Vladimir Wolff

Wilczy zew

© 2024 Vladimir Wolff

© 2024 WARBOOK Sp. z o.o.

Redaktor serii: Sławomir Brudny

Redakcja: Agnieszka Pietrzak

eBook: Atelier Du Châteaux

Ilustracja na okladce: Artur Ciechorski

Projekt okładki: Maciek Janas

ISBN 978-83-66955-76-9

Wydawca: Warbook Sp. z o.o.

ul. Bładnicka 65

43-450 Ustroń, www.warbook.pl

Rozdział pierwszy

Majątek Brzeziny leżał na uboczu. Od traktu w stronę Kijowa dzieliło go ponad dwadzieścia wiorst lasów, łąk i wzgórz łatwych do przebycia latem, wiosną i wczesną jesienią, ale już nie zimą, kiedy wszystko tonęło w błocie, a ścieżki i dróżki przemieniały się w grzęzawiska, na których nie tylko koń gubił podkowy, a człowiek buty. Niejeden w bagnach znikał na zawsze, pozostawiając po sobie jedynie wspomnienie ulotne jak dusza.

Z Brzezin najbliżej było do miasteczka, nad którym królowały kopuły cerkwi, a po ryneczku snuły się smętne postacie odzianych w czarne chałaty starozakonnych, próbujących związać koniec z końcem w tych trudnych czasach.

A że czasy są trudne, wiedział każdy. Jeszcze zimą na początku 1904 roku na Dalekim Wschodzie wybuchła wojna z Japonią. Car Mikołaj II oraz grupa skupiona wokół księcia Aleksandra Michajłowicza Romanowa i Aleksandra Bezobrazowa całkowicie zignorowali przeciwnika. Krótka, zwycięska kampania miała poprawić notowania dworu, a osobom z kliki księcia Michajłowicza umożliwić rozwinięcie interesów na niespotykaną do tej pory skalę. Działa zagrzmiały w lutym i nic nie zapowiadało klęski. Gazety rozpisywały się entuzjastycznie, jak to wróg zostanie nakryty czapkami, definitywnie tracąc wszelkie wpływy w Chinach i Korei.

Później, wraz z każdym upływającym miesiącem, było już tylko gorzej. Branka do wojska przetoczyła się przez okolicę jak burza, wytrącając miejscowych z błogiego spokoju. Mężczyźni wyjeżdżali i już nie wracali. Miejscowy pop, ojciec Wasilij, chodził przez to coraz bardziej struty. To on był tu jedynym przedstawicielem wielkiego cara – nie policmajster i nie żandarm, których było zbyt mało, by obsadzić każdą dziurę jak kraj długi i szeroki. Co miał powiedzieć swoim owieczkom? Gazety docierały do nich nieregularnie i z opóźnieniem, ale docierały. Głowy zaczęli podnosić wszelka swołocz i socjaliści, którym wydawało się, że już wszystko mogą. Przez kraj przechodziła fala buntów i zamieszek. Nic już nie było takie jak kiedyś. Chaos zastąpił ład i porządek. Nawet prowincja nie pozostawała obojętna na postępujące przemiany.

Było czym się martwić i w Brzezinach. Plony, choć dobre, należało jeszcze sprzedać. W tej sprawie właściciel majątku udał się aż do Kijowa, ale i tam niewiele wskórał. Ciężkie czasy, mówili wszyscy, których spotkał. Na ustach zagościło straszne słowo „rewolucja”, przed którą, jak się wydawało, nie było ucieczki. Po paru dniach, pełen obaw, wrócił do domu i bliskich.

W okolicy był jedynym Polakiem. Wciąż trzymał się tego kawałka ziemi, który odziedziczył po przodkach.

Ile to razy musiał ugiąć kark wobec władzy, już nie potrafił zliczyć. Z dzieciństwa pamiętał zryw 1863 roku, gorączkowe podniecenie, a później martwotę, jaka ogarnęła mieszkających w pobliżu rodaków. Dziś, sporo po pięćdziesiątce, patrzył na tamte wydarzenia z dystansem, bez emocji ani tym bardziej egzaltacji. Walery Dobrowolski był bowiem człowiekiem twardo stojącym na ziemi, którego mało co potrafiło wytrącić z równowagi.

Codziennie rano, nie bacząc na pogodę, dosiadał siwego ogiera i objeżdżał włości. Przy okazji zaglądał w każdą dziurę, bo wiadomo, że pańskie oko konia tuczy. Do majątku, oprócz pól, należał jeszcze młyn, a w najbliższym czasie staraniem Dobrowolskiego i za jego pieniądze miał zostać wybudowany także tartak. W planach była gorzelnia, ale jej powstanie w obecnych warunkach wydawało się czystą ekstrawagancją, na którą Polak nie mógł sobie pozwolić.

Jego posępną twarz z gęstymi brwiami i sumiastym wąsem, kontrastującymi nieco ze świecącą łysą glacą, znał każdy w okolicy. W jednych budził szacunek, w innych nienawiść. Sam nie szukał kłopotów, próbując żyć w zgodzie i z sąsiadami, i z władzą. Najważniejsze było przetrwanie. Od ludzi nie chciał niczego, ale swojego by nie oddał, choćby miało go to drogo kosztować.

Tego letniego poranka nic nie zapowiadało zbierającej się nad jego głową burzy.

Dobrowolski wstał, jak co dzień obmył twarz wodą z misy, ubrał się i skoro świt wyszedł z domu, od razu kierując się w stronę stajni.

Stary Dymitro, którego syn poszedł na wojnę, już na niego czekał, głaszcząc po pysku osiodłanego wcześniej Aresa.

– Pochwalony.

– Na wiki wików. – Głuchy na jedno ucho Dymitro pokiwał głową, nie patrząc na Dobrowolskiego.

– Ihor pisał?

– Ni.

Po prawdzie Ihor zawsze sprawiał problemy. Chłopak był inteligentny, ale niezbyt skory do roboty, a cokolwiek nakazano mu wykonać, należało to potem dokładnie sprawdzić. Już jako piętnastolatek przerósł wszystkie dzieciaki i wielu dorosłych. Sprytu i siły mu nie brakowało, dlatego nieraz wpadał w kłopoty. Rok temu przesiedział w miejscowym areszcie całe trzy dni za to, że dał w pysk karczmarzowi próbującemu oszukać go na wódce. Żydek stracił parę zębów i od tamtej pory się jąkał, ale gorzały już nie chrzcił, co było zasługą Ihora i jego powodem do dumy. Szczerze mówiąc, wyjazd z tego zaścianka zdawał się dla niego wybawieniem. Młodzik dusił się tu, nie mogąc znaleźć sobie miejsca. Raczej nie wróci. Albo zginie na froncie, albo osiądzie w mieście, porzucając ziemię na rzecz pracy w fabryce.

Ares zastrzygł uszami i zniecierpliwiony zarżał.

– No już…

Dobrowolski poklepał przyjaciela, odebrał Dymitrowi wodze i zanim dosiadł wierzchowca, przespacerował się parę kroków. Świat widziany z końskiego grzbietu od razu zrobił się inny. Nie oglądając się już na nic, mężczyzna spiął ogiera, wyjechał za bramę i od razu skierował się w lewo. W rękach trzymał szpicrutę, którą raz po raz uderzał po cholewie buta. Brał ją ze sobą bardziej z przyzwyczajenia niż z konieczności. Jadąc stępa, minął niewielki lasek, za którym znajdowały się pastwiska. Dopiero tutaj, na swój sposób, czuł się wolny.

Ze stępa przeszli w kłus. Nie musiał się spieszyć, ale w tym pędzie ulatywały z niego wszelkie troski. Wodze ściągnął dopiero wtedy, gdy zaczęli zjeżdżać w stronę pobliskiej rzeczki, która nieco dalej przechodziła w większe rozlewisko, gdzie w swoich żeremiach mieszkały bobry.

Co roku nielichy był z nimi kłopot. Parę razy próbowano je powystrzelać, ale one uparcie wracały, by odbudować swoje siedziby, przez co zalaniom ulegały niżej położone tereny.

Prawdę mówiąc, Dobrowolski nie lubił tam jeździć. Kikuty drzew i błoto pryskające spod kopyt, a często i snująca się tuż przy ziemi mgła sprawiały, że nachodziły go ponure myśli.

Dziś nie było inaczej. Biały opar snuł się nad trawami, gdy tylko zza zakrętu wyłoniło się rozlewisko. Żadnej drogi tu nie było, jedynie ścieżka, którą chadzali miejscowi łapać ryby i raki. Nie dawało się tutaj jechać szybko. Ares wlókł się noga za nogą, z rozmysłem wybierając co bardziej przejezdne miejsca. Gdyby nie to, że Dobrowolski dosiadał ogiera, trawa i sitowie sięgałyby czubka jego głowy, a tak przynajmniej wiedział, dokąd jedzie i co ma przed sobą.

– No, dalej – powiedział bardziej do siebie niż Aresa.

Teraz żałował, że nie zabrał ze sobą broni albo chociażby solidnej lagi. Harap to trochę mało.

Po paru minutach wędrówki wyjechali na skraj jeziora gładkiego jak lustro i obrośniętego wiekowymi olchami. W całej okolicy nic tak nie przygnębiało Walerego jak właśnie ten widok. Starzy gadali… Nie dokończył myśli, splunął i zaciął konia, chcąc jak najszybciej wydostać się z tej dziczy.

Bobry na szczęście nie narozrabiały. Przynajmniej w tym roku nie było się czym martwić, skręcił więc między drzewa, pozostawiając za plecami uroczysko. Z każdym stąpnięciem Aresa czuł się lżej.

Z kieszonki w kamizelce wyjął posrebrzany zegarek i sprawdził godzinę. Dopiero co minęła ósma, miał zatem jeszcze sporo czasu. Dziś wyśle listy. Nadzieję na zyski wiązał z pewnym pochodzącym z Rostowa kupcem. Jeżeli wejdą w spółkę… Krzyk bażanta, który wyfrunął niemal spod kopyt Aresa, sprawił, że koń skoczył w bok, omal nie gubiąc jeźdźca.

– Spokój. – Dobrowolski chlasnął ulubieńca rzemieniem przez zad, wymuszając posłuch.

Nikt nie lubi takich przygód, zwłaszcza że mogą się źle skończyć. Las przed nimi przerzedzał się, co Walery przyjął z ulgą. Ares przyspieszył sam z siebie. Widać i jemu ten incydent nie przypadł do gustu.

Znajome widoki podziałały kojąco. Wystarczyło wjechać na niewysokie wzgórze i minąć brzezinę, by znaleźć się tuż obok piaszczystej drogi łączącej folwark z nieodległą wsią. Dobrowolski rzadko kiedy zapuszczał się za spróchniały słup oznajmiający, że dalej rozciągają się włości hrabiego Rublowa.

Z Rublowem Polak spotkał się w życiu może ze cztery razy i nie miał o nim najlepszego zdania. Utracjusz, większą część roku spędzał w swoim pałacu w Petersburgu bądź w rezydencji w Moskwie. Majątkiem nie zawracał sobie głowy – administrację dóbr powierzył niejakiemu Piotrowi Spiridonowowi. On i Dobrowolski jako sąsiedzi wpadali na siebie czasami. Spiridonow był niegdyś wojskowym, lecz wskutek upadku z konia zdruzgotał nogę. Od tamtej pory kulał i musiał podpierać się laską. Wierzchowca rzadko dosiadał, wolał lekką kolasę powożoną przez kozaka. Z chłopów wyciskał siódme poty, nie bojąc się ludzkiej zawiści ani pouczeń ojca Wasilija.

Zatarg z administratorem i Rublowem był ostatnią rzeczą, jakiej Dobrowolski pragnął i potrzebował. Tym bardziej że w pobliżu nie mieszkał nikt, kto mógłby mu pomóc.

Walery cwałem przeciął rozległą łąkę i zagłębił się w kolejny las, tym razem nie tak ponury, na skraju którego postawi tartak. Wybrał już miejsce i kazał wykarczować drzewa. Sprowadzi piłę parową i rozwinie skrzydła. Niech Jan coś po nim odziedziczy. Same pola, choćby i najurodzajniejsze, to za mało.

Na rozległej polanie leżały pnie powalonych sosen. Grunt należało wyrównać, ale oczami wyobraźni Dobrowolski widział już stojącą szopę, pracujące piły i uwijających się robotników. Za parę niedziel ruszą kolejne prace i jeśli nic nie stanie na przeszkodzie, wkrótce rozpocznie nową działalność.

Wciąż mógł się wycofać, przekierować kapitał na inne cele. Nie ukrywał, że bał się przyszłości i tego, co ze sobą przyniesie.

Pokręcił się tu i tam, aż w końcu uznał, że pora się zbierać. Wróci ścieżką obok ruin starej cerkwi i wsi, którą dawno temu spalili łupiący okolicę Tatarzy.

Drogę znał na pamięć, podobnie jak Ares, czujący, że przejażdżka dobiega końca. Przejechali jeszcze przez mroczną dąbrowę, aż dotarli do miejsca, gdzie do dziś dawało się rozpoznać ślady dawnego dramatu.

Coś tu było nie tak. Ptaki nie śpiewały, a okolica wydawała się bardziej ponura niż zwykle. Po starych chatach pozostały tylko kikuty poczerniałych belek. Jedynie murowana cerkiew ostała się w lepszym stanie. Do jej wnętrza prowadziły solidne drzwi.

Dobrowolski szczególnie bojaźliwy nie był, ale teraz na wszelki wypadek się przeżegnał, bo to, co zobaczył, do zwyczajnych widoków nie należało. W pierwszej chwili pomyślał, że to zwierzę zawisło na cerkiewnych wrotach. Na trupa nie był przygotowany.

Ciało zostało wybebeszone od klatki piersiowej aż po krocze. Krew już sczerniała, a jej smród unosił się nad okolicą, otulając ją niczym welonem. Szyję nieszczęśnika otaczała stalowa obejma, którą gwoździami przybito do drewna. To ona sprawiała, że trup wciąż pozostawał wyprostowany.

Dobrowolski znał tego człowieka. Był to przyboczny Spiridonowa Ozimek, którego bano się i nienawidzono jak gubernia długa i szeroka. Że skończy w ten sposób, było wiadome nie od dziś.

Tylko dlaczego to właśnie Walery musiał natknąć się na sprofanowane ciało?

Z konia nie zsiadł, podjechał jednak na tyle blisko, że musiał zakryć nos rękawem. Ozimek wciąż miał otwarte oczy, choć nie tliło się w nich życie.

Przeznaczenie dopadło go dwa albo i trzy dni wcześniej. W pobliżu Dobrowolski dostrzegł sporo śladów, więc uznał, że oprawców było kilku, może z pięciu, ale to już nie jego sprawa. Zaraz zawiadomi ojca Wasilija. Niech on się martwi, co z tym zrobić. Normalnie okolicę zdeptałyby żandarmskie i policyjne buty, ale czy dziś przedstawiciele prawa przyjadą do tej dziury i poprowadzą śledztwo? Walery szczerze w to wątpił.

Być może Spiridonow albo i sam Rublow wyznaczą nagrodę mającą skłonić miejscowych do mówienia, a później wezmą sprawy w swoje ręce. Jeżeli tak się stanie, to niech Bóg ma nad nimi wszystkimi baczenie. Gniew Rublowa będzie straszny. Dobrowolski nie wątpił w to ani przez moment. Zawrócił i co koń wyskoczy pognał do miasteczka, chcąc mieć to już za sobą.

Zawsze chadzał własnymi ścieżkami, ale tym razem czuł, że ze śmierci Ozimka nic dobrego nie wyniknie.

* * *

– To co teraz będzie?

Po słowach Eweliny Dobrowolskiej, z domu Kickiej, zapadła dłuższa cisza. Żadne z nich nie potrafiło znaleźć właściwej odpowiedzi.

– Tartak postawię.

– Ty tylko o jednym.

Ewelinie widok zastygłego jak słup soli męża działał na nerwy. Zawsze miała więcej energii od niego. Więcej energii i rozumu. Mimo że dobiegała czterdziestej piątej wiosny życia, wciąż przykuwała uwagę. Ze swoimi zbyt ostrymi rysami twarzy może nie należała do klasycznych piękności, ale nie zawsze o urodę przecież chodzi. Nigdy nie opuszczała jej wrodzona pogoda ducha, czym różniła się od męża, dość często popadającego w melancholię. I tylko ona była w stanie wyrwać go z przygnębiającej martwoty, przywracając do życia. Chandra niestety dopadała Walerego coraz częściej, co zrzucał na karb wieku i trudności, jakie się wciąż przed nim piętrzyły.

– Będą cię teraz po sądach ciągali.

– Nie będą – stanowczo odparł Walery.

– Skąd wiesz? – oburzyła się Ewelina. – Sam mówiłeś, że ojciec Wasilij powiadomi zgromadzenie ziemskie, a jak ich znam, oni tak tego nie zostawią.

Dobrowolski, próbując odciąć się od gderania żony, sięgnął po ostatni numer „Moskowskich Wiedomosti”, lecz nie znalazł w gazecie ukojenia. Było źle, a zapowiadało się, że będzie jeszcze gorzej.

– Zwłaszcza jak ich wszystkich dorwie Rublow.

– Czego ty właściwie ode mnie chcesz? – Walery walnął płachtą o stół. – Miałem go tak zostawić? Przybitego do desek? Jak to sobie wyobrażasz?

Nie raz Ewelina doprowadzała go do szewskiej pasji, ale dziś przekraczała wszelkie granice. Zdenerwowany wstał, chcąc uciec z salonu.

– Siadaj. – Warknięcie żony osadziło go w miejscu. – Przecież nie mówię, że zrobiłeś źle, tylko się zastanawiam, co teraz będzie. A w to, że znajdą winnego, to ja nie wierzę.

– Ozimek miał wielu wrogów.

– I możnych protektorów – dopowiedziała Ewelina.

– Sama widzisz – spróbował znaleźć nić porozumienia – nie ma się czym martwić. Spiridonow…

– Skończy jak Ozimek. Albo i gorzej.

W salonie zapanowała ciężka atmosfera. Oboje wiedzieli, że kłopoty również ich nie ominą.

Cisza trwała do momentu, w którym do środka zajrzała kucharka.

– Wszystko gotowe. Podawać?

– Niech Stanisława poczeka jeszcze chwilę – zadecydowała Ewelina, która rozmowy z mężem nie uznała widocznie za zakończoną.

– Wystygnie…

– Nic się nie stanie.

Choć drzwi cicho się zamknęły, słychać było zza nich narzekania. Nie pierwszy zresztą i nie ostatni raz.

– Jutro przyjeżdża Jan, a pojutrze Matylda.

– Pamiętam. Wyślę kogoś na stację.

– Lepiej, jak sam pojedziesz.

– Też racja – powiedział Walery. – Chociaż… możemy do nich wysłać depesze. Niech zostaną tam, gdzie są. Zawsze to bezpieczniej.

– Oszalałeś! – oburzyła się Ewelina. – Będą z nami i pod naszą opieką. Czytasz gazety… – Wskazała na leżącą na stole prasę. – Wiesz dobrze, co się dzieje.

– Jan jest dorosły. Matyldzie niewiele brakuje – próbował wtrącić swoje zdanie, ale wiedział, że jest na straconej pozycji.

– To niczego nie zmienia.

W sumie nie było o co kruszyć kopii. Wieś to zawsze wieś, a Kijów do spokojnych miast na pewno nie należał. Ilekroć Dobrowolski tam bywał, odnosił wrażenie, że się dusi. Pył i unoszący się nad trotuarami smród odbierały mu chęć do życia; pragnął jak najszybciej wracać do domu. Brzeziny opuszczał rzadko i niechętnie, tylko wtedy, kiedy musiał. Dorpat, gdzie studiował Jan, wydawał się Waleremu drugim końcem świata. Wyjazd Matyldy na pensję do Kijowa ojciec przyjął już znacznie spokojniej.

Przy kolacji, gdy już myślał, że zje w spokoju, a później poczyta i położy się spać, Ewelina przeszła do kolejnego tematu.

– Jan nie przyjedzie sam.

– Aha – bąknął zdawkowo, skoncentrowany na pieczeni.

– Ma jakiegoś kolegę. Pisał, że planują wspólny wypad na Krym.

– To chyba dobrze. – Mięso było twarde, co złościło Walerego próbującego przeżuć ukrojony wcześniej kawałek.

– Dobrze, że nie przyjedzie sam czy że wybierają się na wyprawę?

– Jest studentem.

– Dopiero co skończył pierwszy rok. Myślałam, że ci pomoże przy żniwach, ale nie… Pojawi się i za parę dni znowu gdzieś pogna.

Walery odłożył sztućce i podparł brodę dłońmi.

– Wiesz, co ci powiem… – W porę ugryzł się w język. Nie chciał drażnić żony, bo dobrze wiedział, czym się to skończy. – Tak już jest. Niech się wyszumi. Później nie będzie miał na to czasu.

– Te twoje wieczne usprawiedliwienia!

Ewelina wstała i wyszła. Na szczęście nie trzasnęła drzwiami.

Walery markotny dokończył posiłek, myślami błądząc tu i tam. Przez tę nieszczęsną sprawę z Ozimkiem zaniedbał korespondencję. Będzie musiał zająć się tym jutro, a każdy dzień zwłoki oddalał go od pomyślnego załatwienia sprawy.

To nie jego, a Najjaśniejszego Pana w Petersburgu dopiero musiała boleć głowa. Nic nie szło po jego myśli. Japończycy okazali się bardziej wymagającym przeciwnikiem, niż można było przypuszczać.

Po kolacji Walery nalał sobie kieliszek nalewki na lepsze trawienie i zasiadłszy w swoim ulubionym fotelu, masował się po łysej czaszce. To ostatni taki spokojny wieczór. Od jutra w progach majątku zrobi się radośniej. Mężczyzna ciekaw był nowin ze świata, i to nie tych gazetowych, przefiltrowanych przez dziennikarskie umysły, ale takich, o których prasa milczała i tylko ludzie o nich gadali.

Tylko zerknął na Żywoty cezarów Swetoniusza. Do lektury szybko nie wróci. Wieczorami lubił przeczytać stronę lub dwie, pozwalało mu to oderwać myśli od spraw doczesnych. Miał jeszcze Biblię i parę książek o rolnictwie, ale ten tom znał niemal na pamięć.

– Czy będę jeszcze potrzebna?

Głos Stanisławy, starej ochmistrzyni, wyrwał Walerego z drzemki.

– Nie… – Mężczyzna mlasnął, z trudem wracając do rzeczywistości. – Niech jutro Stanisława każe przygotować pokój Jana.

– Panicz przyjeżdża! – Wyraźnie się ucieszyła.

– I gościnny.

– To nie będzie sam – powiedziała z mniejszym już entuzjazmem.

– Ano nie. – Sam nie wiedział, co ma o tym myśleć. – Będzie też potrzebne dodatkowe nakrycie.

– Przecież wiem.

Stanisława wycofała się dyskretnie, a w domu zapanowała cisza, aż w uszach dzwoniło.

Walery wstał z trudem. Musiał wypocząć przed kolejnym dniem, który nie wiadomo co przyniesie. Pozostawało mieć nadzieję, że nie będzie gorszy od tego, który minął.

* * *

Do Brzezin wybrał się jedynie po to, żeby zrobić ojcu na złość. To była ta sama przekora co wtedy, kiedy postanowił wyjechać ze Lwowa na uczelnię do Dorpatu, zamiast pozostać w rodzinnym mieście czy też przenieść się do Krakowa. Ale gdy się jest synem profesora i pragnie większej swobody, decyzje należy brać w swoje ręce, a nie oglądać się na rodzica. Zresztą co to by były za studia? Na każdym kroku znajomi ojca. Nawet w Wiedniu. Oszaleć można. I te rozmowy o Najjaśniejszym Panu. Cesarz Franciszek Józef dożył pięknego wieku, ale wiecznie żyć nie będzie. Wraz z nim przeminie cała epoka i sentyment starszego pokolenia. Prawdę mówiąc, złość Tomasza brała na tę zaściankową tępotę. Ojciec, taki uczony, a nie potrafił spojrzeć na problem szerzej.

Wyjazd miał być wybawieniem i jednocześnie szansą na zaistnienie w zupełnie nowym środowisku. Rzeczywistość okazała się jednak bardziej prozaiczna, niż mógł przypuszczać. Na wydziale roiło się od Rosjan donoszących wykładowcom o wszystkim. Polacy trzymali się na uboczu. Jego przyjęto nieufnie. Po pierwsze, był Polakiem, a po drugie – poddanym austriackim. Właściwie to czego u nich szukał? Z możliwościami, jakimi dysponował, każda uczelnia była w jego zasięgu. Gdyby nie znajomość z Janem, odszedłby na pewno.

Z początku nic nie zapowiadało późniejszej zażyłości. Jeden coś powiedział, drugi odpyskował i omal się nie pobili. Dopiero gdy opadły emocje, spojrzeli na siebie przychylniej. I tak już poszło. Pomysł wyjazdu na Krym zrodził się w głowie Jana. Morze, góry i zabytki – czego chcieć więcej? Lecz wcześniej Brzeziny. Co mu szkodzi? Tak daleko na wschodzie nigdy nie przebywał. Parę dni się przemęczy, a później hajda w szeroki świat. Krym w kraju ogarniętym chaosem wydawał się jedynym spokojnym miejscem.

Na razie wolno kołysali się w bryczce, którą przyjechał po nich ojciec Jana, zażywny jegomość z wąsami i nieco ponurym usposobieniem. Z początku Tomasz nie wtrącał się do rozmowy, jedynie przysłuchując się temu, co ojciec i syn mieli sobie do powiedzenia.

– Podróż spokojna? – Dobrowolski świsnął batem, odwracając się do nich z przedniej ławki.

– A gdzie tam… – Jan przeczesał dłonią swoje gęste blond włosy. – Wszędzie kontrole, a ścisk taki że aż strach, jakby cały naród się ruszył.

– Wiecie, bo to różnie gadają.

– To fakt. Od czasu bitwy pod… no, jak jej tam…

– Wafangou – Tomasz przywołał chińską nazwę osady znajdującej się dwieście trzydzieści kilometrów na północny wschód od Port Artur.

– Właśnie, Wafangou, zrobiło się nerwowo.

Rosja walczyła już od paru miesięcy, ale nie wygrała jeszcze żadnej bitwy. Oblężenie bazy w Port Artur wciąż trwało. Miasto blokowano od strony lądu i morza, a działania wojenne przesuwały się stopniowo na północ. Każdy uczył się nowych nazw, bo żadna z nich większości mieszkańców Europy nic nie mówiła.

– Przynajmniej wy macie spokój. – Jan obrzucił okolicę takim spojrzeniem, jakby wszystko, co widział, należało do niego. – Żyjecie tu jak u Pana Boga za piecem.

Stary Dobrowolski nie odpowiedział, ale wyraźnie sposępniał.

– Matylda pisała? – Jan zmienił temat.

– Przyjedzie jutro. Zatrzymała się u ciotki Weroniki.

– Rok jej nie widziałem.

– Tylko mi nie mów, że się stęskniłeś. Wystarczy, że pobędziecie ze sobą trochę i już się kłócicie.

Tomasz trochę się zdziwił. Jan może raz wspomniał siostrę, co sprawiło, że ta informacja nie utkwiła Niemojowskiemu w pamięci.

– Pewnie została socjalistką.

– Wypluj to słowo. – Uwaga syna nie przypadła Waleremu do gustu.

– To tata nie wie, że ona już wcześniej czytała te ich pisemka? – roześmiał się Jan. – Jak ją teraz wydamy za mąż? Nikt takiej nie zechce.

Socjalistka? Tomasz do tej pory się z tym nie zdradzał, ale i jemu „wywrotowe” argumenty trafiały do przekonania. Gdy tylko mógł, czytywał „Robotnika”. Jan też to robił, ale z o wiele mniejszym entuzjazmem. Dyskutowali później w wąskim gronie o nowych ideach i o tym, czy przebiją się masowej świadomości. Tomasz w to nie wątpił, Jan zachowywał wrodzoną mu rezerwę. Najwyraźniej bał się represji.

– Bardzo cię proszę, nie wspominaj o tym przy matce. Dobrze wiesz, jaka jest wrażliwa. Przejmie się i zakaże wam wszelkich wyjazdów.

– Nam? Chyba Matyldzie. My wybieramy się do Sewastopola. – Jan trącił Tomasza łokciem.

– Nie lepiej, jak posiedzicie u nas?

– Już o tym rozmawialiśmy. Tu się można zanudzić na śmierć.

– Żebyś nie wypowiedział tych słów w złą godzinę.

– Jak to? Macie kłopoty? Dlaczego nie wspomniałeś o tym wcześniej?

– A pytałeś?

Przez moment trwało milczenie, a każdy z nich przyswajał to, co usłyszał.

– Zabito kogoś?

– Ozimka. Był pomocnikiem Spiridonowa.

– To ten wielki, co potrafi skatować człowieka do nieprzytomności?

– Ten sam.

Wydawało się że Dobrowolski skurczył się na koźle, skoncentrowany jedynie na tym, by jak najszybciej znaleźć się w znajomej okolicy. Właśnie jechali przez gęsty mieszany las, a spod kopyt i kół ulatywał gęsty kurz osiadający im na ubraniach.

– Kiedy to było?

– Niedawno – padła zdawkowa odpowiedz.

Dukt prowadził prosto, tylko w jednym miejscu przecinał się z inną drogą, tak samo zapuszczoną jak ta, którą podążali.

Tomasz wychylił się trochę i obserwował wszystko, co znajdowało się przed nimi. Dokuczał mu zgrzytający w zębach pył, który przy okazji zatykał też nos. Młody mężczyzna najchętniej skryłby twarz za chustką, którą nosił w kieszeni, ale uznał, że jeszcze trochę może się pomęczyć.

– Cholera…

Przekleństwo z ust Dobrowolskiego sprawiło, że Niemojowski zmrużył oczy. Przy drodze ktoś stał. Tak się przynajmniej Tomaszowi zdawało, bo z początku wziął go za posąg. Dopiero gdy podjechali bliżej, okazało się, że był w błędzie.

Starzec z długą, zmierzwioną brodą, w zwykłej chłopskiej koszuli i portkach oraz z przewieszonym przez plecy węzełkiem, wspierający się na sękatym kosturze, patrzył na nich wyzywająco, nie wykonał jednak najmniejszego gestu.

– Tutejszy? – zapytał Jan bardziej rozbawiony niż zaniepokojony widokiem.

– Widzę go pierwszy raz.

– Dziwny jakiś.

Tomaszowi posępny dziadyga również wydał się nie na miejscu. Na żebraka nie wyglądał. Na świętego, podążającego z klasztoru do klasztoru, też nie. Nie miał krzyża, który takowy normalnie nosiłby na szyi.

– Zabierzemy go? – rzucił niespodziewanie Jan.

Propozycja syna wprawiła Walerego w osłupienie. W innych okolicznościach nie posunąłby się do czegoś takiego, ale dziś pociągnął za lejce i wstrzymał konie, tylko nieznacznie mijając nieznajomego.

– Dokąd podążacie, dziadku?

– Przed siebie – padła zaskakująco zwięzła, acz enigmatyczna odpowiedz.

– Chcecie się zabrać? Podwieziemy was kawałek. Do rozjazdu z Kadomką. Może być?

– Czemu nie.

Indywiduum zaskakująco sprawnie zapakowało się do bryczki. Siadło naprzeciwko Jana i Tomasza, a plecami do Walerego.

– A skąd Bóg prowadzi? – Dobrowolski postanowił skorzystać z okazji i wybadać, z kim ma do czynienia.

– Z Kijowa.

– Z samego Kijowa? Taki szmat drogi na piechotę…

Na usta przybysza wypełzł kpiący uśmiech.

– A imię jakieś macie?

– Timofiej.

– Timofiej i jak dalej?

– Tyle wystarczy.

Niemojowski uznał, że starzec nie jest taki stary, za jakiego pragnie uchodzić. Był też całkiem nieźle zbudowany, a jego dłonie na pewno nie przywykły do ciężkiej pracy.

– Co mi się tak przyglądasz? – Timofiej ułożył kostur na kolanach w taki sposób, że w każdej chwili mógł nim zacząć wywijać.

– Musieliście widzieć kawał świata. – Tomasz starał się nie wypaść z roli delikatnego studencika. – Nie każdy ma tyle szczęścia.

Timofiej zdawkowo kiwnął głową, ale nie podjął tematu. Bryczka toczyła się powoli, przechylając się na boki, gdy tylko wjechali w jaką większą dziurę. Las ciągnął się bez końca, z rzadka rozdzielany większymi polanami, przez co odnosiło się wrażenie, że trafili na kompletne odludzie.

– Można by pomyśleć, że na dziesięć wiorst dookoła nie ma żywego ducha – burknął Timofiej po pewnym czasie.

– Niedaleko jest wieś. – Koniec bata wskazał kierunek. – Należy do hrabiego Rublowa.

– Możny to pan. – W głosie oberwańca wyczuwało się sarkazm. – Chłopów batem ćwiczy.

– Nie on, a Spirydonow i jego banda.

– I nikt się nie zbuntował?

Dobrowolski tylko westchnął z rezygnacją.

– Przeznaczeniem chłopa jest pracować, a pana rządzić.

– Tak myślicie? – Timofiej rozwalony na siedzeniu jak turecki basza nie przejmował się nikim i niczym.

– W cerkwi gadają… – Walery zorientował się, że nieznajomy wciąga go w dyskusję, na którą on nie ma najmniejszej ochoty. – Sami dobrze wiecie co.

– Nie, nie wiem. Nie byłem tam od lat. Religia to opium dla mas.

Tego było już zbyt wiele. Dobry uczynek dobrym uczynkiem, ale Timofiej się zagalopował. W wielkim świecie być może uszłoby mu to na sucho, ale nie tutaj. Dobrowolski wstrzymał konie, mocno ciągnąc za lejce.

– Dalej sami musicie sobie poradzić.

– Jakże to tak?

– Powiedziałem.

I tym razem Timofiej ich zaskoczył – nie kłócił się ani nie groził, tylko z nonszalancją godną wielkiego księcia Mikołaja Mikołajewicza zeskoczył na ziemię.

– Nie żegnam się.

Dobrowolski nie słuchał, tylko od razu ruszył zaprzęgiem.

Tomasz odwrócił się jeszcze, by przyjrzeć się niknącej w oddali sylwetce.

– Dziwny jakiś – powiedział Jan.

– Prawdziwie wolny człowiek.

– Raczej bandyta.

– Przesadzasz. Zwykły żebrak. Ciekawe, kim był kiedyś – zastanowił się głośno Niemojowski.

– Żeby tylko nie przyszedł do nas nocą i nie spróbował poderżnąć nam gardeł. Jeszcze wspomnisz moje słowa.

Może i tak. Szybko tego spotkania nie zapomną. Na szczęście las skończył się i wyjechali na otwartą przestrzeń pól i pastwisk. Tomasz lubił się sprzeczać z Janem, ale tym razem uznał, że w słowach przyjaciela kryje się wiele racji.

Kto wie, co takiemu łachmycie może chodzić po głowie.

* * *

Wieczorem, gdy już zmyli z siebie podróżny kurz i zmienili ubranie, zasiedli do wieczerzy.

Niemojowski najchętniej od razu położyłby się spać, ale w żaden sposób nie mógł uchylić się od ciążącego na nim obowiązku, który zresztą nie był aż tak niemiły, jak chłopak się spodziewał. Pani Ewelina nie szczędziła wysiłków, by czuł się w Brzezinach jak u siebie w domu. Można powiedzieć, że Jan miał gorzej, najpierw wyściskany przez stęsknioną matkę, później był zmuszony odpowiedzieć na co najmniej tysiąc pytań, jakie zawczasu przygotowała sobie rodzicielka.

Odpytywanie przeciągnęło się do kolacji, przez co Jan mało jadł, a dużo mówił, nieraz z pełnymi ustami. Tomaszowi na razie odpuszczono, choć jak znał życie, długo to nie potrwa. Właśnie dołożył sobie parę plastrów rolady z grzybami, które skropił gęstym sosem pachnącym chrzanem.

– Mam nadzieję, że smakuje panu nasza skromna kuchnia.

– Jest wyborna – pochwalił. – Od dawna nie jadłem czegoś równie dobrego.

– Cieszę się bardzo.

Tomasz chrząknął. Ze ścian spoglądały na nich rodowe portrety Dobrowolskich. Zdaje się, że niektóre pochodziły z czasów XVII-wiecznych powstań kozackich. Jan kiedyś wspominał, że jego ród bardzo się wtedy zasłużył. Niemojowski nie wnikał w szczegóły. Wystarczyło, że trochę na ten temat poczytał.

– Proszę nam powiedzieć, czy Jan radzi sobie tak świetnie, jak sam twierdzi.

– Jest najlepszy na wydziale – powiedział bez najmniejszego wahania. – Profesorowie go uwielbiają.

– Zwłaszcza Matwiejew – odezwał się Jan. – Kawał z niego…

– Przestań.

– No co? Nie mam racji? Zatruwa nam życie…

– On po prostu nie lubi Polaków. Musisz to zrozumieć. Inni nie są tacy.

– Co wykłada? – zapytał Walery, odkładając na moment sztućce i sięgając po puchar z winem.

– Anatomię.

– To chyba ważne.

– Tomasz to urodzony chirurg. Włada lancetem jak ty widelcem. Przerośnie całe to towarzystwo. Tylko patrzeć, jak zacznie publikować w fachowych czasopismach. – Jan spróbował skierować zainteresowanie rodziców na Niemojowskiego. – Nic nie powiesz?

– Lepiej ratować ludzi niż grzebać się w przeszłości – odparł tamten niechętnie.

– Pewnie nie wiecie: ojciec Tomasza jest wybitnym archeologiem.

– Naprawdę? Nie chciał pan pójść śladami ojca? – zapytała Ewelina z wyraźnym zainteresowaniem.

– Wystarczy, że mój młodszy brat przejawia takie zainteresowania. Dwóch archeologów w rodzinie wystarczy. Trzech to już by była przesada.

Leon był młodszy od niego o trzy lata. Odziedziczył też po ojcu wiele jego cech, przede wszystkim dokładność i cierpliwość. Z takim nastawieniem składanie antycznych skorup to wymarzone wprost zajęcie. Zmierzch Cesarstwa Rzymskiego Edwarda Gibbona znał na wyrywki – czytał to opasłe tomiszcze do poduszki.

Co zrobić, rodzeństwa się przecież nie wybiera.

Dalej rozmowa zaszła na zwykłe gospodarskie tematy. Pomysł z tartakiem Tomasz uznał za odważny, ale i mądry. Ograniczanie się do produkcji samego zboża to mało, a lasów w pobliżu nie brakowało. Drewno przyda się zawsze. Prężnie rozwijająca się kolej potrzebowała milionów podkładów. Potencjalne zyski także mogły iść w miliony.

Nagle drzwi otworzyły się z trzaskiem, co sprawiło, że struchleli.

– Niech Stanisława powie, co się stało. – Pierwszy ocknął się Walery.

– Pali się!

Dobrowolski cisnął serwetkę na stół i wybiegł z salonu. Reszta podążyła za nim.

Pożar, owszem, wybuchł, ale nie u nich. Paliło się na wschodzie. Wystarczyło stanąć na ganku, by dostrzec krwawą łunę na horyzoncie.

– Rublow znowu ma problemy. – Walery uspokojony tym, że nie chodzi o jego włości, schował ręce w kieszenie.

– Myślisz, że to pałac?– zapytał Jan.

– Nie wiem. Nie sądzę. Dowiemy się zresztą jutro.

Beztroska atmosfera prysła niczym mydlana bańka. Jak na razie nie istniały namacalne dowody zagrożenia, ale coś wyraźnie wisiało w powietrzu. Dwa nieszczęścia w przeciągu paru dni – to się raczej nie zdarzało. O Ozimku gospodarz jedynie wspomniał bez wdawania się w szczegóły, choć jego śmiercią na pewno nie kierował ślepy los. A teraz to…

– Późno już – zauważyła Ewelina, otulając plecy szalem. – Na pewno jesteście zmęczeni.

Jan przyznał jej rację, nie pozostawiając Tomaszowi wyboru.

– Wy idźcie, a ja tu jeszcze trochę postoję – zadecydował Walery. – No już, nie ma na co czekać.

Ruszyli z ociąganiem. Wkrótce wszystko się wyjaśni. Pożar zaczął przygasać, co przyjęto z ulgą. Nic tu po nich, a wypocząć i tak przecież trzeba.

* * *

Konie osiodłali skoro świt. Jan radził sobie z wierzchowcem nieźle, ale Tomaszowi jazda sprawiała pewien kłopot. Nie był do niej przyzwyczajony. Gniadosz, którego dosiadał, wydawał się jednak spokojny, w przeciwieństwie do klaczy Jana płoszącej się na każdy niepokojący odgłos.

– Twój ojciec nie będzie zły?– zapytał Niemojowski, gdy już pozostawili Brzeziny za sobą.

– Pewnie sam pojechał zobaczyć, co zostało z pałacu Rublowa. Dobrze go znam. Długo na miejscu nie usiedzi.

– Myślisz, że ma to coś wspólnego ze śmiercią tego nadzorcy?

– Nie wiem – odparł Jan, ponaglając klacz do szybszego biegu. – Chcesz się pobawić w sekcję zwłok? Ciała raczej nie pogrzebali. Podobno czekają na kogoś z Kijowa. Zawsze możesz ich wyręczyć.

– Raczej nie.

Sekcja to zajęcie dla medyka sądowego, a nie studenta, nawet tak dobrego jak Tomasz. Obiektywnie należało jednak przyznać, że radził sobie z tym nad wyraz przyzwoicie – nie brzydził go widok zmarłego, wiedział, jak poprowadzić cięcia i na co zwracać uwagę. Ten stary skurczybyk Matwiejew miał w tym swój udział, a on, wiedząc, że jest na cenzurowanym, solidnie się przykładał do nauki. Sama sugestia, że mógłby wrócić do domu z podkulonym ogonem, przyznając się do porażki, bardzo go mobilizowała.

Inna sprawa, że ciało na pewno było w fatalnym stanie i jeżeli nie zrobi się tego szybko, ewentualne dowody ulegną zatarciu. Z dużą dozą prawdopodobieństwa należało przyjąć, że tak się właśnie stanie. Kogo obchodził jakiś Ozimek, paskudny typ na usługach człowieka trzęsącego okolicą. Zdarzyła się okazja, to wyrównano rachunki, a winni? Szukaj wiatru w polu.

Do pałacu nie było tak daleko, jak się Tomaszowi z początku wydawało. Najwyżej pięć wiorst, jak to się tutaj mówiło, czyli trochę ponad pięć kilometrów. Do majątku wjeżdżało się przez potężną kutą bramę, przy której wybudowano piętrową służbówkę. Parkan ciągnął się w obie strony, a jego końca nie było widać, sam zaś pałac znajdował się co najmniej kilometr dalej. Nawet stąd wyglądał imponująco i nie wydawał się naruszony przez płomienie. Bramę zatrzaśnięto na głucho, co dziwiło, bo z tego, co Niemojowski słyszał, wcześniej nikt nie wzbraniał przejazdu.

– Nikogo nie widzę. – Jan nie musiał tego mówić, i tak wszystko było jasne.

– Czego się spodziewałeś? Że nas tu przyjmą z otwartymi ramionami?

Tomasz chętnie by zsiadł i przeszedł się parę metrów. Konne wycieczki to nie dla niego.

Nagle jego uwagę zwrócił ruch na prawo od nich. Z lasu w pełnym galopie wypadła zgraja konnych. Pędzący na jej czele człowiek w rozwianym czarnym płaszczu przypominał diabła.

– Znasz ich?

– To Spirydonow. – Jan potwierdził przypuszczenia Tomasza. – Lepiej na niego uważaj. Bywa nieobliczalny.

Niemojowski zamarł w siodle, czekając, co się teraz wydarzy. Walczyć z nikim nie zamierzał, ale był gotowy na wszystko. Nie ucieknie, choćby nie wiadomo co.

Grupa wstrzymała konie tuż przed samą bramą. Mężczyzn było z ośmiu, a z wyglądu jeden gorszy od drugiego. Zaraz za Spirydonowem zatrzymał się kozak o dzikim spojrzeniu, przy szabli i z naganem wetkniętym za pas. Od razu zsiadł z konia i pospieszył otwierać bramę. Kolejny, łysy drągal w binoklach, czerwonej, wyszywanej rubaszce i z mosinem przewieszonym przez plecy, podjechał do Spirydonowa i zaczął mu coś tłumaczyć, wskazując na Jana i Tomasza.

– Przyjechaliście z miasteczka? – Warknięcie zabrzmiało tak, jak zabrzmieć miało: wrogo i zniechęcająco do wszelkiego sprzeciwu.

– Nie – odparł Tomasz w ten sam sposób.

– To co tutaj robicie?

Spirydonow podjechał bliżej. Na pewno miał już swoje lata, choć nadal trzymał się prosto. Długie, tłuste, czarne jak smoła włosy opadały mu na kark, a głęboko osadzone oczy spoglądały na świat z czystą nienawiścią. Przez lewy policzek przebiegała brzydka blizna, która przypominała właścicielowi, jak się jej dorobił, ilekroć spojrzał w lustro.

– Jesteśmy z Brzezin. Chcemy się dowiedzieć, czy możemy pomóc.

– Z Brzezin? – Watażka sprawiał wrażenie, jakby nie potrafił sobie przypomnieć, że taki majątek znajduje się w pobliżu. – Pomóc? Niby w czym?

– Studiujemy medycynę, więc… – Niemojowski nie bardzo wiedział, co odpowiedzieć.

– Doskonale. – Jego słowa wyraźnie ucieszyły Spirydonowa. – Za mną.

Otoczeni przez ludzi hrabiego wjechali na teren posiadłości. Wszystko tu było zadbane jak w Carskim Siole. Każde drzewo, krzew czy kwiat miały swoje miejsce, ale to pałac sprawiał najbardziej niesamowite wrażenie swoim ogromem i architektonicznym kunsztem. Podobnym rozmachem mało który majątek w cesarstwie mógł się pochwalić. Podobno bywał tu sam car, co ze względu na jego bliską zażyłość z Rublowem wydawało się całkiem prawdopodobne. Do środka jednak nie weszli, co Tomasz przyjął z żalem. Jedno wiedział na pewno – pożar pałacu nie uszkodził, choć w powietrzu wyczuwało się intensywną woń spalenizny. Młodzieńcy szybko dowiedzieli się, jaka była tego przyczyna. Spaliły się stajnie. Tu już kręciło się sporo służby dogaszającej wypaloną bryłę budynku. Ludzie uwijali się jak w ukropie, a widok Spirydonowa zdopingował ich do jeszcze większego wysiłku.

Poparzonych było co najmniej kilkanaście osób, w tym dwie w ciężkim stanie. Od nich też Jan i Tomasz zaczęli. Kobiety przyniosły czystą wodę i lniane szmatki. Nikt nie szemrał ani tym bardziej się nie skarżył.

Tomasz wzdrygnął się, gdy usłyszał wystrzał. Na moment przestał opatrywać poparzonego stajennego i wymownie spojrzał na Jana.

– To pewnie Huzar – powiedział milczący do tej pory ranny chłopak.

– Kto?

– Huzar. Ulubiony ogier Rublowa. Nikt nie miał odwagi go tknąć. Dopiero teraz… Jak się hrabia dowie…

– To przecież był wypadek. – Niemojowski próbował znaleźć sensowne wytłumaczenie tego, co się stało. – Nikt nie jest winny.

Wyrostek skrzywił się i nie był to efekt zabiegów Tomasza.

– Nie mam racji?

– Ogień wybuchł w paru miejscach naraz. Pałac też ucierpiał, tyle że nieznacznie, inaczej…

– Nikogo przecież nie złapano, bo już by wisiał.

– Ja tam nic nie wiem, panie.

– Nie jestem panem – żachnął się Tomasz. – Wszyscy ludzie są równi.

– Spirydonow o tym wie?

Rozmowę przerwał kolejny wystrzał. Jak należało sądzić, dobito następnego wierzchowca zbyt poparzonego, by kiedykolwiek wrócił do zdrowia.

– Jeżeli nie, należałoby mu o tym przypomnieć.

– I kto miałby to zrobić? Wy? – Malujące się na twarzy chłopaka zdziwienie dobitnie świadczyło, jakie ma na ten temat zdanie. – Spirydonow oćwiczy nas teraz kijem.

– Nie wygaduj głupstw. Są sądy, policja…

– I co nam z tego przyjdzie? Gdy się tu pojawia, każdy chowa się gdzie może, byle tylko przeczekać do wyjazdu.

– Hardyś.

– Wcale nie. Służba ma gorzej. My tylko przy koniach, to lepiej mamy. Gdy przyjeżdża hrabia, wszyscy chodzą na paluszkach. Ale teraz to nie wiem, co będzie. – Stajenny pokręcił głową. Wciąż przemawiała przez niego gorycz.

– A powiedz jeszcze… Długo tu jesteś? – Tomasz skończył i odsunął się na bok.

– Ja tu urodzony. Każdy mnie zna – odparł chłopak, wstając. – Od dziecka przy koniach.

– I nikt obcy się tu nie kręcił?

– Nie wiem, przysięgam.

– Możesz iść.

Tomasz i Jan skończyli po jakieś godzinie. Już mieli wyjść, gdy pojawił się łysol z mosinem. Jego podkute buty z cholewami przy każdym kroku wydawały charakterystyczny odgłos. W ogorzałych dłoniach mężczyzna trzymał bat. Ci, który nie zdążyli jeszcze się ulotnić, robili to teraz w wielkim pośpiechu. Małe oczka drągala błyskały groźnie, gdy rozglądał się na boki.

– Gospodin Spirydonow…

– Co z nim? – Tomasz obmył ręce wodą, a krople strząsnął na ziemię. Nie miał najmniejszej ochoty na rozmowę z zarządcą czy też, precyzyjniej mówiąc, nadzorcą majątku Rublowa. – Dostał wysypki? To maści trzeba.

Wielkolud podszedł bliżej.

– Nie igraj ze mną, chłopcze.

Smród nie do końca przetrawionego bimbru, cebuli i kiełbasy owiał twarz Niemojowskiego, co sprawiło, że poczuł mdłości.

– Kiedy ostatni raz się badaliście? – Choć rozum nakazywał ulec, to przekora wzięła w nim górę. – Janie, widzisz to zaczerwienienie?

Młody Dobrowolski dobrze znał nawyki Tomasza i wiedział, czego może się spodziewać. Nie dalej jak parę miesięcy temu Niemojowski wdał się w awanturę z pewnym pochodzącym z Rygi Niemcem, wskutek którego obaj adwersarze skoczyli sobie do gardeł. Doszło do pojedynku na szable. Niemiec wydawał się silniejszy i znacznie pewniejszy swoich umiejętności, ale to Tomasz pokazał klasę. Mało brakowało, a wysłałby przeciwnika na tamten świat. Na szczęście skończyło się na paru ranach, o których szybko zapomnieli. Od tamtej pory respekt przed Niemojowskim rósł. Studencka brać nie wiadomo skąd dowiedziała się o wszystkim, co od razu przełożyło się na wzrost popularności Tomasza. Na niemieckich uczelniach pojedynki podobno stanowiły normę, na rosyjskich już niekoniecznie. Przyjaciel Jana był zdolny zabić. Może brakowało mu jeszcze odpowiednich umiejętności, by leczyć, ale zrobić z kogoś trupa – zdawało się, że to dla niego zwykła rzecz. W końcu ma być… mają być chirurgami, a w tym zawodzie to się często zdarza.

– Dowiemy się, o co chodzi?

– Gospodin Spirydonow ma sprawę.

– Od tego trzeba było zacząć.

Przeszli obok wypalonej stajni na tyły pałacowego kompleksu, gdzie znajdowały się pomieszczenia gospodarcze i mieszkania dla służby. Słońce już dobrze przygrzewało; na pewno zbliżało się południe.

Spirydonow siedział za długim stołem wystawionym na tarasie przylegającym do ogrodów. Kawałek dalej kozak nahajem okładał skulonego chłopa.

– Wystarczy.

Harap zawisł w powietrzu.

– Timofiej – zwrócił się szeptem do Niemojowskiego Jan, nie potrafiąc ukryć emocji. – Ale go oćwiczyli, bydlaki.

– Ucisz się.

Wymiana zdań nie uszła uwagi Spirydonowa.

– Znacie się? W sumie nie powinienem się dziwić. Wszyscy bandyci są tacy sami.

– Nas porównujecie do bandytów? – Niemojowski wygładził poły marynarki, jakby miało to coś zmienić. – Z jakiej racji i czym sobie zasłużyliśmy na taką opinię? Jeżeli już…

Jan pociągnął Tomasza za rękaw. Wiedział, że jedno słowo za dużo i mogą skończyć jak nieszczęsny Timofiej.

Spirydonow puścił uwagę Niemojowskiego mimo uszu i zaczął dłubać w zębach, cmokając obleśnie co jakiś czas.

– Znaleziono tego człowieka w lasach należących do majątku – wyjaśnił. – Nie chciał powiedzieć, czego tam szukał. Ja sądzę, że to podpalacz.

Timofiej jakoś doszedł do siebie. Wstał, próbując wytrzeć krew z czoła. Zamiast tego tylko ją rozmazał.

– Niczego nie zrobiłem.

– Kto ci pozwolił mówić? – syknął Spirydonow, a kozak zacisnął pięść.

– Jestem…

Cios trafił Timofieja w szczękę, sprawiając, że ten osunął się na ziemię bez najmniejszego jęku. Wyglądał teraz jak skrwawiona kupka szmat.

– Skoro uważacie go za podpalacza, to wcześniej musicie to udowodnić.

– Ja nic nie muszę. Moje słowo jest tutaj prawem.

Ta rozmowa kompletnie mijała się z celem. Obojętne, co powiedzą, Spirydonow uzna to za kłamstwo.

– Coś mi się zdaje, że nie jesteśmy tu mile widziani – stwierdził Jan spokojnie. – Pomogliśmy komu się dało. Pora wracać do domu.

– Nie tak szybko. Mam parę pytań.

Znaleźli się w pułapce. Uciec nie uciekną, bo niby jak mieliby to zrobić? Wszędzie roiło się od zbirów Spirydonowa. Prawdę mówiąc, byli teraz całkowicie zdani na jego łaskę. To wariat, a z takimi trzeba ostrożnie.

– Dobre maniery przestały obowiązywać? Możemy usiąść? – zapytał Niemojowski.

Spirydonow uniósł brwi. Nie tego się spodziewał. Przywykł, że ludzie drżeli na sam jego widok, o groźbach nie wspominając.

– Masz tupet, chłopcze.

– Niedługo zaczną nas szukać. Nie chcemy sprawiać kłopotu i raczej podziękujemy za gościnę.

– Wasza znajomość z tym… – Spirydonow wskazał na Timofieja – człowiekiem źle o was świadczy. Uznałem was za przyjaciół, a natknąłem się na wrogów.

– Nie jesteśmy wrogami.

– Tak się tylko mówi. Na gładkie słówka nabierzecie każdego oprócz mnie.

– Powtarzam…

– Jutro wasz przyjaciel dostanie tysiąc kijów. Znajcie moją łaskawość. Jeśli przeżyje, zostanie wywalony za bramę, jak pies, którym w istocie jest.

Karę tysiąca kijów praktykowano w armii, i to za wyjątkowo ciężkie przestępstwa, jak zdrada czy ucieczka w obliczu wroga. Tomasz słyszał tylko o jednym przypadku, gdy skazaniec przeżył, lecz i tak postradał zmysły. Timofiej, choć na słabeusza nie wyglądał, na pewno takiego bicia nie przetrzyma.

A bić będą mocno. Jak zmęczy się jeden, zastąpi go inny. W tych zwyrodnialcach sumienie umarło już dawno.

– To nieludzkie.

– Wam daruję. Niech to będzie ostrzeżenie. Następnym razem skończycie na gałęzi. A teraz precz.

Przyprowadzono konie. Młodzi Polacy wsiedli na nie i kłusem ruszyli do bramy. Tomasz tylko raz obejrzał się za siebie, próbując napotkać wzrok Timofieja, ale tamten ukrył głowę w ramionach. Myślami na pewno był daleko.

Dobrze, że tu przyjechali. Tym ludziom należało pomóc. Spirydonow to osobna historia. W duchu Niemojowski życzył mu jak najgorzej. Bez takich jak on świat byłby lepszy.

* * *

– Długo was nie było. – Ewelina, przysłaniając oczy, wyszła na ganek, by przywitać powracających.

– Ojciec już wrócił? – Jan zeskoczył z konia i oddał wodze parobkowi. – Rano się z nim nie widziałem – dodał z lekkim wyrzutem.

– Właśnie przyjechał z Matyldą.

Niemojowski uśmiechnął się szeroko. Wydawało się, że sprawa ze Spirydonowem spłynęła po nim jak woda po kaczce. Żadnych wątpliwości i złego humoru. Pod tym względem trzymał się lepiej od Jana.

Nim weszli do środka, obmyli twarze, co pozwoliło im opanować emocje.

– Co im powiemy? – zapytał Jan, rozchlapując wodę z wiadra na wszystkie strony i parskając niczym źrebak.

– Prawdę. Nie całą oczywiście.

– Czyli?

– Chcesz martwić ojca? Ma dość własnych problemów. Kolejna awantura nie poprawi mu nastroju. – Tomasz pokręcił głową i zaraz dodał: – Za parę dni i tak stąd wyjeżdżamy. Zapomniałeś, jakie mamy plany?

– Ani słowa o Timofieju. – Jan położył palec na ustach.

– Tak będzie najlepiej.

W jadalni pojawili się parę minut później. Tomasz do tej pory nie zawracał sobie głowy siostrą Jana; uznał, że kolejna osoba przy stole niczego nie zmieni. Przywitał się grzecznie i usiadł na tym samym miejscu co wczoraj, starając się zachować obojętność.

– Podobno byliście u Rublowa? – Walery emanował dziś dobrym humorem.

– Zdarzyło się – odpowiedział Jan. – Mają sporo poparzonych. Konie też ucierpiały. Kilka należało dobić.

– To straszne.

– Ale konieczne. W żaden sposób nie dawało się im pomóc.

– Wiadomo, jak do tego doszło?

– No… – westchnął Jan, nalewając sobie polewki. – Spirydonow ma pewne podejrzenia.

– Z nim też rozmawialiście? – zainteresowała się Ewelina. – Spotkałam tego prostaka tylko raz, ale pamiętam to do tej pory. Był z nim pewien kozak.

– Dziś też mu towarzyszył.

Tomasz jadł powściągliwie, choć nie z braku apetytu. Wciąż miał przed oczami wszystko, czego dzisiaj był świadkiem: cierpienia ludzi i zwierząt oraz zachowanie samego Spirydonowa, który poddanych Rublowa traktował z wyrachowaną bezwzględnością. A już skatowanie Timofieja wstrząsnęło młodzieńcem do głębi. Czuł z tego powodu wyrzuty sumienia. Zostawili nieszczęśnika na pastwę takiego zwyrodnialca. Tak się po prostu nie godziło. Nie miało znaczenia, że Timofiej był przygodnym znajomym. Najważniejsze, że…

A jeżeli faktycznie był winny? Co o nim wiedzieli? Nic. Zabrali go z drogi i jechali razem przez wiorstę lub dwie. Poglądy na pewno miał radykalne, choć to jeszcze nie powód, by ćwiczyć go nahajem.

– Pan zawsze taki markotny? – Szare oczy Matyldy patrzyły na Tomasza uważnie.

Chrząknął, próbując zamaskować konfuzję.

– Daj panu spokój, przecież widzisz, że je. – Ewelina pospieszyła Niemojowskiemu z pomocą.

– Nie, wszystko dobrze. To wyłącznie moja wina. Trochę się zamyśliłem, przepraszam. Sporo się dzisiaj działo. Potrzebowali lekarza, więc nasza pomoc okazała się nieodzowna.

– Na pewno będą z was znakomici chirurdzy.

– Nie ze mnie. – Widelec Jana zatrzymał się w połowie drogi do ust. – To nie mój świat.

– Nie będziesz chirurgiem? – zapytała zaniepokojona Ewelina.

– Na pewno nie – odparł zdecydowanie jej syn.

– To kim?

– Ginekologiem.

Zapadła cisza jak makiem zasiał, bo nikt nie wiedział, czy słowa Jana należy potraktować poważnie.

– Nie przy jedzeniu – warknął Walery, po minie którego widać było, że słowa pierworodnego nie przypadły mu do gustu.

– Jakieś…

– Nie przeciągaj struny.

Matylda nerwowo zachichotała, a twarz Eweliny pokrył rumieniec jak u młodej panienki.

– Ktoś to musi robić. – Jan najwyraźniej nie skończył. – Dlaczego nie ja?

– Odważna decyzja! – Tomaszowi zaczął wracać dobry nastrój. – U kogo się będziesz specjalizował?

– Jeszcze nie wiem. Może u Zurowa albo Piechotkina. Obaj są znakomici. Ostatecznie przeniosę się do Petersburga.

– Na klientelę nie będziesz narzekał.

Niemojowski doskonale się bawił, choć uważał, by nie przeszarżować. Rodziców Jana zamurowało. Już sama myśl o tym, czym zamierzał zajmować się syn, wprawiała ich w osłupienie. Lekarz to lekarz, ale lekarz ginekolog jakoś nie mieścił się im w głowie. Jedynie Matylda pojęła żart i strzelała oczami na boki.

– Kiedy na to wpadłeś?

– Nosiłem się z tą myślą od jakiegoś czasu. – Jan puścił do Tomasza oko.

– Zawsze sądziliśmy, że wrócisz tu do nas, na wieś, i będziesz praktykował w miasteczku. Ale z taką specjalizacją to nie wiem, czy zarobiłbyś na chleb – powiedział Walery, gdy już się uspokoił.

– Tu kobiety nie rodzą?

– Tylko co powiedzą sąsiedzi? – zafrasował się ojciec Jana. – Im wystarczy zwykła akuszerka.

– Dlatego też miasto daje większe możliwości.

– Nie mówmy o tym teraz – powiedziała wciąż zawstydzona Ewelina. – Spadło to na nas tak niespodziewanie.

Jak tak dalej pójdzie, Janowi nie uda się zręcznie wycofać z tego, co powiedział. Dowcip jest dobry tylko wtedy, kiedy bawi, a nie kiedy staje się faktem. Za parę dni trzeba się będzie z tego wycofać, chyba że… chyba że Jan naprawdę wybierze inny sposób, żeby zarobić na życie.

Co ciekawe, Tomasz tak do tego nie podchodził. Zdobędzie zawód, ale czy będzie praktykował?… Szpital to specyficzne miejsce.

– Znów się pan zamyślił.

– Przepraszam. Zdarza mi się to coraz częściej – odparł Niemojowski, kończąc posiłek.

– Wygląda pan na człowieka czynu.

– Tak? – Nie bardzo wiedział, jak ma odpowiedzieć Matyldzie. – Pozory nieraz mylą.

– Nie w pana przypadku.

– Dobrze o tym wiedzieć – mruknął.

Matylda najwyraźniej się nim interesowała, co oczywiście było miłe, ale on miał inne plany. Za parę dni, góra tydzień, już go tutaj nie będzie i szczerze wątpił, czy jeszcze kiedykolwiek zawita w gościnne progi majątku Brzeziny. Nęcił go wielki świat. Planował podróż nie tylko na Krym, ale i po Europie. Chciał zobaczyć Wiedeń, Rzym i Paryż, a kto wie, może także Londyn i Berlin, gdzie sporo się działo. Jeśli nadarzy się okazja, zahaczy też o Stambuł. Brzeziny to Brzeziny, miejsce dobre dla ziemian, a nie dla kogoś o porywczej naturze. Zanudziłby się tu na śmierć. Kijów i Moskwa też nie były dla niego. W państwie carów się dusił. Bezustanna inwigilacja ze strony ochrany i bezwzględność takich ludzi jak Spirydonow sprawiały, że…

.

.

.

…(fragment)…

Całość dostępna w wersji pełnej

Spis treści

Karta tytułowa

Karta redakcyjna

Rozdział pierwszy

Rozdział drugi

Rozdział trzeci

Rozdział czwarty

Rozdział piąty

Rozdział szósty

Rozdział siódmy

Rozdział ósmy