TRZYNASTU

PREMIERZY WOLNEJ POLSKI

 Jerzy Sadecki

TRZYNASTU

PREMIERZY WOLNEJ POLSKI

Kraków

© Copyright by Jerzy Sadecki and Towarzystwo Autorów i Wydawców
Prac Naukowych UNIVERSITAS, Kraków 2009

ISBN 97883-242-1040-4

Opracowanie redakcyjne

Piotr Paliwoda

Projekt okładki i stron tytułowych

Sepielak

Zdjęcia na okładce ze zbiorów PAP i Zbigniewa Krzywickiego

www.universitas.com.pl 

Panorama
III Rzeczypospolitej

Regularnie i cyklicznie następująca zmiana rządów stanowi jedną z fundamentalnych cech demokracji. Jak podkreślają teoretycy, przeciwstawiając się obiegowemu wyobrażeniu, system demokratyczny wyróżnia się nie tym, że obywatele mogą wybrać rządzących sobą polityków – tą drogą doszedł do władzy także Hitler – lecz na możliwości ich niewybrania ponownie. Perspektywa zmiany rządu powinna być stale otwarta i dostępna obywatelom.

Gdyby z tego punktu widzenia i przy zastosowaniu takiego kryterium spojrzeć na III Rzeczpospolitą, to można byłoby ją uznać za wzorowe urzeczywistnienie zasad demokracji: żaden z licznych rządów nie został przez wyborców zaakceptowany na tyle, aby być powołanym powtórnie, a były one wymieniane przeciętnie co kilkanaście miesięcy.

Z drugiej jednak strony zbyt częste zmiany rządów uważa się za przejaw niestabilności systemu politycznego, grożącej utratą legitymizacji w oczach obywateli i wywołującej pokusę zastąpienia go władzą stabilną, nawet jeśli niedemokratyczną. Taka właśnie słabość wytykana była i jest II Rzeczypospolitej, w której po odzyskaniu niepodległości zmiany premierów i gabinetów następowały jak w kalejdoskopie, aż kontredansowi temu kres położył zamach majowy marszałka Piłsudskiego i ustanowienie na wpół autorytarnych rządów sanacji. Podobnie interpretuje się również wspomniany sukces Hitlera, kładącego kres politycznemu rozgardiaszowi Republiki Weimarskiej. Jeśli uznać przywoływanie historycznych precedensów sprzed II wojny światowej za nieadekwatne do współczesnych demokracji, to można podać anegdotyczny niemal i deprymujący przykład powojennych Włoch, w których funkcjonowało kilkadziesiąt rządów, aż wielka kompromitacja całej klasy politycznej doprowadziła do jej usunięcia i załamania systemu, otwierając drogę do władzy personom i środowiskom politycznym dość dziwacznej proweniencji.

Gdyby spojrzeć na III RP z tej z kolei perspektywy, należałoby załamać ręce. Kilkunastu premierów, trzy przerwane przed czasem kadencje parlamentu, korowody niezliczonych koalicji u władzy... Można jednak ująć to i zinterpretować inaczej. Po 1989 r. Polacy musieli się nauczyć funkcjonowania demokracji i własnego w niej uczestnictwa, a nauka często postępuje metodą prób i błędów. Zwłaszcza w demokracji, o której już dawno stwierdzono, że nie można się jej nauczyć bez regularnego jej praktykowania (nie można się nauczyć pływać, nie wchodząc do wody – jak mawiał pewien liberalny polityk brytyjski). Różne, niekiedy naiwne, a często rozbieżne wyobrażenia obywateli o własnym państwie, ich rozmaite przekonania światopoglądowe, sympatie ideowe, preferencje polityczne znalazły ujście w programach i postulatach kilkudziesięciu partii, jakie po upadku systemu komunistycznego przewinęły się przez polskie życie polityczne, a w większości przez parlament i w znacznej części przez kolejne koalicje rządzące. Owszem, spowodowało to wiele bałaganu i zamieszania, ale Polacy mieli możność wypróbowania mnóstwa wariantów demokratycznej władzy i dziś już tylko bardzo nieliczni z nich mogą się skarżyć, że ich poglądy i przekonania nie były reprezentowane w instytucjach przedstawicielskich III RP. Dość powiedzieć, że w pierwszych całkowicie demokratycznych wyborach parlamentarnych, swoich posłów zdołało ulokować w Sejmie 29 (!) ugrupowań i komitetów wyborczych. Każdy kto wykazywał jakieś ambicje polityczne – może poza marginalnymi ekstremistami – miał po 1989 r. swój udział w demokratycznej władzy i mógł się w jej sprawowaniu sprawdzić. Nieliczni wyszli z tego sprawdzianu zwycięsko, większość odeszła w mrok zbiorowej niepamięci. Nazwy dziesiątek partii politycznych działających w owym okresie, a dziś już na ogół nieistniejących, odnotowywane są już tylko w przyczynkarskich opracowaniach historycznych. Bałagan polityczny związany z ich równoczesnym funkcjonowaniem na politycznej scenie udało się stopniowo opanować, wprowadzając 5-procentowy próg wyborczy, wymóg konstruktywnego wotum nieufności stabilizujący prace rządu, swobodę premiera w doborze ministrów. Można powiedzieć, że przez 20 lat III Rzeczypospolitej jej obywatele wypróbowali różne sposoby kształtowania demokratycznych instytucji i z tych prób – zarówno udanych, jak i nieudanych – wyciągnęli konstruktywne wnioski. Przez początkowy bałagan, chaos, a nawet kilka dramatycznych zwrotów i gwałtownych przełomów, zdołali dojść do politycznej stabilności i demokratycznej wprawy.

Udział w tym mieli kolejni szefowie rządów, zmuszeni panować nad politycznym galimatiasem czasu transformacji. Nie wszyscy wywiązali się z tego umiejętnie, niektórzy nawet przyczyniali się do pogłębiania tego rozgardiaszu, część z nich odchodziła od steru rządów w atmosferze skandali, w wyniku politycznych awantur czy intryg. Podobnie jednak jak w przypadku partii politycznych i ich chybotliwych koalicji rządzących, także o premierach III RP można powiedzieć, że w ich osobach znalazły reprezentantów rozmaite grupy i środowiska społeczne i polityczne, ideologie i doktryny, światopoglądy i przekonania. Nie będzie więc przesadą stwierdzenie, że każda z nich miała swojego przedstawiciela na czele rządu, swojego premiera. Byli wśród nich dawni działacze „Solidarności” i PZPR, narodowcy i ludowcy, konserwatyści i socjaliści, liberałowie i socjaldemokraci, endecy i chadecy... Odzwierciedlali przekrój polskiego społeczeństwa i obecnych w nim poglądów. Także, a może zwłaszcza tych odnoszących się do III RP. Choć bowiem wszyscy oni kolejno brali udział w jej budowaniu, każdy ma inną o niej opinię.

Rozmowy z nimi to zatem nie tylko rekonstrukcja i przegląd kolejnych kilkunastu etapów historii politycznej III RP, wyznaczonych okresami sprawowania przez nich urzędu premiera, lecz także konfrontacja opinii o całym tym okresie i systemie. Choć bowiem wszyscy zajmowali to samo miejsce u steru rządu, każdy wyraża inny punkt widzenia i na inne aspekty minionego dwudziestolecie zwraca uwagę. Powracając wraz z nimi i w rytmie ich opowieści do najważniejszych wydarzeń tego burzliwego okresu, możemy je sobie przypomnieć i na nowo ułożyć w chronologiczną rekonstrukcję. Ale otrzymujemy także kilkanaście odrębnych obrazów tego niezwykłego czasu, kreślonych przez ludzi odgrywających kluczowe role w ich przebiegu. Rozmowy z nimi można więc czytać jako ciąg relacji z kolejnych faz historii III RP, ale także jako osobne o niej narracje, dające się ze sobą zestawiać i konfrontować. W ten sposób z kilkunastu osobno przeprowadzonych wywiadów Jerzego Sadeckiego z byłymi premierami powstaje wielogłosowa dyskusja o III RP. Jak mógłby powiedzieć ktoś przemądrzały, układ diachroniczny przeplata się z synchronicznym. Prościej to wyrażając, uzyskaliśmy panoramę, dającą się oglądać przez przechodzenie od jednego epizodu do kolejnego, ale także przez przyglądanie się każdemu z nich pod różnym kątem. To z rozmachem nakreślona, lecz pełna detali panorama III Rzeczypospolitej w dwudziestolecie jej istnienia, ale w ciągłym trwaniu.

Janusz A. Majcherek publicysta, profesor Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie

Tadeusz Mazowiecki

498 dni (1 rok i 4 miesiące) 24 sierpnia 1989–4 stycznia 1991

Pierwszy niekomunistyczny

Wciąż mam pod powiekami scenę z 12 września 1989. Stoi pan w Sejmie uśmiechnięty, z ręką kreślącą wkoło znak wiktorii. Dla mojego pokolenia ta scena jest ikoną początku wolnej Polski. Chyba nawet ważniejszą, niż słynny szeryf z wyborczego plakatu „Solidarności”.

To był spontaniczny gest po głosowaniu nad wotum zaufania dla mojego rządu. I dobrze, że miał miejsce, bo po czerwcu 1989 roku za mało było symboliki zwycięstwa, radości z rzeczywistego przełomu. Pod wpływem emocji historycznej chwili chciałem podkreślić, że powstanie mojego rządu jest wielką wiktorią. Dlatego zupełnie tego nie planując ułożyłem palce na kształt litery „V”. Pamięta pan, jak to w stanie wojennym generał Jaruzelski powiedział o tym, pokazywanym przez nas znaku „V”, że to litera, której nie ma w polskim alfabecie...?