Redakcja

utorzy:

Jan M. Pióro

Jerzy Wroński

Józef M. Boguszewski

Przemysław Ł. Siemiątkowski

Wydawca: Anna Zawitkowska

Redaktor: Marek Kalman

Koordynator produkcji: Mariusz Jezierski

Skład i łamanie: Triograf, Dariusz Kołacz

Drukarnia: KRM Druk

ISBN: 978-83-8276-365-2

Cena brutto: 129 zł

Informacje i zamówienia:

e-mail: cok@wip.pl

infolinia: 22 518 29 29

faks: 22 617 60 10

Wydawnictwo Wiedza i Praktyka Sp. z o.o.

ul. Łotewska 9A, 03-918 Warszawa

NIP: 526-19-92-256

Numer KRS: 0000098264 – Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy

Wysokość kapitału zakładowego: 200.000 zł

tel.: 22 518 29 29, faks: 22 617 60 10

© Copyright by Wydawnictwo Wiedza i Praktyka Sp. z o.o. Warszawa 2019 r.

Wstęp

Wypadki przy pracy to nagłe zdarzenia wywołane przyczyną zewnętrzną powodujące uraz lub śmierć. Z punktu widzenia każdego pracodawcy stanowią spory problem zdrowotny i ekonomiczny. Na całym świecie w wypadkach przy pracy ginie kilkaset tysięcy osób rocznie, a setki, jeśli nie miliony, ulegają mniejszym bądź większym urazom. W Polsce liczba poszkodowanych w wypadkach przy pracy w okresie od stycznia do września 2021 roku, zgłoszonych na formularzu statystycznej karty wypadku, wyniosła ogółem 43600 osób i była o 8,6% większa niż w analogicznym okresie 2020 roku. To bardzo dużo… Poza cierpieniem osób poszkodowanych oraz ich bliskich koszty takich wypadków obciążają finansowo instytucje ubezpieczeniowe, zakłady pracy i całe społeczeństwo. Mimo że koszty wypadków ponoszone są przez przeróżne grupy społeczne, to jednak na końcu ponosi je każdy obywatel, który płaci za wydatki jako podatnik i konsument.

Rzetelne ustalenie okoliczności i przyczyn wypadków to podstawa profilaktyki wypadkowej, a prawidłowe zakwalifikowanie wypadku do kategorii wypadków przy pracy ma szczególne znaczenie zwłaszcza dla osób poszkodowanych (ze względu na postępowanie odszkodowawcze, tj. przysługujące świadczenia pieniężne). Jak wykazuje praktyka, największe trudności w prawidłowym wypełnianiu statystycznych kart wypadku dotyczą zakresu i klasyfikacji danych dotyczących przebiegu oraz okoliczności wypadku przy pracy. Dlatego w książce szczegółowo omówiono w prosty i przejrzysty sposób statystyczną kartę wypadku i inne dokumenty z zakresu wypadków przy pracy i chorób zawodowych.

Kompendium wiedzy o wypadkach przy pracy i chorobach zawodowych zawiera liczne tezy orzecznictwa Sądu Najwyższego oraz sądów apelacyjnych i administracyjnych w zakresie wypadków przy pracy, wypadków w drodze do pracy lub z pracy, chorób zawodowych, jak również świadczeń z nimi związanych. Przedstawia także praktyczny komentarz do dwóch najważniejszych rozporządzeń w tym zakresie: rozporządzenia w sprawie chorób zawodowych i w sprawie ustalania okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy.

W niniejszej publikacji prezentujemy liczne orzeczenia Sądu Najwyższego oraz sądów administracyjnych i apelacyjnych w zakresie wypadków, chorób zawodowych i świadczeń z nimi związanych. Jest to rzetelny materiał wspomagający pozyskanie informacji o treści prawa, jego stosowaniu oraz wykładni.

Książka ta będzie przede wszystkim służyć nieocenioną pomocą nie tylko przy poprawnym kwalifikowaniu zdarzeń wypadkowych, ale także w dochodzeniu odpowiednich roszczeń, nie tylko z ubezpieczenia społecznego, ale także uzupełniających – również w zakresie chorób zawodowych. Ma na celu motywowanie pracodawców do tworzenia bezpiecznych i zdrowych warunków pracy oraz poprawy dotychczasowych, co w efekcie zapobiegać ma wypadkom przy pracy i chorobom zawodowym, a tym samym sprzyjać obniżeniu kosztów pracy.

Rozdział 1

Wypadki przy pracy

Rozdział VII Działu dziesiątego Bezpieczeństwo i higiena pracy Kodeksu pracy, dalej: kp, zatytułowany jest Wypadki przy pracy i choroby zawodowe. Mimo to kp nie zawiera definicji wypadku przy pracy. Obecnie obowiązująca definicja wypadku przy pracy zawarta jest w ustawie z 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (tekst jedn.: Dz.U. z 2019 r. poz. 1205 ze zm.), dalej: ustawa wypadkowa.

Uwaga

Z wejściem jej w życie utraciło moc wiele innych aktów prawnych, w szczególności:

ustawa z 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz.U. z 1983 r. nr 30, poz. 144 ze zm.),

ustawa z 19 grudnia 1975 r. o ubezpieczeniu społecznym osób wykonujących pracę na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia (Dz.U. z 1995 r. nr 65, poz. 333 ze zm.),

ustawa z 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin (Dz.U. z 1989 r. nr 46, poz. 250 ze zm.).

Ze względu na to, że w niniejszej publikacji prezentujemy orzecznictwa Sądu Najwyższego oraz sądów administracyjnych i apelacyjnych w zakresie wypadków, chorób zawodowych, jak również świadczeń z nimi związanych – istotnym zagadnieniem jest rozstrzygnięcie kwestii, czy z utratą mocy wspomnianych aktów prawnych utraciły także swą aktualność tezy rozstrzygnięć sądowych wydanych pod ich rządami.

Na tak zadane pytanie należy z całą stanowczością odpowiedzieć, że orzecznictwo sądowe, co do zasady, nie utraciło swej aktualności, z wyjątkiem nielicznych rozstrzygnięć nieprzystających do aktualnie obowiązującego stanu prawnego. Tezę o zasadności uwzględniania orzecznictwa sądowego, także wydanego pod rządem ustaw już nieobowiązujących, należy poprzeć prostym stwierdzeniem. Mimo że orzecznictwo takie nie jest i nie może być postrzegane jako źródło prawa w ujęciu formalnym, tezy samych orzeczeń mogą, a nawet powinny być postrzegane jako rzetelny materiał wspomagający pozyskanie informacji o treści prawa, jego stosowaniu oraz wykładni.

Definicja wypadku przy pracy

Zgodnie z art. 3 ust. 1 ustawy wypadkowej za wypadek przy pracy uważa się nagłe zdarzenie wywołane przyczyną zewnętrzną powodujące uraz lub śmierć (wszystkie wymienione warunki muszą być spełnione jednocześnie), które nastąpiło w związku z pracą:

1) podczas lub w związku z wykonywaniem przez pracownika zwykłych czynności bądź poleceń przełożonych,

2) podczas lub w związku z wykonywaniem przez pracownika czynności na rzecz pracodawcy, nawet bez polecenia,

3) w czasie pozostawania pracownika w dyspozycji pracodawcy w drodze między siedzibą pracodawcy a miejscem wykonywania obowiązku wynikającego ze stosunku pracy.

Do stwierdzenia, że nagłe zdarzenie spowodowane przyczyną zewnętrzną jest wypadkiem przy pracy, wystarczające jest ustalenie, że zdarzenie nastąpiło podczas lub w związku z wykonywaniem przez pracownika zwykłych czynności bądź poleceń przełożonych, bez potrzeby badania, czy wykonywanie tych czynności było zgodne z interesem zakładu pracy (wyrok Sądu Najwyższego z 14 września 2000 r., II UKN 708/99, OSNAPiUS 2002/6/145).

Ustawa wypadkowa ma zastosowanie nie tylko do pracowników, ale także innych osób podlegających społecznemu ubezpieczeniu wypadkowemu na podstawie ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn.: Dz.U. z 2021 r. poz. 423 ze zm.).

Na równi z wypadkiem przy pracy traktuje się wypadek, któremu pracownik uległ:

1) w czasie podróży służbowej w okolicznościach innych niż określone w ust. 1, chyba że wypadek spowodowany został postępowaniem pracownika, które nie pozostaje w związku z wykonywaniem powierzonych mu zadań;

2) podczas szkolenia w zakresie powszechnej samoobrony;

3) przy wykonywaniu zadań zleconych przez działające u pracodawcy organizacje związkowe.

Ponadto w myśl art. 3 ust. 3 ustawy wypadkowej za wypadek przy pracy uważa się również nagłe zdarzenie wywołane przyczyną zewnętrzną powodujące uraz lub śmierć, które nastąpiło w okresie ubezpieczenia wypadkowego z danego tytułu podczas:

uprawiania sportu w trakcie zawodów i treningów przez osobę pobierającą stypendium sportowe,

wykonywania odpłatnie pracy na podstawie skierowania do pracy w czasie odbywania kary pozbawienia wolności lub tymczasowego aresztowania,

pełnienia mandatu posła lub senatora, pobierającego uposażenie,

odbywania szkolenia, stażu, przygotowania zawodowego dorosłych lub przygotowania zawodowego w miejscu pracy przez osobę pobierającą stypendium w okresie odbywania tego szkolenia, stażu, przygotowania zawodowego dorosłych lub przygotowania zawodowego w miejscu pracy na podstawie skierowania wydanego przez powiatowy urząd pracy bądź inny podmiot kierujący, a także pobierania stypendium na podstawie ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy w okresie odbywania studiów podyplomowych,

wykonywania przez członka rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych i inną osobę traktowaną na równi z członkiem spółdzielni w rozumieniu przepisów o systemie ubezpieczeń społecznych, pracy na rzecz tych spółdzielni,

wykonywania pracy na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia lub umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z Kodeksem cywilnym, dalej: kc, stosuje się przepisy dotyczące zlecenia,

wykonywania pracy na podstawie umowy uaktywniającej, o której mowa w ustawie z 4 lutego 2011 r. o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3,

współpracy przy wykonywaniu pracy na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia lub umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z kc stosuje się przepisy dotyczące zlecenia,

wykonywania zwykłych czynności związanych z prowadzeniem działalności pozarolniczej w rozumieniu przepisów o systemie ubezpieczeń społecznych,

wykonywania zwykłych czynności związanych ze współpracą przy prowadzeniu działalności pozarolniczej w rozumieniu przepisów o systemie ubezpieczeń społecznych,

wykonywania przez osobę duchowną czynności religijnych lub związanych z powierzonymi funkcjami duszpasterskimi bądź zakonnymi,

odbywania służby zastępczej,

nauki w Krajowej Szkole Administracji Publicznej im. Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Lecha Kaczyńskiego przez słuchaczy pobierających stypendium,

kształcenia się w szkole doktorskiej przez doktorantów otrzymujących stypendium,

wykonywania pracy na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia lub umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z kc stosuje się przepisy dotyczące zlecenia bądź umowy o dzieło, jeżeli umowa taka została zawarta z pracodawcą, z którym osoba pozostaje w stosunku pracy, albo jeżeli w ramach takiej umowy wykonuje ona pracę na rzecz pracodawcy, z którym pozostaje w stosunku pracy.

Ważne

W rozumieniu ustawy wypadkowej z urazem, jako skutkiem wypadku, mamy do czynienia gdy nastąpiło uszkodzenie ciała lub narządów człowieka wskutek czynnika zewnętrznego. Eliminuje z prawa do świadczeń z ubezpieczenia wypadkowego brak doznania urazu, a także nagłe pogorszenie zdrowia pracownika niemające związku z doznaniem urazu podczas wykonywania swojej pracy, nie będzie możliwe zaliczenie go do kategorii wypadków przy pracy (wyrok Sądu Najwyższego z 9 czerwca 2009 r., II PK 318/08).

Za śmiertelny wypadek przy pracy uważa się wypadek, w wyniku którego nastąpiła śmierć w okresie nieprzekraczającym 6 miesięcy od dnia wypadku (art. 3 ust. 4 ustawy wypadkowej).

Za ciężki wypadek przy pracy uważa się wypadek, w wyniku którego nastąpiło ciężkie uszkodzenie ciała, takie jak: utrata wzroku, słuchu, mowy, zdolności rozrodczej lub inne uszkodzenie ciała albo rozstrój zdrowia, naruszające podstawowe funkcje organizmu, a także choroba nieuleczalna lub zagrażająca życiu, trwała choroba psychiczna, całkowita lub częściowa niezdolność do pracy w zawodzie albo trwałe, istotne zeszpecenie lub zniekształcenie ciała (art. 3 ust. 5 ustawy wypadkowej).

Za zbiorowy wypadek przy pracy uważa się wypadek, któremu w wyniku tego samego zdarzenia uległy co najmniej dwie osoby (art. 3 ust. 6 ustawy wypadkowej).

Cały tekst przeczytasz w pełnej wersji publikacji

Przeczytasz tam również:

Wypadki w drodze do pracy lub z pracy

Statystyczna karta wypadku

Komentarz do rozporządzenia w sprawie ustalania okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy

Choroba zawodowa

Świadczenia wypadkowe i chorobowe

Świadczenia uzupełniające

Komentarz do rozporządzenia w sprawie chorób zawodowych