945: Red Steamroller, Pen and Sword (wydanie na czytniki Kindle), South Yorkshire, 2016

Frieser, Karl-Heinz, The Blitzkrieg Legend: The 1940 Campaign in the West, Naval Institute Press (wydanie na czytniki Kindle), Annapolis, 2005

Ganz, A. Harding, Ghost Division: The 11th ‘Gespenster’ Panzer Division and the German Armored Force in World War II, Stackpole Books, Mechanicsburg, 2016

Glantz, David M., Companion to Endgame at Stalingrad, University Press of Kansas, Lawrence, 2014

Glantz, David M., When Titans Clashed: How the Red Army Stopped Hitler, University Press of Kansas, Lawrence, 2015

Glantz, David M. i House, Jonathan M., Endgame at Stalingrad Book Two: December 1942 – February 1943, Volume 3, University Press of Kansas, Lawrence, 2014

Glantz, David M. i House, Jonathan M., To the Gates of Stalingrad: Soviet-German Combat Operations, April–August 1942, University Press of Kansas, Lawrence, 2009

Gole, Henry G., General William E. DePuy: Preparing the Army for Modern War, University Press of Kentucky (wydanie na czytniki Kindle), Lexington, 2008

Greentree, David, New Zealand Infantryman vs German Motorcycle Soldier: Greece and Crete 1941, Osprey Publishing, Oxford, 2017

Grehan, John i Mace, Martin, Operations in North Africa and the Middle East 1939–1942: Tobruk, Crete, Syria and East Africa, Pen and Sword (wydanie na czytniki Kindle), South Yorkshire, 2015

Guderian, Heinz, Panzer Leader, Penguin Books, London, 1952

Gudmundsson, Bruce I., On Armor, Praeger, Westport, 2004

Hall, D.O.W., Prisoners of Germany, War History Branch, Wellington, 1949

Hart, Russell, Guderian: Panzer Pioneer or Myth Maker?, Potomac Books (wydanie na czytniki Kindle), Dulles, 2006

Henderson, Jim, Official History of New Zealand in the Second World War 1939–45: 22 Battalion, War History Branch, Wellington, 1958

Holland, James, The War in the West: Volume 1: The Rise of Germany 1939–1941, Atlantic Monthly Press, New York, 2015

Horne, Alistair, To Lose a Battle: France 1940, Pan Macmillan UK (wydanie na czytniki Kindle), London, 2012

Jentz, Thomas L., Panzertruppen: The Complete Guide to the Creation and Combat Employment of Germany’s Tank Force, 1933–1942, Schiffer, Atglen, 1996

Jentz, Thomas L., Panzertruppen: The Complete Guide to the Creation and Combat Employment of Germany’s Tank Force, 1943–1945, Schiffer, Atglen, 1996

Keitel, Wilhelm, The Memoirs of Field-Marshal Wilhelm Keitel, Cooper Square Press (wydanie na czytniki Kindle), New York, 2000

Lemay, Benoit, Erich Von Manstein: Hitler’s Master Strategist, Casemate, Philadelphia, 2010

Liedtke, Gregory, Enduring the Whirlwind: The German Army and the Russo-German War 1941–1943, Helion and Company (wydanie na czytniki Kindle), Solihull, 2016

Long, Gavin, Australia in the War of 1939–1945: Series One: Army, Volume II: Greece, Crete and Syria, Australian War Memorial, Canberra, 1953

Loughnan, R.J.M., Official History of New Zealand in the Second World War 1939–45: Divisional Cavalry, War History Branch, Wellington, 1963

Manstein, Erich von, Lost Victories, Greenhill Books, London, 1958

Mazower, Mark, Inside Hitler’s Greece: The Experience of Occupation, Yale University Press, 1993

McCarthy, Peter i Syron, Mike, Panzerkrieg: The Rise and Fall of Hitler’s Tank Divisions, Robinson (wydanie na czytniki Kindle), London, 2012

McClymont, W.G., Official History of New Zealand in the Second World War 1939–45: To Greece, War History Branch, Wellington, 1959

Mellenthin, F.W. von, German Generals of World War II, University of Oklahoma Press, Norman, 1977

Mellenthin, F.W. von, Panzer Battles, Spellmount, Gloucestershire, 1955

Mitcham, Samuel W., Panzer Legions: A Guide to the German Army Tank Divisions of World War II and Their Commanders, Stackpole (wydanie na czytniki Kindle), Mechanicsburg, 2000

Mitcham, Samuel W. i Mueller, Gene, Hitler’s Commanders: Officers of the Wehrmacht, the Luftwaffe, the Kriegsmarine, and the Waffen-SS, Rowman & Littlefield Publishers (wydanie na czytniki Kindle), New York, 2012

Mosier, John, Cross of Iron: The Rise and Fall of the German War Machine, 1918–1945, Henry Holt and Co., New York, 2006

Mosier, John, Deathride: Hitler vs. Stalin – The Eastern Front, 1941–1945, Simon & Schuster, New York, 2010

Mosier, John, The Blitzkrieg Myth: How Hitler and the Allies Misread the Strategic Realities of World War II, HarperCollins, New York, 2003

Murphy, W.E., Official History of New Zealand in the Second World War 1939–45: 2nd New Zealand Divisional Artillery, Historical Publications Branch, Wellington, 1966

Naveh, Shimon, In Pursuit of Military Excellence: The Evolution of Operational Theory, Frank Cass, London, 1997

Plowman, Jeffrey, War in the Balkans: The Battle for Greece and Crete 1940–1941, Pen and Sword (wydanie na czytniki Kindle), South Yorkshire, 2013

Raus, Erhard, Panzer Operations: The Eastern Front Memoir of General Raus, 1941–1945, Da Capo Press (wydanie na czytniki Kindle), 2003

Showalter, Dennis, Hitler’s Panzers: The Lightning Attacks that Revolutionized Warfare, Penguin, New York, 2009

Smelser, Ronald i Davies, Edward J., The Myth of the Eastern Front: The Nazi-Soviet War in American Popular Culture, Cambridge University Press, Cambridge, 2008

Stockings, Craig i Hancock, Eleanor, Swastika over the Acropolis: Re-interpreting the Nazi Invasion of Greece in World War II, Brill, Leiden, 2013

Stolfi, R.H.S., German Panzers on the Offensive, Schiffer Military History, Atglen, 2003

Tyquin, Michael, Greece: February to April 1941, Big Sky Publishing, Canberra, 2014

Walters, Robert G. Order Out Of Chaos: A Case Study of the Application of Auftragstaktik by the 11th Panzer Division during the Chir River Battles 7–19 December 1942, United States Military Academy, 1989

Wards, I. McL., Official History of New Zealand in the Second World War 1939–45: Episodes and Studies Volume 2: The Other Side of the Hill I: Panzer Attack in Greece, War History Branch, Wellington, 1952

Wette, Wolfram, The Wehrmacht: History, Myth, Reality, Harvard University Press, London, 2006

Williamson, Gordon, German Mountain and Ski Troops 1939–45, Osprey Publishing (wydanie na czytniki Kindle), Oxford, 1996

Wilmot, Chester, The Struggle for Europe, Lucknow Books (wydanie na czytniki Kindle), London, 1952

Wood, Peter William, A Battle to Win: An Analysis of Combat Effectiveness through the Second World War Experience of the 21st (Auckland) Battalion, Massey University, New Zealand, 2012

Zhukov, Georgy, Marshal of Victory: The Autobiography of General Georgy Zhukov, Pen and Sword (wydanie na czytniki Kindle), South Yorkshire, 2013

Strony internetowe

2/2nd Australian Infantry Battalion, Australian War Memorial, https://www.awm.gov.au/unit/U56045/

2/3rd Australian Infantry Battalion, Australian War Memorial, https://www.awm.gov.au/collection/U56046

Rutherford, Noel, „In Their Own Words – The Battle of Tempe Gorge – Part 1”, ABC Open (21 Apr 16), https://open.abc.net.au/explore/127336

Rutherford, Noel, „In Their Own Words – The Battle of Tempe Gorge – Part 2”, ABC Open (21 Apr 16), https://open.abc.net.au/explore/127334

Rutherford, Noel, „In Their Own Words – The Battle of Tempe Gorge – Part 3”, ABC Open (21 Apr 16), https://open.abc.net.au/explore/127335

Showalter, Dennis E., „A Dubious Heritage: The Military Legacy of the Russo-German War”, Air University Review (March–April 1985), http://www.airpower.maxwell.af.mil/airchronicles/aureview/1985/mar-apr/showalter.html

Niemiecki generał wojsk pancernych.
Pamiętnik Hermanna Balcka

Stephen Robinson
Tłumaczenie: Ignacy Kurowski

Original title: Panzer Commander Hermann Balck: Germany's Master Tactician
Text Copyright © Stephen Robinson 2022
Exisle Publishing Ltd

Copyright © for the Polish edition:
Wydawnictwo RM, 2025
All rights reserved.

03-808 Warszawa
ul. Mińska 25
rm@rm.com.pl
www.rm.com.pl

ISBN 978-83-8151-960-1
ISBN 978-83-7147-199-5 (ePub)

Redaktorka prowadząca: Barbara Ramza-Kołodziejczyk
Redakcja: Iwona Kresak
Korekta: Michał Trusewicz
Projekt okłdki: Grażyna Jędrzejec
Edytor wersji elektronicznej: Edyta Gadaj
Opracowanie wersji elektronicznej: Marcin Fabijański
Weryfikacja wersji elektronicznej: Justyna Mrowiec

Żadna część tej pracy nie może być powielana i rozpowszechniana, w jakiejkolwiek formie i w jakikolwiek sposób (elektroniczny, mechaniczny) włącznie z fotokopiowaniem, nagrywaniem na taśmy lub przy użyciu innych systemów, bez pisemnej zgody wydawcy.

Wszystkie nazwy handlowe i towarów występujące w niniejszej publikacji są znakami towarowymi zastrzeżonymi lub nazwami zastrzeżonymi odpowiednich firm odnośnych właścicieli.

Wydawnictwo RM dołożyło wszelkich starań, aby zapewnić najwyższą jakość tej książki, jednakże nikomu nie udziela żadnej rękojmi ani gwarancji. Wydawnictwo RM nie jest w żadnym przypadku odpowiedzialne za jakąkolwiek szkodę będącą następstwem korzystania z informacji zawartych w niniejszej publikacji, nawet jeśli Wydawnictwo RM zostało zawiadomione o możliwości wystąpienia szkód.

W razie trudności z zakupem tej książki prosimy o kontakt z wydawnictwem: rm@rm.com.pl