Marian Baczal

Źródło czerni

© 2025 WARBOOK Sp. z o.o.

© 2025 Marian Baczal

Redaktor serii: Sławomir Brudny

Redakcja i korekta językowa: Oliwia Kopcik

eBook: Atelier Du Châteaux, atelier@duchateaux.pl

Projekt okładki: Katarzyna Kaszuba

Ilustracja na okładce: Paweł Gierula

ISBN 978-83-68264-07-4

Wydawca: Warbook Sp. z o.o.
ul. Bładnicka 65
43-450 Ustroń
www.warbook.pl

Żonie

Rozdział 1

To czy świat umarł, jak twierdzą piołunnicy francuscy, czy umiera, ale powoli, jak przyjmuje Kościół, pozostaje bez znaczenia dla niniejszej pracy. Skupiamy się w niej bowiem nie tyle na ogólnych prawidłach świata, ile na przyjętym od sześciu wieków konsensusie naukowym i teologicznym, co do natury fenomenu zwanego czernią (tenebria). Spór o kondycję świata będzie tu nakreślony jedynie o tyle, o ile będzie niezbędny dla lepszego zrozumienia istoty organizmu czernią zwanego. Odpowiadając przy tym na liczne pytania zatroskanych przyjaciół z Akademii Królewskiej w Rawennie, zapewniamy, że książka niniejsza jest głęboko osadzona w Tradycji chrześcijańskiej. Z tego więc powodu ani ekskomuniki, ani wpisania na indeks nie obawiamy się.

Karol Pożarski ze wstępu do „O naturze czerni”

Wbrew prognozom meteorologów, popiół tego dnia sypał z nieba obficie. Wulkany Italii wypluły go więcej niż zwykle i wkrótce wszystko zostało pokryte cienką warstwą szarej brei, wymieszanej z deszczem. Choć przestało padać, popielate chmury wisiały nisko i ledwie przepuszczały promienie słońca. W każdej chwili mogły wypluć z siebie kolejną porcję brei. Kir był na to gotowy – miał dobrze nawoskowany płaszcz z grubym, wełnianym kapturem, dziobatą maskę ze sporym zapasem aromatów i torbę pełną jedzenia. Mógłby spędzić kilka nocy na szukaniu karawany, ale znalazł jej szczątki przed południem, kiedy niebo zasnuło się jeszcze mocniej, a jedynym dowodem na istnienie słońca była jasna plama z trudem przebijająca się przez warstwę grubych obłoków. Karawana zatrzymała się w zagajniku niskich drzew bez liści, których gałęzie były powyginane i szare, jakby toczyła je choroba. Po pniach i konarach piął się czarnocierń o kolcach tak grubych i długich jak palce Kira. Przez to skarlałe drzewa wyglądały bardziej jak wielkie krzaki agrestu niż dęby czy buki. W ich koronach Kir dostrzegł trupki ptaków, które zaskoczył silny wiatr i opad lepkiej popielatej mazi. Oblepione skrzydła nie mogły poradzić sobie z lotem i ptaki opadały wprost na kolczastą pułapkę, na zawsze stając się upiorną ozdobą drzew.

Dwie karoce leżały przewrócone na bok. Kir przyglądał im się chwilę, starając się ocenić, jak wielkie musiało być to, co je przewróciło i roztrzaskało. Obok leżały szczątki wozów, niektóre wciąż złączone ze sobą łańcuchami, ale w większości w stanie podobnym do karoc – zniszczone, jakby przetoczyła się tędy fala rwącej rzeki. Zwykle takie pobojowiska wyglądały inaczej. Obrona karawany puszczała na którymś odcinku i czerniaki dostawały się do wewnątrz, rozpoczynając żer. Wozy i karoce pozostawały na zawsze w tym samym miejscu, w którym ustawił je przewodnik karawany. Te jednak zostały doszczętnie zniszczone. Jak wielki musiał być ten czerniak?

Wyciągnął z kieszeni chustkę i przetarł gogle dziobatej maski. Popiół walczył, by dostać się do jego ciała. Bezskutecznie, ale wystarczyło parę chwil na pustkowiu, by jego nawoskowany płaszcz, kaptur, maska i buty zlały się z szarością okolicy. Był teraz tylko kolejnym szarym kształtem wśród szczątków i gdyby przestał się ruszać, nikt by go tu nie wypatrzył.

Nie chcąc tracić więcej czasu, zaczął przeczesywać zagajnik. Czerniaki rozwlekły wszystko, co znalazło się w zasięgu ich wzroku. Poduszki, koce, kufry, walizki i to, co było w środku – wszystko walało się bez ładu. Kir stąpał ostrożnie, szukając czegoś ciekawego. Pod butami chrzęściło szkło z okien karoc, łamały się deski wozów, chlupotało błoto zmieszane z popiołem i puchem wydartym z poduszek. Poszukiwania okazały się owocne. Znalazł całkiem sporo fantów, które mogły spodobać się Szczurkowi – srebrną papierośnicę, trochę monet, łańcuszek, torbę z listami i naprawdę ładny różaniec.

Ale to nie taka drobnica była dla niego największą nagrodą za nocowanie na Zewnętrzu.

Martwy czerniak leżał pod drzewem. Nogi miał powykręcane, chude i odarte ze skóry. Grzbiet pokrywały pękate bąble, a pomiędzy nielicznymi kępkami krótkiej sierści widać było zaschniętą krew. Czerniak był kiedyś sarną. Czasami nie dało się tego stwierdzić, bo przemiana była zbyt daleko posunięta, ale ten tutaj był jeszcze młody. Pomimo przegnicia truchła i zdarcia skóry ze łba, bez trudu można było rozpoznać sarni pysk. Kir wstrzymał oddech, gdy obracał padłego stwora na drugi bok. Zapach pleśni, mokrej ziemi i zgniłego mięsa przedarł się przez aromaty w dziobatej masce. Pod truchłem znalazł to, po co przybył.

Czernia lepiła się do boku czerniaka, ale gdy tylko dotknęły jej promienie słabego słońca, powoli, niczym gęsta ciecz, zaczęła spływać w dół, jakby próbowała ukryć się przed światłem. Ruch był ledwie widoczny, ale wystarczyła chwila, by resztki skóry i sierści zaczęły odpadać od boku, obnażając ciemnoczerwone sploty mięśni i nabrzmiałe, nieruchome żyły. Gdyby Kir chciał spędzić tu popołudnie, mógłby je przeciąć i – z żył i bąbli na grzbiecie – zebrać jeszcze więcej czerni. Ale nie był zachłanny. Zebrał dwa duże słoje czarnej mazi, która, choć lodowata w dotyku, kotłowała się w słojach, jakby wrzała. Kir widział kiedyś w sklepie Grubego Liszaja onyks i od tamtej pory czernia kojarzyła mu się właśnie z nim. Onyks nie był jednak gęstym, oleistym płynem, nie śmierdział pleśnią i ziemią ani nie uciekał od słońca.

Kir potrząsnął słojem i podniósł go ku słońcu. Uśmiechnął się, gdy czernia zakotłowała się mocniej. Pomimo grubego szkła słoja czuł jej lodowaty dotyk. Teraz zachowywała się raczej jak galareta, którą Żyd Blum przygotowywał dla Szczurka na urodziny. Dygotała całą sobą i Kir nie był pewien, czy to dlatego, że potrząsnął słojem, czy dlatego, że światło było dla niej nie do zniesienia. Nigdy nie zastanawiał się nad naturą czerni. Włożył słoje do walizki. Nie warto było się pastwić nad tym czymś. Równie dobrze mógłby się poznęcać nad mleczem albo kamieniem, z tym że ani mlecz, ani kamień nie sprowadziły na ten świat sześciu wieków mroku.

Przeszedł ponownie między wozami. To nie była duża karawana, raptem dwie karoce i parę wozów. Ilu tu mogło jechać ludzi? Z czterdziestu? Znalazł szczątki kilku szczęściarzy, których czerniaki po prostu rozszarpały, a nie pożarły czy zabrały ze sobą. Ciała były zmasakrowane i przykryte cienką warstwą popiołu. Ludzie ginęli raczej szybko, bo nie da się żyć zbyt długo bez głowy czy z wydartymi wnętrznościami. Zauważył kilka ciał, które nie były rozszarpane, ale zmiażdżone. Wyglądały, jakby wielki głaz spadł na nie i wbił w ziemię. Wystające ręce i nogi były pogryzione, ale tu nie miał już pewności, czy zrobiły to czerniaki, czy dzikie zwierzęta.

Zapach śmierci zmusił Kira do ściągnięcia na chwilę dziobatej maski i uzupełnienia aromatycznej mieszaniny. Wysypał z dzioba zwietrzały preparat i sypnął świeżej mirry, jałowca i żywicy. Odetchnął brudnym powietrzem i od razu poczuł w ustach smak popiołu. Splunął i napił się wody, ale smak pozostał. Chociaż nie miał już na oczach umorusanych szaroburą mazią gogli, świat nie stał się bardziej kolorowy. Dominowały różne odcienie szarości i po chwili sam już nie był pewien, czy oczy pieką go od popiołu, czy monotonnego krajobrazu.

Karawana leżała tam, gdzie spodziewał się ją znaleźć. Informacje Szczurka kolejny raz oszczędziły mu nocy poszukiwań. Miał przewagę nad innymi, nie musiał ryzykować życia bardziej niż to konieczne. Inni musieli liczyć na szczęście, on na konkretne informacje naniesione na mapy.

Kiedy pomyślał o innych, usłyszał niepokojące dźwięki. Założył szybko maskę i wyciągnął rewolwer. Po chwili zastanowienia wyciągnął też piorunnik i zakręcił jego korbą. O tej porze było już zbyt jasno dla czerniaków, ale przecież mógł się tu wałęsać jakiś lekko zaczerniony zwierz. Gdy zaczął rozpoznawać słowa, miał już pewność, że to ludzie.

Było ich trzech. Nosili na twarzach maski obwiązane szmatami dla dodatkowej ochrony. Gogli nie mógł odróżnić od reszty maski – były równie szare i brudne, co szmaty. Wyszli z zagajnika i klęli głośno na kolce czarnociernia, które poharatały im płaszcze. Jeden z nich masował sobie szyję. Kolce zostawiły mu krwawy ślad. Kir poznał ich po głosach. Ludzie Turkucia. Pamiętał nawet ich ksywki, ale nie był jeszcze pewien, który jest który.

Zauważyli go dopiero po chwili. Kir był mały, a popiół skrzętnie oblepił jego ubranie i zadbał o to, by zlał się z otoczeniem. Dostrzegli go więc dopiero wtedy, gdy odciągnął kurek rewolweru i chrząknął ostrzegawczo. Myślał, że od razu chwycą za broń i zaczną strzelać w jego stronę, i był gotowy, by strzelić pierwszy. Zachowali się znacznie bardziej rozważnie. Nie rzucili się w bok, nie wyciągnęli broni. Najniższy powoli podniósł ręce w górę i powiedział:

– Pax, pax! Venimus, eee, kurwa… pacem.

Aha – pomyślał Kir – czyli to jeden z tych głupszych – Fujara.

– Daj spokój, Fujara – powiedział, wciąż do nich mierząc. – Nie męcz się łaciną. Kogo spodziewasz się spotkać tak blisko Nory, że z nią wyjeżdżasz?

Niski nocnik powoli opuścił ręce i ściągnął szmatę z maski. Przetarł nią gogle, by lepiej przyjrzeć się temu, kto do niego celował. Przekrzywił głowę i chwilę mu zajęło, nim zorientował się, z kim ma do czynienia.

– Różni nocują. Raz to nawet jeden po niemiecku gadał – powiedział, siląc się na spokojny ton. Głos drżał mu jednak, ale nie ze strachu, a raczej złości. Zrozumiał bowiem, że to nie on jako pierwszy znalazł karawanę.

– Skąd ty możesz wiedzieć, jak brzmi niemiecki, skoro całe życie w Norze przesiedziałeś?

Fujara podrapał się po głowie i odparł trzeźwo:

– Brzydko i się nic z tego wyznać nie da. Do Nory przecież tyle się tałatajstwa z całego świata zjeżdża, że i Niemce się znajdą.

Jego dwóch kompanów z początku trzymało potulnie ręce w górze, ale wystarczyło parę chwil, by odzyskali rezon i – myśląc, że Kir tego nie zauważy – powolutku zaczęli je opuszczać.

Kir oczywiście zauważył i pogroził im rewolwerem.

– Wiecie, kto ja jestem? – zapytał.

– Wiemy – odparł Fujara i podniósł ręce wysoko w niebo.

Ręce kompanów powędrowały jego śladem, a z każdym ruchem z ubrań spadał im popiół.

– Trzymajcie łapy wysoko, żebym je dobrze widział. O tak, znacznie lepiej. Skoro wiecie, kto ja jestem, to wiecie, jak to się skończy. Teraz sobie pójdziecie w swoją stronę, a ja w swoją i w Norze wypijemy u Bluma swoje zdrowie. W porządku?

Fujara przenosił wzrok z Kira na czerniaka, z czerniaka na karoce i znowu na Kira. Kręcił głową niespokojnie, a Kir wiedział, co się w niej roi.

– Turkuć się podkurwi – stwierdził ponuro Fujara, ale rąk nie opuścił.

Kir wzruszył ramionami.

– Duży jest. Poradzi sobie z emocjami.

Fujara wpatrywał się w lufę rewolweru i ważył szanse. Turkuć to wariat i gdyby dowiedział się, że jego ludzie nawet nie spróbowali odebrać karawany Kirowi…

– Nie próbuj, Fujara – powiedział Kir, widząc, co się święci. – Wiesz, że cię trafię w ten głupi łeb.

Fujara wiedział, ale to nie miało wpływu na jego decyzję, bo jak większość ludzi, kierował się w życiu splotem nieracjonalnych założeń, a nie suchą wiedzą. W Norze wszyscy wiedzieli, kim jest Kir i co potrafi, ale z trudnych do odgadnięcia powodów Fujara uznał, że szczęście stoi po jego stronie. Krzyknął i rzucił się do przodu. Plan miał odważny. Chciał zaskoczyć przeciwnika, wyciągnąć rewolwer i strzelić. Jego towarzysze zrozumieli od razu, bo byli doświadczonymi nocnikami z wieloma nocami na karku. Jeden skoczył w lewo, drugi w prawo. Wszystko układało się po myśli ludzi Turkucia, aż do czasu, gdy padł strzał.

Strzelał Kir. Tak jak obiecał, trafił Fujarę w łeb. Prosto w szare od popiołu gogle. Krew bryzgnęła. Jeden z jego kumpli krzyknął, drugi zaklął. Ten pierwszy był szybszy w dobywaniu broni. Kir strzelił mu w gardło. Nocnik zabulgotał i upadł do tyłu. Oparł się plecami o bok wozu i wierzgał nogami, dłońmi sięgając do gardła, zupełnie nie wierząc w to, że umiera.

Ostatni wydobył w końcu broń, ale pomylił się. To nie był rewolwer, tylko piorunnik. Próbował strzelać, ale bez uprzedniego zakręcenia korbą mechanizmu, z grubej lufy wydobył się tylko cichy syk. Nie buchnęło światło magnezji. Zresztą, nawet gdyby buchnęło, Kir nie był czerniakiem. Nie bał się światła. Mogłoby go może oślepić, gdyby była noc, a on stał blisko. Ale był dzień, a człowiek Turkucia był daleko. Mężczyzna zdążył tylko zakląć kolejny raz, nim legł na ziemi z dziurą po kuli w głowie.

Ten, który dostał w gardło, wierzgał jeszcze i charczał. Nie mógł zdecydować się, czy powinien zająć się nową raną, czy masować zranioną przez czarnocierń szyję. Chwytał się raz jednej, raz drugiej. Próbował się odsunąć, gdy Kir do niego podszedł, ale zdołał tylko wsunąć się nieco pod wóz. Wzrokiem szukał rewolweru, który gdzieś mu wypadł.

– Spokojnie, spokojnie. Nie zostawię cię na pastwę czerniaków, przyjacielu – powiedział Kir i wypalił mu w czaszkę z przyłożenia.

Zostawienie tutaj kogokolwiek żywego nie byłoby godne porządnego chrześcijanina i Kir musiałby się nieźle napocić, by wyjaśnić takie postępowanie w czasie spowiedzi. Może i chcieli go zabić, ale nie zasługiwali na spotkanie z czerniakami. Spowiednik zrozumie, że Kir się bronił, ale za bezduszne okrucieństwo potępiłby go w czambuł i może nakazał straceńczą pielgrzymkę do Jerozolimy. Takiej pokuty nie przeżyłby nawet Kir, a zignorowanie jej… Wolał nie ryzykować. Odkąd Bóg postanowił wprowadzić świat w Czasy Ostateczne, warto było tym mocniej dbać o zbawienie duszy. Ostateczny koniec mógł przecież nastąpić w każdej chwili, a wraz z nim rozpocząłby się Sąd nad światem.

Odszukał rewolwery napastników. To były porządne schmitty, takie same jak jego. Turkuć nie szczędził grosza na swoich ludzi. Kir zabrał im też pasy z nabojami i przeszukał dokładnie kieszenie. Znalazł garść monet. Niska cena za życie. Kir westchnął. Źle się działo, gdy mieszkańcy Nory zabijali się nawzajem. Nawet gdy szło o kogoś tak głupiego jak Fujara i jego kompani, to przecież Nornik jest Nornik. Jeśli oni przestaną o siebie dbać, wyginą jak Kijowianie.

Wiedziony odpowiedzialnością za swoich, przeszukał ponownie karawanę, tym razem wypatrując nafty. Ciała trzeba było spalić. O koroniarzy niech się martwią koroniarze, ale ludźmi z Nory trzeba się zająć odpowiednio. Nawet jeśli próbowali go zabić i zabrać łup. Nie chciał, żeby stali się pożywką dla jakiegoś wilko–jelenia owładniętego przez czernię.

Przytargał ciała nocników w jedno miejsce. Wsparł się pod boki i odetchnął ciężko. Zrobił kwaśną minę, gdy spojrzał na zmasakrowane ciała podróżujących karawaną. Jak ksiądz przyciśnie, to trzeba będzie też o tym powiedzieć. Zaklął i wziął się za trupy podróżnych, ale wybierał tylko te najmniej poharatane. A wiele ich nie było. Niech to szlag – pomyślał – cholerne uczynki wobec ciała. Gdyby nie to przeklęte sumienie, naprawdę zostawiłby tu tych koroniarzy na pastwę czerniaków. Oni by dla niego nie mieli litości, tego był pewien.

Każdą znalezioną lampę opróżniał z nafty, licząc, że ubrania szybko się zajmą i nie zacznie znowu padać. Przeżegnał się i zmówił krótką modlitwę. Na koniec spróbował wyjaśnić Panu Bogu, czym jest obrona konieczna i dlaczego, jego zdaniem, nie zasłużył sobie na wieczne potępienie.

Ciała zajęły się szybko i przez aromaty w masce przedarł się nieprzyjemny zapach spalonego, ludzkiego mięsa. Kir często przechodził obok miejskiego krematorium w Norze, ale stamtąd dobywał się zapach cywilizowany – wymieszany z chemicznymi preparatami. Ten tutaj był dziki i drażniący. Nie oglądając się za siebie, ruszył na poszukiwania koni martwych nocników. Wystarczyło parę minut. Zostawili je przed zagajnikiem. Konie z Nory nienawidziły miejsc, gdzie plótł się czarnocierń. Trzeba było wydać krocie na wierzchowce, które zapuszczały się w takie miejsca. Miłość Turkucia do swoich ludzi miała swoje granice.

W jukach nie znalazł niczego godnego uwagi. Parę florenów, strzelby dźwigniowe, zapasowe ubrania i sporo konserw. Otworzył nożem jedną z nich i zjadł. Znalazł też manierki i zabrał je ze sobą. Wody nigdy dość na Zewnętrzu. W Norze płynęło sporo podziemnych strumieni. Woda z nich była zawsze czysta i orzeźwiająca. To, co płynęło w rzekach Zewnętrza, zwłaszcza po erupcjach, nie miało z górską wodą nic wspólnego.

Znalazł też kilka fiolek z czarną mazią, co w pierwszej chwili nieco go zaskoczyło, ale wystarczyła chwila, by zorientował się, że to nie czysta czernia. Ludzie Turkucia nie woziliby jej ze sobą, nie pozwoliłby im na to. To była pseudoczernia – mieszanina czerni i ptasiej krwi. Czysta czernia była zbyt cenna i zbyt nieobliczalna. No i pozostawała lodowata nawet przy dłuższym trzymaniu w dłoni. Pseudoczernia ogrzewała się. Im więcej krwi, tym szybciej. Ta tutaj była ciepła niemalże od razu. Handlarz mieszał pewnie czterdzieści, a może i pięćdziesiąt, do jednego, nie przejmując się zupełnie renomą. Takiej pseudoczerni trzeba byłoby sobie wetrzeć w dziąsła naprawdę sporo, by poczuć efekt. Kir wyrzucił ją w krzaki. Nie była mu do niczego potrzebna.

Zjadł jeszcze jedną konserwę i poszedł do swojego konia. Do Nory był kawał drogi. Spojrzał na zegarek kieszonkowy. Zbliżała się trzecia. Wkrótce zacznie się ściemniać. ■

Rozdział 2

Życie pod ziemią, choć kluczowe dla przetrwania ludzkiego gatunku, okazało się być zgubne dla zdrowia mieszkańców miejsc takich jak Neoforum w górach Tartaru czy Fontaine w Alpach. Wielkie kompleksy jaskiń odkryte tamże, owszem, umożliwiły ludzkości przeżycie trudnych lat Exodusu, wojen głodowych, katastrof i wreszcie ataków istot doszczętnie przez czernię opanowanych, ale obecne pokolenie mieszkańców podziemnych miast, zwanych pogardliwie norami czy jamami, jest widocznie niższe wzrostem, słabsze, bardziej chorowite, mniej płodne i gorzej radzące sobie z przyjętą ogólnie moralnością niż rodacy mieszkający na powierzchni. Oceniam, że powodem tego jest brak światła słonecznego nawet w ograniczonej postaci, a nie przekleństwo lub arogancja pierwszych generacji Exodusu (tak, błędnie, m.in. A. Bloch w: „Zaczernienie zwierzęce”).

Karol Pożarski „O naturze czerni”

Dwie noce później, wczesnym rankiem, Kir wjechał do Nory jedną z mniejszych bram. Koń ledwo się tutaj mieścił. Nora miała kilka bram wydrążonych w skale, ale wszystkie poza główną wyglądały raczej jak wejścia do pieczary niż miejskie bramy. Przez główną mogły wjechać do środka wozy, ale przez pozostałe co najwyżej chude konie i niscy ludzie. W Norze wszystkie konie były chude, a wszyscy ludzie niscy, co pozwalało już na wejściu odseparować Norników od zwyklaków z powierzchni. Ci drudzy znacznie chętniej korzystali z głównej bramy, bo nie musieli kulić się w siodle.

Kiedyś musiał przepływać kanałami, by nikt go nie zauważył. Gdzieś na granicy węchu wciąż czuł zapach ścieków, który po nocowaniu utrzymywał się przez długie dni. Teraz wjeżdżał bez strachu i nie musiał nawet dawać łapówek strażnikom. Mimo wszystko i tak to robił, bo wierzył, że porządny chrześcijanin dobrze żyje z ludźmi i dba o święte zwyczaje, takie jak korumpowanie miejskich strażników.

Odstawił konia do stajni i dał trochę grosza stajennemu. Również na wszelki wypadek, bo i stajenny wiedział, kim jest Kir i dla kogo nocuje. Lecz godzien jest robotnik swojej zapłaty, zwłaszcza taki wyrwany ze snu wczesnym rankiem.

Stajenny skłonił się nisko i wrócił do snu, a Kir wszedł w ciasny, ciemny tunel. W oddali pełgały światełka gazowych latarni, ale w tunelu było niemal zupełnie ciemno. Gdyby trafił tu ktoś z powierzchni, to przejście ciasnym tunelem byłoby prawdziwym koszmarem. Zaduch, ciemność i wilgoć dla kogoś wychowanego pod słabym słońcem mogły przypominać wejście do Piekła. Kir nazywał to miejsce domem.

Nikogo tu nie było, a wiedział o tym, bo każdego by usłyszał. Jeszcze w stajni ściągnął maskę i wsadził ją do walizki. Rozmasował czoło. Z przyzwyczajenia założył ciemne okulary i narzucił kaptur. Nie musiał już tego robić. Jego czarne oczy bez białek, smoliste włosy i bledziutka skóra poorana czarnymi żyłami wciąż przyciągały wzrok, ale nikt nie odważyłby się zwyzywać go od smoluchów czy próbować okraść. No, może bardzo głupi ludzie, tacy jak Fujara albo zwyklaki. Ale zwyklaków w Norze było jak na lekarstwo, a Fujara dopalał się gdzieś na Zewnętrzu.

Wyszedł z tunelu na ulicę. Latarnie świeciły jak zawsze, bez względu na porę dnia czy nocy, oświetlając ściany Nory żółtawym, słabym światłem. Kir wszedł między rzędy brzydkich kamienic, które pięły się aż pod skaliste sklepienie. Okna, w których paliło się światło, mógłby policzyć na palcach jednej ręki.

Wchodząc tędy, musiał minąć krematorium miejskie. Odrapany budynek bez okien, z którego dachu wyrastały grube rury odprowadzające dym i odór. Było ich tyle, że krematorium wyglądało jak betonowy jeż z długimi, grubymi kolcami, a mimo to smród palonych zwłok był świetnie wyczuwalny. Czasem Kir zastanawiał się, czy wyczuwał go z powodu swojego nienaturalnie wyostrzonego węchu, czy czuli go wszyscy, a jeśli czuli go wszyscy, to jakim cudem mieszkający obok zdołali się do niego przyzwyczaić. Rozumiał, że każdy skrawek przestrzeni był w Norze na wagę złota i trupów nie można było pochować, tylko trzeba było spalić, ale mieszkanie wśród oparów śmierci było dla niego gorsze nawet od kąpieli w ściekach.

Kir rozejrzał się jeszcze raz, by definitywnie upewnić się, że nikt go nie śledzi. Pewnych przyzwyczajeń nie mógł się pozbyć nawet po wielu latach względnego spokoju. Jedyną istotą, jaką spotkał, był parszywy pies stróża, drzemiący przy wejściu do kamienicy, w której mieszkał Kir. Jak zwykle został przez psa dokładnie obszczekany, ale zwierz nie zrobił nic ponad to. Trzymał się na bezpieczną odległość, daleko poza zasięgiem butów Kira. Nocnik nienawidził tych bestii. W niczym nie przypominały włochatych psów o poczciwych pyskach z rycin jasnowiecznych książek. Bliżej im było do łysych kretów o długich, wystających z pyska trójkątnych zębach i krótkich ogonach. Kir nigdy nie przepuścił okazji, by takiego kopnąć albo chociaż rzucić czymś w paskudny pysk. Miał po temu powody osobiste, ale przestał o nich myśleć wieki temu i stało się to tylko kolejnym przyzwyczajeniem z dawnych czasów. Pies stróża, doświadczony kopami, butelkami i kamieniami, jakie otrzymywał od Kira przez ostatnie dwa lata, był już na tyle mądry, by tylko szczekać. Stróża nigdzie nie było widać, bo i on miał sporo doświadczenia i wiedział, że lepiej się nie interesować, kto wałęsa się o tej porze po obejściu.

Mieszkanie Kira było zadbane, jak każde mieszkanie, z którego korzysta się rzadko i z konieczności. Nie potrzebował tu zbyt wielu mebli, bo to nie był jego dom. Wystarczyłoby właściwie tylko łóżko, kibel i kran, ale za namową Szczurka nieco je urządził. Było więc tu dwa łóżka, całkiem wygodny fotel, szafy pełne ubrań (dobranych oczywiście przez Szczurka) i nawet wanna. Ta ostatnia była najbardziej przydatna. Pierwsze, co zrobił, to umył się, by uwolnić się od zapachu czerni, czerniaków, śmierci, popiołu i umierającego świata. Bardzo dokładnie wyszorował całe ciało, blade, niemal białe. Poorane strumykami czarnych żyłek. Nawet stygma na wierzchu jego prawej dłoni była ich pełna. Dzięki nim jego chrzcielne znamię wyglądało jak pająk o wielu chudych odnóżach. Zamek sprawdził dwa razy, zanim położył się spać z rewolwerem pod poduszką. Na szczęście nic mu się nie śniło, więc spał na tyle długo, by odpocząć.

Obudziła go syrena oznajmiająca zakończenie nocnej zmiany w fabryce Kalinowskiego, a potem przejechał pierwszy tramwaj dzienny i cała kamienica zaczęła się trząść, jakby dostała zimnicy. Za każdym razem, gdy ta tramwajowa zimnica wstrząsała budynkiem, wspominał rozmowę ze Szczurkiem i pomysły, żeby trzymać tu porcelanę, bo przecież co to za dom bez porcelany. Tłumaczył, że przecież to nie jest ich dom, a zresztą przy każdym przejeździe tramwaju trzęsie się to niemiłosiernie i porcelana przy najwyżej drugim kursie poleciałaby na podłogę. Wyobrażał sobie teraz siebie sprzątającego szklane szczątki po pierwszym wstrząsie i cieszył się, że postawił na swoim. Czasem mu się udawało przekonać Szczurka do swojego zdania, ale były to sytuacje tak rzadkie, że każdą pielęgnował w pamięci jak prawdziwy skarb.

Nalał sobie sporą szklankę wody i otworzył konserwę na śniadanie. Przejrzał stare wydanie „Monitora” dla zabicia czasu. Niemalże cały numer był poświęcony wykonaniu wyroku śmierci na kanibalu Herringu, postaci tak zepsutej, że wszystkie gazety Rzeczypospolitej Narodów skrupulatnie relacjonowały jego proces. Umył się znowu, bo wciąż miał wrażenie, że pachnie czernią, ubrał się i zszedł na tramwaj. Wyglądał jak robotnik jadący do Kalinowskiego. Przynajmniej z daleka. Miał prunelową koszulę, kaszkiet i szerokie spodnie, jak większość podróżujących tramwajem. Wyróżniały go ciemne okulary, ale przecież nie były w Norze niczym szczególnym – mógł ubiegłego wieczoru zaczernić się delikatnie i nie chcąc pokazywać oczu, ukrywał je za przydymionym szkłem.

W porannych tramwajach panował tłok i pachniało potem, ale Kir miał zawsze sporo miejsca dla siebie. Podróżujący woleli wcisnąć się obok spoconego robotnika, wracającego z nocnej zmiany, niż zbliżyć do Kira. Nie chodziło o to, że był nocnikiem, bo to była robota jak każda inna. No, może bardziej niebezpieczna. Nie chodziło o zapach czerni, którego nawet wielokrotne mycie rąk nie mogło sprać. Trzymali się na dystans przez jego białą jak kreda twarz, na której każda nawet najmniejsza żyłka była czarna i świetnie widoczna, tworząc dziwaczne sploty. Był smoluchem, dzieckiem urodzonym przez zaczernioną kobietę, a od takich trzeba trzymać się z daleka. Ludzie w tramwajach, knajpach i na ulicach nie byli dla niego nieżyczliwi, bo to bardzo niebezpieczne być nieżyczliwym dla jemu podobnych. Znacznie lepiej ich unikać, odsuwać się jak najdalej, przechodzić na drugą stronę ulicy, zniknąć w tunelu czy zaułku. I przede wszystkim się nie gapić i nie komentować.

Wyskoczył z tramwaju przed właściwym przystankiem. Odrapane kamienice ustąpiły schludnym, otynkowanym szeregowcom. Światła sporych gazowych lamp rzucały cienie na brukowaną, szeroką ulicę. Nietoperze kłębiły się pod sklepieniem jak czarna chmura i piszczały głośno. W tej dzielnicy było dla nich stanowczo zbyt jasno i zbyt głośnio, ale to tu było sporo owadów żerujących na resztkach z restauracji. Zrobił sobie spacer do knajpy Żyda Bluma. No, właściwie do swojej knajpy, bo kupił ją od Bluma, ale głupotą byłoby wywalać starego kucharza i samemu prowadzić interes, o którym nie miał pojęcia. Potrafiłby co najwyżej oporządzić szczura albo nalać piwa, zaś stary Blum całe życie kroił, siekał, smażył, gotował i piekł.

W knajpie było prawie pusto, nie licząc grupki mężczyzn pijących w kącie. Byli już nieźle wstawieni i śpiewali górnicze przyśpiewki. Na widok Kira jeden z nich wstał i zaczął do niego krzyczeć, wskazując palcem. Kir zignorował go. To był wysoki, barczysty mężczyzna. Stanowczo zbyt wysoki, by ktokolwiek mógł pomyśleć, że urodził się w Norze. A skoro tak, to nie znał zwyczajów. Szczęśliwie miał przy stoliku dobrych przyjaciół, którzy natychmiast przestali śpiewać i z pomocą kuksańców i przestępstw usadzili krewkiego kompana. Jeden pokornie kiwnął Kirowi głową, a Kir odwzajemnił pozdrowienie, choć pojęcia nie miał, kim był ten rozsądny człowiek.

Oczywiście, że usłyszał, jak Szczurek się do niego podkradała, ale pozwolił jej na to. Przystawiła mu palec do pleców i powiedziała groźnie:

– Łapy w górę!

Kir odłożył powoli walizkę i uniósł ręce, a wtedy Szczurek strzeliła do niego z palcowego rewolweru i zaśmiała się. Była blada i niska, choć nie tak blada i nie tak niska jak Kir. A, i nie miała tak czarnych włosów jak on. No i oczywiście miała normalne oczy, czerwonawe jak wszyscy w Norze, a nie takie dziwne i straszne jak onyksowe ślepia Kira. Wprawdzie dwa górne zęby wystawały jej nieco, ale przynajmniej były żółte, jak u wszystkich, a nie wyglądały jak grudki węgla.

Uścisnęli się i przeszli na zaplecze. Kir ściągnął okulary i otworzył walizkę. Szczurek schowała słoje z czernią do skrytki, ważąc je wcześniej w dłoni i cmokając z uznaniem. Zaklaskała i uśmiechnęła się szeroko. Nie musiał jej chwalić, ale i tak to zrobił. Dziewczyna przerwała mu w pół słowa, machnęła ręką i zaglądnęła ciekawsko do walizki.

– Masz coś dla mnie?

Kir przytaknął i wyjął różaniec zrobiony z kolorowych kamyków różnej wielkości. Szczurek uśmiechnęła się szeroko, zakręciła różańcem na palcu i schowała prezent do kieszeni.

– Jeszcze papierośnicę sobie wezmę – powiedziała i sięgnęła do walizki.

– Przecież nie palisz – zdziwił się.

Szczurek puściła mu oko i podrzuciła papierośnicę w dłoni, wysoko aż pod sufit. Papierośnica była duża i ciężka, ale dziewczyna złapała ją zręcznie i otworzyła ruchem tak sprawnym, jakby paliła paczkę dziennie. Zaraz jednak skrzywiła się i z niemalże obrzydzeniem wrzuciła ją z powrotem do walizki.

– Dobra, nie chcę jednak. Fuj.

W środku wygrawerowano godło Rzeczypospolitej Narodów – orła, lilię, gryfa i żelazną koronę wpisane w tarczę z napisem „LEX EST REX”. Należała pewnie do jakiegoś prawnika, może nawet urzędnika instygatury. Takiej papierośnicy nikt w Norze nie kupi. No, chyba że jakiś instygator koronny, ale z nimi Kir nie chciał mieć nic wspólnego.

– Wyrzucę, jak będę wracał. Coś z tego jeszcze chcesz? Może ten naszyjnik?

Szczurek pokręciła głową.

– Wiesz, że nie noszę. Od srebra mi się robi szyja czerwona.

– Jeśli ci się robiła czerwona, to pewnie nie było srebro.

– A to jest srebro?

– Skoro miał to ktoś w karawanie, to pewnie tak. Myślisz, że jakiś koroniarz nosiłby podróbkę?

Szczurek zamyśliła się na chwilę. Cmoknęła.

– Dobra, opchnę to sobie. Dawaj listy!

Nim otworzył pierwszy, Szczurek była już rumiana z podekscytowania. Listy były wiadomościami od prawdziwych ludzi z magicznego, niedostępnego świata, którego nigdy nie zobaczy na własne oczy. Mogła co najwyżej czytać o nim w książkach, starych wydaniach „Monitora” i właśnie w listach przyniesionych przez Kira. Szukał ich równie mocno, co czerni, wiedząc, że może sprawić siostrze radość.

Tym razem przyniósł ich całkiem sporo, więc będzie miała dobry wieczór. Będzie je czytała po kilka razy, próbując sobie wyobrazić, jak żyje się pod popielatym niebem w Pożoni lub wśród wież i szerokich ulic stołecznej Rawenny. Czuła wtedy na twarzy powiew wiatru i krople deszczu, o których naczytała się w książkach Alfreda Garlanda.

Kir zaczął od listu z resztką pieczęci Rzeczpospolitej Narodów na kopercie. Ostał się na niej już tylko kawałek gryfa, reszta odpadła. Adresatem był wydział starostwa, a na kopercie widniał wielki, czerwony napis „NA CITO!”. Kir uznał, że nic ciekawego w tym liście nie znajdzie. Informacje naprawdę ważne wiózł posłaniec w swojej głowie, a w zapieczętowanych listach pełnych okrągłych, urzędowych stwierdzeń słano co najwyżej drugorzędne wieści. Rzeczywiście, list zdawał się być kolejnym z serii ponagleń. Na dwóch stronach, zapisanych drobnym maczkiem, zirytowany nadawca punktował powody, dla których pilna dostawa siarki jest absolutnie niezbędna na potrzeby Wojsk Koronnych. Nadawca prosił, straszył, groził i ponaglał, ale nie wychodził poza ociekające grzecznością i szacunkiem urzędowe ramy. Jedynym fragmentem, który mógł jakkolwiek przydać się Kirowi, był ten zawierający całkiem dokładną prognozę pogody na kolejny miesiąc, ze szczegółami przewidującą zbliżającą się zimę. Będzie mógł porównać ją z tą, za którą słono płacił Franzowi i lepiej będzie dla Franza, jeżeli będą się zgadzać.

– A do Grubego niczego nie ma? – zaciekawiła się Szczurek. – Tak czekał na tę karawanę.

Kir wzruszył ramionami.

– Może nie czekał na listy albo mu je czerniaki zjadły razem z posłańcem. Towar rozwlekły szeroko, mogłem czegoś nie zauważyć. Jak mu zależy, to wypuści dzisiaj swoich na Zewnętrze i niech szukają.

Drugi list był wręcz idealnym prezentem dla Szczurka. Student agronomii, ewidentnie z niższych lat, zachwycał się Pożonią. Kir przebiegł wzrokiem i od razu oddał go dziewczynie. Jej rumieniec stał się jeszcze bardziej rumiany, a Szczurek utonęła w lekturze. Jak gończy pies chwytała łapczywie każde słowo i nie odrywając wzroku od kartki, oddała Kirowi list, który czytała wcześniej, zupełnie jej niezajmujący. Treść i dla Kira wydała się nudna, ale otworzył szerzej oczy, widząc nadawcę i adresata. Kir trzymał w dłoniach list nuncjusza do czcigodnego gospodarza prokatedry krakowskiej, księdza kanonika Jakuba Dresslera. Nocnik niezbyt się wyznawał w teologii i sprawach kurii, ale wiedział jedno: z księdzem kanonikiem opłaca się dobrze żyć, a nic tak nie wzmacnia więzi jak drobne przysługi. Dressler był częścią nieświętej trójcy, rządzącej piekłem Nory. On, starosta Ciecierski i Grubasy panowali nad wszystkim, co się w Norze działo. Ci ostatni zresztą byli tym bardziej trynitarni, że sami występowali w trzech osobach.

Kir darował sobie rozważania nuncjusza o konieczności kasaty prokatedry i odłożył list na bok. Postanowił, że bez zwłoki zwróci go Dresslerowi. Ksiądz kanonik cenił sobie takie uczynki znacznie bardziej niż najbardziej sowite ofiary. Płacili przecież wszyscy, nierzadko nie szczędząc grosza, ale nie każdy miał okazje wesprzeć Dresslera osobiście. Księdza niektórzy nazywali Słoniem, nie tylko dlatego, że miał wielkie uszy i długi nos jak słonie z jasnowiecznych rycin, ale głównie dlatego, że niczego nie zapominał.

– Pojechałabym do Pożoni – powiedziała nagle Szczurek i tak cicho, jakby nie chciała, żeby usłyszał.

Ale usłyszał, bo on słyszał wszystko.

– Dobrze – powiedział bez namysłu. Nic go to nie kosztowało, bo wiedział, że Szczurek nigdzie nie pojedzie.

Nie chodziło o to, że nie było ich stać. Teraz to mogliby nawet wynająć całą karawanę z setką rębajłów i znaleźć się w Pożoni dwa razy szybciej niż jadąc typową karawaną. Chodziło o to, że to było typowe gadanie Szczurka. Odkąd pamiętał, ciągle planowała, że w końcu odwiedzi miasto poza Norą i zawsze rezygnowała. Powodów znajdowała setki. Najpierw nie chciała zostawić matki, potem nie chciała zostawić jego, w końcu nie chciała zostawić starego Bluma i jego knajpy… Ale ten prawdziwy powód był tylko jeden. Bała się. Nigdy jej nie zapytał, czy boi się o siebie, czy raczej o to, że wypielęgnowana wizja cudownego miasta rozsypie się z chwilą wjazdu do miasta.

W Pożoni z marzeń Szczurka na pewno nie byłoby zaduchu i stęchłego smrodu Nory. Na pewno nie byłoby zimno jak w psiarni Lisickiego. Ludzie chodziliby ubrani w eleganckie stroje, a popiół, nawet gdyby leciał z nieba, to nie gryzłby w oczy, tylko dodawał miastu uroku i magii. Ach, no i na pewno wszyscy byliby dla niej mili i nie wyzywali od nornic, śmiejąc się z bladej skóry i czerwonych oczu.

– Naprawdę pojadę, teraz już na pewno – powiedziała to raczej do siebie niż do niego. Po chwili zaś dodała niepewnie: – Gdybyś chciał…

Położył dłoń na jej ramieniu. Uśmiechnął się najserdeczniej, jak potrafił, pokazując czarne zęby, i pokręcił głową. Nie chciał jechać. Miał w głowie zupełnie inną Pożoń niż ona. Czułby się o wiele bezpieczniej na Zewnętrzu, kryjąc się przed czerniakami, niż tam.

– Jeżeli chcesz pojechać, to porozmawiam z Grubym Liszajem i to zorganizujemy odpowiednio. Moglibyśmy nawet zdążyć przed zimą, gdyby wszystko poszło sprawnie.

Szczurek uśmiechnęła się na tyle smutno, że Kir już wiedział, że nigdzie nie pojedzie.

Kolejne listy oddawał Szczurkowi tylko po rzuceniu na nie okiem. Nie znalazł bowiem niczego, co byłoby przydatne dla niego. Listy handlowe, decyzje urzędów, zamówienia i ponaglenia. Poprosi jakiegoś młodzika, żeby rozniósł je po adresatach. Dla Kira to były śmieci, a dla tych ludzi to mogły być sprawy życia i śmierci.

Na zaplecze weszła nowa posługaczka, Gorzka. Widząc ich czytających, zatrzymała się w pół kroku, zaczerwieniła, skłoniła nisko i wycofała, przepraszając cicho. Szczurek zawołała ją i pozwoliła zabrać miotłę i wiadro. Gdy dziewczyna zamknęła za sobą drzwi, Szczurek uśmiechnęła się do zaskoczonego i zniesmaczonego Kira. Nocnik nie lubił, gdy ktoś wchodził bez pukania, bo mógł przypadkiem zobaczyć coś, czego nie powinien, i trzeba byłoby ten problem jakoś rozwiązać.

– Ona jest w porządku – powiedziała Szczurek, czując na sobie spojrzenie Kira. – Odwraca wzrok, kiedy trzeba, nie gada za dużo. Zresztą i Blum ją zna, i młody od Karolka. I pewnie jakbyś popytał…

Kir machnął ręką.

– Dobrze, już dobrze. Jak mówisz, że jest w porządku, to jest w porządku. Nie potrzebuję referencji innych niż twoje.

Spojrzała na niego nieco zaskoczona. Roześmiała się.

– Kurde, Kir, niepotrzebnie uczyłam cię czytać. Gdzieś ty zobaczył te „referencje”?

On też się uśmiechnął.

– Mam coraz bogatszy wokabularz, siostrzyczko.

Przeglądali listy jeszcze przez jakiś czas, a potem Szczurek dała mu zupy grzybowej i poszła oporządzać knajpę ze służbą. Czasem zastanawiał się, po co ona tu jeszcze pracuje, skoro mogłaby po prostu siedzieć w domu i żyć z jego pieniędzy. Ale wtedy pewnie ona zadałaby mu to samo pytanie – po co jeszcze biega po nocach za czernią i fantami? Przecież mógłby żyć jak jeden z Grubasów, bez ryzyka, że tym razem czegoś nie dojrzy albo nie dosłyszy i gdzieś na pustkowiach zakończy się historia Kira z Nory. Knajpa i kamienice dałyby mu komfort życia rentiera.

A jednak ciągle go pchało na Zewnętrze. Trochę z przyzwyczajenia i braku pomysłu na inne życie, a trochę dlatego, że choćby posiadł całe bogactwo Nory, nigdy nie zostanie przyjęty do elity. Nie, smoluch o czarnych ślepiach, którego matka nacierała się czernią w ciąży, nie zostanie zaakceptowany nawet przez trzęsących półświatkiem Grubasów, a co dopiero mówić o księżach, rajcach czy urzędnikach. Limit szczęścia osiągnął, gdy urodził się żywy i przeżył do dorosłości. Musiał zadowolić się dziwnym statusem kogoś, kogo nie można zignorować, ale nie trzeba lubić. Był zbyt bogaty i zbyt silny. Nawet Grubasy się z nim liczyły. Wiedział też, że gdy lokaj powie księdzu Dresslerowi, kto do niego przybył, ten spotka się z nim bez zbędnej zwłoki, nawet jeśli pomyśli sobie to i owo. Było mu wszystko jedno, czy Dressler robił to z szacunku, wyrachowania czy strachu.

Poszedł do niego w porze obiadu, który, jak wszyscy w Norze wiedzieli, ksiądz kanonik jadał w wytwornej, jak na standardy Nory, restauracji przy ulicy Świętego Joachima z Fiore. Kir nie wszedł do środka. Nie mógłby, ot tak, usiąść przy stole z księdzem kanonikiem, wyszczerzyć czarnych zębów i położyć na stole listy. Goście restauracji, a pewnie i obsługa, opowiadaliby o tym zdarzeniu przez kolejny rok, plotka urosłaby do rozmiarów wielkiego czerniaka i powoli pożerała dobre imię księdza kanonika.

Wszedł na tyły, tam, gdzie służba kuchenna wyrzucała odpadki, i dał w łapę kuchcikowi, by zawołał szefa. Znał go. Blum poprosił kiedyś Kira o połamanie mu kulasów w odwecie za jakąś bzdurę, czego Kir nie zrobił. Zamiast łamania kości wystarczyła grzeczna rozmowa, bo biała jak płótno i poorana czarnymi żyłami twarz Kira o czarnych ślepiach potrafiła być niesłychanie przekonująca w biznesowych negocjacjach.

Szef restauracji zdążył się mocno spocić od momentu, kiedy zobaczył Kira, do podania mu dłoni. Dłoń była tak lepka od potu, jakby restaurator musiał samodzielnie obrabiać mięso i nie zdążył wyczyścić jej z krwi i śluzu. Stygma na jego dłoni była głęboka. Kapłan, zamiast kilku kropel rozgrzanego krzyżma, przyłożył mu chyba do dłoni płomień mrocznicy.

Kiedy Kir wyjaśnił, o co mu chodzi, restaurator uspokoił się i pstryknął palcami na kuchcika. Ten pobiegł po kelnera. Tamten po konsjerża. Konsjerż przygotował zaciszny pokój nad restauracją, by znamienici goście mogli porozmawiać spokojnie. Potem łańcuch transferu informacji powtórzył się i kuchcik przybiegł do szefa, meldując, że wszystko gotowe. Szef restauracji osobiście odprowadził Kira do gustownego pokoiku i zaproponował nawet całkiem drogą wódkę borowikową do picia. Kir podziękował. Alkohol źle na niego działał. Otępiał go i sprawiał, że nocnik stawał się senny.

Rozsiadł się na sofie i wyciągnął kieszonkowe wydanie „Pieśni o Rolandzie”. Szczurek powtarzała, że jak człowiek nie czyta, to zapomina liter, więc Kir czytał, kiedy tylko mógł i co tylko miał pod ręką. Umiejętność czytania dla kogoś, kto nocował, była kluczowa. Mógł samodzielnie czytać komunikaty w „Monitorze”, zapoznawać się z prognozami pogody, raportami armii i ostrzeżeniami władz.

Świece dawały słabe światło, ale on i tak go nie potrzebował. Pełgający płomień nawet mu nieco przeszkadzał i lepiej by mu się czytało bez niego. Widział w ciemności lepiej niż niejeden nocny zwierz.

O okno pacnął nietoperz. Zwierzę otrzepało się na parapecie i poleciało dalej. Kir podniósł na chwilę wzrok znad książki. Nic specjalnego. W Norze było pełno tych latających szczurów. Ich mięso było nieszczególnie smaczne, wolał już te chodzące na czterech łapach.

Ksiądz kanonik pojawił się w towarzystwie szefa restauracji akurat w momencie, gdy wojska Karola Wielkiego przybywały na pole bitwy. Kir odłożył książkę i ukłonił się. Dressler odezwał się pierwszy.

– Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus.

Kir odpowiedział i uścisnął wielką dłoń księdza kanonika. Jego stygma była podłużna i kończyła się głęboko w rękawie białej sutanny. Ksiądz Dressler w pełni zasługiwał na swój przydomek. Był ogromny, zwłaszcza w porównaniu z dość podłego wzrostu Kirem. Nosił się skromnie. Na białą sutannę narzucił kożuszek. Żadnych pierścieni czy łańcuszków, niczego, co mogłoby jakkolwiek podkreślić jego wysoki status. Kir z całych sił powstrzymywał się, by nie gapić się na jego wielkie uszy.

Kir pożegnał skinieniem głowy szefa restauracji. Pomyślał, że trzeba mu się będzie jakoś odwdzięczyć, bo nie robił problemów i zachował się, jak trzeba. Był na tyle wysoki, że mógłby nawet nie być Nornikiem. A jeśli tak, to dobrze się dostosował i warto to nagrodzić.

– Jan wspomniał, że chcesz mi oddać coś, co należy do mnie – ksiądz odezwał się basowym głosem i choć mówił cicho, to Kirowi zdawało się, że wnętrzności rezonują mu od jego słów.

Kir kiwnął głową i oddał mu list. Z ludźmi pokroju Dresslera nie warto wchodzić w małe, nic nieznaczące rozmówki o pogodzie czy jedzeniu. Z takimi ludźmi rozmawia się szybko, bo ich czas jest cenny. Ksiądz kanonik wydobył monokl i z trudem odczytał treść w słabym świetle świec. Gdy skończył, wyciągnął śnieżnobiałą chustkę z rękawa sutanny i zaczął wycierać monokl, patrząc na Kira pytająco. Oczekiwał, że Kir poda swoją cenę.

– To drobna przysługa. Nic takiego – powiedział nocnik, wzruszając ramionami.

Dressler prychnął. Złożył niedbale list i wsadził go sobie do kieszeni kożuszka.

– Drobna przysługa jest wtedy, kiedy przyniesiesz mi bułkę, bo akurat przechodziłeś obok piekarni i pomyślałeś, że stary Dressler może się ucieszyć. Ty przechadzałeś się nocą pomiędzy czartami. To są sytuacje nieporównywalne. – Zmrużył oczy i dodał ponuro: – Nie lubię być dłużnikiem w takich sytuacjach.

Kir uśmiechnął się najserdeczniej, jak potrafił, ale bez pokazywania zębów.

– Nie jest ksiądz moim dłużnikiem. Dobry chrześcijanin spełnia dobre uczynki, tak wobec ciała, jak wobec ducha i Kościoła. Mnie nadarzyła się okazja, by spełnić taki i to wszystko. Mam nadzieję, że przyda się księdzu ten list.

Ksiądz Dressler mierzył go jeszcze chwilę wzrokiem, próbując przejrzeć intencje. Tarł monokl chustką, jakby nie mógł pozbyć się z niego niewidzialnego brudu. W końcu chyba uwierzył, bo schował go i powiedział:

– Porządny z ciebie człowiek, Macieju.

Kir rzadko słyszał, by ktoś wypowiadał jego imię chrzcielne. Odkąd pamiętał, był Kirem. Szczurek mówiła, że to przez te jego czarne oczy, zasłony dla zmarłej duszy. Sama tego na pewno nie wymyśliła, musiał jej to przemycić do głowy doktor Chojna, właściciel księgarni, w poślednim tomiku poezji. Mało osób wiedziało, jakie imię nosi Kir, ale ksiądz kanonik pamiętał imiona wszystkich, których ochrzcił. Prawdziwie słoniowa pamięć.

– A list, rzeczywiście, bardzo ciekawy – ciągnął kanonik. – Rzuciłem okiem, bo w tym świetle ledwo widzę. Ale nawet nie muszę czytać, kto się podpisał. Czcigodny nuncjusz ma drażniącą manierę rozwlekania prostej odpowiedzi na kilka stron, a przecież mowa miała być „tak, tak, nie, nie”. Widać, w Czasach Ostatecznych, słowa naszego Pana źle się zestarzały. Przynajmniej w nuncjaturze. Będę musiał się bardzo postarać, by osiągnąć równie potoczysty styl.

– Nie znam się aż tak dobrze na sprawach Kościoła – powiedział Kir, a ksiądz kanonik spojrzał na niego tak, jakby prosił, by nie robił z niego durnia.

– Dzisiaj bardzo trudno znaleźć jakąś sprawę, która nie jest sprawą Kościoła. Nie mogłeś nie zauważyć Apokalipsy, skoro wychodzisz z Nory na pustkowia.

Kir pokiwał głową. Zauważył.

– Pomiędzy mną a czcigodnym nuncjuszem jest drobny spór co do przyszłości protokatedry wawelskiej w Norze – wyjaśnił ksiądz kanonik. – Gdy upadał Kraków, to biskup schronił się, co prawda, tutaj, ale to już było tak dawno, któż to może pamiętać. Jaskinie, nory, jamy… To nie przystoi siedzibie biskupów krakowskich. Nuncjusz widziałby więc protokatedrę w Pożoni, a mnie, zgodnie z literą prawa, wyznaczył termin na odpowiedź. Termin, który bez wątpienia upłynąłby, gdybyś tego listu nie znalazł na pustkowiach i nie oddał w moje ręce. Żyjemy w trudnych czasach, nuncjusz nie czekałby na moją odpowiedź, a ja nie mógłbym mieć mu tego za złe. Musi przecież dbać o znacznie więcej pieczar i jam niż ta nasza. Kolejnym listem byłaby decyzja o kasacie.

– Więc chodzi o władzę – orzekł Kir.

Dressler zaśmiał się.

– Tak, chodzi po prostu o władzę. – Pacnął wielką łapą Kira w plecy w jowialnym geście, co nocnik poczytał za gest potwierdzający zaufanie. – Powiedz mi lepiej, czy w czasie swojej, hmm, wycieczki widziałeś kogoś żywego?

Kir wzruszył ramionami.

– Nie, tylko typowe szczątki karawan. Nikogo żywego bym tam nie zostawił. Tak się nie robi.

Ksiądz kanonik przeżegnał się.

– Oby dobry Bóg miał w opiece ich dusze i nie pozwolił, by czarty wzięły ich na służbę. Powiedz, czy sprawi ci kłopot opisanie tego miejsca, gdzie znalazłeś karawanę? To bardzo ułatwi pracę naszym chłopcom grobowym. Nie będą się musieli tułać po pustkowiach. Wyślę wiadomość.

Kir wzruszył ramionami.

– Niech ksiądz robi, co uzna za właściwe. Pomogę.

– Dobry z ciebie człowiek, Macieju. Dobry chrześcijanin. Spełniasz uczynki wobec ciała. Tak trzeba, mój drogi. Trzeba pomagać, gdy tylko nadarzy się okazja. Pamiętaj o tym. ■

Rozdział 3

Pseudoczernia wdarła się przebojem tak na najświetniejsze salony Rzeczypospolitej Narodów, jak i do najpośledniejszych przybytków, stajni i zaułków. Popularny narkotyk rozplenił się we wszystkich miastach i stanowi dzisiaj plagę nie mniej groźną niż czernia właściwa (tenebria). Przy tym trudno mówić o jednej pseudoczerni. Mamy raczej na myśli szereg endemicznych mieszanek. Pożoń znana jest z korzystania z krwi kaczej. Rawenna upodobała sobie krew psią. Lyon gołębią, Wiedeń byczą lub krowią. Wspólnym mianownikiem jest sposób wytwarzania, który wymaga pewnej wiedzy z zakresu chemii oraz, co oczywiste, dostępu do czerni właściwej.

Karol Pożarski, „O naturze czerni”

W salonie było bardzo jasno, bo z całego domu przyniesiono lampy i świece, by dobrze oświetlić bałagan. Bogato obite krzesła sprowadzane z Rawenny były przewrócone, z drewnianych regałów produkowanych w wiedeńskiej manufakturze wyrzucono na podłogę setki książek, a z kanapy – ta była tutejsza i sfatygowana – wypruto wnętrzności. Przez wybite okno wpadał pył i popiół, obsypując rozgardiasz szarą pierzynką. W Pożoni nie padało, więc każdy ruch powozu i każdy krok wzbijały w powietrze popielate tumany, które następnie szukały wejścia do kamienic.

Instygator koronny Jan Bruckner przechadzał się po salonie, depcząc książki i resztki roztrzaskanych mebli. Postawił kołnierz płaszcza, bo zdążyło się już zrobić zimno. Zima zbliżała się nieubłaganie, a jeśli ktoś wierzył doniesieniom, mogła przybyć w każdej chwili. Ku przerażeniu właściciela, Bruckner bezceremonialnie strzepywał popiół z papierosa byle gdzie. Za każdym razem, gdy spadał na książkę, starszy pan napinał się cały i przestępował z nogi na nogę. Na czole perlił mu się pot, który wycierał chusteczką. Bruckner otrzepywał też co chwilę swój płaszcz z pyłu, uderzając się dłonią w rękawicy w pierś. Doktor Zwirner nie wytrzymał w końcu, gdy Bruckner strzepnął papierosa na oprawione skórą wydanie „Bakcyli” Blumenfelda.

– Na litość boską, panie instygatorze, to są bezcenne woluminy. Dorobek mojego życia. Proszę uważać!

W odpowiedzi Bruckner zaciągnął się głęboko papierosem. Wypuścił kłęby dymu, wzruszając strzępki popiołu wpadającego przez wybite okno. Podniósł przewrócony flakon, w którym zostało jeszcze trochę wody i wrzucił do niego niedopałek.

– Uważam, panie Zwirner. Tyle tu popiołu już zdążyło wpaść, że ta kapka z mojego papierosa nie zaszkodzi pańskim księgom.

Zwirner otarł znowu pot z czoła.

– Zapalą się jeszcze…

– Niech pan nie przesadza, doktorze. Świec tu więcej niż w kościele Światła Pana Jezusa. Moje papierosy to jest ostatnia rzecz, jaka może panu spalić kolekcję. Ogniska tu nie rozpalam, a one nie są z wełny strzelniczej.

Zwirner poczerwieniał.

– Chryste Panie, jeszcze by mi tego brakowało… Tyle książek na zatracenie…

Bruckner podniósł jedną i strzepał popiół z obitej skórą okładki. Na jego twarzy pojawił się grymas zniesmaczenia.

– Poezja, panie Zwirner? Naprawdę? A Pożarskiego coś pan ma? Albo Blocha?

Starszy mężczyzna popukał się w czoło.

– Ja jestem człowiekiem uczonym. Nie czytam ciemniaków.

– Szkoda. Powinien pan przeczytać Saint–Justa, tylko w pierwszym wydaniu, bo w kolejnych najlepsze kąski wyciął.

Bruckner kucnął przy rozbebeszonej kanapie. Cięcia były pewne. Noże mieli porządne. Nie musieli się zbytnio męczyć. Popiół wypełnił ranę kanapy. Instygator przejechał po niej palcem, a potem bezceremonialnie i przy wtórze jęków doktora Zwirnera rozdarł ją. Popiół wzniósł się w powietrze, poleciał aż pod sufit i zatańczył. W środku kanapy nie było niczego ciekawego, a instygator musiał zapłacić cenę za ciekawość. Rozkaszlał się. Oparł się o kanapę i rzęził, a każde kaszlnięcie wzbijało kolejne chmury pyłu, popiołu i brudu. Pieczęć instygatury koronnej zawieszona na jego szyi dyndała w rytm kaszlnięć. W końcu, gdy puściło, podszedł do okna i charknął na zewnątrz. Wyciągnął z kieszeni chustę i założył sobie na twarz, by na chwilę pooddychać powietrzem choć minimalnie przefiltrowanym.

Pomimo stresu w Zwirnerze odezwał się duch Asklepiosa.

– Krwią pan aby nie pluje?

– Nie.

– Chociaż tyle, ale kaszel ma pan paskudny. Od razu widać, że to zaawansowane stadium cineres pertusis. Mogę pana osłuchać i wdrożyć kurację. Darmo. Jeśli nie ma krwi, to jeszcze możemy pana wyciągnąć.

Bruckner machnął ręką i schował chustę. Zignorował drobniutkie czerwone kropeczki, które na niej zostały. Charknął znowu przez okno.

– To drobiazg, panie doktorze. Zna pan kogoś, kto nie kaszle od tego popiołu? Wszędzie to lata, więc wszyscy kaszlemy. Rzeczpospolita Charcząca.

Instygator wyszedł z salonu do holu. Gdy szedł, rozbite szkło chrzęściło mu pod butami. Tam już nie było książek i mebli, tylko lustra i porcelana. Obejrzał ponownie drzwi wejściowe, zniszczone, jak podejrzewał, siekierami. Wyglądało na to, że doktor Zwirner miał sporo szczęścia, nocując poza domem. Ktoś wyładował nienawiść na drzwiach, meblach i domowych sprzętach, a nie na nim.

Doktor podążył po chwili za instygatorem, uważając, by nie nastąpić na rozbite szkło, ale było to niemożliwe. Kilka razy Bruckner usłyszał chrzęst porcelany i cichy jęk doktora.

– Jakby czerniaki przebiegły – westchnął Zwirner i podniósł cudem ocalałą filiżankę. – Kto mógł zrobić coś tak potwornego? Dlaczego?

Postawił regalik na nogi i drżącą ręką położył na nim filiżankę. Bardzo ładną, z cieniutkim uchem i malwami wymalowanymi czerwoną i żółtą farbą. Zwirner szukał spodeczka do kompletu, gdy instygator odwrócił się do niego i zapalił kolejnego papierosa. Zapałkę wyrzucił przez rozwalone drzwi.

– Co mam panu powiedzieć, doktorze? Strasznie pan komuś zalazł za skórę.

Doktor zbladł. Oparł się o regalik jedną ręką, zrzucając cudownie uratowaną filiżankę, która z brzękiem rozbiła się, dołączając do pozostałych ofiar nienawistnego napadu.

– Chryste Panie, komu?

Bruckner rozłożył ręce, trzymając papieros w kąciku ust.

– A bo ja wiem? Ludzie są zawistni. Nie zdenerwował pan kogoś ostatnimi czasy?

Doktor otarł pot z czoła ręką, nie tracąc czasu na poszukiwanie chusteczki. Stygma na jego dłoni była drobna i ledwo widoczna spomiędzy starczych plam.

– Skądże znowu – wypalił, ale po chwili zastanowienia dodał: – No… może jakiś pacjent niezadowolony się mógł zdarzyć. Ale, na litość boską, nikogo nie zabiłem, żeby się tak mścić! Przecież coś takiego… Nie, nie, nie. Ja jestem profesjonalistą, szanowny panie. Żaden pacjent, koniec, kropka!

Bruckner zaciągnął się głęboko papierosem. Wypuścił dym pod sufit. Jasne smugi rozpełzły się po bogato zdobionym sklepieniu, gdzie na zamocowanym odpowiednio płótnie niezbyt udany artysta namalował grube, gołe cherubinki. Kiczowate twarzyczki spoglądały na Brucknera i Zwirnera, ciesząc się najprawdopodobniej, że uniknęły ponurego losu talerzy i luster.

– A koledzy? Liczba pacjentów w Pożoni jest skończona. Konkurencja chyba ciężka.

Zwirner potrząsnął głową z niedowierzaniem i żachnął się.

– Panie instygatorze! To porządni lekarze! Jeden może Bojanowski jest bydlę, ale przecież i on jako tako ułożony. Chociaż partacz i wstyd dla całej Izby. Że on jeszcze nikogo nie zabił…

Bruckner strzepał papierosa i spojrzał na niego pytająco.

– Partacz, ale nie bandyta – orzekł Zwirner. – Tak samo rodzina mojej zmarłej żony. Banda chamów, czniał ich pies. Jednakowoż jak mi przez tyle lat domu nie spalili za ten testament Danusi, to czemu by nagle mieli teraz?

– Nie wiem, ludzie są dziwni.

Bruckner spojrzał w oczy grubym cherubinkom, ale nie znalazł w nich zrozumienia. Zaciągnął się więc znowu papierosem i ściągnął pieczęć instygatury z szyi, chowając ją w kieszeni płaszcza. Musiał poprawić poły, bo pieczęć była ciężka.

– No dobra, doktorze. Pieczęć schowana, pogadajmy poważnie, zanim tu Komisja przyjedzie. Chodźmy sobie usiąść.

Minął doktora, kierując się do salonu. Znalazł tam ocalałe krzesło, strzepał z siedzenia popiół rękawicą i usiadł. Zbity z tropu Zwirner przybył po chwili i stanął przed nim jak aplikant w oczekiwaniu na pytanie egzaminacyjne. Ręce miał założone przed sobą i gorączkowo tarł palcami stygmę na wierzchu prawej dłoni. Instygator przesunął butem książki, przydeptał niedopałek na podłodze i zmierzył lekarza od stóp do głów. Potem oparł łokcie na kolanach i zaczął:

– Przecież ja wiem, że pan łatasz chłopaków od Niedźwiadka, jak się poszarpią z Żydami – mówił, masując sobie nasadę nosa. – I płody pan spędzasz w Rozmarynie jego dziwkom. Czy pan myśli, że my jesteśmy w instygaturze ślepi jak Temida? Ma pan tu tyle poezji, że panu powiem poetycko, że jesteśmy jej oczami. A skoro my to w instygaturze wiemy, to naprawdę pan sądzi, że zakapiory Fiszera nie wiedzą? Naiwność nie przystoi komuś z pańskim wykształceniem.

Zwirner ocierał teraz pot z czoła z prędkością tłoka w silniku parowym pociągu relacji Pożoń – Konstantynopol. I stawał się coraz bardziej purpurowy na twarzy, zupełnie jak piec tegoż pociągu, gdy trzeba było uciekać przed czerniakami.

– Pan mnie obraża, Bruckner! – ryknął, a instygator pomyślał, że tak mogłaby ryczeć syrena składu wjeżdżającego na stację końcową.

Bruckner wyprostował się i zapalił kolejnego papierosa. Założył nogę na nogę i wlepił wzrok w purpurowego doktora. Oni wszyscy byli tacy sami. Lekarze, rejenci, urzędnicy, adwokaci i wszyscy inni, usługujący bandziorom w sprawach bardziej wysublimowanych niż rozbijanie głów, uważali się za lepszych. Myśleli, że są ponad ten cały brud, popiół i Koniec Świata. A tu przecież chodziło tylko o pieniądze. Różnica między nimi a wykidajłą z Rozmaryna była w kwocie.

– Obraziłby się czcigodny Niedźwiadek, że się go pan wypierasz jak Judasz – Bruckner pogroził mu palcem. – Już, już. Proszę się uspokoić, bo panu coś pęknie w środku z tego oburzenia. Widzi pan gdzieś pieczęć? Nie przesłuchuję pana. Nie stawiam zarzutów. Nawet do Pałacu nie zabieram, tylko rozmawiamy sobie miło w pańskim domu. Szkoda, że pan filiżanek nie ma, bo byśmy może się co napili. W takim pięknym domu spodziewam się znaleźć prawdziwą kawę, a nie zbożowe gówno. Och, niech się pan nie kłopocze. Kawa pewnie pogorszyłaby mi cineres pertusis.

Starszy pan powstrzymywał się, by nie dać Brucknerowi w gębę. Purpura jego twarzy była równie wyrazista, co krwista czerwień okładek wielotomowego dzieła „Pytań i Odpowiedzi” Godela leżącego u jego stóp.

– Wierzę w pańską inteligencję, doktorze Zwirner. Wierzę, że przed tym, jak puścił pan gońca do instygatury, pozbył się pan ze swojego domu wszystkiego, co mogłoby stanowić problem. Zaraz tu bowiem przybędzie oddział Komisji, który przetrząśnie pański wielki dom w poszukiwaniu śladów. Byłoby bardzo źle, gdyby znaleźli, powiedzmy, alembiki z pseudoczernią.

Doktor mimowolnie spojrzał na drzwi do gabinetu. Bruckner zaśmiał się. Ruchem głowy pozwolił mu iść, co Zwirner wykorzystał. Wpadł do gabinetu, depcząc po drodze bezcenne woluminy, dorobek swego życia.

– Masz u mnie dług, Zwirner! – krzyknął za nim. – Zapisz to sobie, żebyś nie zapomniał.

Zwirner nie odpowiedział, za to Bruckner usłyszał dochodzące z gabinetu gorączkowe odgłosy – brzdęki, bulgot i przekleństwa. Wziął do ręki piękne wydanie „Principiów” z rycinami Jana Kantego i zaciągnął się papierosem. Przekartkował księgę od niechcenia. Czytał to chyba kiedyś, ale w jakimś kieszonkowym wydaniu. Nie porwało go. Gdy skończył palić, na stronie przedstawiającej wielonogiego, czarnego stwora dogasił papierosa, dorabiając potworowi piąte oko. Rzucił książkę za siebie, wstał i wyszedł.

Wnętrze domu Zwirnera było zasypane popiołem, ale na zewnątrz było jeszcze gorzej. Powóz, który czekał na niego, był już pokryty grubą warstwą pyłu. Stangret opierał się o niego i co chwila strzepywał z siebie szare drobinki. Bruckner szybko założył chustę i gogle, bo akurat podjeżdżały dwa powozy Komisji Policji, wzniecając grube chmury popiołu. Stangret zaklął, znikając w szarej chmurze wraz z powozem i dwoma końmi.

Powozy zatrzymały się tuż przed Brucknerem. Ciągnęły je chude szkapy z maskami o długich dziobach i wielkich goglach, przywodzące na myśl pająkowate stwory. Na ścianach powozów wymalowano czerwony napis „LEX EST REX” i godło Rzeczypospolitej Narodów. Policjanci w dobrze już pobrudzonych mundurach wyskoczyli ze środka, otrzepali się i zdjęli dwie sporych rozmiarów skrzynie. Chwycili je po dwóch i weszli do domu. Przechodząc obok Brucknera, każdy kiwał głową, mrucząc pod nosem pozdrowienia. Piąty, w czapce z insygniami dowódcy oddziału i dziobatej masce, przywitał się z instygatorem.

– Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus – powiedział i ściągnął maskę. Bruckner znał go dobrze. Był starszym mężczyzną z obfitym, żółtosiwym wąsem, porządnym policmajstrem.

– Cześć – rzucił instygator i podał mu rękę. Rękawic nie ściągali. – Skąd jedziecie, że tyle popiołu przywieźliście?

Policjant splunął w bok.

– Z Senatorskiej – powiedział. – Pani Bartha prosiła przekazać, że bardzo by się pan instygator tam przydał. Było grubo.

Bruckner skrzywił się. Wyciągnął papierosy. Poczęstował policjanta i sam zapalił.

– Trupy są? Jak nie ma, to nie jadę.

Policjant zaciągnął się papierosem i pokiwał głową.

– Dużo? – spytał Bruckner.

– Będzie ze cztery.

– Nieźle.

– Ano. Było grubo. Pani Bartha nie wie, w co ręce włożyć.

Wskazał papierosem na dom Zwirnera. W oknach widzieli już policjantów, którzy skrupulatnie wszystko mierzyli i katalogowali.

– A tu? – zapytał.

Bruckner machnął ręką.

– E, nuda. Jakieś sprzeczki bogaczy. Tylko mu tam po książkach nie chodźcie, bo chłopina zawału dostanie. Straszny bibliofil.

Policjant mruknął. Chwilę palili w milczeniu.

– A potem jedziemy do topielca – pochwalił się policjant.

– Nieźle.

– No.

Bruckner dopalił papierosa. Gestem zaproponował kolejnego policjantowi, ale ten odmówił.

– Dobra, zbieram się, bo tam pewnie zaraz Bartha jajo zniesie.

Policjant stuknął obcasami. Bruckner tego nie lubił, to nie była armia, a on nie był żołnierzem, choć policyjny mundur przypominał nieco szarobury mundur roty grobowej.

– Z Panem Bogiem, panie instygatorze.

– Cześć.

Stangret w dziobatej masce i grubym kożuchu strzelił z bicza. Konie, równie chude co te ciągnące policyjne powozy, leniwie podreptały w stronę ulicy Senatorskiej. Przez całą drogę Bruckner starał się przypomnieć sobie, jakim cudem zakochał się w Joannie Barthcie. Bezskutecznie. Znacznie lepiej poszło mu przypomnienie sobie, dlaczego się odkochał. ■

Rozdział 4

Jedynie na marginesie chcemy zaznaczyć, że rozwój techniki militarnej po pierwszym ujawnieniu istot doszczętnie przez czernię opanowanych skręcił w kierunku walki mobilnej i manewrowej. Celność takiego spojrzenia na sztukę wojenną została dobitnie potwierdzona w roku 1719, w czasie bitwy pod Przemyślem, zwanej przez niektórych Megiddo Wschodu. Choć lekkie oddziały kawalerii skutecznie oczyszczają teren z istot doszczętnie przez czernię opanowanych, to zupełnie nie radzą sobie ze zdobywaniem ufortyfikowanych miast. Niechętnie i z żalem wskazujemy tu na casus twierdz piołunników na północy Galii.

Karol Pożarski, „O naturze czerni”

Pożoń przywitała rotmistrza Maurycego Firleja skłębionymi, ciemnymi chmurami, wiszącymi nisko nad dachami kamienic i wież. Nie wiał żaden wiatr, który mógłby rozgonić splątane zasłony i choć trochę pomóc słabemu słońcu w wydostaniu się z chmurzastej pułapki. Żadna kropla nie wychynęła z chmur, choć wysoka iglica Wieży Babel stale drapała brzuszyska cumulusów. Miasto było suche, brudne i popielate. Ptaki spieszyły się i całymi chmarami obsiadły dachy i place, nic sobie nie robiąc z opatulonych w grube płaszcze przechodniów. Popielata mgiełka unosiła się nad ulicami, wzbijana przez buty, koła i kopyta. Rotmistrz nie mógł tego wszystkiego zobaczyć, bo pancerny pociąg, którym jechał, wyglądający jak gruba, stalowa dżdżownica, nie miał okien. Parowóz wjechał na stację, dokładając do popielatej mgiełki kłęby szarego, zastanego popiołu, jakby był jakimś zwierzem, który otrzepał się po wyjściu z nory. Czekający na peronach zniknęli w chmurze szarości. Słabe światło latarni nie było w stanie przebić się przez tę szarość i musiało minąć nieco czasu, nim dało się cokolwiek zobaczyć. Ale słyszało się sporo. Przekleństwa, nawoływania, płacze, wrzaski, krzyki i rozkazy. Ponad ten cały zgiełk przebijał się pisk hamującego parowozu, a gdy wyhamował zupełnie, rozległa się ogłuszająca syrena oznajmiająca, że skład Kolei Cesarskich relacji Konstantynopol – Pożoń dotarł bezpiecznie na miejsce. Przeciągły dźwięk dało się słyszeć w całej Pożoni. Gdy umilkł, orkiestra kolejowa zaczęła odgrywać „O, waleczna hetmanko”, ale pył, kurz i popiół przeszkodziły im na tyle skutecznie, że nie przeszli nawet drugiego kontakionu, poddając się po pierwszej stasis. O „Gaude mater Polonia” nawet nie myśleli. Zebrali czym prędzej instrumenty i zniknęli w tłumie cierpiących i przeklinających ludzi.

Widzieć tego rotmistrz nie musiał, by pozostać na swoim miejscu. Był już bowiem na tyle obyty z podróżowaniem, by wiedzieć, że wysiadanie teraz z pociągu skończy się utytłaniem munduru, napadem trudnej do opanowania kichawicy, a może i jakąś przykrą sprzeczką z mniej doświadczonymi podróżnymi. Cierpliwie siedział i nabijał powoli ulubioną fajkę liśćmi jeżyny. Tytoń źle znosił smutną rzeczywistość Rzeczypospolitej i trzeba było go sprowadzać z daleka, a na to żołd rotmistrza nie wystarczał. W przedziale został sam i mógł się nieco odprężyć. Od Starej Budy jechał z grupą agronomów, którzy okazali się wyjątkowo wygadani, więc czuł się, jakby wiedział już wszystko o uprawie pieczarek, porostów i glonów, wyższości hydroponiki nad aeroponiką, konieczności stałego rozszerzania pól uprawnych, nawozach, pożywkach, grzybni, sadzonkach… Przytłumione krzyki dochodzące z zewnątrz traktował jak błogą ciszę, zwłaszcza że gdy pociąg wjechał za miejskie mury, towarzysze podróży oszaleli zupełnie. Zaczęli płakać, śpiewać i zawodzić z radości, a po wyjściu całowali ziemię, obejmowali ludzi na peronie i z uniesionymi w niebo rękami wyśpiewywali z orkiestrą „O, waleczna hetmanko”. Doszli do ostatnich słów już bez podkładu muzycznego, umorusani popiołem, kaszlący, kichający, ale niezwykle szczęśliwi.

Inni pasażerowie reagowali podobnie, a ataki paniki i wybuchy euforii były równie powszechne w podróżach, co erupcje italskich wulkanów. Przez wewnętrzne okienka przedziału Firlej obserwował biegnącą korytarzem drużynę konduktorską. Wysocy, barczyści mężczyźni w wykrochmalonych koszulach i nienagannie wyczyszczonych mundurach, noszący zdobne maski i ochraniacze na kolanach i łokciach, wypadli na peron i zajęli się co bardziej krewkimi podróżnymi. Tego już Firlej nie zobaczył, ale przysiągłby, że w ogólnym zgiełku dosłyszał charakterystyczny dźwięk łamanych kości i jęki bólu. Kolejarze cenili sobie porządek. Przygotowani na każdą ewentualność, mieli na podorędziu długie sznury, mocne pasy, twarde pałki, zapas przyjemnego laudanum, a dla najbardziej opornych – obrzyny o krótkich lufach.

Histeria wzmagała się nocami. Owszem, wagony były pancerne, a kolejarze dobrze wyszkoleni i uzbrojeni, jednak wśród szerokiego arsenału środków zaradczych nie mieli niczego, co mogłoby do końca wytłumić dźwięki z zewnątrz. Ludzie słyszeli to, co czekało na nich po drugiej stronie grubej na siedem palców stali, i o ile za dnia zdawała się ona wystarczająco gruba, o tyle nocą stawała się cieniutka jak strona porannego wydania „Monitora”. Nikt nie dziwił się, że słabiej radzący sobie z ponurą rzeczywistością Czasów Ostatecznych, słysząc ryki i pazury drapiące ściany wagonów, woleli rzucić się w toń szaleństwa, na zawsze odcinając od wrogiego świata. Nijak nie pomagały im świetne statystyki kolei, która bez wątpienia była najbezpieczniejszą formą transportu. Podróże w znakomitej większości kończyły się najwyżej na strachu, płaczu i konieczności prania bielizny, ale dla ludzi te kilka przykrych zdarzeń przyćmiewało wszelkie sukcesy. Wszyscy pamiętali, jak pięć lat temu na Świętej Łucji cały pociąg diabli wzięli – miał wtedy Firlej sporo pracy – a nikt się nie zająknął o tych dziesiątkach składów, które bezpieczne docierały do celu.

Rotmistrz rozprostował kości i zaciągnął się jeżyną. Kiedy nie mógł już usłyszeć przekleństw z zewnątrz, uznał, że można wyjść z pociągu. Rozczesał więc włosy i bokobrody małym grzebykiem, dokładnie, nie pominął nawet najmniejszego, niesfornego włoska. Zapiął ciemnoszary mundur, włożył długi płaszcz tego samego koloru, zawiązał takąż chustę na twarzy, nałożył gogle, trikorn i ze skórzaną teczką pod pachą wyszedł na peron. Było niemalże pusto, tylko obsługa pociągu oglądała cielsko gąsienicopodobnej maszyny. Dwóch kolejarzy siłowało się z czymś na łączeniu wagonów. Firlej dostrzegł, że próbują wydobyć stamtąd resztki czerniaka. W końcu im się udało i z głośnym przekleństwem rzucili na peron krwawą miazgę. To wykurzyło stamtąd ostatnich podróżnych. Inny kolejarz zaczął długą szczotką myć wagony i dbał, by żaden ślad po pazurach, żadne wgłębienie i żaden ślad krwi, śluzu i czerni nie został pominięty. Nad tym, by nikomu nie wpadło do głowy zbieranie resztek czerni, czuwał wysoki konduktor, ćmiący papierosa i bawiący się od niechcenia obrzynem.

Firlej wszedł do hali dworca o wielkich oknach z witrażami. Nie miał czasu podziwiać rodzajowych scenek ze świętym Krzysztofem, patronem podróżujących. Musiał przeciskać się przez zebrany tłum. Jego mundur poszarzał jeszcze bardziej. Teczkę trzymał mocno w obu dłoniach, by jakiś przygłupi kieszonkowiec się na nią nie połasił. Do Pożoni zjeżdżało przed zimą coraz więcej zdesperowanych, czerwonookich Norników, stąd mógł się zdarzyć idiota nieszanujący munduru. Zignorował żebraków, skłonił się patrolującym policjantom i skorzystał z wyjścia dla gości specjalnych.

Na zewnątrz czekał już na niego młody Potocki, jeden z kapralów jego roty i adiutant. Widząc Firleja, rzucił papierosa na ziemię i szybko zgasił go obcasem. Chustę miał zawiązaną na szyi. Poprawił gogle, strzelił obcasami i zasalutował uderzeniem się w pierś trzy razy, co wznieciło chmurkę popiołu z munduru.

– Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus!

– Na wieki wieków, panie kapralu.

Uścisnęli sobie dłonie.

– Melduję, że bagaże już pojechały na Kruczą, panie rotmistrzu. Pozwoliłem sobie zakomenderować, nie czekając na pana rotmistrza.

Firlej uśmiechnął się. Porządny to był chłopak, ten Potocki. Wszystko zawsze dopięte na ostatni guzik. Wąs podkręcony, but wypastowany, mundur wyczyszczony, a chusta wyprasowana. Tak jak Firlej lubił.

– Bardzo dobrze – pochwalił rotmistrz. – Idziemy, bo tu się ledwo da oddychać od tego wszystkiego.

Powóz zaprzężony w cztery konie czekał przed dworcem. Były pokrzywione i chude, jak te, które od źrebaka żyły pod ziemią w Norze. Niedziwne, że dorożkarz musiał korzystać aż z czterech. Dwa nie dałyby rady uciągnąć pojazdu. Gogle ich masek były brudne i nim ruszyli, dorożkarz wyczyścił je, plując na szmatę i wycierając bez większego zaangażowania. Konie szarpnęły z mozołem i powóz potoczył się ulicami Pożoni. Siedzenia były pokryte cieniutką warstwą popiołu. Potocki podał Firlejowi mokrą szmatkę, by mógł je wyczyścić. Przeklęty popiół! Już w okolicach Starej Budy Firlej zorientował się, że italskie wulkany znowu dały o sobie znać. Teraz przez tydzień czy dwa wszystko będzie zasypane. Myślał o tym, wycierając sobie twarz wilgotną chusteczką. Moczył ją w przygotowanej specjalnie do tego miedniczce, z której, przy bardziej dynamicznych ruchach powozu, wychlapywała się woda.

Z budynku naprzeciwko, z ogromnego plakatu wymalowanego na ścianie, patrzył dumny Jaśnie Oświecony Jan V, król i pierwszy senator Rzeczpospolitej Narodów, pan Galii, Germanii, Italii i Polonii. Mieczem wskazywał na północ, gdzie za linią Karpat i Alp zaznaczono kilka miast utraconych na rzecz diabelskich sił. Daleko na wschodzie, gdzieś w okolicach Smoleńska, dało się dostrzec tyłki uciekających czartów. Podpis głosił: „Najdrobniejszy proch ziemi polskiej, galijskiej i germańskiej wróci do Macierzy. Tak nam dopomóż Bóg!”. Firlej skinął królowi głową, ale ten niestety nie odpowiedział.

– I co tam ciekawego się działo, panie Staszku, przez ten miesiąc? – zagaił Firlej, gdy już się rozsiedli i wyczyścili twarze i ręce.

Potocki zastanowił się.

– Dużo tego po prawdzie nie było, panie rotmistrzu. Mejerowi się syn urodził. Zdrowy i silny. Wszystkie palce, obie nogi, obie ręce, oczy, nos normalny. Piękne dziecko.

Firlej zaklaskał.

– Doskonała wiadomość! Mam nadzieję, że nie czekaliście na mnie, żeby wypłacić Jasiowi premię, co?

– Pan porucznik Girard osobiście z generałem majorem wszystko ustalił. Było, jak należy.

Rotmistrz pokiwał głową z uznaniem.

– Bardzo dobrze. Chrzciny kiedy?

– Na Świętej Łucji. Będzie Otton.

– Mocne imię. Dobrze. Potrzebujemy mocnych imion. Kup coś ładnego dla Mejerowej. Może jakąś chustkę ładnie zdobioną? Tam wiesz, panie Staszku, na Francuskiej u Borchowej. Nie oszczędzaj. A Jasiowi butelkę porządnego wina, tylko niepolskiego, błagam. Pogratuluję mu osobiście.

Adiutant kiwał głową, zapamiętując wszystko dokładnie. Firlej w jego wieku musiałby sobie wszystko notować, ale ten młodzieniec był lotny jak mało kto.

– Hetman przyjechał do generała majora – raportował Potocki. – Radzili przez tydzień, ale chyba nic nie uradzili, bo żadnego rozkazu nie dali. Rutyna, panie rotmistrzu. Jeździliśmy dwa razy, ale żadnego źródła nie znaleźliśmy. Za to wszyscyśmy wrócili. Bogu dziękować.

Firlej zaczął nabijać fajkę. Kiwał przy tym głową w skupieniu, a Potocki mówił dalej.

– Poszła karawana na Tartar. Póki co wiadomości żadnych. Ani gołębi z karawany, ani potwierdzenia z Nory.

Firlej przerwał nabijanie i spojrzał na niego, marszcząc brwi.

– A siarka przyszła? – spytał.

Potocki pokręcił głową. Firlej uderzył pięścią o kolano, aż ubite liście jeżyn wypadły z fajki na podłogę.

– Przecież miała być zaraz po Podwyższenia Krzyża Świętego!

– Pan kwatermistrz pisał dwa razy do pana starosty.

– I co pan starosta odpisał?

Adiutant milczał chwilę, dobierając słowa. W końcu wzruszył ramionami i odparł:

– Że przejściowe trudności. Powiedział, pan kwatermistrz znaczy, że teraz wyśle trzeci list, a jak pan starosta dalej będzie problemy robił, to wsiądzie na konia i sam po tę siarkę pojedzie. I jeszcze pan kwatermistrz powiedział, że, ekhm… no, że wyciągnie mu ją wszelkim sposobem.

Rotmistrz prychnął. Ściągnął rękawicę i podrapał się po stygmie. Chrzcielne znamię wyglądało jak wieloramienna gwiazda i zajmowało niemal cały wierzch jego dłoni. Palce Firleja masowały ramiona i z każdym ich ruchem rotmistrz uspokajał się, skupiając na gwieździe, a nie na problemach.

– Do Wiednia to pewnie ślą – powiedział w zamyśleniu – bo przebicie mają na każdym funcie. Swoim skąpią, ale starczy, że ktoś w innym języku gada w domu i… A szkoda gadać…

– Pan kwatermistrz podał inny powód, panie rotmistrzu.

– Jakiż to?

Kapral Potocki odchrząknął.

– Że to kurwy Norniki.

Powóz stukotał powoli po bruku. Ulica była tłoczna, co chwilę mijali inne powozy i bogato zdobione karoce. Ludzi na chodnikach też było sporo. Przemykali szybko, byle czym prędzej znaleźć się u celu. Biedacy, których nie stać na powóz, dusigrosze oglądający każdą monetę i wariaci – nikt inny nie chodziłby po ulicach opanowanych przez popiół. Tych pierwszych dało się poznać po namoczonych chustach na twarzach. Ci drudzy nosili maski, nierzadko gustownie zdobione i zadbane, ściągane z Rawenny, Konstantynopola czy Lyonu, gdzie tamtejsi mistrzowie nadawali im niesamowite kształty zwierzęcych łbów, inkrustowali i farbowali. Ci trzeci wychodzili na zewnątrz bez żadnej ochrony, wdychając głębokimi haustami brudne powietrze.

Nawet w porządnym powozie Sztabu Generalnego Wojsk Koronnych nie dało się uniknąć wdzierającego się wszędzie popiołu i już po chwili twarze Firleja i Potockiego na powrót przybrały szarawy odcień. Co jakiś czas Potocki podawał Firlejowi wilgotne chustki, ale woda w miedniczce już na Francuskiej zrobiła się szara i śmierdząca.

– Pani generałowa zbiórkę zorganizowała na ratowanie Aragonii. Pozwoliłem sobie za pana rotmistrza założyć dwadzieścia złotych, bo pani generałowa bardzo była przekonująca.

– Bardzo dobrze. Dziękuję – pochwalił Rotmistrz i zakręcił wilgotnego od obmywania wąsa. Porządny chłopak. Będzie z niego świetny dowódca. Myśli nie tylko o wojaczce, ale i o polityce.

– Teraz już na pewno pohańca powstrzymamy.

Rotmistrz zaśmiał się i pokiwał głową tak, jak kiwa serdeczny, doświadczony ojciec, słysząc naiwność syna.

– Pohańca powstrzymają Pireneje i czerniaki, a nie zbiórki pani generałowej.

– Tak też pan generał major powiedział.

Firlej zaśmiał się jeszcze głośniej. Ominęła go niesamowita scena rodzajowa!

– Chciałbym to widzieć! – powiedział, ocierając łzę z oka.

– Pani generałowa bardzo płakała i powiedziała, że pan generał major jest zwierz.

Firlej śmiał się jeszcze chwilę. Udał mu się ten adiutant bardzo, bo i humor się go trzymał, i miał błysk w oku. Takiego chciałby mieć właśnie syna, gdyby dobry Bóg go nim obdarzył. Niestety Bóg był tymczasowo zajęty zarządzaniem Końcem Świata i tak przyziemne sprawy zeszły na dalszy plan. Musiał się więc zadowolić Firlej synem przybranym, który perorował wciąż ze swadą:

– Ksiądz dobrodziej Stanisławski bardzo się na tę okoliczność zasmucił i długo z panem generałem majorem rozmawiali o ogólnej sytuacji w Pirenejach i jeszcze w Rawennie, i na świecie w ogólności. Po czym pan generał major musiał się zapożyczyć u pana lejtnanta Bednarza, gdyż w trakcie tej dyskusji przegrał całą gotówkę w drużbarta.

Powóz zwolnił nieco, bo woźnica musiał odgonić żebraków, stłoczonych przed Wewnętrznym Murem. Dzieci i starcy wyciągali wychudzone, szare ręce i błagalnymi, czerwonymi oczami wpatrywali się w okna powozu. Byli to ci…

.

.

.

…(fragment)…

Całość dostępna w wersji pełnej