Saladyn. Pogromca chrześcijaństwa

Geoffrey Hindley

Tłumaczenie: Sergiusz Lipnicki

Copyright © 2018 by Wydawnictwo RM
Original edition: SALADIN. HERO OF ISLAM first published in Great Britain in 1976.
Published in 2007 and subsequently reprinted by Pen & Sword Military, UK.
Copyright © Geoffrey Hindley, 1976, 2010, 2011, 2012, 2013, 2015, 2016
All rights reserved.

Wydawnictwo RM, 03-808 Warszawa, ul. Mińska 25
rm@rm.com.pl
www.rm.com.pl

Żadna część tej pracy nie może być powielana i rozpowszechniana, w jakiejkolwiek formie i w jakikolwiek sposób (elektroniczny, mechaniczny) włącznie z fotokopiowaniem, nagrywaniem na taśmy lub przy użyciu innych systemów, bez pisemnej zgody wydawcy.

Wszystkie nazwy handlowe i towarów występujące w niniejszej publikacji są znakami
towarowymi zastrzeżonymi lub nazwami zastrzeżonymi odpowiednich firm odnośnych
właścicieli.

Wydawnictwo RM dołożyło wszelkich starań, aby zapewnić najwyższą jakość tej książce, jednakże nikomu nie udziela żadnej rękojmi ani gwarancji. Wydawnictwo RM nie jest w żadnym przypadku odpowiedzialne za jakąkolwiek szkodę będącą następstwem korzystania z informacji zawartych w niniejszej publikacji, nawet jeśli Wydawnictwo RM zostało zawiadomione o możliwości wystąpienia szkód.

ISBN 978-83-7773-922-8
ISBN 978-83-8151-111-7 (ePub)
ISBN 978-83-8151-112-4 (mobi)

Redaktor prowadzący: Irmina Wala-Pęgierska
Redakcja: Mirosława Szymańska
Korekta: Dorota Wojciechowska
Nadzór graficzny: Grażyna Jędrzejec
Projekt okładki: Studio GRAW
Zdjęcia: wikimedia.org
Edytor wersji elektronicznej: Tomasz Zajbt
Opracowanie wersji elektronicznej: Marcin Fabijański
Weryfikcja wersji elektronicznej: Justyna Mrowiec

W razie trudności z zakupem tej książki prosimy o kontakt z wydawnictwem: rm@rm.com.pl

SPIS TREŚCI

Mapy

Wprowadzenie

Rozdział 1. Jerozolima

Rozdział 2. Za linią frontu

Rozdział 3. Czworokąt władzy

Rozdział 4. Nur ad-Din i propaganda dżihadu

Rozdział 5. Ajjubidzi

Rozdział 6. Wezyr Egiptu

Rozdział 7. Przełomowe lata

Rozdział 8. Triumf na północy

Rozdział 9. Dynasta i bohater

Rozdział 10. Zwycięstwo!

Rozdział 11. Zagrożenie z północy

Rozdział 12. Akka – miasto, o które walczył świat

Rozdział 13. Saraceni i krzyżowcy

Rozdział 14. Śmierć bohatera

Epilog

Uwagi i źródła

Wybrana bibliografia

Słowniczek

Wprowadzenie

W długiej historii konfrontacji chrześcijańskiego Zachodu ze światem islamu Saladyn jest jedną z nielicznych osób, które nawet wrogowie darzyli szacunkiem. Już samo to może być wystarczającym powodem, by przyjrzeć się bliżej jego życiu. Saladyn, w zachodniej tradycji nierozerwalnie związany z Ryszardem Lwie Serce, stał się romantycznym symbolem średniowiecza i ówczesnego rycerstwa. Obu porównywano jeszcze za ich życia. Ale dziś znacznie więcej wiemy o wielkim przedstawicielu świata islamu niż o jego chrześcijańskim rywalu. Duży udział mają w tym dwie panegiryczne biografie. Autorem pierwszej był sekretarz Saladyna Imad ad-Din al-Isfahani. Drugą napisał jego wierny minister Baha ad-Din. Bardziej krytycznie wyrażał się o nim Ibn al-Asir (1160–1233), największy historyk tych czasów, w swojej Kompletnej księdze historii. Sporo szczegółów i wywodów na temat różnych aspektów działalności Saladyna można też znaleźć w innych współczesnych mu muzułmańskich źródłach. Dwaj pierwsi z wymienionych wyżej historyków zaczęli swoją karierę w służbie tureckich książąt seldżuckich, władców, których miał zastąpić Saladyn. Trzeci, chociaż pozostał wierny seldżuckiej dynastii Zankidów i uważał Saladyna za uzurpatora, był zbyt uczciwy i obiektywny, by podważać jego przymioty.

Dochodzimy w ten sposób do drugiej fascynującej historii związanej z życiem Saladyna. Jego ojciec Ajjub awansował w służbie Zankiego, a później jego syna Nur ad-Dina. Ale jako Kurd w syryjskim świecie rządzonym przez tureckie dynastie nie mógł mieć żadnych nadziei na zdobycie władzy. Fakt, że udało się to jego synowi, świadczy o wielkich zdolnościach Saladyna. W oczach tureckich urzędników starej szkoły pozostał on jednak parweniuszem. Po śmierci Nur ad-Dina w 1174 roku Saladyn zaczął rościć sobie prawo do zwierzchnictwa lennego nad całą turecką Syrią, od Mosulu po Damaszek. W ostatnich latach jego życia uważano go za właściwego arbitra do rozstrzygania sporów wśród następców wielkiego Zankiego. Dla konserwatystów było to gorzkim dowodem na upadek świata. Ibn al-Asir zrelacjonował takie wydarzenie w formie opowieści usłyszanej z ust jednego ze swych przyjaciół. Jesienią 1191 roku książęcy potomek Zankiego Mu’iz ad-Din przybył do Saladyna z prośbą o pośrednictwo w rodzinnym sporze o ziemię.

Gdy młody człowiek przybył pożegnać wielkiego króla, zsiadł z konia. „Tak też uczynił Saladyn i pożegnał go, stojąc. A kiedy Saladyn chciał dosiąść konia, pomógł mu w tym Mu’iz ad-Din i przytrzymał mu strzemię. Zaś Ala ad-Din Huramszah, syn Izz ad-Dina, księcia Mosulu (innego Zankidy), wygładził szaty sułtana. Byłem zdumiony”. Przyjaciel Ibn al-Asira zakończył swoją pełną oburzenia relację słowami: „Synu Ajjuba, umrzesz, nieważne w jaki sposób. Ty, którego strzemię przytrzymywał syn seldżuckiego króla”[1].

Przytrzymanie strzemienia było jednym z najbardziej wyrazistych wiernopoddańczych symboli w ówczesnym świecie, zarówno na chrześcijańskim Zachodzie, jak i wśród muzułmanów. Współcześni z podziwem odnotowali siłę władzy papieża, który zażądał tego rodzaju posługi od jednego z cesarzy. Z pewnością godne uwagi jest to, że islamscy oponenci Saladyna nie mogli mu cały czas zapomnieć jego kurdyjskiego pochodzenia i triumfu nad skłóconymi potomkami Zankiego, mimo że już od dziesięciu lat władał ziemiami od Kairu po Aleppo i przewodził islamskim armiom w walce z niewiernymi. Gdy wielki władca zmarł, jego lekarz odnotował fakt, iż po raz pierwszy w dziejach zdarzyło się, że poddani szczerze opłakiwali swego króla. Wszyscy, którzy mieli z nim styczność, dostrzegali jego sprawiedliwość i dobroć. Ale sukcesy Saladyna budziły zazdrość kalifów bagdadzkich, którzy nominalnie sprawowali zwierzchność nad społecznością islamską, a władcy zankidzcy stawiali mu zawzięty opór do czasu, gdy ich w końcu pokonał. Zachód widział w nim wielkiego przywódcę dżihadu, następcę Nur ad-Dina. Jego oponenci w Syrii postrzegali go w tym kontekście jako aroganckiego uzurpatora. W trzeciej krucjacie, która niemal doprowadziła do odzyskania Jerozolimy dla chrześcijaństwa, wzięli udział rycerze z Francji, Niemiec i Anglii. Saladyn mógł przeciwstawić im wojska wyłącznie z tych krain, które zmusił do uznania go za władcę.

Tylko nieliczni jednak spośród zawistników i oponentów w świecie islamskim odmawiali mu wspaniałomyślności, religijności i opanowania. Znaleźli się tacy, którzy uważali, że jego pobożność ma swoje korzenie w politycznym wyrachowaniu, ale to samo zarzucano już Zankiemu i Nur ad-Dinowi. Być może powodem ścisłego przestrzegania reguł sunnickiego islamu przez Saladyna była chęć naśladowania surowej, wręcz ekstremalnej religijności Nur ad-Dina. Sposób, w jaki traktował swoich żydowskich poddanych, znakomicie ilustruje jego skrupulatność w stosowaniu się do litery islamskiego prawa. Zanim w 1169 roku został wezyrem Egiptu, szyiccy kalifowie Kairu (uważani przez Bagdad za heretyków) korzystali częściej z usług żydowskich i chrześcijańskich doradców niż z pomocy muzułmanów – sunnitów. Skutkowało to złagodzeniem części restrykcji wobec niewiernych. Saladyn przywrócił wiele z nich, na przykład zakaz dosiadania koni przez Żydów. Ale równocześnie utrzymał w mocy ich prawo do składania petycji w kwestii zadośćuczynienia za doznane przez nich krzywdy, zaś spory między Żydami mogli rozsądzać sędziowie żydowscy, „tak jak w dawnych czasach”.

Szczerą, nawet jeśli legalistyczną tolerancję religijną Saladyna potwierdził niemiecki dominikanin Burkhard, który odwiedził Egipt w 1175 roku. Z jego obserwacji wynikało, że mieszkańcy tego kraju najwyraźniej mogli się swobodnie oddawać swoim praktykom religijnym. Dla Żydów działania Saladyna w późnym okresie jego życia zdawały się zwiastować wielkie rzeczy. Lata 70. i 80. XII wieku były okresem wielkiego rozbudzenia mesjanistycznych nadziei, a zwycięstwo Saladyna pod Hittinem w 1187 roku sprawiało wrażenie zapowiedzi nadchodzących cudów. W jednej z ostatnio wydanych biografii wielkiego żydowskiego filozofa Majmonidesa autor sugeruje nawet, że Miszne Tora, kodeks systematyzujący prawo żydowskie, został spisany przez Majmonidesa jako zbiór praw dla nowego, prorokowanego wówczas państwa żydowskiego. Gdy po zdobyciu Jerozolimy Saladyn ogłosił, że Żydzi mogą wrócić do Świętego Miasta i osiedlić się w nim, Jehuda al-Harizi, jeden ze świadków tych wydarzeń, porównał ten dekret do odbudowy żydowskiej Jerozolimy przez perskiego króla Cyrusa Wielkiego.

Niewiele postaci w całej historii Bliskiego Wschodu zasłużyło na uznanie zarówno żydów, jak i chrześcijan oraz muzułmanów. Trudno się dziwić, że Saladyn, który żył w tym z dawien dawna konfliktogennym regionie, wzbudza szczególne zainteresowanie również dzisiejszych pisarzy. Przez niemal dwadzieścia lat rządził Egiptem i Syrią damasceńską jako prowincjami jednego imperium. Przez większość tego czasu władał również zachodnim wybrzeżem Arabii, północną Syrią ze stolicą w Aleppo i wybrzeżem Afryki Północnej aż po Tunezję. Jego władzę uznawano w położonym daleko na północnym wschodzie Mosulu. Podczas tych burzliwych dekad Saladyn stworzył zjednoczone muzułmańskie państwo, które można by porównać z istniejącą na przełomie lat 50. i 60. XX wieku Zjednoczoną Republiką Arabską. W ostatnich sześciu latach wyczerpujących i ambitnych działań zaprzągł wszystkie siły tych rozległych terytoriów do walki, której efektem było zniszczenie chrześcijańskich państw łacińskich utworzonych po pierwszej krucjacie na terenach Palestyny. Kulminacyjny punkt stanowiło odzyskanie dla świata islamu Świętego Miasta – Jerozolimy. To wielkie zwycięstwo i pełne emocjonalnej retoryki polemiki między chrześcijanami i muzułmanami w drugiej połowie XII wieku dały asumpt do twierdzeń, które powtarzano również później, że jedynym celem działań Saladyna było zdobycie Jerozolimy. Jego biografowie zbyt często ignorowali realia władzy w tym regionie i presję, którą wywierały one na Saladyna. Saladyn żył pod koniec tej epoki w historii Bliskiego Wschodu, w której sunniccy kalifowie Bagdadu wciąż próbowali, choć z raczej miernym skutkiem, rozciągnąć swą władzę na heretycki, szyicki Kair. W świecie Saladyna centrami władzy były Damaszek, Aleppo, Mosul i – w mniejszym stopniu – Bagdad. Te właśnie czynniki stanowiły siłę napędową jego powolnej, ale nieustępliwej kampanii przeciw chrześcijańskiej Palestynie.

Pierwsze (angielskie – przyp. red.) wydanie tej książki było jedną z zaledwie dwóch biografii Saladyna napisanych w ciągu ostatnich dziesięcioleci. Od tego czasu pojawiły się wyniki nowych badań i nowe studia biograficzne. Uwzględniono je w rozszerzonej bibliografii. Skorygowałem błędy, które pojawiły się w pierwszym wydaniu. Pozostałem przy słowie „Saracen”, bo to użyteczny ogólny termin, określający na Zachodzie różne grupy ludności muzułmańskiej: Arabów, Turków, Turkmenów itp., których rekrutował do swej armii Saladyn.

Ogólnie rzecz biorąc, książka całkiem nieźle zniosła próbę czasu – w szczególności zawarte w niej twierdzenie, że w 1188 roku Saladyn miał rację, koncentrując się na zagrożeniu, jakim były postępy niemieckiej armii cesarza Fryderyka Barbarossy i rezygnując ze zdobycia Tyru. Załamanie się niemieckiej krucjaty było nie do przewidzenia, podczas gdy Tyr nie miał wielkiego znaczenia we wcześniejszych europejskich kampaniach. Powszechnie akceptuje się dzisiaj moją analizę strategii Saladyna, polegającej na uwikłaniu armii chrześcijańskiej w wojnę, która skończyła się jej klęską pod Hittinem.

W moim zamierzeniu książka miała stanowić część większego projektu badawczego na temat styku religijnych kultur na terenach XII-wiecznego Bliskiego Wschodu: islamu sunnickiego, islamu szyickiego, chrześcijaństwa prawosławnego i chrześcijaństwa rzymskokatolickiego. Poproszono mnie o stworzenie projektu planowanej publikacji o ogólnoświatowym znaczeniu islamu w jego pierwszych wiekach. W latach 70. XX wieku tego typu „studia multikulturowe” wyprzedzały swój czas. Prowadząc wykłady o cywilizacji europejskiej na uniwersytecie w Hawrze w latach 90., poświęciłem ich część wpływowi świata islamu na średniowieczny Zachód w kontekście eskalacji „islamizmu”, bardzo w tym czasie aktualnego tematu w relacjach francusko-algierskich. Wydarzenia ostatnich lat sprawiły, że takie studia zyskują na Zachodzie coraz większą rangę.

Bez Saladyna trudno byłoby zrozumieć islamską religijność tego okresu. Ten honorowy i prawy człowiek, nawet jeśli potrafił szanować swych chrześcijańskich przeciwników, to był ich zagorzałym wrogiem – dżihad oznaczał dla niego zbrojną walkę przeciw „niewiernym” (al-Kuffar). W XXI wieku słowo „dżihad” zrobiło karierę również poza islamem. Chociaż nie występuje ono w Koranie, dość wcześnie pojawiło się w użyciu, a idea dżihadu ewoluowała w pracach islamskich znawców prawa. Rozróżnia się dwa rodzaje dżihadu: wielki dżihad – al dżihad al akbar – to walka z samym sobą, aby znaleźć drogę islamu we własnym życiu, a także mały dżihad – al asghar – który jest walką albo wojną przeciw wrogom w imię Boga.

W słynnym testamencie Saladyn opisał, jak bardzo jest oddany dżihadowi, podsumowując swoje wczesne osiągnięcia jako drogę do odzyskania Jerozolimy, czyli al-Quds. Zdaniem niektórych historyków przejął władzę w Egipcie (rozdział 6), aby stworzyć tam bazę dla własnej dynastii. Oczywiście krok ten miał służyć temu celowi, ale Saladyn sam podkreślał, że gdy tylko osiągnął ów cel, natychmiast rozpoczął regularne walki z niewiernymi, odbijając z ich rąk twierdze utracone przez świat islamu. Wśród nich wymienił twierdzę Aila (Ejlat w dzisiejszym Izraelu) nad zatoką Akaba, wzniesioną przez Baldwina I, króla Jerozolimy, w 1116 roku, która pozwalała krzyżowcom kontrolować drogi z Damaszku do Egiptu oraz do Mekki i Medyny.

Krytycy oskarżali Saladyna o to, że gdy walczył z muzułmańskimi przeciwnikami, jego wojny służyły przede wszystkim umocnieniu własnej władzy i wpływów. Z tego punktu widzenia odzyskanie Jerozolimy miało być raczej szczęśliwym trafem niż wynikiem starannie obmyślonej strategii, by rzucić na kolana armię królestwa. Ale twierdzenie Saladyna, że po prostu musiał przeprowadzić te kampanie, żeby zjednoczyć siły muzułmanów w celu zdobycia Świętego Miasta, było jak najbardziej uzasadnione. Potem, jak pisał jego sekretarz, doradca i biograf Ibn Szadad Baha ad-Din, Saladyn najbardziej pragnął walczyć z niewiernymi do końca, do chwili, gdy na ziemi nie będzie już żadnego z nich.

Dla pokoleń późniejszych wielbicieli Saladyn stanowił fascynujący paradoks: był człowiekiem wielkiej pokory, uczciwym w dążeniu do celów i dobrym, który mimo to potrafił zdobyć i utrzymać wielką polityczną władzę i który poświęcił swe życie religii, kochanym przez przyjaciół i podziwianym przez wrogów. Na skutek jego działań przewagę na Ziemi Świętej trzech religii zdobył islam. Ale w swojej własnej ocenie opuszczał świat, gdy dzieło Allaha dopiero się rozpoczęło.

Peterborough, czerwiec 2006

[1] Polskie tłumaczenie ww. fragmentu u Ibn al-Asira różni się dość znacznie. „Widziałem Saladyna jadącego by pożegnać Mu’iż ad-Dina. Ten ruszył do niego piechotą, tak też uczynił Saladyn i pożegnał go stojąc. A kiedy Saladyn chciał dosiąść konia, pomógł mu w tym Mu’iż ad-Din, usadowił go w siodle i wygładził mu szaty. Ala ad-Din Huramszah Ibn Izz ad-Din władca Mosulu powiedział: „Zdziwiło mnie to i powiedziałem: »Czy nie martwi Cię, synu Ajjuba, jaką śmiercią zginiesz, a wiezie Cię w siodle król seldżucki i syn atabega Zanki.«” Por. Ali Izz ad-Din Ibn al-Atir, Kompletna księga historii. Z czynów sułtana Saladyna, Instytut Historii UAM, Poznań 2007, s. 45, tłum. M.F. Horbowski, J. Maćkowiak, D. Małgowski – przyp. tłum.

ROZDZIAŁ 1

Jerozolima

Rozdział 2

Za linią frontu

Rozdział 3

Czworokąt władzy

Rozdział 4

Nur ad-Din i propaganda dżihadu

Rozdział 5

Ajjubidzi

Rozdział 6

Wezyr Egiptu

Rozdział 7

Przełomowe lata

Rozdział 8

Triumf na północy

Rozdział 9

Dynasta i bohater

Rozdział 10

Zwycięstwo!

Rozdział 11

Zagrożenie z północy

Rozdział 12

Akka – miasto, o które walczył świat

Rozdział 13

Saraceni i krzyżowcy

Rozdział 14

Śmierć bohatera

Epilog

Uwagi i źródła

Wybrana bibliografia

Słowniczek