Tytuł oryginału:

Honor and Shame. Unlocking the Door

Przekład:

Aleksandra Czwojdrak

Redakcja:

Beata Kaczmarczyk

Korekta:

Joanna Raczkowska

Redakcja techniczna:

Małgorzata Biegańska-Bartosiak

Projekt okładki:

Radosław Krawczyk

Fotografia na okładce:

123rf.com (3426834)

Originally published in Canada under the title: Honor and Shame. Unlocking the Door.

Copyright © CanBooks 2010

Copyright for the Polish edition © 2012 by Wydawnictwo KEFAS

All rights to the Polish edition reserved

Wszelkie prawa do wydania polskiego zastrzeżone.

Książka ani żadna jej część nie może być przedrukowywana ani w jakikolwiek inny sposób reprodukowana czy powielana mechanicznie, fotooptycznie, zapisywana elektronicznie lub magnetycznie, ani odczytywana w środkach publicznego przekazu bez pisemnej zgody wydawcy.

W sprawie zezwoleń należy zwracać się do

Wydawnictwo KEFAS 02-792 Warszawa 78, skr. poczt. 41

e-mail: office@kefas.biz

Redakcja: fax (22) 648 63 82,
tel. (22) 648 54 50,
Dział handlowy: fax (22) 648 03 79, tel. (22) 648 03 78,
e-mail: office@kefas.biz

www.kefas.biz

ISBN 978-83-62715-02-2

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Podziękowania

Ludzie bywają zwykle lepszym źródłem wiedzy niż książki. Są bardziej na bieżąco, mają osobiste podejście i zazwyczaj potrafią odpowiadać na zadawane im pytania. Na stronie internetowej dedykowanej tej publikacji zamieściłem bibliografię literatury przedmiotu, którą przeczytałem, przygotowując się do pisania niniejszej książki. Znaczenie tej listy blednie jednak, gdy pomyślę o wszystkich tych osobach, z którymi miałem kontakt i od których uczyłem się podczas opracowywania tematów omawianych w tej publikacji.

Na początek zatem chciałbym wyrazić wdzięczność tym licznym braciom i siostrom, którzy opowiedzieli mi o swoich zmaganiach z komunikowaniem Ewangelii ludziom wywodzącym się z kultur innych niż ich własna. Pragnę też podziękować wszystkim misjonarzom, misjologom i teologom, którzy przekazywali mi swoje sugestie. Wiele ich spostrzeżeń stało się częścią tej książki.

Szczególne podziękowania należą się mojemu towarzyszowi w dziele ewangelizacji Kennethowi Bettsowi, bliskiemu przyjacielowi, który spędził ze mną wiele godzin, omawiając zagadnienia stanowiące trzon Honoru i hańby. Podzielił się ze mną również własnymi doświadczeniami z działalności misyjnej prowadzonej na obszarze innych kultur. Bez jego uwag i słów zachęty książka być może nigdy by nie powstała.

Swoją pomoc okazało mi wiele osób, wśród nich: dr George Kelsey, dr Mazen Hanna, Neil Krahn, Ken Guenther, Shane Cooke, dr Roger Sheehy, a także Ed Gruidier. Im wszystkim również należą się podziękowania za poświęcony czas i chęć podzielenia się własnymi obserwacjami. Na specjalną wzmiankę zasługuje Colin Bearup, który z ogromną rzetelnością i zaangażowaniem przedzierał się przez manuskrypt, dzieląc się swym wieloletnim doświadczeniem i zachęcając mnie do głębszego i klarowniejszego przemyślenia wielu spraw.

Na koniec chciałbym podziękować Daphne Spraggett, Bryanowi Wyliemu, Dorothy i Richardowi Wimanom, Johnowi Lombardowi, Josiaszowi Gibsonowi, Keithowi Kline’owi oraz mojej żonie Marii za czas, jaki poświęcili na sprawdzanie wydruków i poprawianie moich błędów stylistycznych. Bez ich pomocy manuskrypt nie nadawałby się do publikacji.

Inne książki tego autora:

• The Messenger, the Message and the Community

• The Man from Gadara

• Missionary Leadership by Motivation & Communication

• Missions: The Next Generation

Więcej informacji oraz możliwość przekazania uwag i sugestii oferuje strona http://rmuller.com.

Wprowadzenie

Każdy człowiek jest inny. Stanowi jedyny w swoim rodzaju melanż osobowości, religii, kultury i środowiska, z jakiego się wywodzi. Jestem przekonany, że nie istnieje nic takiego jak uniwersalny klucz, który otwierałby duchowe drzwi do życia każdego człowieka. Misjonarz mający nadzieję, że wypowie magiczne słowa, które nagle otworzą słuchacza na prawdę Ewangelii, marzy w istocie o tym, jak uniknąć mozołu prób zrozumienia drugiego człowieka, wczucia się w jego sytuację i skutecznego przekazania mu Dobrej Nowiny.

Mimo to istnieją pewne szczególne klucze, które powinniśmy posiadać i których powinniśmy używać, jeśli chcemy rozumieć ludzi w innych kulturach, wczuwać się w ich położenie i porozumiewać się z nimi. Na przestrzeni lat misjolodzy proponowali rozmaite takie klucze, np. „analogie odkupienia” czy „nauczanie chronologiczne”. W moim przekonaniu jednym z takich kluczy jest świadomość istnienia „wspólnego pnia światopoglądowego” (common ancestor worldview¹). Po publikacji pierwszego wydania Honoru i hańby, gdzie przedstawiłem swoje przemyślenia na ten temat, docierały do mnie pozytywne reakcje z najdalszych zakątków świata.

Wyjaśnianie Ewangelii ludziom reprezentującym inny światopogląd nigdy nie jest łatwe. Jeśli mamy komunikować ją pomimo istniejących barier cywilizacyjnych, musimy podjąć trud zrozumienia, w jaki sposób odnieść Słowo Boże do innych kultur.

W niniejszej publikacji przyjrzymy się trzem wspólnym pniom światopoglądowym i zachęcimy osoby zajmujące się ewangelizacją, aby w swoim nauczaniu uwzględniały krąg kulturowy, do jakiego należą ich słuchacze. Pragnąłbym, aby Honor i hańbę przeczytali wszyscy ci, którzy są zainteresowani pojęciami światopoglądu i kultury. W momencie gdy piszę tę książkę, nie są mi znane żadne inne chrześcijańskie publikacje, które prezentowałyby przedstawione tu materiały i przesłanie.

Niech Bóg błogosławi was podczas czytania tych stronic i niech daje wam mądrość potrzebną do odkrycia, co przemówi do ludzi, których Bóg stawia na waszej drodze.

Rozdział 1
Światopogląd

Bycie postrzeganym jako zwiastun pewnego przesłania stanowi dopiero wstęp do dzieła ewangelizacji. Kiedy już zdobyliśmy sobie słuchaczy, liczy się to, czy potrafimy podzielić się treścią, która będzie dla nich zrozumiała i istotna. Jeśli mamy skutecznie pokonywać bariery międzykulturowe, musimy rozumieć światopogląd naszych odbiorców i umieć w jego ramach skutecznie się komunikować.

W ciągu ostatniej dekady zagadnienie światopoglądu stało się standardowym tematem badań w większości chrześcijańskich instytucji. Uważa się go dziś za narzędzie pomocne w wyjaśnianiu, dlaczego my, chrześcijanie, rozumujemy i postępujemy odmiennie niż inni ludzie. Dotychczas ukazało się już setki popularnych książek na ten temat, a chrześcijanie w Ameryce Północnej i w Anglii zaczęli traktować określenie „światopogląd” (worldview) tak, jakby było ono terminem biblijnym. A przecież istnieje wiele modeli światopoglądu i nie ma bynajmniej zgodności co do tego, co się nań składa.

Definicja

Światopogląd jest modelem tego, jak dana grupa ludzi żyje, myśli i układa wzajemne stosunki. Charles Kraft ujmuje to tak: „Światopogląd to centralna systematyzacja koncepcji rzeczywistości, z którą członkowie kultury się godzą (w przeważającej mierze nieświadomie) i z której wynika ich system wartości. Światopogląd stoi w samym centrum kultury, dotykając każdego jej aspektu, wchodząc z nią w interakcję i silnie nań wpływając”².

„Światopogląd, głębokie podłoże kultury, jest kulturowo uporządkowanym zestawem założeń (obejmujących również wartości i zobowiązania/lojalności), które stanowią podstawę tego, jak ludzie postrzegają rzeczywistość i jak na nią reagują. Światopogląd nie jest czymś odrębnym od kultury. Zawiera się on w kulturze jako najgłębszy poziom założeń, na których ludzie opierają swoje życie”³.

Model czterowarstwowy G. Linwooda Barneya (1973)

Czterowarstwowy schemat Barneya

G. Linwood Barney w 1973 roku zaproponował koncepcję czterech warstw zrozumienia, które się pogłębia w miarę zbliżania się do sedna pojmowania innej kultury. Kiedy zaczynamy przyglądać się jakiejś kulturze, na samym początku jesteśmy pod wrażeniem zachowania ludzi. Gdy już się z tym uporamy, przychodzi kolej na wyznawane przez nich wartości, a później na wierzenia stanowiące podstawę tych wartości. Rdzeniem czterowarstwowego modelu Barneya jest, jak to ilustruje diagram, światopogląd. Poziom ten jednak – samo sedno zrozumienia – stanowi dla socjologów twardy orzech do zgryzienia. Dlatego też różni badacze proponowali różnorodne ujęcia tej kwestii.

Pochodzenie terminu „światopogląd”

Termin „światopogląd” ukuł najprawdopodobniej niemiecki filozof Immanuel Kant (1724-1804), jeden z najwybitniejszych myślicieli oświecenia, a zarazem jeden z największych zachodnich filozofów wszech czasów. Wprowadził on szereg nowych pojęć, w tym Weltanschauung, czyli „spojrzenie na świat”. Określenie to oznaczało wszechobejmujące, jednoczące i podstawowe zasady, które definiują czyjeś podejście do wszystkich aspektów życia. Dzieło Kanta kontynuował Richard Kroner, który napisał książkę poświęconą temu zagadnieniu, zatytułowaną Kant’s Weltanschauung. W 1914 roku ukazała się ona w języku niemieckim, a w 1956 – po angielsku. To właśnie dzięki tej publikacji pojęcie światopoglądu (worldview) weszło w świecie anglojęzycznym do powszechnegoo użycia.

Sam Kant jednak nie uważał, że każdy człowiek posiada jakiś światopogląd, ale raczej, że go poszukuje.

Sigmund Freud podsumował to tak: „«Weltanschauung» jest – jak się obawiam – pojęciem ściśle niemieckim, które trudno byłoby przełożyć na język obcy. Jeśli podejmę próbę podania wam definicji tego słowa, z całą pewnością uderzy was ona jako nietrafna. Mówiąc o Weltanschauung, mam zatem na myśli konstrukcję intelektualną, która podaje ujednolicone rozwiązanie wszelkich problemów naszego istnienia na podstawie pewnej ogólnej hipotezy. Jest to więc konstrukcja, w której żadne pytanie nie pozostaje bez odpowiedzi i w której wszystko, co nas interesuje, znajduje swoje miejsce. Łatwo dostrzec, że posiadanie Weltanschauung tego rodzaju należy do idealistycznych marzeń ludzkości. Kiedy w coś takiego wierzymy, czujemy się w życiu bezpiecznie, wiemy, do czego powinniśmy dążyć i jak powinniśmy porządkować swoje emocje i interesy w jak najlepszym celu”⁴.

Kiedy Richard Kroner wydał Kant’s Weltanschauung po angielsku, skierował na pojęcie światopoglądu uwagę filozofów, antropologów i misjologów na całym świecie.

Rozmaite rodzaje modeli światopoglądowych

To właśnie w mnogości modeli tkwi sedno całego zamętu w kwestii światopoglądu. Nikt bowiem nie zaprezentował jeszcze powszechnie uznanego zestawu kryteriów, do których należy się odnieść, podejmując próbę sprecyzowania istoty tego pojęcia. Większość chrześcijańskich misjologów zdefiniowała światopogląd w prosty sposób – jako postrzeganie rzeczywistości przez danego człowieka. Paul Hiebert ujmuje to tak: „Światopoglądy są to najbardziej fundamentalne i najogólniejsze oglądy rzeczywistości podzielane przez dany lud w danej kulturze. Światopogląd obejmuje założenia o naturze rzeczy – o «danych» rzeczywistości”⁵.

Jeśli jednak w prosty sposób utożsamić światopogląd z oglądem rzeczywistości danego człowieka, każdy z nas będzie reprezentował inny pogląd na świat. Nie można by wówczas wyjaśniać podobieństw przynależności kulturowych, jakie występują w grupach skrajnie odmiennych, np. między mieszkańcami Bliskiego Wschodu i rdzennymi plemionami Ameryki Północnej. Po drugie, jeśli światopogląd wiązałby się tylko z podstawowymi założeniami na temat rzeczywistości przyjmowanymi przez ludzi, nie udałoby się wyjaśnić, dlaczego chrześcijanie w Afryce, Azji i Ameryce mają tak diametralnie odmienne światopoglądy pomimo podobieństwa teologii.

Dlatego też wypracowano szereg innych koncepcji dla zilustrowania natury światopoglądu. Badacze mieli jednak kłopoty z określeniem, które czynniki należy uwzględniać przy sporządzaniu spisu kwestii definiujących światopogląd. Problem tkwi w tym, że różni badacze przywiązują wagę do różnych spraw, zależnie od celu, jakiemu ma służyć ich model.

Warto też zauważyć, że również sami naukowcy funkcjonują w ramach określonych światopoglądów. Ustalając rangę kryteriów istotnych dla zdefiniowania problemu, wykorzystują własne doświadczenia i opierają się na własnych przekonaniach. Dlatego też dodatkowym czynnikiem wpływającym na kształt modelu będzie także światopogląd jego autora. Ktoś o wyraźnych przekonaniach marksistowskich zawarłby tu terminy takie jak klasa i walka klas. Ktoś o silnych przekonaniach ewangelicznych uwzględniałby postrzeganie Boga, grzechu i zbawienia. Tymczasem kwestie te mogą nie mieć nic wspólnego z faktycznym światopoglądem, który jest przedmiotem analizy.

W efekcie mamy do czynienia z wieloma różnymi modelami światopoglądu. Oto niektóre z nich.

Niemiecki model filozoficzny

Jest to model wypracowany pierwotnie przez Immanuela Kanta i naucza się o nim na wielu uniwersytetach. Słownik Webster’s New World Dictionary (Third College Edition) definiuje światopogląd jako „ogólną filozofię opartą w ostatecznym rozrachunku na czterech instytucjach (tj. uznanych ideach bądź koncepcjach)”. Przyjmuje się, że te „cztery instytucje” (polityka, gospodarka, nauka i religia) są elementami wszelkiej racjonalnej, inteligentnej myśli. A zatem światopogląd konkretnego człowieka opiera się w całości na właściwym mu postrzeganiu tych czterech elementów i na jego osobistym rozumieniu, dlaczego społeczeństwu najlepiej służy takie właśnie postrzeganie. Model Kantowski wykorzystuje wiele książek i prac naukowych na temat światopoglądu.

Modele ewangeliczne

W latach siedemdziesiątych XX wieku chrześcijańscy myśliciele zaczęli korzystać ze słownictwa i dorobku myślowego związanego ze światopoglądem. W ciągu kolejnych dwudziestu lat, gdy chrześcijanie zmagali się z pytaniem o to, co stanowi istotę światopoglądu, zaczęły się rodzić nowe idee i pojęcia.

1. Model Sire’a

James Sire definiuje światopogląd jako „zbiór uznawanych przez nas (świadomie lub podświadomie, konsekwentnie lub niekonsekwentnie) założeń [...] odnośnie [do] podstawowej konstrukcji naszego świata”⁶. Założeniem wyjściowym według autora jest myśl o tym, że coś w ogóle istnieje. Wszyscy zakładamy, że coś istnieje, często jednak w tym momencie przestajemy się już zgadzać co do tego, czym to coś jest. Niektórzy przyjmują, że jedyną istniejącą substancją podstawową jest materia. Zdaniem innych oprócz materii istnieje jeszcze niemateria (sfera duchowa).

Sire proponuje pięć pytań jako kryteria analizy czyjegoś światopoglądu: Co jest prawdziwe? Kim jest człowiek? Co dzieje się z człowiekiem w chwili śmierci? Co jest podstawą moralności? Jaki jest sens historii rodzaju ludzkiego?

Następnie przedstawia on świat w optyce kilku światopoglądów, takich jak: chrześcijański teizm – „wszechświat przepełniony potęgą Boga”; deizm – „wszechświat jako mechanizm zegara”; naturalizm – „milczenie skończonej przestrzeni”; nihilizm – „punkt zerowy”; egzystencjalizm – „poza granicami nihilizmu”; panteistyczny monizm Wschodu – „podróż na Wschód”; Nowa Świadomość (New Age) – „odrębna rzeczywistość”.

Sire przyznaje, że te siedem światopoglądów nie wyczerpuje tematu. Sposób ich przedstawienia jest zasadniczo typową zachodnią interpretacją pojęcia światopoglądu. We wprowadzeniu do swojej książki stwierdza, że szczególną trudność sprawiało mu ustalenie, co uwzględnić, a co pominąć.

2. Model Geislera

Norman Geisler i William Watkins definiują światopogląd osoby na podstawie jej stosunku do Boga⁷. Biorąc pod uwagę tylko ten jeden element, wyodrębniają na świecie sześć wielkich bloków światopoglądowych: teizm – świat plus nieskończony Bóg; ateizm – świat bez Boga; panteizm – świat, który jest Bogiem; panenteizm – świat, który jest w Bogu; deizm – świat stworzony przez Boga i pozostawiony sam sobie; wielobóstwo (Finite Godism) – świat z wieloma skończonymi bóstwami.

3. Model Olthuisa

James Olthuis, profesor w Instytucie Studiów Chrześcijańskich w Toronto, tak oto definiuje światopogląd: „Światopogląd (bądź postrzeganie życia) są to ramy, czyli zestaw podstawowych wierzeń, poprzez które postrzegamy świat, nasze powołanie i przyszłość w nim”⁸. I dodaje: „Postrzeganie to może być tak bardzo zinternalizowane, że zasadniczo nie podlega kwestionowaniu; może w dużym stopniu doskonalić się poprzez wpływy kulturowo-historyczne; nie musi wyraźnie rozwinąć się w systematyczną koncepcję życia; nie musi zostać teoretycznie pogłębione do postaci filozofii; nie musi nawet zostać skodyfikowane w formę credo. A jednak stanowi ono kanał oddziaływania podstawowych wierzeń, które nadają życiu kierunek i sens. Są to ramy integrujące i interpretacyjne, według których ocenia się ład i nieład, norma, która pozwala porządkować rzeczywistość i odnosić się do niej. Jest to zestaw osi, wokół których obracają się na co dzień wszystkie nasze myśli i czyny. Choć [światopogląd] wyznają poszczególne jednostki, jego zasięg i struktura są wspólnotowe. Ponieważ światopogląd daje ramy odniesienia, poprzez które można nadawać strukturę i rzucać światło na świat i nasze w nim miejsce, światopogląd łączy swych zwolenników w jedną społeczność”⁹.

4. Model Nasha

Według Ronalda Nasha najważniejszymi elementami w definiowaniu światopoglądu są: Bóg, ostateczna rzeczywistość, wiedza, etyka, ludzkość oraz czynniki dodatkowe, których autor nie precyzuje¹⁰.

Jak wynika z tych i z innych modeli, brak jest powszechnej zgody co do tego, jakie są podstawowe elementy światopoglądu. Uwagę na to zwraca także dr David Naugle z Uniwersytetu Baptystycznego w Dallas w książce Worldview: The History of a Concept (2002).

Czy modele proponowane w środowisku chrześcijan ewangelicznych sprawdzają się?

Model światopoglądowy Sire’a (bądź jego pochodne) wykłada się na wielu uczelniach i w seminariach chrześcijańskich Ameryki Północnej i Anglii. Rozważmy więc, jak na pięć pytań Sire’a odpowiedziałby muzułmanin.

Światopogląd według Sire’a

Odpowiedź muzułmanina

Co jest prawdziwe?

Istnieje zarówno duch, jak i materia.

Kim jest człowiek?

Istotą stworzoną przez Boga.

Co dzieje się z człowiekiem w chwili śmierci?

Czeka go sąd, a po nim piekło bądź nagrody.

Co stanowi fundament moralności?

Objawione poselstwo Boże.

Jaki jest sens historii ludzkości?

Są to dzieje poczynań Boga względem ludzi.

Z modelu Sire’a wynikałoby, że muzułmanie i chrześcijanie mają bardzo podobne światopoglądy. Jeśli jednak zestawimy poglądy bliskowschodniego muzułmanina i zachodniego chrześcijanina, otrzymamy nieomal skrajne przeciwieństwa, mimo że obaj zgodzą się, iż wszechobecny i wszechmogący Bóg stworzył świat i rodzaj ludzki i objawiał się przez proroków, poczynając od Adama. Nawet jeśli obaj są przekonani, że człowiek będzie musiał stanąć przed obliczem Boga jako Sędziego i że niewierzącego czeka piekło, to i tak obydwa światopoglądy przeciwstawiają się sobie. Pozornie wydają się bardzo podobne, ale jeśli jednak dać muzułmaninowi i chrześcijaninowi nieco czasu na rozmowę, to rzadko choćby zaczną rozumieć jeden drugiego.

Dochodzę zatem do wniosku, że modele światopoglądowe oparte wyłącznie na kryteriach religijnych (Bóg, człowiek, zbawienie) uwzględniają elementy istotne dla światopoglądu chrześcijan ewangelicznych, którzy stworzyli dany model, nie zaś elementy uniwersalne dla każdego mieszkańca Ziemi. Dlatego modele Sire’a, Geislera, Olthuisa i Nasha bywają pomocne dla chrześcijan ewangelicznych w próbach zdefiniowania innych poglądów na tle ich własnej religii, nie pomogą one natomiast muzułmaninowi w zrozumieniu jego wierzeń. Gdy przedstawić muzułmanom modele światopoglądowe opracowane przez chrześcijan ewangelicznych, często wydają się oni zakłopotani. Muzułmanie nieraz skarżyli mi się, że modele te w istocie nie trafiają w sedno spraw, które nas dzielą. Nie chcę przez to powiedzieć, że modele światopoglądowe Sire’a i innych są złe. Uważam je za pożyteczne, ponieważ pomagają chrześcijanom ewangelicznym zrozumieć, dlaczego różnią się od innych. Lecz żaden z tych autorów nie przedstawia modelu, z którym mogliby się utożsamić ludzie na całym świecie.

Światopogląd biblijny

Zagadnienie światopoglądu biblijnego stało się popularnym przedmiotem dyskusji w Ameryce Północnej. Ukazało się tam wiele książek na ten temat. Paul Hiebert, podobnie jak inni misjolodzy, starał się zdefiniować światopogląd biblijny i stwierdził, że „światopogląd biblijny określa zasadniczą rzeczywistość i historię wszechświata. Obejmuje on:

• Boży nadzór nad historią,

• stworzenie przez Boga doskonałych ludzi oraz ich upadek wskutek grzechu,

• Boże dzieło zbawienia dokonywane w tych, którzy wierzą w Chrystusa – Boga wśród nas,

• powrót Chrystusa w celu ustanowienia królestwa sprawiedliwości w całym stworzonym wszechświecie”¹¹.

Problem polega na tym, że na świecie są miliony chrześcijan ewangelicznych – Amerykanów, Azjatów, mieszkańców Bliskiego Wschodu itd. – reprezentujących skrajnie odmienne światopoglądy pomimo wyznawania takich samych zasad wiary ewangelicznej. W moim przekonaniu Biblia wpłynęła wprawdzie na światopogląd każdej z tych osób, nie czyni to jednak automatycznie ich światopoglądu „biblijnym”. Dlatego amerykańscy kaznodzieje poświęcają tyle czasu na badania i dociekania historycznych okoliczności, w jakich powstawała Biblia, tak aby Amerykanie mogli ją lepiej zrozumieć. Z drugiej strony, wielu Arabów uważa, że ich światopogląd jest biblijny, ponieważ wydaje się on najbliższy światopoglądowi ukazanemu w Nowym Testamencie. W swoich domach Arabowie faktycznie mają zarezerwowane „honorowe miejsce” i rozumieją, co miał na myśli Jezus, gdy mówił, aby nie zajmować takiego miejsca, jeśli nie zostało się o to poproszonym. Większość Amerykanów ma kłopoty z utożsamianiem się z tego rodzaju fragmentami Pisma, mimo to niektórzy z nich twierdzą, że mają światopogląd biblijny. Podobnie spotkać można też ludzi, według których istnieje światopogląd muzułmański. Jednak po latach posługi wśród muzułmanów w wielu różnych środowiskach muszę przyznać, że choć islam wpływa na ludzkie światopoglądy, to jednak istota światopoglądu sięga znacznie głębiej niż islam czy jakikolwiek inny system religijny. W moim przekonaniu istnieje kilka podstawowych wspólnych pni światopoglądowych (common-ancestral worldviews) – i trzeba mieć tego świadomość. Odnosi się do nich Charles Kraft w książce Christianity in Culture. Co interesujące, Kraft przyznaje, że nie do końca rozumie owe wspólne pnie światopoglądowe, ich początki i drogi ich rozwoju.

„Światopogląd danej kultury miał prawdopodobnie początek w ciągu porozumień między członkami pierwotnej grupy, którzy uzgadniali swą percepcję rzeczywistości oraz to, jak powinni podchodzić do tej rzeczywistości i reagować na nią. Podobnie jak wszystkie inne aspekty kultury, również i ten podlegał nieustannym zmianom, tak iż w tej chwili różni się on w większym bądź mniejszym stopniu od pierwotnego światopoglądu oraz od innych istniejących światopoglądów, które rozwinęły się (w pokrewnych kulturach) z owego wspólnego pnia światopoglądowego”¹².

Jako historyk nie potrafię wskazać żadnego momentu w dziejach, w którym jakaś grupa ludzi zasiadła wspólnie, by podjąć przemyślane decyzje co do swojej percepcji rzeczywistości. Jako chrześcijanin ewangeliczny wierzę, że owe wspólne pnie światopoglądowe, na które wskazuje Kraft, można znaleźć w Księdze Rodzaju. Niestety, Kraft przechodzi w swojej książce do zmagań z kwestiami światopoglądowymi i kulturowymi, nie określiwszy wpierw jasno, skąd wzięły się światopoglądy i jak rozwijały się znane nam dziś ich postacie.

Model wspólnego pnia światopoglądowego zaproponowany w następnych rozdziałach stanowi próbę podejścia do światopoglądu z perspektywy biblijnej.

Model Dodda (Dynamics of Intercultural Communication)

Dr Carley H. Dodd, wykładowca komunikacji na Uniwersytecie Chrześcijańskim Abilene, obiera inną drogę, ustalając listę kryteriów składających się na światopogląd (środkowy okrąg w diagramie Barneya). Dr Dodd posługuje się osią biegnącą między dwiema skrajnościami. Wśród proponowanych przez niego kryteriów są:

zasadniczo dobry

zasadniczo zły

odwołujący się do hańby

odwołujący się do winy

zorientowany na zadania

zorientowany na ludzi

zorientowany świecko

zorientowany duchowo

odwołujący się do działania

odwołujący się do bycia

bez więzi

silne więzi

panujący nad przyrodą

poddany przyrodzie

linearny

cykliczny

dużo kontroli

mało kontroli

Schemat Dodda znalazł znacznie szersze grono zwolenników, zwłaszcza w Europie, ponieważ jego kryteria można łatwiej zastosować w skali globalnej. Moim zdaniem jest on znacznie bliższy prawdy o tym, co znajdujemy w kulturach całego świata. Jednakże posługując się tym modelem, należy zadać sobie pytanie: Które z tych kryteriów odgrywa większą rolę w różnych światopoglądach? Innymi słowy, należy rozważyć nie tylko punkty na osi poziomej, ale i pionowe uporządkowanie samych osi. Dostrzeżemy wtedy skrajne różnice między poszczególnymi światopoglądami.

Misjologia

Misjolodzy z kręgów ewangelicznych proponują bardzo zróżnicowane podejście do istoty światopoglądu. Kraft powiada, że „światopogląd, głęboki poziom kultury, jest to ustrukturyzowany kulturowo zestaw założeń”¹³. Paul Hiebert uważa, że „u podstaw naszego światopoglądu leżą nasze wartości”¹⁴. Barney twierdzi, że zarówno zachowania, jak i wartości oraz wierzenia opierają się na światopoglądzie. Sire utrzymuje, że światopogląd bierze początek z naszej koncepcji tego, co jest prawdziwe. Geisler sądzi, że światopogląd opiera się na tym, jak człowiek postrzega Boga. I tak można by jeszcze długo wymieniać – wszyscy mówią o światopoglądzie, ale każdy definiuje go inaczej. To rzuca nam światło na problemy, jakie napotykali misjolodzy, próbując definiować światopogląd bez uprzedniego zrozumienia, czym są wspólne pnie światopoglądowe i jak się one kształtowały.

Znamienne, że współcześni misjolodzy, jak Hiebert, Kraft czy Lingenfelter, na ogół posługują się ilustracjami zaczerpniętymi z tych grup, których poglądy religijne skrajnie różnią się od przekonań ewangelicznych. Wszyscy ci autorzy preferują takie przykłady, ponieważ wówczas uwaga czytelnika w naturalny sposób skupia się na radykalnych różnicach. Tymczasem bardziej przydatne byłoby czerpanie ilustracji z religii podobnych do chrześcijaństwa, a nawet od chrześcijan ewangelicznych zakorzenionych w innych kulturach. Jak się przekonamy, porównanie takie pomoże nam dostrzec i nazwać faktyczne różnice między odmiennymi światopoglądami.

Podsumowanie

Choć w ostatnich latach termin „światopogląd” wzbudza szerokie zainteresowanie badaczy, niewielu autorów wydaje się zgadzać co do kryteriów, jakich należy użyć przy konstruowaniu uniwersalnego modelu światopoglądowego. Kiedy po raz pierwszy podjąłem działalność misyjną, kilku doświadczonych misjonarzy uprzedzało mnie, abym nie próbował dociekać meandrów myślenia mieszkańców Bliskiego Wschodu, ponieważ nie rozumują oni logicznie. Wypowiedzi tego rodzaju irytowały mnie i motywowały do poszukiwania sposobów zrozumienia myślenia innych ludzi. Dwadzieścia lat później, gdy obraz zaczął się wreszcie klarować, postanowiłem podzielić się z innymi swoimi ustaleniami. Po raz pierwszy ukazały się one w 2000 roku w pierwszym wydaniu niniejszej książki Honor and Shame, Unlocking the Door (Honor i hańba. Próba otwarcia drzwi). Obecna edycja zawiera również tamten materiał, wzbogacony kolejnymi doświadczeniami i spostrzeżeniami.

Pytania do przemyśleń i dyskusji

1. Czy analizowałeś kiedyś światopogląd w odmiennym kontekście? Czy był to kontekst świecki, czy religijny? Czy model, który studiowałeś, pomógł ci lepiej zrozumieć świat wokół ciebie?

2. Czy miałeś kiedyś styczność z innymi światopoglądami? Z przedstawicielami jakich światopoglądów się kontaktowałeś? Czy nadal rozumujesz w kategoriach światopoglądu, w jakim się wychowywałeś, czy też sądzisz, że zacząłeś rozumować i myśleć zgodnie z innymi światopoglądami?

3. Pięć pytań Sire’a (Co jest prawdziwe? Kim jest człowiek? Co dzieje się z człowiekiem po śmierci? Co stanowi fundament moralności? Jaki jest sens historii ludzkości?) zyskało popularność w pewnych kręgach. W jakim stopniu pomogłyby ci one zrozumieć światopogląd ludzi, wśród których pełnisz posługę?

4. Omów kulturę, w kręgu której pracujesz, posługując się zestawem osi Dodda.

¹ W nawiasach podano ważniejsze pojęcia, definicje itp. w języku angielskim (przyp. tłum.).

² Ch. Kraft, Christianity in Culture, Maryknoll Orbis Books, 1979, s. 53.

³ Tamże, s. 385.

⁴ S. Freud, Lecture XXXV, A Philosophy of Life [w:] tegoż, New Introductory Lectures on Psycho-analysis, 1932.

⁵ P. Hiebert, Anthropological Reflections on Missiological Issues, Baker Books, 1994, s. 38.

⁶ J. Sire, Światy wokół nas: wprowadzenie do podstawowych koncepcji światopoglądowych, tłum. A. Gandecki, „Areopag”, Katowice 1991, s. 17.

⁷ N. Geisler, W. Watkins, Perspectives, Understanding and Evaluating Today’s Worlds Views, Here’s Life Publications, 1984.

⁸ J. Olthuis, On Worldviews, „Christian Scholar Review”, 1985, Vol. 14, No. 2, s. 153-164.

⁹ Tamże.

¹⁰ R. Nash, Worldviews in Conflict. Choosing Christianity in a World of Ideas, Zondervan Publishing House, 1992.

¹¹ P. Hiebert, dz. cyt., s. 11.

¹² Ch. Kraft, Christianity..., dz. cyt., s. 53.

¹³ Ch. Kraft, Culture, Worldview, and Contextualization [w:] Perspectives on the World Christian Movement, ed. by R.D. Winter, William Carey Library Publishers, 1998, s. 385.

¹⁴ P. Hiebert, Anthropological Reflections on Missiological Issues, Baker Books, s. 138.

Roland Muller

CZŁOWIEK Z GADARY

Do głoszenia światu prawdy o zbawieniu Bóg z zasady, jako swoje narzędzia, wybiera ludzi. Tak też było z tytułowym „człowiekiem z Gadary”, czyli Abdallą Hawatmehem, wychowanym w Jordanii w tradycyjnej muzułmańskiej rodzinie. Pan stawiał na jego drodze chrześcijan i rozbudzał w nim zainteresowanie ich wiarą. Po wielu wewnętrznych zmaganiach, Abdalla powierzył swe serce Jezusowi i rozpoczął największą przygodę swego życia. Odpowiadając na Boże wezwanie, porzucił bezpieczne życie w Stanach Zjednoczonych, by rozpocząć trudną i pełną niebezpieczeństw służbę misyjną w swej ojczyźnie. Z Bożą pomocą zbudował wspólnotę wierzących, ewangelizując, nawracając i prowadząc w rozwoju duchowym swych muzułmańskich rodaków. Do tej niebezpiecznej służby Pan dał mu wiernego pomocnika – żonę, która również zaangażowała się w budowanie żywego Kościoła. Razem przeżyli wiele wstrząsających chwil, lecz za każdym razem z wiarą i odwagą stawiali im czoła. Bóg zawsze wynagradzał ich oddanie.

Człowiek z Gadary to opowieść o kroczeniu ścieżką wiary i podążaniu za Bogiem, gdy wymaga to osobistych poświęceń – często narażania własnego zdrowia czy życia. Jednak jest to także opowieść o tym, że wybierając tę drogę, człowiek zaczyna doświadczać zupełnie nowej, osobistej więzi z Najwyższym i ma przywilej przeżywać Jego szczególne prowadzenie, obecność i opiekę.

Brother Andrew Al Janssen

PRZEŚLADOWANI ZA WIARĘ

Dramatyczne historie chrześcijan nawróconych z islamu

Wyobraź sobie świat, w którym z powodu wiary w Chrystusa zostaniesz napiętnowany, wyłączony ze społeczności, dyskryminowany w miejscu pracy. Świat, w którym nie będziesz w stanie zapewnić bezpieczeństwa swoim bliskim, w którym jednej nocy możesz stracić dorobek całego życia oraz ludzi, których kochasz.

Wyobraź sobie świat, w którym groźby i prześladowania są na porządku dziennym. Świat, w którym za wiarę w Jezusa Chrystusa możesz zapłacić najwyższą cenę.

To świat chrześcijan nawróconych z islamu.

Wybierz się z nami na Bliski Wschód i poznaj...

– Ahmeda stojącego w obliczu decyzji, która zmieni jego życie;

– Salimę, nastolatkę z bogatego domu, która odkrywa w telewizji intrygujący program;

– Mustafę, byłego terrorystę, który pragnie poznać prawdę;

– Abunę Aleksandra, duchownego próbującego chronić swoich wiernych w obliczu rosnących prześladowań;

– Butrosa, który po latach studiów w Anglii wraca na Bliski Wschód, by wspierać tamtejszy Kościół…

oraz wielu innych, którzy przeszli przez piekło tylko dlatego, że zaufali Chrystusowi.

Nonie Darwish

OKRUCIEŃSTWO W MAJESTACIE PRAWA

Prześladowanie kobiet w świecie islamu

Wstrząsająca! Przerażająca!

A JEDNAK PRAWDZIWA!

Jeśli kochasz swoją żonę i córkę, to przeczytaj, co się z nimi stanie, gdy islam zaprowadzi w Europie prawo szariatu!

Nonie Darwish urodziła się i wychowała w kraju muzułmańskim. Przez 30 lat wszystkie aspekty jej życia, takie jak rodzina, seksualność, higiena, praca zawodowa, bankowość, zawieranie umów, ekonomia, polityka, kwestie społeczne – dosłownie wszystko, podporządkowane były islamskiemu kodeksowi prawnemu zwanemu szariatem.

Książkę tę napisała już po ucieczce z Egiptu i nawróceniu na chrześcijaństwo. Z reporterskim zacięciem i publicystyczną swadą ukazuje w niej mechanizmy myślenia zwolenników szariatu. Ostrzega: celem islamskich fundamentalistów nie jest nawracanie kogokolwiek na islam – ich celem jest wprowadzenie szariatu we wszystkich krajach świata, jako prawa państwowego. Jeśli do tego dojdzie, zdobycze zachodniej demokracji i wolności przepadną na zawsze. Czy chciałabyś, by w Twoim kraju:

– kobieta mogła zostać zbita za rozmowę z mężczyzną, który nie jest jej krewnym i wychłostana za to, że nie nosi na głowie chusty;

– córki, siostry i żony mogły ponieść karę śmierci z rąk spokrewnionych z nimi mężczyzn bez prawnych konsekwencji (tzw. mord honorowy);

– wyznawcy innych religii niż muzułmańska zasługiwali na śmierć, a ich kaci nie podlegali żadnej karze;

– dopuszczalne były nadużycia seksualne wobec dzieci i młodzieży;

– mąż „nieposłusznej” żony mógł odmówić jej opieki medycznej lub uwięzić ją w areszcie domowym.

Książka Nonie Darwish we wstrząsający sposób pokazuje nam, jak będzie wyglądał nasz świat, jeśli przywódcy islamscy osiągną swój cel i wprowadzą szariat w Europie. Znakomita publicystyka!