Karl Schlögel

Zapach imperiów

Chanel N°5 i Czerwona Moskwa

przełożył Tomasz Ososiński

Pamięci Karla Lagerfelda (1933–2019)

Nigdy w życiu nie planowałem

zajmować się zapachami, woniami czy wręcz perfumami. Każdy, kto przed upadkiem muru berlińskiego przechodził przez przejście graniczne Berlin-Friedrichstrasse, wie, że granica pomiędzy Wschodem a Zachodem była również granicą zapachów. W ramach mojej działalności akademickiej zajmowałem się jednak innymi tematami i zagadnieniami. Nie planowałem wcale wypełniać tu badawczej luki ani dokonywać „zwrotu” w kulturoznawstwie. Moja wiedza o świecie zapachów była więcej niż skromna i prawdopodobnie odpowiadała wiedzy przeciętnego człowieka, który korzysta tylko z paru niezbędnych produktów drogeryjnych: mydła, dezodorantu, kremu czy perfum. Mój kontakt ze światem zapachów był raczej rzadki, sporadyczny: stykałem się z nim, przechodząc w dużych domach towarowych przez działy perfumerii – które zwykle znajdują się na parterze i trudno je ominąć – lub przemieszczając się do bramki na lotnisku, do której dotrzeć można tylko przez strefę wolnocłową. Większe wrażenie niż zapachy czy dziwne mieszaniny zapachów robiło na mnie wtedy światło i blask kryształów, kolorowe tęcze z luster i szkła oraz perfekcyjny makijaż kobiet, które nie były po prostu sprzedawczyniami i obsługą, ale modelkami, żywym ucieleśnieniem elegancji. Czułem się zawsze bardzo obco w tym połyskującym świecie nieskończenie bogatych skal kolorów i odcieni.

Mimo to czułem nieprzepartą chęć, aby przezwyciężyć skrupuły i wkroczyć na ten nieznany mi wcześniej teren. Zawsze jest to pewnego rodzaju zuchwałość, gdy ktoś daje sobie prawo do pisania o czymś, o czym do tej pory nie miał zielonego pojęcia. Silniejszy od skrupułów był jednak pierwszy impuls, który z czasem okazał się czymś więcej niż tylko przelotnym wrażeniem, a mianowicie istotnym tropem, wciągającym tropiciela w swój wir i mającym wypuścić go dopiero wtedy, gdy cała historia zostanie odkryta i opowiedziana.

Na początku był zapach, który unosił się w Związku Radzieckim wszędzie tam, gdzie panowała szczególnie uroczysta atmosfera: w Konserwatorium Moskiewskim, w Teatrze Bolszoj, na uroczystości pożegnania absolwentów uniwersytetu lub na przyjęciu weselnym. Ten słodkawy, ciężki zapach kojarzył mi się ze stateczną publicznością, błyszczącym parkietem, świecącymi żyrandolami, ludźmi krążącymi po teatralnym foyer w czasie antraktów. Z zapachem tym zetknąłem się również później, w NRD, przede wszystkim na oficjalnych przyjęciach, na niemiecko-radzieckich spotkaniach czy w kasynach oficerskich. Na początku należało odnaleźć go, zidentyfikować, a kolejne działania następowały potem naturalnie, jedno po drugim.

Pierwsze badania wykazały, że zapach ten pochodzi od perfum o nazwie Czerwona Moskwa (Krasnaja Moskwa). Dobrze znamy karierę słynnych Chanel N° 5, podczas gdy w ogóle nie znamy historii najpopularniejszych perfum radzieckich. Wkrótce się okazało, że oba zapachy wywodzą się z tej samej kompozycji, ułożonej przez francuskich perfumiarzy w imperium carskim, z których jeden, Ernest Beaux, po rewolucji i wojnie domowej powrócił do Francji, gdzie poznał Coco Chanel, drugi zaś, Auguste Michel, pozostał w Rosji, stał się jednym z twórców radzieckiego przemysłu perfumeryjnego i na bazie Ulubionego Bukietu Carycy stworzył Czerwoną Moskwę. Te dwa zapachy oznaczają powstanie nowych światów zapachowych, dwie skrajnie różne biografie, dwa ośrodki kulturalne: w Paryżu i w Moskwie w pierwszej połowie XX wieku. Niosą też ze sobą uwodzicielski zapach władzy – Coco Chanel nieraz spotykała się z Niemcami w okupowanym Paryżu, a Polina Żemczużyna (o której dużo rzadziej się mówi), żona radzieckiego ministra spraw zagranicznych Wiaczesława Mołotowa i komisarz ludowy, przez pewien czas była również odpowiedzialna za radziecki przemysł kosmetyczny i perfumeryjny. Po wojnie Coco Chanel tymczasowo przeniosła się do Szwajcarii, Polina Żemczużyna-Mołotowa zaś w trakcie kampanii antysemickiej pod koniec lat czterdziestych została skazana na pięcioletnie zesłanie i poznała „zapach obozów”. Chanel w latach pięćdziesiątych odniosła sukces w paryskim świecie mody, podczas gdy Żemczużyna drugą połowę życia spędziła w zapomnieniu, mieszkała wraz z mężem w Moskwie i aż do śmierci w 1970 roku pozostała żarliwą stalinistką. Przy okazji poznałem też historię Olgi Czechowej, która była nie tylko „pierwszą damą niemieckiego kina”, lecz także dyplomowaną kosmetolożką.

Choć perfumy Czerwona Moskwa były bardzo popularne, nie mogły powstrzymać zapaści Związku Radzieckiego ani rywalizować z produktami światowego przemysłu kosmetycznego. W postsowieckiej Rosji powróciły na rynek i – budząc zainteresowanie podobne do tego, jakie budzą u kolekcjonerów stare flakony perfum – symbolizują swoiste „poszukiwanie straconego czasu”. W trakcie takiego poszukiwania nieraz można dokonać przedziwnych odkryć: Kazimierz Malewicz, radziecki malarz awangardowy, był również długo anonimowym projektantem flakonu najlepiej sprzedającej się wody toaletowej w Związku Radzieckim – i to jeszcze przed stworzeniem Czarnego kwadratu na białym tle, tej ikony sztuki XX wieku.

W trakcie badań zdarzały się długie okresy, w których nic się nie działo, a potem znowu przychodziły zaskakujące i przełomowe odkrycia. Zacząłem odwiedzać bazary rosyjskich miast i zbierać flakony oraz przedrewolucyjne plakaty reklamowe, wszędzie spotykałem amatorów, którzy stali się ekspertami. Pielgrzymowałem na Place Vendôme i Rue Cambon 31, aby zobaczyć schody, na których Coco Chanel prezentowała swoje kolekcje, i dowiadywałem się, że świat luksusu może być nie mniej ciekawym przedmiotem analiz społecznych niż historie z codziennego życia zwykłych ludzi. Butiki i perfumerie na Rue Saint-Honoré dają dobre wyobrażenie o randze perfumiarskiego rzemiosła oraz o bogactwie wyobraźni artystów i projektantów. Być może książka ta nie powstałaby w ogóle bez inspiracji wielkiego Karla Lagerfelda. Odwiedzałem muzea i archiwa, do których normalnie nigdy bym nie zajrzał, odkrywałem sieci i osobiste powiązania, które stawały się widoczne dopiero w świetle określonych konstelacji. Diagilew jako rówieśnik Coco Chanel, Malewicz jako rówieśnik Tiffany’ego, Gallégo czy Lalique’a. A jeśli poszukamy w internecie, przekonamy się, że Czerwona Moskwa nie jest dziś wyłącznie obiektem kolekcjonerskim dla miłośników przeszłości, ale że można ją cały czas zamówić online.

Każda epoka ma swój aromat, własny zapach. „Stulecie skrajności” wytworzyło swoje zapachowe światy. Rewolucje, konflikty zbrojne, wojny domowe były również wydarzeniami olfaktorycznymi. Podział świata w ostatnim stuleciu można teraz badać i relacjonować post festum – niejako „z pomocą nosa”.

Berlin, Los Angeles, wiosną 2019 roku

Karl Schlögel

Tytuł oryginału Der Duft der Imperien. Chanel No 5 und Rotes Moskau

Okładka, projekt typograficzny i skład Joanna Kwiatkowska

Konsultacja merytoryczna dr hab. Monika Rzeczycka, prof. UG

Redakcja Daria Majewska

Korekta Helena Hejman

Copyright © 2020 Carl Hanser Verlag GmbH & Co. KG, München

Copyright © for the Polish edition by
wydawnictwo słowo/obraz terytoria, 2024

Copyright © for the Polish translation by
Tomasz Ososiński, 2024

wydawnictwo słowo/obraz terytoria

ul. Władysława Pniewskiego 4/1

80-246 Gdańsk

tel.: (58) 345 47 07

e-mail: slowo@terytoria.com.pl

www.terytoria.com.pl

Gdańsk 2024

ISBN 978-83-8325-142-4

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury

The translation of this work was supported by a grant from the Goethe-Institut