Bogusław Wołoszański

Narodziny wojny

To nie jest pokój, to rozejm na dwadzieścia lat

Marszałek Ferdynand Foch

1. Wielka pauza

Tamta wojna nie została zakończona. Przerwano ją, gdyż walczące strony wyczerpały swe zapasy biologiczne i gospodarcze.

Wykrwawiona Europa uzyskała szansę stworzenia warunków i mechanizmów trwałego pokoju. Ale zaprzepaszczono ją krótko po zakończeniu walk.

Rok 1918, rozejm

Wieczór 6 listopada 1918 roku był wyjątkowo nieprzyjemny. Zimny, lejący strugami od rana deszcz przestał padać, ale gęsta mgła zasnuła drogi w rejonie francuskiej wsi Haudroy. Może dlatego w pierwszym z czterech samochodów osobowych jadących od granicy z Belgią, żołnierz wygrywał na trąbce głośny sygnał, który słychać było dużo dalej, niż sięgało światło słabych reflektorów. Na ten dźwięk dwudziestopięcioletni kapitan Lhuillier wyszedł na jezdnię z podniesioną ręką i tak czekał aż zza zakrętu wyłonią się samochody, nad którymi powiewały wielkie białe flagi. Był to dodatkowy znak, poza melodią wygrywaną przez trębacza, że jadą posłowie wrogiej armii. Przybywała niemiecka delegacja: Matthias Erzberger[1], przewodniczący, Alfred hrabia von Oberndorff, generał-major Hans Detlof von Winterfeld i kapitan marynarki Ernst Vanselow.

Niemiecka delegacja przybywa do Rethondes

Podróżowali od rana. Wyruszyli pociągiem z Berlina do belgijskiego miasta Spa, gdzie mieściła się Kwatera Główna wojsk niemieckich. Stamtąd pojechali samochodami na linię frontu. Przez ostatnie 200 kilometrów do Haudroy jechali powoli. Często zatrzymując się, aby przepuścić długie kolumny niemieckich żołnierzy, zmierzających do kraju.

Rozmowa z kapitanem Lhuillierem na drodze była krótka. Francuski trębacz zajął miejsce Niemca i samochody ruszyły w stronę francuskich linii. Tam, w zrujnowanym prezbiterium kościoła w Villa Pâques et La Capelle niemiecką delegację przyjął generał Marie-Eugène Debeney, dowódca 1. armii walczącej w tym rejonie. Pozwolił im odpocząć po męczącej podróży, ale niezbyt niedługo. Czekała ich jeszcze jazda pociągiem do oddalonego o 150 kilometrów Compiègne. Dojechali tam nad ranem 8 listopada, aby ponownie samochodami pokonać ostatni, dziesięciokilometrowy odcinek do leśnej polany w Rethondes, gdzie stał pociąg marszałka Ferdinanda Focha[2].

Pociąg marszałka Ferdinanda Focha na polanie Rethondes

– Jaki jest cel wizyty panów? – Zapytał marszałek, gdy tylko sprawdzono pełnomocnictwa i zakończyła się prezentacja obydwu delegacji. Mówił twardo, nieprzyjaźnie. Już na samym początku, ledwo weszli do wagonu, dał im do zrozumienia, że nie mogą liczyć na jego przychylność. Pierwszy gest, jaki wykonał wobec generała von Winterfelda był wyraźnie wrogi. Ten zasalutował, ale Foch nie odpowiedział wojskowym powitaniem. Patrzył z wyraźną dezaprobatą na Krzyż Oficerski Legii Honorowej na mundurze niemieckiego generała, jakim ten został odznaczony przed wojną, i wreszcie rzekł kwaśno:

– Monsieur, upoważniam pana do natychmiastowego zdjęcia tego krzyża z pana piersi.

Zaskoczony Niemiec, po chwili wahania, odpiął odznaczenie.

Erzberger, choć czuł wrogą atmosferę, starał się nie tracić rezonu.

– Chcemy otrzymać propozycje państw sprzymierzonych dla zawarcia rozejmu na lądzie, morzu, w powietrzu, na wszystkich frontach i w koloniach – odparł.

Nie tego oczekiwał Foch. Za dużo w tych słowach było pruskiej buty, za mało pokory pokonanych. A on chciał upokorzyć Niemców. Nienawidził tego narodu, który tyle razy zagrażał Francji i sprowadził na ten kraj bezmiar nieszczęść. W 1871 roku zabrali Francji Metz, stolicę Lotaryngii, jego miasto, w którym uczył się w jezuickim kolegium St. Clément. Przyrzekł, że odda Francji Metz wraz z Alzacją i Lotaryngią. Dokonał tego, gdyż jego zasługi w tej wojnie były tak wielkie, że mógł się nazwać jednym z ojców zwycięstwa. Do Metz pojechał już 26 listopada, aby tam świętować osobisty triumf – powrót miasta do Francji.

Niemiecka delegacja w wagonie marszałka Focha

Ale bał się przyszłości. Wiedział, że będzie musiał oddać bieg spraw w ręce polityków. A nie wierzył, że oni potrafią dobrze pokierować Europą.

– Nie mam żadnych propozycji – skwitował odpowiedź Niemca.

– Pan marszałek zechce nam powiedzieć, jak sobie życzy, abyśmy się wyrażali – wtrącił się hrabia Oberndorff. Dobrze wiedział, czego oczekuje Foch, ale nie miał zamiaru się ukorzyć. – My nie przywiązujemy wagi do określeń. Możemy powiedzieć, że delegacja niemiecka prosi o warunki rozejmu.

Wciąż za dużo buty.

– Nie mam żadnych warunków do postawienia – Foch nie zmienił tonu. Nie miał jednak zamiaru przeciągać wymiany zdań, które nic nie znaczyły. Mówił więc dalej:

– Zostałem upoważniony do podania panom warunków rozejmu, jeżeli poprosicie o rozejm. Czy panowie prosicie o rozejm?

O to chodziło! Foch chciał usłyszeć słowa, które niemalże równocześnie padły z ust Erzbergera i Oberndorffa.

– Prosimy o rozejm!

Prosili o rozejm, a nie o warunki zawarcia rozejmu, aby je rozważyć, a potem przyjąć lub odrzucić. Przestawali być równymi partnerami, zasiadającymi do negocjacji. Potwierdzili, że przybywają, jako przedstawiciele pokonanych. Nie mieli innego wyjścia.

Czołg K-Wagen

Niemcy wojny już prowadzić nie mogły. Kraj głodował, ponieważ blokada morska dławiła gospodarkę. Import zmniejszył się stukrotnie! Z 4,4 mln ton przywiezionych do kraju z zagranicy w 1913 roku spadł do 45,5 tysiąca ton w 1917 roku. Niedożywienie stało się przyczyną śmierci siedmiuset sześćdziesięciu trzech tysięcy Niemców. Sytuacja bardzo trudna w 1917 roku gwałtownie pogorszyła się w roku 1918. Dostawy dla frontu zmniejszały się z tygodnia na tydzień. Przemysł, ze względu na brak surowców i energii, nie był już w stanie realizować zamówień armii. Tak było z czołgami, nową bronią, która pojawiła się na bitewnych polach niespodziewanie i dała atakującym ogromną przewagę. Niemcy docenili nową broń, ale odpowiedzieć na to wyzwanie nie mogli, choć ich inżynierowie opracowali projekty potężnych, wydawałoby się niezniszczalnych, wozów bojowych.

K-Wagen[3] był wielki jak stodoła. Ogniem czterech dział i siedmiu karabinów maszynowych miał niszczyć opór wroga, a pancerz o grubości trzech centymetrów chronił liczną załogę przed pociskami i odłamkami. Nie wyjechał na pole bitwy. W listopadzie 1918 roku dwa prototypy stały w hali fabrycznej. Na więcej zabrakło stali.

Czołg A7V. Niemiecki przemysł wyprodukował tylko dwadzieścia tych wozów pancernych

Nieco lepszy był los A7V[4], kolosa przypominającego wagon towarowy. Czołgi te dostarczono na pole bitwy, jednak skąpe zapasy stali pozwoliły na wyprodukowanie jedynie dwudziestu egzemplarzy. To nie znaczyło nic wobec tysięcy czołgów, jakimi dysponowały armie Ententy.

Gospodarka niemiecka wyczerpała zapasy surowców, a wojsko niemieckie zużyło rezerwy biologiczne. Najwyższe dowództwo zdawało się tego nie dostrzegać, gotowe dalej prowadzić wojnę. Generał Erich Ludendorff, generalny kwatermistrz, obliczał, że prowadzenie walk wymaga dostarczenia armii dwustu tysięcy rezerwistów, których nie było skąd wziąć. Proponował więc, aby wcielić do wojska rocznik 1900, a więc chłopców siedemnasto− i osiemnastoletnich, zaostrzyć represje wobec uchylających się od służby i dezerterów, co było oczywistą oznaką desperacji.

Równie groźne było wyczerpanie psychologiczne.

Rewolucja, walki na ulicach Monachium

Niemieccy żołnierze w 1918 roku w niczym nie przypominali wojsk butnych siłą zwycięstw z początku wojny. Od tego czasu przez front, z całym jego okrucieństwem, wszami, szczurami, chorobami, brudem i błotem, przeszło prawie jedenaście milionów Niemców, czyli jedna szósta całej populacji. Około dwa miliony pozostały tam na zawsze. Pięć milionów odniosło rany.

Cierpienie żołnierzy stało się elementem powszechnej świadomości niemieckiego społeczeństwa, na równi z rozgoryczeniem bezcelowością wielkiego wysiłku i zbliżającą się klęską. Społeczne nastroje osiągnęły tak wysoką temperaturę, że wybuch, wielki, ogarniający całe państwo, wydawał się nieunikniony.

W Kolonii zbuntowali się marynarze z okrętów, które w planie dowództwa miały wyruszyć do walnej rozprawy z flotą brytyjską u ujścia Tamizy i na kanale La Manche, choć żołnierzom powiedziano, że okręty popłyną na ćwiczenia. Zrewoltowani marynarze w nocy z 3 na 4 listopada 1918 roku zaczęli organizować rady żołnierzy i marynarzy, jak w 1917 roku w Rosji.

Fala marynarskich buntów objęła Bremę, Hamburg, Wilhelmshaven i Cuxhaven. Rewolucyjne wrzenie zaczęło się na drugim krańcu kraju, w Monachium. Tam 7 listopada odbyła się wielka manifestacja antywojenna, w której wzięło udział około dwustu tysięcy ludzi. Gdy tłum ruszył na koszary i więzienie, protest szybko przerodził się w krwawe starcia. Następnej nocy proklamowano powstanie Bawarskiej Republiki Rad.

Rewolucja w Berlinie

Rewolucyjna eksplozja objęła Berlin, gdzie 9 listopada rozpoczął się strajk generalny. Tego dnia Karl Liebknecht[5], jeden z założycieli i szefów komunistycznej Grupy Spartakusa (z której wyłoniła się Komunistyczna Partia Niemiec) proklamował – stojąc na balkonie pałacu cesarskiego – powstanie republiki socjalistycznej. Bunt zagroził nawet cesarzowi Wilhelmowi II[6] przebywającemu w belgijskim mieście Spa. Wszczęli go żołnierze z batalionu szturmowego Rohr, powołanego do ochrony monarchy. W takiej sytuacji Wilhelm II podjął decyzję, że trzeba uciekać do Holandii. Monarchia niemiecka rozpadała się, tak jak rozpadała się cała Europa, która cztery lata wcześniej dopuściła do wybuchu wyniszczającej wojny.

Cesarz Wilhelm II (pierwszy z lewej) przed abdykacją, w głębi stoją generał Paul von Hindenburg i Kronprinz

Narastała groźba militarnej interwencji bolszewickiej.

Mówił o niej otwarcie Lew Trocki, ludowy komisarz spraw wojskowych, najbliższy współpracownik Lenina, 18 listopada 1918 roku na wiecu w Woroneżu:

„Towarzysze! Musimy rozpocząć ofensywę, która poniesie nasze rewolucyjne hasła na Zachód! Przez Kijów wiedzie prosta droga do połączenia się z rewolucją austriacką, węgierską, podobnie jak przez Psków i Wilno prowadzi droga do połączenia się z rewolucją niemiecką. Ofensywa na wszystkich frontach! Ofensywa na zachodnim froncie! Ofensywa na południowym froncie! Na wszystkich rewolucyjnych frontach!”.

Politycy niemieccy wiedzieli, że nie są to wiecowe hasła, lecz program wpisany w ideologię bolszewicką. Nie trzeba byłoby długo czekać, by Armia Czerwona przetoczyła się przez Polskę, która jeszcze nie odrodziła się z państwowego niebytu i stanęła pod Berlinem, witana przez miejscowych komunistów i zrewoltowane odziały wojska. Narodziny Niemieckiej Republiki Rad były realnym niebezpieczeństwem.

Marszałek Ferdinand Foch

W tej sytuacji niemiecki rząd uznał, że za wszelką cenę trzeba zakończyć wojnę i wycofać oddziały wojska do walki z wewnętrznym wrogiem na ulicach niemieckich miast. I wysłał delegację do Compiègne.

Marszałek Foch, zadowolony z odpowiedzi Niemców wskazującej, że zaakceptowali spodziewany bieg rozmów rozejmowych, zwrócił się do generała Maxime’a Weyganda, aby ten odczytał Niemcom warunki, nad którymi nie wolno im było debatować. Pozostało im tylko zaakceptować bezwzględność zwycięzców. Gdy zaprotestowali przeciwko utrzymaniu morskiej blokady, wiedząc jak jest dotkliwa dla gospodarki i społeczeństwa, Foch powiedział twardo:

– Chciałbym przypomnieć panom, że to jest wojskowy rozejm, że wojna nie zakończyła się i to [warunki rozejmu – przyp. aut.] nakierowane jest na zapobieżenie kontynuowania wojny przez wasz naród. Musicie przypomnieć sobie odpowiedź daną nam przez Bismarcka w 1871 roku, gdy my zgłosiliśmy podobną prośbę [o łagodniejsze warunki – przyp. aut.]. Bismarck wtedy powiedział „Krieg is Krieg”, a ja mówię wam: „la guerre est la guerre”.

Wyznaczył Niemcom czas: 72 godziny na rozważenie warunków. Mogli tylko korygować błędne żądania, niemożliwe do spełnienia, jak demobilizacja większej liczy okrętów podwodnych niż służyły we flocie cesarskiej.

Zgodnie z postanowieniami układu rozejmowego podpisanego 11 listopada o godzinie 5:18, dokładnie w czasie wyznaczonym przez Focha, działania wojenne miały ustać tego dnia o godzinie 11:00 czasu paryskiego.

Marszałek Foch poszedł do telefonu, aby zadzwonić do premiera Clemenceau. Powiedział:

– Moja praca kończy się, zaczyna się pana praca.

Był żołnierzem i uznawał, że nie powinien robić nic więcej ponad to, czego dokonał. Oddawał zwycięstwo w ręce polityków. Nie sądził, że szybko przyjdzie mu podjąć walkę, tym razem z politykami, aby nie zmarnowali jego zwycięstwa.

* * *

Tuż po godzinie jedenastej porucznik Wilfred Thomas zszedł z piętra zrujnowanego budynku, jaki zajmowała jego drużyna, od kilkunastu dni odpierająca ataki amerykańskiego oddziału. Telefonista, który urządził swoje stanowisko w piwnicy, meldował, że jakimś cudem aparat zaczął działać, ale na krótko, jakby tylko po to, aby przekazać wiadomość ze sztabu pułku, że wojna się zakończyła. Dalszych rozkazów nie udało się odebrać.

Thomas usiadł na schodach, wpatrując się w kartkę, na której telefonista nabazgrał ołówkiem kilka zdań.

Spoglądał to w górę, gdzie nad drewnianą barierą schodów wychylał się kaemista, to w dół, gdzie w drzwiach piwnicy stanął telefonista. Po chwili inni żołnierze zaczęli odchodzić od swoich stanowisk.

Porucznik trzy lata walczył na froncie. Dwukrotnie był ranny, ale nie na tyle ciężko, aby zwolniono go z wojska. W lazarecie często myślał o dniu, w którym nagle zapadnie cisza, a on zapakuje swój plecak i pojedzie do domu. Miał dwoje dzieci, z których jedno urodziło się, gdy był na froncie. Widział je tylko raz, w czasie krótkiej przepustki do rodzinnego Sonnenfeld.

Podniósł się z drewnianych stopni i otrzepał mundur, jakby starając się przybrać świąteczny wygląd.

– Koniec wojny, chłopcy! – krzyknął w górę. Spodziewał się radości, ale odpowiedziała cisza. – Zbierać graty! Idziemy stąd!

Znowu poprawił mundur i ruszył do drzwi.

Amerykańskie okopy biegły pod lasem odległym o około 2 kilometry, a szary kamienny budynek zajmowany przez drużynę z jego plutonu, był jednym z nielicznych, jakie ocalały we wsi. Inne były już tylko stertą wypalonych kamieni, z których sterczały ceglane kominy.

Thomas stanął na wąskiej, brukowanej drodze, poprzegradzanej wywróconymi wazami, beczkami wypełnionymi kamieniami, omotanymi zwojami kolczastego drutu, wziął oddech i ruszył w stronę amerykańskich linii. Uważał, że powinien poinformować wroga, że jego pluton odejdzie ze wsi, zabierając niezbędny ekwipunek.

Minął barykadę przy ruinach kościoła i wyszedł na prosty odcinek drogi biegnącej w stronę lasu. Szedł coraz szybciej, a świadomość zakończonej wojny i powrotu do domu dopiero w tej chwili zaczynała do niego docierać.

Od pasma zasieków biegnących przed ostatnimi domami wsi do amerykańskich okopów było już niedaleko, więc podniósł kartkę nad głowę, jakby była białą flagą parlamentariusza. I wtedy rozległ się pojedynczy strzał. Porucznik Thomas zwalił się na bruk. Jeden strzał snajpera, prosto w serce pozbawił go życia. Był ostatnim żołnierzem poległym w Wielkiej Wojnie, w której walczyło ponad sześćdziesiąt pięć milionów żołnierzy, w której poległo lub odniosło rany bez mała trzydzieści milionów.

2. Doświadczenie wodzów. Część I

11 listopada. Pasewalk. Hitler

Pacjent szpitala wojskowego w Pasewalk, miasta oddalonego o 40 kilometrów na zachód od Szczecina, na wieść o zawarciu rozejmu przeżył szok, w wyniku którego ponownie stracił wzrok. Gefreiter[7] Adolf Hitler został przyjęty do szpitala w połowie października, kilka dni po tym, jak na niemieckie okopy na wzgórzach pod Wervick we Flandrii spadły brytyjskie pociski z gazem musztardowym, który oślepił wielu żołnierzy. Wśród nich był Adolf Hitler, aczkolwiek jego przypadek był zastanawiający dla miejscowego lekarza. Uznał, że to nie gaz był przyczyną utraty wzroku, choć gałki oczne były mocno zaczerwienione, a powieki opuchnięte. Doktor Karl Kroner doszukiwał się przyczyny w psychice żołnierza i wezwał na konsultacje szefa kliniki neurologicznej dr. Edmunda Forstera. Obydwaj uznali, że źródłem ślepoty jest histeria, jaka zawładnęła pacjentem na wieść o nieuchronności klęski wojsk niemieckich.

Adolf Hitler w szpitalu Pasewalk (stoi, drugi z prawej)

To, co działo się w szpitalu w Pasewalk, stało się możliwe tylko dzięki zeznaniom, jakie po wojnie dr Kroner złożył przed funkcjonariuszami amerykańskiego wywiadu. Inne ślady zostały zatarte: dokumentację lekarską policja zarekwirowała w 1933 roku, tuż po objęciu przez Hitlera urzędu kanclerza, a dr Edmund Forster popełnił samobójstwo. Śmierć zagroziła również dr. Kronerowi, którego aresztowano i zesłano do obozu koncentracyjnego. Tylko dzięki interwencji konsula generalnego Islandii, przyjaźniącego się z żoną lekarza, władze zgodziły się go uwolnić.

Zeznał, że Hitler całymi dniami, wodząc rękami po ścianach, wędrował po korytarzach, aby – wyczuwając obecność grupki chorych – stawać przy nich i wygłaszać płomienne przemówienia, w których oskarżał Żydów i marksistów o doprowadzenie Niemiec do klęski.

Wieści o zawieszeniu broni i rewolucji w Niemczech spowodowały gwałtowne pogorszenie stanu jego zdrowia.

W Mein Kampf[8] napisał później:

„To były okropne dni i jeszcze gorsze noce. Wiedziałem, że wszystko zostało stracone. Moja nienawiść do organizatorów tych wydarzeń ciągle wzrastała. Cesarz Wilhelm był pierwszym cesarzem Niemiec, który podał przyjazną dłoń marksistowskim przywódcom, mało dbając o to, że są to łotry bez honoru. Z Żydami nie ma żadnych porozumień – jest po prostu »to albo to«.

Postanowiłem zostać politykiem”.

Równie dobrze mógł postanowić, że zostanie cesarzem. Był bezdomnym włóczęgą. Demobilizacja skazywała go na życie, jakiego zaznał przed wstąpieniem do wojska: włóczęgostwo, sypianie w przytułkach dla bezdomnych, próby zarobienia na kawałek chleba. I tak się stało, gdy 19 listopada wypisany ze szpitala wyszedł na ulicę, zastanawiając się co ma dalej począć.

Pojechał do Monachium objętego rewolucją. Zamieszkał w schronisku dla bezdomnych przy Lothstrasse 29. Towarzyszył mu Ernst Schmidt[9], frontowy kolega. W pułku mówiono o nich, że są kochankami, o co otwarcie oskarżał ich trzeci z wojennych kamratów, Hans Mend.

Już w końcu listopada Hitler zgłosił się do swojego pułku, nie bacząc, że jest to „czerwona jednostka” rządzona przez rady żołnierskie.

W Mein Kampf napisał:

„Cała ta sprawa była dla mnie odpychająca, postanowiłem więc go opuścić [tzn. pułk – przyp. aut.] tak szybko, jak to było możliwe. W towarzystwie mojego wiernego kolegi z wojny, Ernsta Schmidta, przybyłem do Traunstein i pozostałem tam do rozwiązania obozu”.

W istocie został oddelegowany do oddziału wartowniczego w obozie dla jeńców wojennych w Traunstein, niewielkim mieście położonym około 100 kilometrów na południowy wschód od Monachium. Z tym że miejscowa jednostka też była dowodzona przez radę żołnierską, podobnie jak pułk w Monachium.

Rewolucja, Freikorps w walce z „Armią Czerwoną”

Fala bolszewickiej rewolucji zalała Bawarię. Proklamowano Bawarską Republikę Rad, z dwudziestotysięczną Armią Czerwoną robotników monachijskich fabryk, dowodzoną przez dwudziestopięcioletniego marynarza Rudolfa Eglhofera (zginął 3 maja 1919 roku). Ich sytuacja była jednak beznadziejna wobec skonsolidowanych sił antyrewolucyjnych, których trzon stanowiły Freikorpsy[10], liczne, złożone z żołnierzy zaprawionych w bojach na froncie, dobrze uzbrojone, dysponujące artylerią i pojazdami opancerzonymi. Na wieść o rozstrzelaniu przez rewolucjonistów ośmiu zakładników z arystokratycznego związku Thule Gesellschaft w maju 1919 roku wdarły się do miasta i po krwawych, zaciętych walkach odniosły zwycięstwo, przesądzając o upadku czerwonej rewolucji w Bawarii.

Adolf Hitler, który po rozwiązaniu obozu Traunstein wrócił do Monachium, pozostawał na uboczu tych wydarzeń. Pełnił straż na dworcu kolejowym albo w magazynie sprawdzał filtry starych masek przeciwgazowych. Starał się być potrzebny nowym dowódcom jako reprezentant batalionu. W jego postawie nie było nic z wrogości wobec rewolucyjnego reżymu. Nie przyłączył się do żadnej ze stron, co wydaje się sprzeczne z jego naturą i decyzją, jaką miał podjąć w szpitalu, że „zostanie politykiem”. Burzliwe wydarzenia tamtych dni tworzyły sposobność dla politycznego awansu. Mógł przyłączyć się do którejkolwiek ze stron, choć najbliższa była mu ideologia skrajnie prawicowej, antysemickiej i nacjonalistycznej Thule Gesellschaft[11]. Jego poglądy nie były jednak tak radykalne, jak później to przedstawiał. Można nawet dociekać, czy w tym okresie nie wykazywał sympatii socjaldemokratycznych. Jednak pozostał bierny. Być może zaważyły na tym lata frontowego życia, nie sprzyjające wyrabianiu samodzielności albo lęk przed przyszłością, w której jedynie koszary dawały nadzieję na przyzwoite życie. A może świadomość, że nie wybije się ponad rewolucyjną falę, gdyż niewiele miał do zaproponowania skołatanym ludziom. Wezwania do rozprawy z marksistami i Żydami, wygłaszane na ulicach, nie zwróciłyby na niego raczej uwagi.

Pozostał w wojsku. Przeniesiono go do specjalnego oddziału Bayerische Reichswehr Gruppenkommando, sformowanego w maju 1919 roku, tuż po upadku Bawarskiej Republiki Rad. Celem była inwigilacja i edukacja polityczna jako dwa środki, które miały nie dopuścić do ponownej eksplozji komunizmu. Hitler, jako jeden z V-Männer, czyli informatorów, miał obserwować działania partii politycznych i w takim charakterze 12 września 1919 roku został wysłany do piwiarni Sterneckerbräu na zebranie Niemieckiej Partii Robotniczej, sformowanej i kierowanej przez stolarza Antona Drexlera[12]. Niebawem wstąpił w jej szeregi. Później utrzymywał, że był siódmym członkiem tej partii, czemu zaprzeczał sam Drexler, dowodząc, że legitymacja została sfałszowana, a Hitler był pięćset pięćdziesiątym piątym członkiem. Nie wiadomo również, czy decyzję o wstąpieniu do organizacji DAP podjął sam, czy też wykonywał rozkaz swojego przełożonego. Wciąż pobierał pieniądze z wojskowej kasy – do 31 marca 1920 roku, gdy został zwolniony z wojska. Tak zdemobilizowany, członek Niemieckiej Partii Robotniczej, rozpoczął karierę polityczną.

11 listopada. Moskwa. Stalin

Józef Stalin.
Zdjęcie z czasu wojny z Polską

Gdy kilkanaście minut po godzinie 5:00 rano w wagonie w lesie Compiègne przedstawiciele Francji, Wielkiej Brytanii i Niemiec podpisywali rozejm, w Moskwie minęła 7:00 i Stalin wyszedł ze swojego mieszkania w budynku Senatu, położonego za murami Kremla. Wbrew nazwie apartament, jaki zajmował, był nad wyraz skromny. W dodatku dzielił go z Allilujewami, rodzicami jego przyszłej żony Nadieżdy (ożenił się w 1919 roku). Spieszył się na zebranie I Zjazdu Muzułmańskich Komunistów i temu poświęcił cały dzień. Wydawałoby się, że przełomowe wydarzenia we Francji go nie interesowały. W istocie Stalin wydawał się całkowicie obojętny wobec polityki międzynarodowej. Pochłaniała go praca organizacyjna w partii bolszewickiej i walka o zwycięstwo w budowie nowego ustroju w Rosji, jeszcze bardziej kariera. Bez wątpienia go ukształtowały (i jego karierę) ówczesne wydarzenia.

W czerwcu 1918 roku, po raz pierwszy od przechwycenia władzy przez bolszewików, wstał od biurka i pojechał na front. Nie miał żadnych doświadczeń w dowodzeniu oddziałami wojska. Nie miał pojęcia o strategii i taktyce, ale taki był czas, że rewolucjoniści musieli stawać wobec nadzwyczajnych wyzwań i, co niezwykłe, zwyciężali.

Włodzimierz Lenin i Józef Stalin w 1920 r.

Stalin 4 czerwca 1918 roku odjechał z moskiewskiego Dworca Kazańskiego w salonce włączonej do składu jednego z dwóch pociągów, nazwanych pancernymi, gdyż parowozy i niektóre wagony były osłonięte naprędce przyspawanymi płytami stalowymi. Strzeżony przez czterystu czerwonogwardzistów, którzy na miejscu mieli utworzyć jego oddział uderzeniowy, w towarzystwie sekretarza Fiodora Allulijewa i jego młodziutkiej siostry Nadieżdy, zatrudnionej jako maszynistka, wyruszał na front o szczególnym znaczeniu dla bolszewików: do Carycyna. To miasto nad Wołgą (w 1925 roku nazwane Stalingrad, w 1961 roku – Wołgograd), blokowało drogę do Moskwy z kierunku, z którego posuwały się armie białych, wystarczająco silne, aby pokonać bolszewików.

Carycyn miał też wielkie znaczenie gospodarcze. Był to ważny węzeł komunikacyjny, w którym krzyżowały się linie kolejowe i wodne, prowadzące z pól zbożowych Kubania i naftowych Kaukazu. Być może nafta nie miała jeszcze wielkiego znaczenia, ale brak zboża mógł powalić nową władzę. A w Moskwie i Piotrogrodzie szalał głód. Próby zdobywania zboża w najbliższym rejonie (na wsie wysyłano uzbrojone grupy robotników, aby konfiskowały ziarno) okazały się zupełnie nieskuteczne. Chłopi, z których wielu dopiero co wróciło z frontu, łapali za karabiny, aby bronić swoich zapasów. A większość żołnierzy ze specjalnych oddziałów zaciągnęła się, aby rabować, a nie zdobywać zboże dla państwa. Tym bardziej nie po to, by bić się z chłopami. Zbliżały się żniwa i gdyby po nich bolszewikom nie udało się napełnić moskiewskich i piotrogrodzkich spichlerzy, zmiotłaby ich rewolucja głodnych. Dlatego Lenin wysłał Stalina jako specjalnego pełnomocnika Rady Komisarzy Ludowych (rządu bolszewickiego) ds. zaopatrzenia w ziarno, aby zadbał o zaopatrzenie Moskwy. Wszelkimi środkami.

Po dwudniowej podróży dotarł do miasta ogarniętego chaosem, w którym grasowały bandy rabusiów. Rozplenili się spekulanci, fałszywi i prawdziwi rewolucjoniści, anarchiści i monarchiści, a na kolejowych bocznicach stały wagony z gnijącym zbożem, którego tak brakowało w Moskwie.

Stalin już następnego dnia po przyjeździe telegrafował do Lenina:

„Komisarze [wyznaczeni przez Stalina zamiast pięcioosobowych kolegiów partyjnych – przyp. aut.] odnajdują lokomotywy w miejscach, których kolegia nawet nie podejrzewały, że takie są. Śledztwo wykazało, że osiem lub więcej pociągów może być wysyłanych dziennie. Teraz zbieram pociągi w Carycynie. W ciągu tygodnia ogłosimy »tydzień zbożowy« i wyślemy do Moskwy około miliona pudów [tj. 16 380 ton – przyp. aut.] (...), o czym powiadomię Was odpowiednio”.

Józef Stalin i Kliment Woroszyłow – przyjaciele z Carycyna

Stalin, biurokrata, zręczny partyjny intrygant, po raz pierwszy użył swojej siły, jaka później wielokrotnie przynosiła mu zwycięstwa: brutalnej bezwzględności, która życie i cierpienie innych uznawała jedynie za narzędzie do zrealizowania celu. Jego oddział czterystu czerwonogwardzistów, wsparty przez miejscowych morderców z Czeka, Nadzwyczajnej Komisji do walki z Kontrrewolucją i Sabotażem[13], na ulicy wykonywał wyroki śmierci na tych, na których padł cień podejrzenia, że sabotują transport lub handlują zbożem. Stalin nie przyjmował usprawiedliwień, nie zastanawiał się nad winą, nie patrzył na prawdziwe przyczyny zastoju, nie zwracał uwagi na przynależność partyjną: kazał zabijać. Po raz pierwszy w Carycynie mógł przekonać się, jak skutecznym środkiem rządów jest terror.

Szybko zrozumiał, że do pełni władzy na tym rejonie brakowało mu uprawnień wojskowych. Te należały do dowódcy Północnokaukaskiego Okręgu Wojskowego, generała Andrieja Sniesariewa, doświadczonego dowódcy, bohatera wojny z Niemcami, który po rewolucji zdecydował się współpracować z bolszewikami. Na dowódcze stanowisko w maju 1918 roku wyznaczył go komisarz spraw wojskowych Lew Trocki, który rozumiał, że armia robotników i chłopów, jaką organizował, nie obejdzie się bez doświadczonych oficerów. Stalin nie akceptował takiego podejścia. Nie ufał tym ludziom i nigdy im nie wybaczył, że kiedyś służyli innej idei. Walkę o przejęcie władzy wojskowej w Carycynie zaczął od próby usunięcia generała Sniesariewa. Kazał go aresztować pod zarzutem kolaboracji z Francuzami. Nie zdobył się jednak na to, aby go rozstrzelać. W wyniku interwencji Trockiego, Sniesariew został zwolniony. Takiego szczęścia nie mieli inni byli carscy oficerowie. Kilkudziesięciu załadowano na barkę i zatopiono w Wołdze. Stalin udowodnił Trockiemu, że to jego rozkaz liczy się w Carycynie. A gdy nie mógł zrealizować swojej nienawiści ,odkładał ją, ale nigdy nie zapominał. Generał Sniesariew z jego rozkazu został rozstrzelany w 1937 roku, gdy Stalin rozpętał wielką czystkę, likwidując byłych carskich oficerów, nawet jeżeli przez lata wierną służbą dla Związku Radzieckiego zdobyli nawet marszałkowskie szlify.

Działalność na południu Rosji dała Stalinowi jeszcze jedno doświadczenie: wojskowe. Carycyn stał się frontowym miastem, które trzeba było obronić przed ofensywą białych. Atakowały wojska Antona Denikina. Wielkim zagrożeniem były uderzenia czterdziestotysięcznej kozackiej armii atamana Piotra N. Krasnowa. Stalin nie włączał się do bezpośredniego dowodzenia wojskami. To pozostawił Klimentowi Woroszyłowi[14], którego znał od wielu lat. Spotkali się w 1906 roku w Sztokholmie, gdzie brali udział w IV Kongresie Partii Socjaldemokratycznej. Woroszyłow, rewolucjonista i półanalfabeta (ukończył dwie klasy szkoły parafialnej), wykazywał duże zdolności organizacyjne. Zasłużył się przy formowaniu ukraińskiej 5. armii i potrafił skutecznie nią dowodzić.

Tam Stalin poznał Siemiona Budionnego[15], dowódcę kawalerii, którego wojska obrosły legendą.

Tam poznał także Aleksandra Jegorowa dowodzącego 9. armią, a potem 10. armią broniąca Carycyna.

Ci ludzie, już wkrótce mieli stać się jego pomocnikami w militarnej karierze, choć Jegorow zapłacił za to głową.

Gdy Stalin 22 października wracał do Moskwy, sytuacja wokół Carycyna była już jasna: bolszewikom, kosztem ogromnych strat (zginęło czterdzieści tysięcy bolszewickich żołnierzy), udało się obronić miasto przed białymi.

Zawarcie rozejmu w Wielkiej Wojnie nie wywołało wielkiego wrażenia w Moskwie. Bolszewiccy działacze zdawali się jeszcze nie doceniać skali zmian, jakie to wydarzenie miało wywołać w Europie, ani czerwonych buntów w Niemczech. Wojnę z Niemcami zakończyli wiele miesięcy wcześniej. Pochłaniała ich walka na wewnętrznym froncie, gdzie rozstrzygała się przyszłość komunizmu w Rosji.

Lew Trocki w przemówieniu, jakie wygłosił na VI Nadzwyczajnym Wszechrosyjskim Zjeździe Rad, obradującym w Moskwie w dniach 6‒9 listopada, skoncentrował się na sytuacji w Armii Czerwonej, jej zwycięstwach i zagrożeniach. O zakończeniu działań wojennych na zachodzie Europy wspomniał krótko:

„Niemcy bez wątpienia otworzą drogę przed Brytyjczykami i Francuzami, a nawet pomogą im w walce przeciwko nam”.

Dopiero kilka dni później, 18 listopada przemawiając na wspólnej sesji rad delegatów robotniczych, chłopskich i żołnierskich w Woroneżu, wskazał właściwy cel:

„Towarzysze! Obecnie walka traci charakter zmagań między nami a Niemcami, gdyż wolna Łotwa, wolna Polska i Litwa oraz wolna Finlandia, podobnie jak wolna Ukraina, nie będą już klinem, lecz ogniwem łączącym radziecką Rosję z przyszłymi radzieckimi Niemcami i Austro--Węgrami. Jest to początek federacji, początek europejskiej komunistycznej federacji, Związku Proletariackich Republik Europy!”.

To była zapowiedź ofensywy na Zachód. Tym ważniejsza, że przedstawiał ją komisarz spraw wojskowych, najbliższy współpracownik Lenina, człowiek uważany za następcę wodza rewolucji. I tak jak Lenin, Trocki wiedział, że państwo socjalistyczne nie utrzyma się otoczone przez państwa kapitalistyczne. Rosja Radziecka po zwycięstwie nad wrogiem wewnętrznym musiała podjąć ofensywę, w wyniku której w państwach ościennych zostałyby zainstalowane przyjazne rządy komunistyczne. Czas rewolucyjnego wrzenia w Niemczech, chaos, jaki powstał w wyniku rozpadu monarchii Austro-Węgierskiej, sprzyjał temu. Bolszewicy musieli się spieszyć.

3. Wersal

Wielka, wysoka na 13 i długa na 70 metrów Galerie des Glaces, Sala Lustrzana, zachwycająca malowidłami Charles’a Le Bruna i weneckimi lustrami odbijającymi światło wielkich okien z przeciwka, powoli wypełniała się tłumem mężczyzn w czarnych garniturach i wysokich białych kołnierzykach. Tysiąc osób zajmowało miejsca w trzech częściach tego pomieszczenia. Najdalej od wejścia wyznaczono miejsce dla prasy, zatłoczone już od wczesnego poranka. W drugiej, środkowej części stał stół w kształcie podkowy, przykryty czerwonym suknem ze złotym obramowaniem, za którym zasiedli członkowie delegacji. Pośrodku stołu wyznaczono miejsca dla najważniejszych: premierów Francji, Wielkiej Brytanii i prezydenta Stanów Zjednoczonych. Przewodniczący, francuski premier Georges Clemenceau[16] nazywany „le Tigre” (Tygrysem), a także „le Père-la-Victoire” (Ojcem zwycięstwa), czekał na wejście dwóch najważniejszych polityków: brytyjskiego premiera Davida Lloyda George’a i amerykańskiego prezydenta Woodrowa Wilsona[17].

Stół w Sali Lustrzanej, na którym podpisano traktat

Na sali nie było człowieka, który w większym stopniu niż premier Clemenceau przyczynił się do zwycięstwa Francji w Wielkiej Wojnie – marszałka Focha. Nie przyszedł, gdyż poróżnił się z politykami. Stał się ich zajadłym krytykiem.

Mówił głośno o swym zaniepokojeniu, gdyż uznał, że rozwój wydarzeń każe mu odrzucić żelazną zasadę „la grande Muette”[18], zabraniającą francuskim oficerom mieszać się do polityki. W jego ocenie prezydent Woodrow Wilson był naiwnym politykiem, którego było stać jedynie na opracowanie wstępnego planu neutralizacji Niemiec. Równie nierealnego, jak wiele innych prezydenckich pomysłów. Ligę Narodów Foch nazywał genewskimi pogaduszkami. Politykę zwycięskich mocarstw w sprawie wschodnich granic Polski określał jako zaproszenie do niemieckiej inwazji w niedalekiej przyszłości. W jego ocenie Polska stawała się centralnym punktem europejskiej polityki i należało zrobić wszystko, aby wzmocnić to państwo leżące między dwoma mocarstwami. Sam robił, co mógł. W styczniu 1919 roku autoryzował odesłanie do Polski oddziałów sformowanych we Francji. Błękitna Armia generała Hallera, siedemdziesiąt tysięcy uzbrojonych i dobrze wyszkolonych żołnierzy, z samolotami i stu dwudziestoma czołgami wróciło do Polski, co było ważne dla armii podejmującej walkę o wschodnie granice.

Wielka trójka w Wersalu (od prawej): David Lloyd George, Woodrow Wilson, Georges Clemenceau

Politycy słuchali jego ocen z widocznym lekceważeniem. Premier Lloyd George stwierdził:

– Podziwiam i kocham marszałka Focha, ale w sprawach politycznych jest jak dziecko.

Clemenceau posunął się dalej w swojej niechęci do żołnierza, który wypowiadał się w sprawach polityki. Proponując skład grupy uczestników paryskiej konferencji pokojowej, nazwisko marszałka umieścił na szóstym miejscu, a Francja mogła wyznaczyć pięciu delegatów. W ten sposób Foch stał się doczepionym obserwatorem bez prawa zabierania głosu.

Marszałek zrewanżował się, udzielając wywiadu londyńskiemu „Daily Mail” oraz francuskiemu „Le Matin”, choć w tej gazecie nie podano, że to on jest autorem mądrych i dalekowzrocznych opinii.

„Pamiętajcie, że siedemdziesiąt milionów Niemców zawsze będzie zagrożeniem dla nas – mówił Foch. – Co uratowało nas na początku wojny? Rosja. Dobrze, ale po której stronie Rosja będzie w przyszłej wojnie?

A następnym razem, pamiętajcie, Niemcy nie zrobią błędu. Przedrą się przez Północną Francję i uchwycą porty nad Kanałem jako bazę do operacji przeciwko Anglii. Mówicie, że Niemcy nie będą mieli broni? Ho, ho! Skąd wiecie? Gdy się okaże, że jednak mają, to będzie już za późno”.

Prezydent Woodrow Wilson – zadowolony polityk

Clemenceau czytając te wypowiedzi, wpadł we wściekłość i zażądał wyjaśnień. Równie niezadowolony był brytyjski premier, ale stwierdził tylko dyplomatycznie, że politycy muszą „mieć generałów, którzy słuchają rządu”.

Żaden z tych polityków decydujących o kierunku, w jakim miała pójść Europa, nie zastanawiał się, czy marszałek miał rację. Nawet wtedy, gdy Foch, odsunięty od polityki, pozbawiony prawa głosu obwieścił dramatycznie:

– To nie jest pokój. To zawieszenie broni na dwadzieścia lat.

Odmówił udziału w ceremonii podpisania traktatu w wersalskiej Sali Lustrzanej. Uważał, że tam Europa zacznie marsz ku następnej wojnie, której przebieg tak trafnie przewidział. Nie chciał do tego przykładać ręki.

Dochodziła godzina 15:00, gdy Clemenceau dał znać woźnym, aby uciszyli tłum.

Premier Georges Clemenceau
– „Ojciec zwycięstwa”

Na sali zapadła cisza. Wtedy francuski premier powiedział głośno: „Faites entrer les Allemands”.

To był czas jego osobistego triumfu, na który czekał od listopada 1917 roku, gdy stanął na czele rządu francuskiego. Wtedy trudno było wierzyć w zwycięstwo, a bunty, upadek morale w wojsku, wieści o rosyjskiej rewolucji, kapitulanckie nastroje, jakim ulegało wielu francuskich polityków, groziły klęską. Przezwyciężył to.

Dwaj strażnicy w paradnych mundurach ozdobionych srebrnymi łańcuchami otworzyli drzwi, przez które przeszli czterej oficerowie zwycięskich mocarstw. Tuż za nimi postępowali dwaj Niemcy: minister spraw zagranicznych, Hermann Müller[19] i mister transportu, Johann Bell. Szli szybko, wpatrzeni gdzieś w przestrzeń, zdając się nie zauważać otaczających ich ludzi. Clemenceau prowadził ich wzrokiem, a gdy usiedli powiedział:

„Messieurs, la seance est ouverte”.

„Obrady są otwarte”, ale „la seance” oznacza także „widowisko”.

Dla Clemenceau to miało być wielkie widowisko. Dlatego chciał, aby podpisanie traktatu odbyło się właśnie w wersalskiej Sali Lustrzanej, gdzie Niemcy upokorzyli Francję 18 stycznia 1872 roku, gdy po przegranej przez Francję wojnie z Prusami właśnie w tej sali obwołano cesarzem niemieckim króla Wilhelma I. Właśnie tego dnia, 18 stycznia 1919 roku, w rocznicę niemieckiego triumfu, który tak upokorzył Francuzów, konferencja pokojowa rozpoczęła obrady.

Podpisywanie traktatu przez delegację niemiecką

Clemenceau dążył do cofnięcia historycznego zegara i przywrócenia w zachodniej Europie sytuacji sprzed 1870 roku, który dla Niemiec był progiem szybkiego rozwoju gospodarczego, więc również militarnego. Traktat pokojowy miał uderzyć w postawy niemieckiej potęgi: pozbawić to państwo części terytorium, co równało się utracie wielu milionów obywateli, zabrać kolonie, osłabić flotę handlową, zmniejszyć armię do rozmiaru wewnętrznej siły zdolnej tylko pilnować porządku społecznego, i nakazać zapłacenie gigantycznych odszkodowań wojennych, co miało dopełnić spustoszenia w niemieckiej gospodarce.

Minister Johann Bell

Minister Hermann Müller

Francuski rząd uznawał, że to wszystko, co wydarzyło się w ciągu strasznych lat wojny, daje mu do tego prawo. Wielkie połacie kraju były spustoszone. Wojna pochłonęła życie jednego miliona trzystu pięćdziesięciu tysięcy francuskich żołnierzy, rany odniosło ponad cztery miliony, a sześćset tysięcy z nich zostało kalekami.

Inaczej na powojenne Niemcy patrzył brytyjski premier David Lloyd George[20]. Brytyjskie straty w ludziach były mniejsze, gdyż na wojnie zginęło dziewięćset tysięcy Anglików i obywateli kolonii brytyjskich, dwa miliony odniosło rany. Jednak pomijając kilkanaście bomb, które na Anglię zrzuciły Zeppeliny, to zniszczenia wojenne nie dotknęły tego państwa w najmniejszym stopniu.

Lloyd George uważał, że należy zachować silne Niemcy, aby były przeciwwagą nadmiernie silnej pozycji Francji, do której predestynowało to państwo wielkie zwycięstwo w wojnie. Dlatego gotów był torpedować projekty, które doprowadziłyby do zbytniego osłabienia Niemiec. Jego zdecydowanie było tym większe, że w dziedzinie polityki międzynarodowej był ignorantem. Miał niewielkie pojęcie o skutkach decyzji, jakie miały zapaść w Wersalu. Za to poddawał się emocjom, a jedna zdawała się przekładać na polityczne decyzje: nienawiść do Polaków. Tylko z tego powodu ani myślał działać na rzecz wzmocnienia Polski. Powiedział kiedyś: „Oddać Polakom Górny Śląsk, to jak dać małpie złoty zegarek”. Stawało się to szczególnie groźne w połączeniu z sympatią, z jaką odnosił się do Niemców, której nie zmniejszyła miniona wojna.

Zaprotestował przeciwko przyznaniu Polsce Gdańska, co postulowała Komisja Spraw Polskich. Pozbawiał Polskę miasta, z którym była związana od wieków i które miało być jedynym portem i organizmem gospodarczym w wąskim pasie wybrzeża, jakie Polska miała uzyskać. Był tak skuteczny w swoich zabiegach, że przeciągnął na swoją stronę prezydenta Stanów Zjednoczonych, brytyjska delegacja zaś opracowała projekt utworzenia Wolnego Miasta, pozostającego pod opieką Ligi Narodów.

Równie bezradny wobec skomplikowanych problemów europejskiej polityki był prezydent Woodrow Wilson, który nie miał najmniejszego doświadczenia w polityce międzynarodowej, a można było odnieść wrażenie, że starał się trzymać od niej jak najdalej. Doktor praw, czuły na problemy społeczne swojego kraju, skomplikowane mechanizmy, które miały przesądzić o życiu milionów Europejczyków, traktował jak zmaganie z prawniczymi problemami. Tym bardziej, że jego pojęcie o sytuacji w Europie było skostniałe i doktrynalne. Zdając sobie sprawę z tej słabości, uważał, że najlepszym rozwiązaniem będzie wspieranie brytyjskiego partnera.

W ten sposób przywary mentalne przywódców Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych spychały europejską politykę na niebezpieczną drogę.

Premier David Lloyd George
–zwolennik Niemiec, wróg Polski

Clemenceau nie mógł walczyć z dwoma sojusznikami. Musiał uznać, że podstawą trwałego pokoju europejskiego może być tylko współpraca anglo-francuska i nie zamierzał brytyjskiego sojusznika zrażać. Tym bardziej nie miał ochoty wchodzić w konflikt z potęgą gospodarczą zza oceanu, konieczną Francji do podźwignięcia się z wojennych zniszczeń. On też zdawał się ulegać emocjom. Dążenie do upokorzenia Niemców nie ograniczało się do widowiskowych gestów. Od pierwszej chwili, gdy niemiecka delegacja weszła do wagonu kolejowego w Compiègne, aż do chwili podpisania traktatu nie dopuszczono ich do głosu, dając ważkie argumenty tym, którzy w przyszłości chcieli budować swoją pozycję w niemieckim społeczeństwie przez głoszenie konieczności zerwania dyktatu wersalskiego. A narzucono im bardzo ciężkie warunki.

Niemiecka delegacja, która przybyła do Wersalu dopiero 29 kwietnia 1919 roku, a więc po trzech miesiącach trwających tam rozważań nad przyszłością Europy, mogła tylko zapoznać się z traktatowymi ustaleniami. Nie mogła ich odrzucić, gdyż oznaczałoby to wznowienie działań wojennych.

Zwycięzcy nakazywali uznanie przez rząd niemiecki wyłącznej odpowiedzialności Niemiec za wojnę i oddanie cesarza i innych zbrodniarzy wojennych wymiarowi sprawiedliwości.

Niemcy musieli zgodzić się na oddanie wszystkich kolonii, a na kontynencie przekazać Francji, Polsce, Danii, Belgii ziemie o łącznej powierzchni 67,3 tys. km², co stanowiło trzynaście procent powierzchni ich państwa, zamieszkałe przez ponad siedem milionów mieszkańców. Na innych terytoriach należących do Niemiec (Górny Śląsk, Warmia i Mazury) miały zostać przeprowadzone plebiscyty na temat przynależności państwowej.

Traktat stanowił, że niemieckie siły zbrojne zostaną ograniczone do stu tysięcy zawodowych żołnierzy i zabraniał powszechnej służby wojskowej. Tak ograniczona Reichswehra nie mogła mieć broni agresywnej: okrętów podwodnych, samolotów myśliwskich i bombowych, czołgów i pewnych rodzajów artylerii. W rezultacie została pozbawiona siły uderzeniowej.

„Hermann Müller“ i „Dr Bell“
– niemieckie podpisy
na wersalskim dokumencie

Na dodatek Niemcy musiały zapłacić zwycięzcom dwieście dwadzieścia sześć miliardów marek w złocie (w 1921 roku zmniejszono tę kwotę do stu trzydziestu dwóch miliardów). To był ciężar tak wielki, że na wieki powaliłby Niemcy i uniemożliwił odbudowę potencjału militarnego.

Członkowie delegacji, która zapoznała się z postanowieniami traktatu, premier Philipp Schneidemann i minister Urlich Graf von Brockdorff-Rantzau, odmówili podpisania traktatu i podali się do dymisji. Dlatego na ceremonię podpisania aktu do Wersalu przyjechali dwaj nikomu nie znani politycy: Müller i Bell.

Kiedy Clemenceau wypowiedział słowa otwierające główną część widowiska – podpisanie traktatu – Niemcy zerwali się z miejsc, nieco nerwowo, wiedząc, że to oni pierwsi mają podpisać dwustustronicowy dokument. Z wzrokiem utkwionym gdzieś w przestrzeni, tak jak wchodzili do Sali Lustrzanej, podeszli do rokokowego stołu, na którym rozłożono traktat. Obok leżały pióra, ale Müller, który podpisywał pierwszy, nie sięgnął po nie. W jakiś sposób dowiedział się, że dostarczył je Związek Alzacji i Lotaryngii, patriotyczna organizacja francuska. Podpis Niemca złożony za pomocą tego pióra pod dokumentem przywracającym te krainy Francji miałby wymowę symbolu, upokarzającego Niemców. Dlatego wyjął z kieszeni własne pióro, aby podpisać się: „Dr Müller”, obok lakowej pieczęci.

Potem podpisał się Dr Bell, który nie miał własnego pióra, ale uprzedzony o zasadzce zabrał z hotelu tanie, w drewnianej obsadce.

Widowisko dobiegło końca. Rodziły się upiory.

Bękart

Sierpniowy świt zapowiadał upalną pogodę. Na rozjaśniającym się niebie było widać rzadkie pasma chmur, które wnet ogrzane promieniami słońca miały zniknąć. Grupa jeźdźców zdążających piaszczystą drogą od północy zbliżała się szybko do chutoru, a w ciszy świtu tętent kopyt po wyschniętej glinianej drodze niósł się daleko. Żołnierz trzymający wartę przed bramą z bali obrócił się i pobiegł do niskiej chaty, aby zgodnie z rozkazem obudzić Stalina. Ten podniósł się ospale, opuścił bose stopy na klepisko i zaczął wpychać koszulę do spodni, gdy odgłosy jezdnych, dobiegające z podwórza, dały znać, że goście już są na miejscu. Po chwili drzwi się otworzyły. Pochylając głowę i przekładając nogę nad wysokim progiem wszedł Aleksandr Jegorow[21], dowódca Frontu Południowo-Zachodniego. Wracał z inspekcji armii konnej Budionnego. Tuż za nim w drzwiach pojawił się żołnierz z dzbankiem mleka. Postawił go na stole i wyprostował się, czekając na polecenia. Nie dostrzegając żadnego gestu, odwrócił się i szybko wybiegł.

Jegorow, zanim usiadł otrzepał mundur z pyłu, jaki pokrył kurtkę w czasie długiej jazdy.

– W jakim nastroju Budionny? – zapytał Stalin, przechylając gliniany dzbanek, żeby nalać mleko do kubków.

– Jak zwykle, bojowym – Jegorow usiadł przy stole i wyciągnął z kieszeni kartkę złożoną wielokrotnie. – Czytaj.

Wypił szybko mleko.

– Czytaj – powtórzył. – Nowa dyrektywa z 11 sierpnia.

Jegorow był dowódcą, ale bez Stalina, członka rady wojennej Frontu jego rozkazy nie były ważne. A nadszedł czas rozstrzygnięcia najważniejszego w ich życiu.

Michaił Tuchaczewski (z lewej) i Sergo Ordżonikidze, 1919 rok

Stalin powoli, z niechęcią sięgnął po kartkę depeszy z rozkazem Siergieja Kamieniewa, Naczelnego Dowódcy Armii Czerwonej. Zdawał się wiedzieć, jaką treść zawiera.

– Dwa dni temu przysłali? – zapytał.

W opóźnieniu, z jakim depesza dotarła do jego rąk, dostrzegł szansę na rozwiązanie problemu. Jegorow wzruszył ramionami. Łączność zawsze szwankowała u bolszewików.

Stalin zaczął czytać.

– „Front Zachodni przystępuje do decydującego ataku w celu rozbicia przeciwnika i opanowania rejonu warszawskiego” – czytał na głos. – „Wobec powyższego, na razie trzeba zrezygnować z bezzwłocznego opanowania rejonu lwowskiego na waszym froncie”.

Podniósł głowę.

– On już całkowicie zaufał Tuchaczewskiemu. Lenin też.

– Czytaj dalej – mruknął Jegorow.

– „Konieczne jest jak najszybsze przekazanie 12. armii” – podjął Stalin – „a następnie armii konnej pod bezpośrednie rozkazy dowódcy Frontu Tuchaczewskiego, przy czym Tuchaczewski podaje jako termin przekazania 12. armii – 13 sierpnia, a konnej – 15 sierpnia”.

Jegorow nie słuchał tekstu, który dobrze znał. Wstał i zaczął krążyć po izbie. Wreszcie zatrzymał się przy niskim oknie i patrząc na podwórze, powiedział, z trudem opanowując złość:

– Najlepsze związki mamy odesłać Tuchaczewskiemu. A na odwrocie masz drugą dyrektywę, przesłaną parę godzin później.

Stalin odwrócił kartkę:

– „W związku z powyższym dajcie rozkaz dowódcy 12. armii, aby nie tracąc ani chwili, przeszedł zdecydowanie do wykonania nowego zadania”.

Położył kartkę na stole i pochylił się.

– Jeżeli odeślemy 12. armię, to wielki kłopot dla nas nie będzie, ale bez 1. konnej Lwowa nie zdobędziemy!

Stalin wiedział, jaką siłę stanowiła konaramia Budionnego: osiemnaście tysięcy szabel, pięć pociągów pancernych, oddziały samochodów pancernych, trzysta pięćdziesiąt karabinów maszynowych na taczankach, eskadra lotnicza. W minionych miesiącach odniosła wiele zwycięstw nad wojskami Denikina, co dobrze wpłynęło na morale żołnierzy. To jej uderzenie na polskie linie pod Kijowem zmieniło bieg wojny. Potrzebował tej siły tak bardzo, że gotów był sabotować rozkazy dowództwa. To była sprawa honoru i ambicji.

On – Stalin, pozostawał w cieniu Lwa Trockiego, zajmującego najwyższe stanowisko w siłach zbrojnych oraz młodych dowódców, takich jak Tuchaczewski[22], którzy prowadzili swoje armie do zwycięstw w wojnie z Polską. Musiał więc odnieść wielkie, strategiczne zwycięstwo, a zajęcie Lwowa byłoby takim. Miał to być początek wielkiego marszu bolszewizmu na południe Europy: do Austrii, Węgier, Rumunii i dalej na południe Bałkanów. A Stalin uważał, że jest to kierunek ważniejszy niż droga przez Warszawę.

– To rozkaz – odezwał się Jegorow. On, absolwent elitarnej Kazańskiej Szkoły Junkrów, oficer, który przyłączył się do bolszewików jako pułkownik carskiej armii, nie był skłonny do lekceważenia rozkazów, tak jak Stalin, rewolucjonista, gotów do rokoszy przeciwko każdej władzy, nawet tej, którą sam ustanowił.

– Nie musieliśmy odebrać zanim Budionny nie poszedł w bój, a odwołać go – trudno – powiedział Stalin.

Jegorow, z ociąganiem, podniósł się ze stołka. Przez chwilę rozważał słowa Stalina, gdy uznał, że to dobre rozwiązanie, podszedł do drzwi i otworzył je szeroko:

– Adiutant!

Odczekał aż w drzwiach stanął żołnierz.

– Notuj, do towarzysza dowódcy Armii Czerwonej:

„Melduję, że waszą depeszę, tu podasz numery, dopiero co otrzymaliśmy i rozszyfrowaliśmy. Przyczyny opóźnienia wyjaśniamy. Armie naszego Frontu wykonują główne zadanie, jakim jest opanowanie rejonu Lwowa i Rawy Ruskiej, i są w to zaangażowane. Uważam za niemożliwe zmienić zadania postawione armiom”.

Podpiszcie: Dowódca Frontu i członek Rewolucyjnej Rady Wojennej. Wysłać jutro.

– I wezwać Budionnego – odezwał się Stalin. – Jeszcze dzisiaj musi ruszyć do natarcia na Lwów.

Dyrektywy z Moskwy dotarły do nich 13 sierpnia. Tego dnia wydali rozkaz Budionnemu, aby jego armia potężnym uderzeniem „zniszczyła nieprzyjaciela na prawym brzegu Bugu, sforsowała rzekę i na karkach pierzchających resztek 3. i 6. armii polskiej zajęła Lwów”.

Stalin był zadowolony, że Jegorow dał się przeciągnąć na jego stronę, choć zdawał sobie sprawę, że to rozwiązanie tymczasowe, a Dowództwo nie zrezygnuje z planu wsparcia Tuchaczewskiego, gdyż jego marsz na Warszawę uważało za ważniejszy niż walki o Lwów.

Armia Czerwona była u szczytu potęgi. Według oficjalnych danych radzieckich wojska liczące w czerwcu 1918 roku trzysta siedemdziesiąt cztery tysiące pięćset pięćdziesiąt jeden żołnierzy rok później osiągnęły już liczebność dwa miliony trzysta dwadzieścia tysięcy pięćset czterdzieści dwóch (w tym sześćdziesiąt tysięcy w służbach tyłowych, zaopatrzenia itd.), w czerwcu 1920 roku zaś – cztery miliony czterysta dwadzieścia jeden tysięcy dwieście czterdzieści żołnierzy (w tym dwieście czterdzieści jeden tysięcy dwieście czterdzieści w służbach tyłowych).

Tak szybki wzrost następował mimo ogromnych strat, jakie Armia Czerwona ponosiła w wojnie domowej, wskutek fali dezercji i gigantycznego bałaganu, w jakim przebiegała rekrutacja. Od 1 stycznia 1919 roku w ciągu dwóch lat do służby z opóźnieniem sięgającym nawet wielu miesięcy stawiło się dwa miliony osiemset czterdzieści tysięcy żołnierzy, którzy z różnych powodów o czasie nie dotarli do jednostek. Z nich półtora miliona powróciło dobrowolnie, gdy odnaleziono ich zagubionych w zamieszaniu w transporcie kolejowym, a reszta została schwytana. Specjalne komisje nie były skore do zabijania dezerterów, rozumiejąc, że w ten sposób powiększono by braki w szeregach czerwonego wojska. Z półtora miliona przywróconych do służby w 1919 roku tylko dziewięćdziesiąt pięć tysięcy zostało uznanych winnymi dezercji: z nich pięćdziesiąt pięć tysięcy wysłano do karnych batalionów, sześć tysięcy zostało skazanych na karę więzienia w zawieszeniu, cztery tysiące skazano na karę śmierci przez rozstrzelanie, której wykonanie zazwyczaj zawieszano. W rezultacie w tamtym roku przed plutonami egzekucyjnymi postawiono tylko sześciuset dezerterów, z reguły winnych zbrodni popełnionych przy okazji dezercji: zabójstw oficerów lub żołnierzy ścigających, rabunków i napadów na ludność cywilną. Tak więc wieści o masowych egzekucjach były bardzo przesadzone, ale spełniały swoje zadanie, szerząc strach w szeregach wojska.

Armia Czerwona miała zrealizować główny plan bolszewickich władz: zanieść na bagnetach rewolucję do państw odzyskujących niepodległość po zakończonej wojnie.

Wszędzie metoda była taka sama: bolszewickie oddziały posuwające się za wycofującymi się na zachód wojskami niemieckimi wkraczały na ziemie, które zgodnie z dekretami o samostanowieniu narodów, jakie partia obwieściła w 1917 roku, powinny stać się państwami niezależnymi. Ich zbrojna obecność pozwalała powołać tam władze, w skład których wchodzili miejscowi komuniści wspierani, czy raczej kontrolowani, przez bolszewików przysłanych z Moskwy.

W grudniu 1918 roku utworzono Litewską Socjalistyczną Republikę Radziecką. W nocy z 1 na 2 stycznia 1919 roku, już pod osłoną wojsk bolszewickich, powołano w Mińsku Białoruską Socjalistyczną Republikę Radziecką, a 27 lutego 1919 roku obydwa państwa połączyły się tworząc Litewsko-Białoruską Republikę Rad (Litbieł). Jej terytorium miało także wchłonąć polskie ziemie: Suwalszczyznę i Podlasie.

Józef Piłsudski i Edward Rydz-Śmigły

Armia Czerwona uderzyła też na południe, na Ukrainę, gdzie kształtowały się dwa niezależne państwa: Ukraińska Republika Ludowa i Zachodnioukraińska Republika Ludowa. Zacięte, krwawe walki nie przyniosły jednak rozstrzygnięcia, jakiego oczekiwała Moskwa.

Postępy Armii Czerwonej i próby odzyskania kontroli nad dawnymi dzielnicami carskiej Rosji stanowiły oczywiste zagrożenie dla Polski.

We wrześniu 1919 roku w czasie narady w Belwederze major Ignacy Matuszewski[23] z Oddziału II Naczelnego Dowództwa WP (od lipca 1920 roku szef Oddziału w stopniu podpułkownika) informował Józefa Piłsudskiego, referując oceny wywiadowcze:

– Walna rozprawa wojenna z Rosją Sowiecką jest nieunikniona. Przez nią postanowiona i gotowana; jest tylko kwestią czasu. Wobec zbliżającego się końca wojny domowej w Rosji, pochód Armii Czerwonej na Zachód staje się punktem pierwszym w kolejności jej planów.

W istocie dowództwo Armii Czerwonej planowało rozpoczęcie ofensywy przeciwko Polsce na wiosnę 1920 roku. Wtedy, po zwycięskim zakończeniu zmagań na froncie wewnętrznym, zarówno z wojskami Denikina i Judenicza, idącymi na Moskwę i Piotrogród, jak i wojskami białych na Syberii oraz w Archangielsku i Murmańsku, bolszewicy mogli całą siłę skierować przeciwko Polsce.

Józef Piłsudski zdawał sobie sprawę z nieuchronności tego wielkiego konfliktu zbrojnego.

„Aby ta rewolucja przez sowieckie bagnety do nas przyniesioną nie była, trzeba natężyć siły, by daleko od nas obalić wszystkie próby narzucenia nam raz jeszcze obcego życia.

(...) Wolność musi odrzucić wszystko to, co wolności tej zagraża, jak najdalej od swych granic!”.

W jego planie zabezpieczeniem dla odradzającej się Polski miał być pas państw sfederowanych: Litwy, Łotwy, Białorusi i Ukrainy, oddzielających nasz kraj od Rosji, bez względu na to czy pozostałaby czerwona, czy – po klęsce bolszewików – powróciła do ustroju sprzed rewolucji.

Polska interwencja nakierowała się na Ukrainę, gdzie sytuacja była niestabilna. Krwawe walki toczyły tam wojska nowych państw Ukraińskiej Republiki Ludowej i Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej, armie białych, zdecydowane przywrócić imperialny porządek, i armie bolszewickie.

Piłsudski miał plan:

„Jest prawdą, że bolszewików trzeba pobić i to niedługo. Póki jeszcze nie wzrośli w siłę. Trzeba ich zmusić do tego, żeby przyjęli rozstrzygającą rozprawę. I sprać ich tak, żeby ruski miesiąc popamiętali. A żeby to osiągnąć, trzeba im nadepnąć na tak bolesne miejsce, żeby nie mogli się uchylać i uciekać. Moskwa takim miejscem nie jest. Kijów, to jest ich czuły punkt. Z dwóch powodów: po pierwsze Moskwa bez Ukrainy będzie zagrożona głodem; po drugie, jeśli pójdzie dalej nasze porozumienie z Ukraińcami, jeśli zawiesimy nad nimi [tj. bolszewikami – przyp. aut.] groźbę zorganizowania się niepodległej Ukrainy, to tej groźby oni nie będą mogli zaryzykować i będą musieli pójść na walną rozprawę”.

Piłsudski doceniał jednak siłę bolszewickiego wroga i liczył na pomoc Ententy.

Premier Ignacy Paderewski, reprezentując Polskę w Wersalu w rozmowie z brytyjskim premierem Lloydem Georgem, oświadczył, że Polska mogłaby podjąć wielką operację przeciwko Rosji Radzieckiej i wystawić na wiosnę 1920 roku półmilionową armię, jeśli Ententa pomogłaby ją uzbroić i wyposażyć.

Ten projekt rozpatrywały przez wiele tygodni rządy Francji, Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych. Ostatecznie upadł ze względu na stanowisko Waszyngtonu, który darzył wyraźną sympatią bolszewickie rządy i był na jak najlepszej drodze do uznania tej władzy, udzielenia pomocy gospodarczej i zawarcia z nią traktatów. Wielka Brytania i Francja gotowe były jedynie udzielać pomocy materiałowej wojskom białych i nie chciały angażować się w bezpośrednie walki z bolszewikami. A Polska nie kwapiła się do wspierania białych, gdyż wszelkie rokowania z dowódcami tych sił kończyły się na deklarowanej przez nich chęci odbudowy imperium carów, w którym nie było miejsca dla niepodległej Polski.

Piłsudski nie spodziewał się jednak, jak bardzo jego wizja biegu wschodnich granic Polski nie spodoba się szefom zachodnich mocarstw i jak dotkliwy cios otrzyma.

W pierwszej dekadzie kwietnia 1920 roku, po zwycięskich operacjach wojsk polskich na Litwie i Białorusi, które zażegnały niebezpieczeństwo utworzenia tam bolszewickiego państwa, marszałek Józef Piłsudski przystąpił do realizacji swojego wielkiego planu odepchnięcia czerwonego niebezpieczeństwa i uderzenia na najważniejszym kierunku: na południu.

Polska 3. armia dowodzona przez generała Edwarda Rydza-Śmigłego 25 kwietnia 1920 roku ruszyła na wschód, rozpoczynając ofensywę, której celem było zajęcie Kijowa. Miało to zapoczątkować odtworzenie niepodległego państwa ukraińskiego, oddzielającego Polskę od Rosji. Równocześnie rozgromienie południowego zgrupowania armii bolszewickich, uniemożliwiłoby ich kontrakcję.

Pierwsze dni przyniosły wielkie sukcesy. Wojska radzieckie zostały zepchnięte za Dniepr i już 7 maja 1920 roku polscy żołnierze weszli do Kijowa. Sukces jednak był połowiczny, gdyż Armia Czerwona nie została pobita. Uchylała się od przyjęcia decydującej walki i po cofnięciu się za Dniepr szybko uzupełniała straty, ściągając oddziały z innych części kraju.

Bolszewicka siła – 1. armia konna Budionnego

Uderzyły za wcześnie, 14 maja 1920 roku, gdy nie osiągnęły jeszcze pełnej siły i ich atak został odparty. Zwycięstwo polskich wojsk było krótkotrwałe, gdyż znad Morza Czarnego nadciągała 1. armia konna Budionnego. Pierwszy atak nie przyniósł Kozakom sukcesu. Polskie oddziały trzymały się mocno. Jednakże przewaga była już po stronie bolszewików. 5 czerwca konarmia przełamała polski front i wdarła się na 20 kilometrów w głąb naszej obrony. Kolejne dni przyniosły nowe zwycięstwa bolszewikom, którzy zajęli Żytomierz i Berdyczów. Było to szczególnie groźne, gdyż przerwali połączenia kolejowe z Kijowem, uniemożliwiając ruchy polskich wojsk i dostawę zaopatrzenia.

W tej sytuacji musiał rozpocząć się wielki odwrót wojsk polskich, spychanych na zachód przez bolszewickie armie uformowane we Fronty.

Tę organizację wprowadzono latem 1918 roku, uznając ją za podstawę funkcjonowania Armii Czerwonej. 19 lutego 1919 roku utworzono Front Zachodni, dowodzony przez komfronta Michaiła Tuchaczewskiego. 1 października 1919 roku sformowano Front Południowo-Zachodni pod dowództwem komfronta Aleksandra Jegorowa, przy którym był Józef Stalin jako członek Rady Wojennej. W szczytowym okresie wojny polsko-bolszewickiej, tj. lipiec–sierpień 1920 roku, Front Tuchaczewskiego liczył trzysta osiemdziesiąt jeden tysięcy żołnierzy, w tym sto trzydzieści sześć tysięcy szabel i bagnetów, Front Południowo-Zachodni zaś – dwieście osiemdziesiąt jeden tysięcy, w tym sto czterdzieści siedem tysięcy szabel i bagnetów. Obydwa, połączone stanowiły siłę, której Wojsko Polskie nie mogło się przeciwstawić.

Francja i Wielka Brytania, które z dezaprobatą odnosiły się do planów politycznych i wojskowych Piłsudskiego, postanowiły zmusić krnąbrną Polskę do poddania się ich wizji przebiegu granic w Europie Środkowej. Nie było to możliwe, gdy polskie wojska parły na wschód, ale czas klęski i odwrotu stał się najlepszą ku temu okazją. Polski rząd, pozbawiony argumentów, jakie dają zwycięstwa, wiedząc, że musi ratować kraj przed zgubą, gotów był do największych ustępstw. Dlatego Wielka Brytania i Francja na międzynarodowej konferencja, jaka zaczęła się w Spa 5 lipca 1920 roku zażądały od polskich władz podpisania wyjątkowo niekorzystnego układu. Główne punkty sprowadzały się do zawarcia rozejmu z Rosją bolszewicką, przyjmując jako podstawę granicę wyznaczoną przez brytyjskiego ministra spraw zagranicznych, Lorda Curzona. Miała biec od Grodna przez Brześć, na wschód od Hrubieszowa, Przemyśla do Karpat. Wilno i cały okręg wileński zostałyby oddane Litwie. Polski rząd miał przyjąć arbitralne decyzje mocarstw zachodnich w sprawie sporu terytorialnego z Litwą i Czechosłowacją, a także w sprawie państwowej przynależności Galicji Wschodniej. Za cenę tych ustępstw mocarstwa zachodnie mogłyby skłonić władze Rosji Radzieckiej do wstrzymania działań wojennych i rozpoczęcia rokowań pokojowych.

Każdy dzień pogarszał sytuację militarną. Bolszewicy szli na Warszawę. Jej obrona wydawała się niemożliwa. Polskim żołnierzom zaczynało brakować uzbrojenia i amunicji, gdyż rządy Wielkiej Brytanii i Francji nie zamierzały przyjść z pomocą wojskową. Bały się własnej klasy robotniczej, która opowiadając się po stronie bolszewików, groziła strajkiem generalnym. Londyńscy dokerzy odmówili załadunku materiałów wojennych dla Polski. Dostawy blokowali Niemcy. W Wolnym Mieście Gdańsku zastrajkowali niemieccy dokerzy. Czechosłowacja ogłosiła ścisłą neutralność, co oznaczało zamknięcie możliwości przewozu broni i amunicji przez to państwo.

Maxime Weygand

Polska delegacja, której przewodził premier Władysław Grabski, nie widząc innej możliwości ratowania kraju przed bolszewicką nawałą, zgodziła się na podpisanie takiego układu, co jedynie rozzuchwaliło brytyjskich i francuskich polityków. Uznali, że ich ingerencja w polskie sprawy może pójść znacznie dalej. Tymczasem rząd Rosji Radzieckiej ani myślał podporządkowywać się ustaleniom ze Spa i wstrzymywać pochodu swoich wojsk, które miały zamienić Polskę w Republikę Rad. Walki trwały, co oznaczało, że podstawowy warunek polskich ustępstw, jakim był rozejm, nie został zrealizowany. Mimo to Wielka Brytania i Francja żądały, aby Polska wypełniła podpisane zobowiązania. I posunęły się dalej. Do Warszawy 26 lipca przyjechał generał Maxime Weygand[24], szef Sztabu Naczelnego Dowódcy Wojsk Sprzymierzonych. On miał być nowym Naczelnym Dowódcą wojsk polskich! To brytyjski premier David Lloyd George uznał, że Piłsudskiego trzeba odsunąć od dowodzenia wojskiem i pozbawić władzy państwowej. W tym zamiarze Brytyjczyków wspierał Ignacy Paderewski, wskazując na Romana Dmowskiego jako premiera oraz prezentując listę oficerów, którzy mogliby zastąpić Piłsudskiego. Lord Edgar Vincent D’Abernon, członek francusko-brytyjskiej misji przysłanej przez premiera Lloyda George’a do Warszawy, 27 lipca w rozmowie z wicepremierem Ignacym Daszyńskim zaproponował oficjalnie, by Weygand objął stanowisko Naczelnego Dowódcy. Zapewne Brytyjczyk zakładał, że uda mu się przełamać opór Polaków i samego Weyganda. Francuz dobrze wiedział, jak trudna jest sytuacja i nie uśmiechało mu się obejmowanie dowodzenia wojskiem, nad którym wisiała klęska. Dał temu wyraz w liście do marszałka Focha, pisząc:

„Piłsudski jest głównym sprawcą poważnej sytuacji, w której znajduje się jego kraj”.

Nawarzył piwa, to niech wypije – stary żołnierz kierował się tą prostą zasadą. Być może lepiej od kolegów polityków zdawał sobie sprawę ze złożoności całej sytuacji. Zamiana na stanowisku Naczelnego Wodza nie skłoniłaby bolszewików do zatrzymania wojsk, skoro one szły po zwycięstwo. Bojkotowali wszelkie propozycje rokowań rozejmowych z Polakami, a kiedy wreszcie na to przystali, robili wszystko, aby je odwlec. Przyjęli polską delegację, ale natychmiast zakwestionowali uprawnienia, które obejmowały tylko podpisanie rozejmu, a nie zawarcie traktatu pokojowego. Zażądali przeniesienia rozmów z Baranowicz do Mińska, gdzie stacjonował sztab Tuchaczewskiego.

A wojska bolszewickie nadchodziły. Miały objąć Warszawę od północy, gdzie Tuchaczewski skoncentrował główne siły i od południa, gdzie miały stanąć dwie armie odesłane spod Lwowa. Póki nie nadeszły, pozostawała tam Grupa Mozyrska. Słaba, niespełna dziesięć tysięcy żołnierzy, rozciągnięta jak struna na przestrzeni 200 kilometrów. Szykowała się do uderzenia na rejon Dęblin–Kozienice, a jej dowódca Tichon Chwiesin zupełnie nie zdawał sobie sprawy, jakie siły polskie stoją po drugiej stronie.

Być może ten sam błąd popełniał Tuchaczewski, który mimo spóźniających się armii spod Lwowa nie zdecydował się wstrzymać działań północnego skrzydła. Bez wątpienia było to wynikiem presji Lenina, oczekującego szybkiego pokonania Polski i przeniesienia rewolucji do Niemiec. Na pewno obydwaj nie doceniali możliwości odbudowy polskich sił. Bolszewicki wywiad donosił: wojsko wykrwawione, żołnierze zdemoralizowani klęskami, zmęczeni długotrwałym odwrotem, podatni na propagandę komunistyczną.

Rankiem 14 sierpnia do Mińska wyjechała polska delegacja przerażona bliskością ostatecznej klęski.

Wojna polsko-bolszewicka,
ostatnie namaszczenie żołnierza

Strona radziecka postawiła warunki, których cel był jednoznaczny: Polska miała wyjść z tej wojny nie tylko pobita, ale słaba, rozbrojona i całkowicie podporządkowana Moskwie. Zażądano, aby nowa granica biegła wzdłuż linii Curzona, domagano się zdemobilizowania większości sił zbrojnych, godząc się tylko na pozostawienie pięćdziesięciotysięcznej armii, bez magazynów broni i nowych dostaw, gdyż przemysł zbrojeniowy zostałby zlikwidowany. Było oczywiste, że rozbrojona Polska szybko zostałaby wchłonięta przez Rosję Radziecką. Co gorsza żądania te popierał premier Lloyd George. W Izbie Gmin usprawiedliwiał bolszewickie warunki:

– Rząd radziecki miał prawo wziąć jako podstawę warunków fakt, że Polska była stroną zaczepiającą i że zaczepkę swą podjęła mimo ostrzeżeń ze strony Ententy. Z tego powodu rząd radziecki ma prawo żądać takich gwarancji, jakich w podobnym wypadku zażądałoby każde państwo, aby zabezpieczyć się przed powtórzeniem zaczepki.

Gdy 12 sierpnia 1920 roku wojska Frontu Zachodniego doszły do polskich linii obronnych pod Warszawą, Tuchaczewski krzyknął:

– Jeszcze szesnaście wiorst i Europa!

Zwycięstwo było już w zasięgu ręki, ale ani Tuchaczewski, ani Kamieniew nie przewidzieli, jak szybko odrodzi się siła bojowa polskich wojsk. Nie mogli też wiedzieć, że polskie dowództwo znało zamiary bolszewickich dowódców i śledziło ruchy wojsk, co na wielkim froncie ciągnącym się przez 800 kilometrów wydawało się nieprawdopodobieństwem. Stało się to możliwe w wyniku działania polskiego radiowywiadu, który przechwytywał i odczytywał bolszewickie radiogramy. To był element wielkiej strategii, który miał zaważyć na wynikach decydującego starcia pod Warszawą.

Bolszewicy powtórzyli błąd wojsk carskich z 1914 roku, który przesądził o biegu walk na froncie wschodnim.

Wtedy oddziały szybko przemieszczające się na wielkich obszarach, nie mogły korzystać z najbezpieczniejszej formy łączności, jaką było przekazywania rozkazów i raportów przez łączników lub za pomocą telefonów i telegrafów połączonych kablami. To wymagało rozwinięcia tysięcy kilometrów kabla łączącego dowództwa armii, korpusów, dywizji. Sztaby musiały więc korzystać z łączności radiowej, a wiadomość wychodzącą w eter mogli przechwycić wrogowie, z tym że w 1914 roku, gdy łączność radiowa była wciąż nowością, niewielu dowódców zdawało sobie sprawę z tego zagrożenia. Równie niewielu wiedziało, że bezpieczeństwo łączności mogą zagwarantować tylko szyfry, uniemożliwiające wrogowi poznanie komunikowanej treści. Dlatego już na początku działań wojennych Rosjanie ponieśli klęskę, tak wielką, że zadecydowała o dalszym biegu wojny na wschodnim froncie.

W sierpniu 1914 roku dwie carskie armie ruszyły na Prusy Wschodnie, aby tam zadać Niemcom nokautujący cios. Nikt z rosyjskich dowódców nie zdawał sobie sprawy, jakie znaczenie będzie miał znikomy zapas kabla telefonicznego, który oddziały łączności ze sobą wiozły: niewiele ponad 500 kilometrów, co miało starczyć na całą kampanię. Dla porównania w tym samym czasie wojska brytyjskie we Francji mogły rozwijać każdego dnia ponad 4000 kilometrów kabla. Ten brak przeszedł niezauważony, gdyż przed rozpoczęciem marszu rosyjskie armie korzystały z cywilnych central telegraficznych i telefonicznych. Po przekroczeniu granicy Prus Wschodnich musiały już rozciągać linie telefoniczne z dowództwa armii do dowództw korpusów i dywizji. Na jednostki niższego szczebla już kabla nie starczyło, a i tak szybko zużyto zapasy. W tej sytuacji wymiana informacji mogła następować tylko drogą radiową, co nie stwarzało problemu, gdyż wojska rosyjskie miały około dwieście radiostacji. Ale nie wszystkie korpusy i dywizje dostały szyfry, więc rozkazy musiały być nadawane otwartym tekstem. Generałowie Hindenburg i Ludendorff czytali depesze dostarczane im z radiostacji nasłuchowej w Królewcu i wiedzieli, co wróg ma zamiar zrobić, w którą stronę skieruje swoje wojska, kiedy i z jaką siłą zaatakuje.

Rosjanie musieli przegrać wielką bitwę, która do historii przeszła jako bitwa pod Tannenbergiem. Stracili w niej trzydzieści tysięcy zabitych, rannych i zaginionych, ponad sto tysięcy żołnierzy poszło do niewoli, jedna z ich armii przestała istnieć. W istocie ta klęska, która zniszczyła morale rosyjskich wojsk, miała wpływ na przebieg całej wojny na froncie wschodnim.

Do połowy września 1914 roku wszystkie rosyjskie oddziały otrzymały szyfry, ale niedługo potem szef podsekcji austro-węgierskiej służby deszyfrowania (Dechiffrierdienst) kapitan Hermann Pokorny wszystkie rosyjskie szyfry złamał. Z pomocą przybył Ludwig Deubner, profesor filologii, który utworzył grupę dekryptażu w dowództwie niemieckim. Niemiec i Austriak wspólnymi siłami potrafili poradzić sobie z każdym szyfrogramem przejętym przez austriackie lub niemieckie stacje nasłuchowe. Od tego czasu sukcesy tej grupy wyznaczały zwycięstwa, a gdy rosyjskie dowództwo zmieniało szyfry i na pewien okres zamiary Rosjan pozostawały dla Pokornego–Deubnera tajemnicą, Rosjanie odnosili zwycięstwa.

Major Jan Kowalewski.
Zdjęcie z lat 30-tych

Polskie Wojsko doceniło znaczenie radiowywiadu, zapewne dlatego, że decyzja spoczęła w rękach oficerów, którzy szlify zdobyli w armii austriackiej. Pułkownik Józef Rybak, szef wywiadu i ściągnięty przez niego pułkownik Karol Bołdeskuł, który od 1 lutego 1916 roku do 1 sierpnia 1917 roku kierował radiowywiadem państw centralnych na froncie wschodnim, wiedzieli, jakie znaczenie dla walk na froncie wschodnim miało rozszyfrowywanie rosyjskich depesz. A dowództwo dało im wolną rękę.

W Sztabie Generalnym już od listopada 1918 roku działał Wydział Informacyjny, w którego składzie była sekcja szyfrów. Materiał do pracy dostarczał nasłuch radiowy prowadzony przez sześć radiostacji pracujących bez przerwy przez całą dobę. Była to silna grupa, zważając, że w całym Wojsku Polskim było wówczas dwadzieścia sześć takich aparatów.

Pułkownik Karol Bołdeskuł 1 kwietnia 1919 roku objął stanowisko szefa Oddziału Informacyjnego. Nie tylko był najwyższej klasy fachowcem, ale znał tych, którzy mogli poradzić sobie z trudnym zadaniem łamania szyfrów. Ściągnął do sekcji szyfrów najbardziej doświadczonych byłych oficerów armii austro-węgierskiej: poruczników Jakuba Plezię, Józefa Stanslickiego, Franciszka Cepaka, Stanisława Srokę i porucznika Jana Kowalewskiego, wywodzącego się z armii rosyjskiej. A już pracował tam kapitan Franciszek Pokorny, krewny austriackiego geniusza dekryptażu Hermanna. Nie sposób określić, czy wykorzystywał on niezwykłą wiedzę swojego kuzyna, choć wydaje się to naturalne, że zwracał się do niego o pomoc przy rozwiązywaniu najważniejszych problemów łamania bolszewickich szyfrów.

Największa zasługa przypadła jednak Janowi Kowalewskiemu[25], co było oczywiste, gdyż, mając za sobą służbę w armii rosyjskiej, najlepiej znał ten język, zwyczaje, skróty, żargon wojskowy. Miało to ogromne znaczenie przy rozwiązywaniu szyfrowych łamigłówek. Przesądził przypadek. Przyjął zastępstwo na dyżurze od kolegi, Stanisława Sroki, który wyjechał na ślub siostry. Ta praca nie wymagała wytężania intelektu i sprowadzała się do sortowania depesz. Monotonia nocnego zajęcia skłoniła Kowalewskiego do próby odczytania zaszyfrowanej depeszy. Ten człowiek o ścisłym umyśle, mimo że bez żadnego przygotowania kryptologicznego, do świtu odczytał pierwszą bolszewicką depeszę. Na wieść o tym sukcesie dowództwo przeniosło go do Sekcji Szyfrów, gdzie przystąpił do organizowania grupy pracującej nad szyframi bolszewickimi i wojsk białych. Wciągnął do współpracy matematyków: dr. Stanisława Leśniewskiego, Stefana Mazurkiewicza i Wacława Sierpińskiego. W sierpniu 1919 roku jego zespół łamał bolszewickie klucze szyfrowe od kilku godzin do trzech dni.

Wojna polsko-bolszewicka, ochotniczy oddział kobiet

Na podstawie przechwyconych i odszyfrowanych rozkazów już w końcu lipca 1920 roku ustalono, że dwa wrogie Fronty: Zachodni pod dowództwem Tuchaczewskiego i Południowo-Zachodni pod dowództwem Jegorowa i Stalina rozchodzą się. Pierwszy, Tuchaczewskiego, kierował się na Warszawę, a drugi poszedł na Lwów. Między nimi pozostała słaba Grupa Mozyrska, której przypadło osłanianie wojsk Tuchaczewskiego od południa.

Naczelny Wódz Józef Piłsudski mógł szybko zorientować się, jaki błąd popełnił wróg, pozostawiając na południu przestrzeń dla manewru polskich wojsk. Już w nocy z 5 na 6 sierpnia 1920 roku zdecydował się wprowadzić w życie plan, którego istota polegała na zatrzymaniu pod Warszawą głównych sił bolszewickich, przy jednoczesnym wydzieleniu grupy uderzeniowej i przesunięciu jej daleko od stolicy, za rzekę Wieprz, skąd uderzyłaby na południe, w najsłabsze miejsce wroga.

Armia polska była wyczerpana krwawymi walkami toczonymi podczas odwrotu spod Kijowa. Wojsko potrzebowało ludzi. Nastał czas, w którym morale, zapał i poświęcenie liczyły się tak samo, jak wyszkolenie i doświadczenie bojowe.

Kolumna jeńców bolszewickich w okolicach Radzymina

W Warszawie przed punktami werbunkowymi ustawiały się długie kolejki, których przeważali ludzie młodzi pochodzący ze wszystkich środowisk społecznych. Obrona stolicy stała się świętym obowiązkiem każdego Polaka. Co dziesiąty żołnierz wojska polskiego, które wyruszyło do boju o Warszawę, był ochotnikiem.

Po południu 12 sierpnia patrole bolszewickiej 16. armii dotarły do pierwszej linii polskiej obrony pod Radzyminem. Drobne utarczki poprzedziły bój, który rozpoczął się następnego dnia o godzinie 13:30, gdy 16. armia i dwie dywizje 3. armii uderzyły na pozycje naszej 11. dywizji piechoty, liczącej tylko półtora tysiąca bagnetów.

Zaskoczone oddziały polskie, źle dowodzone, nie zdołały powstrzymać naporu wroga i cofnęły się, oddając pierwszą linię okopów. Tego dnia wieczorem, choć walki wciąż trwały, Radzymin znalazł się w rękach żołnierzy bolszewickich.

Wydawało się, że już nic nie uratuje Warszawy. Ze stolicy pośpiesznie wyjeżdżali członkowie korpusu dyplomatycznego. W zdobytym Radzyminie Rosjanie wykrzykiwali, że wieczorem będą pili czekoladę w Belwederze.

Niespodziewanie, po pierwszym okresie paniki, jaka ogarnęła wojska polskie, obrona zaczęła krzepnąć. Autobusy przywiozły żołnierzy 10. dywizji piechoty. Do walk włączono czołgi. W nocnym natarciu z 15 na 16 sierpnia Radzymin został wyzwolony.

Do zwycięstwa było daleko. Polskie wojska osiągnęły pewien sukces, przede wszystkim podnoszący morale żołnierzy, ale było oczywiste, że bolszewicy nie zostali pobici. Wciąż silni, mogli podciągnąć odwody i ponowić uderzenie. Miała temu zapobiec operacja 5. armii dowodzonej przez generała Władysława Sikorskiego, która 14 sierpnia ruszyła znad Wkry, aby związać walką bolszewickie siły. To był ryzykowny manewr, którego generał Sikorski słusznie się obawiał. Gdyby 1. armia Budionnego nadciągnęła szybciej, wówczas mogłaby uderzyć na odsłonięte tyły polskiej armii, co oznaczałoby klęskę. Drugie, bardzo realne niebezpieczeństwo zagrażało ze strony bolszewickiej 4. armii, gotowej do uderzenia w bok polskiej armii. I tak, bez wątpienia, stałoby się, gdyby nie nadzwyczaj sprzyjający bieg wypadków, które zdarzają się w każdej wojnie i częstokroć decydują o rozwoju sytuacji.

Rano 15 sierpnia polscy ułani z 203. pułku, dowodzonego przez majora Zygmunta Podhorskiego, zaatakowali Ciechanów, gdzie w cukrowni stacjonował sztab bolszewickiej 4. armii. Niespodziewane pojawienie się naszych żołnierzy wywołało panikę. Uciekający bolszewicy porzucili broń. Pozostawili też radiostację, którą nasi ułani zniszczyli. Zwycięstwo nie było duże: wzięli pięćdziesięciu trzech jeńców, zdobyli cztery karabiny maszynowe. Jednak już wieczorem ułani zostali zmuszeni do opuszczenia Ciechanowa. Nie mogli zdawać sobie sprawy, jak ten wypad bardzo zaważy na dalszym biegu wojny.

Sztab 4. armii bolszewickiej pozostał bez łączności z dowództwem Frontu. Tuchaczewski, nie wiedząc, że nie mogą odebrać jego rozkazu, nakazał manewr, którego Sikorski tak się obawiał: uderzenie z północy na skrzydło polskiej armii. Sprawne wykonanie tego rozkazu mogło mieć istotny wpływ na dalszy rozwój działań wojennych, ale dowódca 4. armii, pozbawiony łączności i przez to całkowicie nieświadomy zamiarów dowódcy Frontu, posłał swoje oddziały do walki o Płock.

Nadszedł czas wykonania planu Piłsudskiego.

16 sierpnia znad Wieprza ruszyła armia Sikorskiego. To był celny cios, gdyż skierowany w słabe miejsce ugrupowania wroga: w Grupę Mozyrską, której linie zostały szybko rozerwane i polskie wojska wyszły na tyły wojsk Tuchaczewskiego.

Przybycie polskiej delegacji na rokowania do Mińska

Armie bolszewickie, które były już tak blisko Warszawy, nagle znalazły się w największym niebezpieczeństwie. Groziło im odcięcie dróg zaopatrzenia. Jedyną szansą stało się jak najszybsze wycofanie. Dziesiątki tysięcy żołnierzy w całkowitym chaosie uchodziło spod Warszawy na wschód, porzucając broń i tabory.

Dopiero wtedy, 20 sierpnia spod Lwowa ruszyły z pomocą 12. armia i 1. armia konna Budionnego. Było już za późno, aby mogły zmienić bieg tej wojny.

W Mińsku, gdzie 19 sierpnia 1920 roku odbyło się kolejne posiedzenie delegacji prowadzących rokowania pokojowe, Polacy, pozbawieni informacji blokowanych przez Rosjan, nie znali skali zwycięstwa naszych wojsk. Mimo niepomyślnych dla Rosjan wieści z frontu niewiele zmienili oni taktykę. Wciąż zmierzali do narzucenia Polsce bolszewickiego ustroju. W tym samym czasie alianci zachodni, niezadowoleni z rozwoju sytuacji, starali się powstrzymać polski pościg za uchodzącymi bolszewikami. Obawiali się, że na rozkaz Piłsudskiego pójdą za daleko na wschód.

W niewytłumaczalny sposób największe polityczne umysły w Wielkiej Brytanii i Francji nie przyjmowały do wiadomości, że zwycięstwo pod Warszawą uratowało te państwa przed bolszewizacją.

Jedynie generał Weygand potrafił zachować się tak, jak przystało na wielkiego stratega. Odpowiedział marszałkowi Fochowi, który nalegał na zatrzymanie polskiej ofensywy:

– Polacy mają prawo i wojskowy obowiązek wykorzystać swój sukces, aby usunąć ostatecznie nieprzyjaciela.

W Mińsku dopiero 23 sierpnia polscy dyplomaci przypadkowo odebrali komunikat Sztabu Generalnego o sytuacji na froncie. Już nie prosili o rozejm. Teraz oni mogli narzucać warunki, nie bacząc jak zostanie to ocenione w Londynie i Paryżu. Takie prawo dawała im krew przelana przez polskich żołnierzy.

Polska straciła w tej wojnie ponad sto siedemdziesiąt sześć tysięcy żołnierzy, w tym trzydzieści pięć tysięcy zabitych i zmarłych z ran, oraz ponad dziewięćdziesiąt cztery tysiące rannych.

Wojska Frontu Tuchaczewskiego w całym 1920 roku straciły siedemdziesiąt dwa tysiące pięciuset sześćdziesięciu pięciu żołnierzy. Były to tzw. straty bezpowrotne obejmujące zabitych, zaginionych i wziętych do niewoli. Ponadto trzydzieści dziewięć tysięcy ośmiuset trzynastu odniosło rany. Drugie tyle padło ofiarami chorób.

W październiku 1920 roku popisano zawieszenie broni kończące walki. Pokój zawarto w Rydze, gdzie podpisano traktat z Rosją bolszewicką i Ukrainą, który kończył wojnę i regulował przebieg granic. Bolszewicy, podobnie jak wobec traktatu brzeskiego zawartego w marcu 1918 roku z Niemcami, uznali pokój ryski za wymuszony sytuacją militarną i polityczną. Był więc dla nich układem, od którego postanowili odejść przy najbliższej okazji.

4. Doświadczenie wodzów. Część II

Człowiek jak stal

Stalin wrócił do Moskwy już 17 sierpnia, a więc zanim bitwa warszawska została rozstrzygnięta. Natychmiast wystąpił o zwolnienie go z pracy wojskowej, co bez wątpienia było wybiegiem, aby uniknąć odpowiedzialności za sabotowanie rozkazów Naczelnego Dowództwa i zatrzymanie dwóch armii, których obecność we Froncie Tuchaczewskiego mogła wypłynąć na wyniki całej kampanii. Wkrótce wieści nadchodzące z Polski, paniczna ucieczka wojsk spod Warszawy i wielkie straty odsunęły sprawę odpowiedzialności na dalszy plan. Być może wpłynął na to gwałtownie pogarszający się stan zdrowia Stalina, co bardzo martwiło Lenina, który w tej sytuacji nie chciał swojemu pupilowi uprzykrzać życia. Przyszły wódz partii, wyczerpany miesiącami wojennej służby w Carycynie i pod Lwowem, stracił siły i ostatecznie musiał pójść na operację do szpitala, gdy wykryto u niego ropne zapalenie wyrostka robaczkowego. Jego stan był tak zły, że lekarze zdecydowali się przeprowadzić operację jedynie przy znieczuleniu miejscowym, gdyż uznali, że pacjent może nie znieść narkozy. Dopiero podczas zabiegu użyli chloroformu, gdy ból stał się nie do zniesienia.

Tuchaczewski ani myślał dochodzić sprawiedliwości, gdyż był świadom, że takie żądanie rozpęta dyskusję nad jego błędami, których popełnił wiele i gdy Stalin z Jegorowem zastaną ukarani, kara spadnie również na niego. Ponadto już wtedy obawiał się Stalina. Dopiero rok później napisał:

„Nasze siły okazały się rozproszone i nastawione na różne kierunki. Wysiłki podjęte przez naczelne dowództwo w celu przegrupowania zasadniczej masy wojsk Frontu Południowo-Zachodniego [tj. Stalina i Jegorowa – przyp. aut.] w kierunku Lublina [czyli na południowe skrzydło wojsk Tuchaczewskiego – przyp. aut.], niestety wskutek wielu nieprzewidzianych przyczyn nie zostało uwieńczone powodzeniem i przegrupowanie zawisło w powietrzu”.

Naczelny Dowódca Siergiej Kamieniew miał opinię człowieka strachliwego i też nie w smak mu były partyjne rozliczenia. Dwa lata po klęsce warszawskiej zaczął wypowiadać się na temat przyczyn, ale powody zatrzymania dwóch armii określił jako spowodowane „wieloma bardzo różnorodnymi przyczynami”.

Wkrótce bunty chłopskie, jakie wybuchły w Rosji, kazały bolszewickim władzom zapomnieć o rozrachunkach wojny z Polską. Tuchaczewski uzyskał możliwość odbudowy swojej pozycji, gdy na rozkaz Lenina w maju 1921 roku wyruszył do Guberni Tambowskiej, aby zdusić tamtejsze powstanie. Jego armia licząca czterdzieści pięć tysięcy żołnierzy okrutnie rozprawiła się z buntownikami. Wielu ukrywało się w lasach, gdzie wytropienie ich było trudne, dlatego Tuchaczewski zażądał przysłania gazów bojowych i wkrótce otrzymał dwieście pięćdziesiąt pojemników z chlorem. Odzyskał sławę wielkiego dowódcy bolszewickiego.

Włodzimierz Lenin z Nadieżdą Krupską – ostatnie dni wodza

Stalin rok po klęsce wciąż dochodził do siebie. Wyjechał do Nalczika na Kaukazie. Gdy wrócił do Moskwy, przeprowadził się do nowego mieszkania, a Biuro Polityczne nakazało mu spędzać trzy dni w tygodniu na daczy.

Nadchodził czas, w którym miał sięgnąć po władzę po gasnącym Leninie. Miał dobrą pozycję wyjściową. Mało kto pamiętał o jego niesubordynacji pod Lwowem. W 1922 roku objął stanowisko sekretarza generalnego partii bolszewickiej, choć ono wówczas niewiele znaczyło. Obok dwóch innych sekretarzy miał koordynować i organizować pracę najwyższych władz partyjnych, w których wciąż utrzymywała się socjalistyczna demokracja. Jednakże to stanowisko, w połączeniu z szefowaniem Biuru Organizacyjnemu Komitetu Centralnego oddawało w jego ręce sprawy personalne, co w rozgrywce o władzę miało pierwszorzędne znaczenie.

Lenin słabł w oczach. Po przyjeździe w 1917 roku do Petersburga, odpoczywał tylko raz i to przymusowo, gdy w sierpniu 1918 roku postrzeliła go Fanni Kapłan. Kula, jedna z trzech wystrzelonych do niego, przeszyła płuco. Okazało się, że była to ciężka rana, która dodatkowo osłabiła jego organizm. Co prawda już we wrześniu 1918 roku kronika filmowa pokazywała go, jak spaceruje po kremlowskim dziedzińcu, ale nigdy nie doszedł do siebie.

Od początku grudnia 1921 roku stan zdrowia Lenina zaczął gwałtownie się pogarszać. Pierwszy wylew krwi do mózgu nastąpił 25 maja 1922 roku, po którym przez cztery miesiące przebywał poza Moskwą. Tracił już kontakt z rzeczywistością. Kolejne wylewy czyniły zeń bezwolną kukłę całkowicie zależną od otoczenia. Zmarł 21 stycznia 1924 roku, a trzy dni później trumnę z jego ciałem przewieziono z Gorek do Moskwy, gdzie odbyły się uroczystości pogrzebowe.

Stalin rozpoczął trudną i mozolną walkę o władzę w partii, w której inni, np. Lew Trocki, byli bardziej zasłużeni i predestynowani do objęcia najwyższego stanowiska. To pochłaniało jego siły i uwagę.

Wojna domowa i wojna z Polską dały mu bezcenne doświadczenia, które wykorzystał przy przebudowie Armii Czerwonej i przygotowaniu kraju do wielkiej wojny, która miał zmienić Europę. Daleko mu było do wojennych fachowców, takich jak Aleksander Jegorow, Michaił Tuchaczewski czy August Kork kształconych w carskich wyższych uczelniach wojennych, którzy przeszli przez okopy I wojny światowej, mających doświadczenie z dowodzenia wielkimi związkami. Dlatego unikał ich, ale nie lekceważył. Doceniał ich wiedzę i to, że byli poza polityką, zatem nie stanowili dla niego zagrożenia w walce o władzę. Nienawiść, jaką ich darzył ze względu na ich pochodzenie, klasową obcość czy osobiste żale, potrafił stłumić do czasu, gdy jego pozycja była na tyle silna, że mógł ją okazać.

Niespodziewanie zagrożenie wojną stało się ważnym tematem partyjnych dyskusji. 30 marca 1925 roku Michaił Frunze, przewodniczący Rewwojensowietu i ludowy komisarz spraw wojskowych i morskich przedstawił Politbiuru raport na temat stanu radzieckich sił zbrojnych. Stwierdzał, że Armia Czerwona jest tak słaba, iż nie odstraszy potencjalnego wroga od agresji przeciwko Związkowi Radzieckiemu. Po demobilizacji liczyła sześćset tysięcy żołnierzy dysponujących sześćdziesięcioma czołgami i dziewięćdziesięcioma dziewięcioma samochodami pancernymi oraz niespełna siedmiuset samolotami. Gdyby musiała stanąć do obrony kraju, wówczas klęska była oczywista.

Michaił Tuchaczewski, który objął stanowisko szefa Sztabu Generalnego oceniał:

„Ani Armia Czerwona, ani kraj nie są przygotowane do wojny. Nasze skromne zapasy materiałów wojennych ledwo wystarczą na pierwszy okres działań wojennych. Później nasza sytuacja będzie się pogarszała, zwłaszcza w warunkach blokady”.

Tuchaczewski dołączył analizy wojskowych ekspertów, którzy wskazywali, że wynik przyszłych zmagań zbrojnych zależeć będzie w równym stopniu od morale żołnierzy, co od możliwości przemysłowych państwa. Uznali, że nie wystarczą rezerwy broni i amunicji zgromadzone do czasu wybuchu konfliktu zbrojnego, ale należało utrzymać wysoki poziom produkcji zbrojeniowej w czasie działań wojennych, aby uzupełniać straty i zaopatrywać formowane oddziały. Ocena wydajności radzieckiego przemysłu wypadała bardzo negatywnie. Szacowano, że w działaniach w pierwszym roku wojny radzieckie wojska zużyją trzydzieści cztery miliony pocisków armatnich i trzy miliardy dwieście pięćdziesiąt tysięcy pocisków karabinowych i to przy założeniu, że walki nie będą trwały dłużej niż sześć miesięcy w roku, a zużycie amunicji pozostanie na poziomie notowanym w ostatnim roku wojny domowej. Tymczasem radzieckie zakłady mogły dosłać na front 29% potrzebnych pocisków karabinowych i tylko 8,2% pocisków artyleryjskich.

Tuchaczewski konkludował w raporcie:

„Tylko po kilku latach industrializacji zakończonej sukcesem nasza zdolność prowadzenia wojny poprawi się”.

Posunął się o krok dalej. Z dwoma ekonomistami, Stanisławem Gustawowiczem Strumilinem i Lwem Kritsmanem, opracował studium Przyszła wojna.

Ostro występował przeciwko tym, którzy opierając się na doświadczeniach wojny domowej i wojny z Polską, uważali, że wojnę będzie można wygrać dzięki szybkim manewrom kawalerii i rewolucyjnemu duchowi. Zwycięstwo może być tylko osiągnięte przez szybkie uderzenia na skrzydła nieprzyjaciela prowadzone przez duże oddziały czołgów oraz kawaleryjskie, ale wsparte przez czołgi i samochody pancerne.

To była odważna teza. Tuchaczewski musiał czuć się pewnie, skoro tak otwarcie wystąpił przeciwko tym, którzy głosili, że podstawą armii musi być kawaleria. A należał do nich Kliment Woroszyłow, bliski współpracownik Stalina i komisarz spraw wojskowych od listopada 1925 roku. Ten jeszcze w 1934 roku twierdził:

– Koń po dawnemu ma wielkie znaczenie dla wojska. Trzeba raz na zawsze skończyć z wrogimi teoriami o zastąpieniu konia przez samochód, o demobilizacji koni.

Stalin słuchał Tuchaczewskiego, który już w czasie wojny z Polską wyprowadzał kleszczowe uderzenia silnych oddziałów kawaleryjskich na skrzydłach, korzystających z wsparcia artylerii, często mobilnej, ostrzeliwującej nieprzyjaciela z pociągów pancernych. W tamtych czasach czołgi, powolne, wymyślone na froncie zachodnim dla wspierania piechoty wdzierającej się w linie obronne wroga, nie nadawały się do takich operacji, które świetnie realizowała kawaleria.

W 1929 roku Politbiuro zaakceptowało pięcioletni plan rozbudowy sił zbrojnych i potwierdziło zasadę, jaka temu dziełu powinna przyświecać: mieć nie mniej żołnierzy niż potencjalni wrogowie na głównym teatrze działań wojennych, przewyższać nieprzyjaciela pod względem liczebności artylerii, samolotów i czołgów. W efekcie założono, że w pełni zmobilizowana armia powinna liczyć trzy miliony żołnierzy, trzy tysiące samolotów bojowych, trzy tysiące czołgów oraz około sto osiemdziesiąt tysięcy pojazdów motorowych.

W latach dwudziestych był to plan nierealny, gdyż jego wykonanie wymagało powstanie wielkiego przemysłu zbrojeniowego, co nie wydawało się możliwe w biednej, zacofanej, wyniszczonej wojną Rosji.

Pierwszy radziecki czołg KS ze stoczni Krasnoje Sormowo

Pierwszy krok zrobiła stocznia Krasnoje Sormowo w Niżnym Nowgorodzie, gdzie uruchomiono produkcję czołgów KS-1. Za wzór posłużyły francuskie FT-17, których używała Armia Czerwona po zdobyciu ich w walkach z wojskami białych. Francuzi pozostawili je, wycofując się z Rosji po nieudanej interwencji. I na nic więcej radziecki przemysł nie mógł się zdobyć. Przeszkodą równie wielką, jak brak fabryk, był brak specjalistów, którzy potrafiliby zaprojektować i wykonać mechanizm tak skomplikowany, jakim był czołg. Pierwsze próby wypadły fatalnie. FT-17 były konstrukcją zamkniętą, nie poddająca się modyfikacjom ani rozwojowi. Trzeba było wybudowania wielu prototypów i wielu nieudanych prób, aby radzieccy konstruktorzy o tym się przekonali. Kolejne wersje ich czołgów z serii T okazały się ślepym zaułkiem. Żaden nie przeszedł prób poligonowych. Zawodził układ jezdny, przeniesienia napędu, psuły się silniki, które nie radziły sobie z poruszaniem góry stali. Partyjny system zarządzania gospodarką sprawił, że przez lata Krasnoje Sormowo produkowało setki nieudanych czołgów.

Plan budowy wielkiego przemysłu załamywał się na pierwszym etapie: skąd wziąć pieniądze na zakup maszyn do budowy i wyposażenia fabryk?

W czasach carskich Rosja eksportowała niemalże wyłącznie surowce: ropę naftową, węgiel, drewno, futra i zboże. Dewizami uzyskanymi z eksportu tych towarów mogła finansować zakupy zagraniczne konieczne do rozwoju gospodarki, która przed wybuchem I wojny światowej zaczęła nabierać rozmachu. Szczególnym towarem eksportowym carskiej Rosji było zboże. W 1913 roku wysłano za granicę 13 milionów ton. Bolszewicy takiego wyniku nie mogli osiągnąć. W 1925 roku sprzedali za granicę tylko dwa miliony ton, a więc ponad sześciokrotnie mniej! Rewolucja zniszczyła obszarników, których gospodarstwa były głównymi producentami zboża, zniszczyła też sześćset tysięcy bogatych chłopów, a ich gospodarstwa w carskiej Rosji dostarczały jedną trzecią ilości zboża.

Spustoszenia dopełniła wojna domowa, w której zginęło co najmniej dwa miliony ludzi, tysiące wsi zostało doszczętnie zniszczonych, a miliony hektarów pól zamieniły się w ugory.

Stalin na plenum Komitetu Centralnego 9 lipca 1928 roku mówił:

– Absolutnie musimy mieć rezerwy zboża na eksport! Musimy importować sprzęt dla naszych fabryk. Musimy importować maszyny rolnicze, traktory i części zamienne. Lecz nie dokonamy tego bez eksportu zboża. W czasach przedwojennych rocznie eksportowaliśmy od pięciuset do sześciuset milionów pudów zbóż[26]. Jest prawdą, że tak duży eksport był możliwy, gdyż ludzie jedli za mało. Ale trzeba zrozumieć, że wtedy na rynku było dwukrotnie więcej zboża niż teraz.

Produkcję rolną można było szybko rozwinąć wzorem niemieckich gospodarstw obszarniczych i amerykańskich farm. Podstawą nowoczesnego rolnictwa były maszyny, a jak w Rosji ciemnej i zacofanej dać nowoczesny sprzęt chłopom, analfabetom, uprawiającym swoje poletka za pomocą drewnianej sochy, zazwyczaj ciągniętej przez jedyną krowę lub żonę i dzieci?! Za co biedne chłopstwo miałoby kupić maszyny rolnicze? Jak nauczyliby się nimi posługiwać? Skąd braliby benzynę i części zamienne? Zacofanie rosyjskiej wsi wydawało się barierą nie do przekroczenia, tym bardziej, że chłopi nie chcieli traktorów.

Stalin znalazł jednak sposób na usunięcie przeszkód: utworzenie wielkich ośrodków maszynowych i wielkich gospodarstw rolnych, w których chłopi pracowaliby wspólnie, kolektywnie korzystając z nowoczesnego sprzętu, obsługiwanego przez wykwalifikowanych kierowców i mechaników. Ale ludzie na wsiach zhardzieli. Dla chłopa komunizm, wspólna własność ziemi, wspólna produkcja i dystrybucja były niezrozumiałe. W 1928 roku ledwie 0,7% radzieckich chłopów należała do partii bolszewickiej, a tylko 1,7% rodzin zdecydowała się przystąpić do kołchozów. Stalin nie miał zamiaru czekać, aż chłopstwo dojrzeje. Byli mu wrodzy. Konserwatywni, nieufni, pilnujący swojego nędznego poletka jak największego skarbu. Musieli umrzeć!

Wiele lat później mówił o tym premierowi Winstonowi Churchillowi, gdy po kolacji w jego kremlowskim apartamencie rozpoczęli rozmowę na temat kolektywizacji. A może czuł potrzebę wytłumaczenia się z największej zbrodni ludobójstwa, jaką popełnił, skazując miliony na straszną głodową śmierć.

To Churchill wywołał temat.

– Niech pan mi powie – zaczął – czy obciążenie tą wojną – mówił o II wojnie światowej – jest dla pana równie wielkie, jak to, które pan znosił podczas kolektywizacji?

Pytanie w widoczny sposób poruszyło Stalina.

– O, nie – odpowiedział bez namysłu – kolektywizacja była straszną walką.

– Tak sądziłem, że oceni pan to jako zło – powiedział Churchill. – Miał pan do czynienia nie z kilkoma tysiącami arystokratów czy właścicieli ziemskich, ale z milionami zwykłych ludzi.

– Dziesięcioma milionami – uzupełnił Stalin, zaplatając ręce. – To było zastraszające. Trwało cztery lata. To było absolutnie konieczne dla Rosji, jeżeli mieliśmy uniknąć głodu i orać ziemię traktorami. Musimy zmechanizować rolnictwo. Gdy dawaliśmy traktory chłopom, oni psuli je w ciągu kilku miesięcy. Tylko kolektywne gospodarstwa z warsztatami mogły wykorzystywać traktory. Podjęliśmy wielki trud wyjaśnienia tego chłopom. Ale nie było sensu z nimi dyskutować. Po wszystkich tłumaczeniach chłop odpowiadał, że musi pójść do domu i naradzić się z żoną, a jeszcze ze współziomkami (...). Po tym, jak to wszystko przegadał, zawsze odpowiedź brzmiała, że nie chce kolektywnego gospodarstwa i raczej będzie uprawiał ziemię bez traktora.

– To tych nazywaliście kułakami?

– Tak – odpowiedział Stalin. Po chwili dodał: – To było bardzo złe i trudne, ale konieczne.

Jak zmechanizować chłopstwo?

27 grudnia 1929 roku Stalin wypowiedział wojnę chłopstwu pod hasłem „Zlikwidować kułaków jako klasę!”. To był oczywiście chwyt propagandowy. Bogaci chłopi mieli być pierwszą ofiarą kolektywizacji. Oddziały tajnej policji politycznej OGPU i wojska wyruszyły na wieś, niszcząc każdy przejaw oporu przed oddaniem ziemi i dobytku. Specjalne sądy doraźne wydawały wyroki śmierci lub więzienia pod byle pretekstem. To była tylko część terroru. Najbardziej skutecznym środkiem zmieniającym wolę hardych chłopów miał być głód. Żołnierze zabierali żywność, nie pozostawiając racji, które mogłyby chłopskim rodzinom umożliwić przetrwanie zimy. Posterunki wystawione na wszystkich drogach rewidowały wszystkie wozy i udaremniały dowóz żywności do wsi. Głód jak fala powodzi rozlał się na wielkich połaciach Ukrainy, którą w czasach carskich nazywano spichlerzem Europy.

W czasie kolektywizacji prawdopodobnie pięć milionów ludzi zginęło z głodu, zostało zastrzelonych, powieszonych lub zagrzebanych żywcem. Nikt już nie może ustalić dokładnej liczby tych, których Stalin poświęcił, aby nie przeszkadzali jego rewolucji.

Co najmniej dziesięć milionów chłopów wywieziono na Syberię i do Azji Środkowej. Z nich trzy, cztery miliony zmarło w drodze lub zostało zamordowanych, około trzy miliony trafiły do obozów koncentracyjnych, których większość nie przeżyła.

W tym samym czasie państwo rozpoczęło rabunek, który miał dać dodatkowe dewizy na zakup maszyn. Tajna policja polityczna GPU wybierała ludzi, którzy mogli mieć złoto, rodzinną biżuterię lub krewnych za granicą. Natychmiast byli poddawani torturze nazywanej „pariłką”.

W rosyjskich więzieniach cele były ogrzewane piecami, których paleniska obsługiwano z korytarza. W „pariłce” w piecach palono tak, aby w celach temperatura stała się nie do zniesienia. I trzymano ludzi zamkniętych za to, że mogli mieć dobra potrzebne państwu. Każdy po kilkunastu godzinach w zatłoczonej celi, przy parzącym piecu, w nieznośnym smrodzie odchodów gotów był oddać wszystko. Jeżeli się wzbraniał, poddawano go konwejerowi. Przechodził z pokoju do pokoju, gdzie przesłuchujący bili go i poniżali, dopóki nie przyznał się, gdzie zakopał słoik ze złotymi carskimi rublami albo nie zgodził się napisać listu do krewnych, aby przysłali dolary.

Radzieccy szpiedzy zatrudniani jako dyplomaci w zachodnich państwach otrzymywali polecenie tajnego sprzedawania carskich arcydzieł malarstwa, biżuterii, złota. To też zasilało skarb państwa zbierający fundusze na wielki skok przemysłowy.

Gdy trwała rzeź na rosyjskich, białoruskich i ukraińskich wsiach, w listopadzie 1928 roku Komitet Centralny zaakceptował pięcioletni plan gospodarczy. Ruszyły wielkie budowy, które miały zmienić Związek Radziecki.

W ciągu kilku lat powstało półtora tysiąca zakładów przemysłowych. Wyrosły giganty: Magnitogorsk, Nowokuznieck, Stalingrad, Charków, Czelabińsk. W ostatnim roku pierwszej pięciolatki produkcja przemysłowa przekroczyła przedwojenny poziom ponad dwu i półkrotnie. Związek Radziecki zaczął stawać się potęgą przemysłową. I militarną, gdyż w latach 1928‒1932 powstał wielki przemysł zbrojeniowy. Przed pierwszą pięciolatką zakłady radzieckie produkowały dziewięćdziesiąt dwa czołgi. W 1932 roku produkcja wyniosła tysiąc pięćdziesiąt trzy egzemplarze. Liczba produkowanych samolotów wzrosła w czasie pięciolatki z tysiąca trzystu dziewięćdziesięciu czterech do trzech tysięcy dwustu osiemdziesięciu pięciu. A był to dopiero początek.

Marszałek ZSRR Michaił Tuchaczewski

Tuchaczewski, którego Stalin wysłał do Leningradu, sprawdzał na tamtejszych poligonach swoje pomysły – organizował jednostki powietrznodesantowe i wypróbowywał je w działaniach na wielką skalę. Eksperymentował wprowadzanie na pole bitwy dużych jednostek pancernych, dokonujących samodzielnych operacji oraz analizował nowe rozwiązania w dziedzinie obrony przeciwlotniczej miast i obiektów przemysłowych. I czekał na sprzyjający moment dla przedstawienia swoich propozycji restrukturyzacji sił zbrojnych. Uznał, że czas taki nadszedł w końcu 1929 roku, gdy Komitet Centralny WKP(b) podjął uchwałę „O stanie obrony ZSRR”, w którym stwierdzono, że w ciągu dwóch lat należy nasycić wojsko nowoczesnym sprzętem. W kwietniu 1930 roku przesłał do Stalina raport na temat konieczności dokonania zmian w wojsku. Sekretarz Generalny nie potrzebował rad ani zachęt do dokonywania zmian, ale jeszcze nie nastał czas na zajęcie się modernizacją Armii Czerwonej. Raport wywołał skutek całkowicie odmienny od zamierzeń autora.

Stalin oskarżył Tuchaczewskiego o dążenie do militaryzacji kraju. To był zarzut równie poważny, jak zdrada i szpiegostwo. Militaryzacja – w rozumieniu władz komunistycznych – oznaczała intensywną produkcję broni. W warunkach Związku Radzieckiego równałoby się ograniczeniu produkcji np. ubrań, a więc działałoby przeciwko społeczeństwu. To mógł być zarzut o śmiertelnych konsekwencjach. Zwłaszcza, że następował w czasie, gdy Stalin rozpoczął pierwszą wielką rozprawę z wyższymi dowódcami Armii Czerwonej wywodzącymi się z carskiego korpusu. Śledztwo w sprawie tzw. Partii Przemysłowej wskazało na kilku oficerów, którzy jakoby mieli współdziałać z oskarżonymi o szkodnictwo gospodarcze. Był to wystarczający powód, aby machina ścigania została skierowana przeciwko wojsku i w więzieniu znaleźli się najwyżsi oficerowie: Aleksandr Bałtijskij, Władimir Jegoriew, Aleksandr Lignau, Siergiej Łukirskij, teoretycy wojskowości: Andriej Sniesariew, Aleksandr Swieczin i wielu innych. Zostali zesłani do łagrów, aczkolwiek większość z nich po dwóch latach zwolniono. Czy w tej grupie miał również znaleźć się Tuchaczewski?

Radzieckie oddziały powietrznodesantowe
– siła nieznana światu w latach 30-stych

Wydawałoby się, że Stalin, rzucając oskarżenie o „militaryzm”, zdecydował się unicestwić człowieka, wobec którego żywił zadawnione urazy. Jednakże ponownie cofnął się przed zastosowaniem ostatecznych środków. Zapewne dlatego, że zdał sobie sprawę, że nie jest wystarczająco silny, aby skazać na śmierć bohatera wojny domowej. Być może planując szybką rozbudowę armii po zakończeniu pięciolatki, uznał, że Tuchaczewski będzie jeszcze potrzebny. Tak więc zamiast procesu i zesłania do łagru Tuchaczewski zaczął szybciej wspinać się po drabinie wojskowej kariery. W czerwcu 1931 roku został mianowany wiceprzewodniczącym Rady Wojennej, wicekomisarzem do spraw wojskowych i morskich oraz szefem uzbrojenia armii. Na tych stanowiskach mógł kształtować Armię Czerwoną jako siłę uderzeniową zdolną zmiażdżyć każdego wroga, zarówno tego, który usiłowałby wedrzeć się w granice Związku Radzieckiego, jak i tego, przeciwko któremu partia komunistyczna zdecydowałaby skierować swoje zbrojne ramię. Trzonem tej armii miały być jednostki pancerne. W sierpniu 1931 roku Rada ds. Pracy i Obrony uchwaliła na wniosek Tuchaczewskiego program budowy czołgów.

Jednocześnie udało się rozwiązać problem konstruowania czołgów. Nadzieje na współpracę i uzyskanie pomocy od konstruktorów niemieckich się nie sprawdziły. Czołgi, które w tajemnicy skonstruowano w Niemczech w latach dwudziestych okazały się całkowicie nieudane i szybko skończyły jako cele dla dział przeciwpancernych na garnizonowych poligonach. Obydwa państwa, Związek Radziecki i Niemcy, znalazły pierwowzory swoich wozów pancernych w Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych. Delegacje radzieckie, które przebywały tam w 1930 roku zakupiły kilka czołgów oraz licencje na ich produkcję.

W lutym 1931 roku na podstawie brytyjskiego Vickersa 6ton powstał udany radziecki czołg T-26, pierwszy masowo produkowany wóz pancerny, który służył jeszcze na początku wojny z Niemcami. Tankietka Carden-Loyd umożliwiła skonstruowanie czołgu T-27. Na podstawie amerykańskiego czołgu Christie powstał BT-1. Rosjanie przekazali Niemcom brytyjską tankietkę, co umożliwiło im skonstruowanie czołgu Panzer I, który stał się trzonem niemieckich sił pancernych.

Zakłady przemysłu czołgowego zbudowane w czasie I pięciolatki 1929‒1934 z roku na rok zwiększały produkcję. W 1930 roku wyprodukowały sto siedemdziesiąt czołgów, rok później – siedemset czterdzieści, w 1932 roku – trzy tysiące trzydzieści osiem, aby osiągnąć maksymalną wydajność – cztery tysiące osiemset trzy czołgi w 1936 roku. Do 1937 roku radzieckie zakłady wyprodukowały dwadzieścia tysięcy dwieście trzydzieści dziewięć samolotów, dwadzieścia jeden tysięcy dziesięć czołgów, trzydzieści tysięcy dwieście szesnaście dział artyleryjskich, blisko dwa i pół miliona karabinów. Takimi wynikami nie mógł poszczycić się przemysł najpotężniejszych państw ówczesnego świata.

Czołgi T-26 na poligonie pod Kijowem

Tuchaczewski rozumiał też, jak ogromne znaczenie dla działań wojennych ma lotnictwo. W jego planach miała to być samodzielna siła. Na początku 1936 roku przystąpiono do formowania armii lotniczych liczących od dwustu pięćdziesięciu do dwustu sześćdziesięciu samolotów myśliwskich i bombowych, które miały działać na kierunkach strategicznych. Jakby z boku tych wielkich działań organizacyjnych Tuchaczewski realizował swoje pasje i zamiłowanie do nowinek technicznych, które nie zawsze przynosiły oczekiwane skutki. Próby z kutrami wybuchowymi zakończyły się fiaskiem, podobnie jak eksperymenty z samolotem-matką wynoszącym w powietrze na swoich skrzydłach cztery myśliwce. Wiara w moc techniki owocowała jednak w badaniach Naukowo-Doświadczalnego Instytutu Rakietowego, którego pracownicy znaleźli się pod bezpośrednią opieką Tuchaczewskiego, badaniach nad silnikami odrzutowymi i radiolokacyjnymi metodami wykrywania samolotów.

Już w połowie lat trzydziestych Stalin, wykorzystując doświadczenia z wojny z Polską, zamienił Armię Czerwoną w wielką siłę przygotowaną do zwycięskiego pochodu przez Europę. Po drugiej stronie nie stała jeszcze inna siła – Wehrmacht, której potęgę Hitler tworzył, idąc zupełnie inną drogą.

Herr Hitler

W niskiej, dusznej sali piwiarni Hofbräuhaus kilkudziesięciu młodych ludzi w cywilnych ubraniach stało w równym rzędzie pod ścianą. Z tłumu wyróżniały ich czerwone opaski ze swastykami, jakie nasunęli na rękawy. Czekali, wyprężeni i uroczyści, przez kilkanaście minut, aż z bocznych drzwi, prowadzących do kuchni, wyszedł niski mężczyzna z kosmykiem włosów opadających na oko i niewielkim wąsikiem, Adolf Hitler. Stanął na niewielkim podium – wydawało się dziwne, że coś takiego stoi w piwiarnianej salce – zwrócił się w stronę mężczyzn pod ścianą. Mówił coraz głośniej, z rzadka wykonując gest, który miał podkreślić wagę słów.

– Nadchodzi dzień, w którym Niemcy upomną się o sprawiedliwość. Udział w tej walce jest obowiązkiem każdego!

Ludzie siedzący przy stołach przerwali rozmowy, jakby zafascynowani głosem mówcy.

– Musicie udowodnić waszą lojalność. Do końca nie będzie wolno wam opuścić pola walki, chyba że wyniosą was martwych! Ja sam będę z wami do końca i nie wierzę, aby którykolwiek opuścił mnie. Jeżeli jednak zobaczę tchórza, to osobiście zedrę mu znaczek i opaskę!

Przerwał.

Ich okrzyk potwierdził, że nie opuszczą swojego przywódcy. Adolf Hitler rozpoczynał walkę o władzę, w której fizyczna siła bojówkarzy miała odegrać ogromną, jeśli nie decydującą rolę.

On nie zamierzał przypochlebiać się tłumom, zabiegać o uznanie i poparcie.

„Psychika szerokich mas poddaje się tylko temu, co jest silne i bezkompromisowe – pisał w swoim manifeście programowym »Mein Kampf«. – Masy mają bardzo niewielkie pojęcie, jak dokonać wyboru (...). Dostrzegają tylko bezlitosną siłę i brutalność wypowiedzi, którym zawsze ulegają”.

Uznał, że musi zademonstrować masom brutalną siłę swojej partii. Dlatego już w 1920 roku u boku Hitlera pojawili się ludzie z organizacji nazwanej Ordnertruppe, która przekształciła się w Saalschutz (straż sal, chodziło oczywiście o sale zgromadzeń partyjnych). Oprócz osiłków z tej organizacji, które były potrzebne do ochraniania partyjnych towarzyszy, zbierających się głównie w piwiarnianych salach i narażonych na ataki zwolenników innych ugrupowań politycznych, Hitler chciał mieć jeszcze oddział uderzeniowy, który mógłby wyprowadzić na ulice, aby masy widziały jego siłę, zwartość i dyscyplinę. Taką funkcję miały spełniać Sturmabteilungen, oddziały szturmowe, nazywane w skrócie SA, które powstały, jak wskazywał Hitler, 3 sierpnia 1921 roku. I szybko pokazały, do czego są zdolne. Było to 4 listopada tego roku, gdy Hitler i jego partyjni towarzysze przyszli do sali monachijskiej piwiarni Hofbräuhaus. Przy długich stołach siedziało wielu członków wrogiej Socjalistycznej Partii Większościowej (MSP), Niezależnych Socjalistów oraz komunistów. Przed nimi stały dziesiątki kufli, które nie były dowodem pijatyki, lecz arsenałem, groźnym w piwiarnianych bójkach. Jednolitrowe gliniane kufle z cynowymi pokrywami stawały się zabójczymi pociskami miotanymi z oddali lub roztrzaskiwanymi na głowach politycznych oponentów w bezpośrednim starciu. Należało zakładać, że kufle nie będą jedyną bronią. W takich bójkach często dochodziło do użycia kastetów, rur lub noży sprężynowych.

Wydawało się, że Hitler był na straconej pozycji. Przy jego boku wkroczyło na salę tylko pięćdziesięciu esamanów, gdy siły przeciwników liczyły co najmniej trzysta osób. Mimo to nie zawahał się, żeby wejść na podium i rozpocząć przemowę w sprawie zamachu na Erharda Auera, deputowanego do Landtagu. Wystarczył obraźliwy okrzyk pod adresem Hitlera, a esamani, jak wściekłe psy, ruszyli do bójki. Trwała kilkadziesiąt minut, a zanim policja zdołała ściągnąć wystarczająco liczne oddziały przyboczna straż Hitlera zdążyła pobić jego przeciwników i wypchnęła ich z piwiarnianej sali. Roztrzaskano sto pięćdziesiąt kufli, dziesiątki krzeseł oraz stołów.

W latach 1921 i 1922 wielokrotnie dochodziło do bójek w knajpach i na ulicach Monachium. Siła oddziałów Hitlera okrzepła na tyle, że zdecydował się na wielki pokaz swych oddziałów i to już nie w piwiarnianej sali, lecz na wielkim wiecu w Coburgu, mieście uważanym za bastion niemieckiej lewicy.

Być może Hitler traktował to jako próbę generalną przed zamachem stanu, do jakiego się szykował.

22 października 1922 roku ponad ośmiuset esamanów wyruszyło pociągiem na wiec z okazji Niemieckiego Dnia. Miejscowa policja wydawała się dobrze przygotowana na spotkanie nazistowskich bojówkarzy. Od razu zapowiedziano im, że nie mogą rozwijać flag i transparentów ani maszerować ulicami w zwartej formacji. Nie doceniono jednak siły esamanów ani ich determinacji. Nie zważając na policyjne zakazy, setki bojówkarzy uformowały pochód. Tej demonstracji nie zdołały rozpędzić oddziały porządkowe ani grupy socjaldemokratów i komunistów, choć wydawało się, że do nich będzie należeć ostatnie słowo. Następnego dnia kolejarze odmówili odprawienia pociągu, do którego wsiedli esamani. Hitler się nie cofnął. Zagroził, że weźmie jako zakładników działaczy związkowych i socjalistów. To podziałało, kolejarze zrezygnowali z dalszego oporu. Parada w Coburgu przekonała Hitlera, że dysponuje już oddziałami, które mogą narzucić swoją wolę całemu miastu.

A z Rzymu nadchodziły wieści, które podsunęły mu pomysł, jak tę siłę wykorzystać.

Sześć dni po zamieszkach w Coburgu, we Włoszech po władzę sięgnął Benito Mussolini, przywódca partii faszystowskiej, który 28 października 1922 roku zorganizował marsz faszystów na Rzym. Jego zwolennicy w czarnych koszulach przybyli do stolicy, a ich sukces był jedynie następstwem zaskoczenia i niezdecydowania władz, które, wyprowadzając z koszar wojsko i policję, z łatwością mogły przepędzić intruzów. Mimo to król Wiktor Emanuel III szybko powierzył Mussoliniemu misję utworzenia rządu. Kolejne wydarzenia zdawały się potwierdzać, że uczynił słusznie, gdyż sytuacja społeczna i gospodarcza we Włoszech pod rządami silnej ręki zaczęła się poprawiać.

Hitler uznał, że tak samo może postąpić w Niemczech, gdzie sytuacja gospodarcza i społeczna była gorsza niż we Włoszech. Po jego stronie był kapitan Ernst Röhm[27]. Dzielny oficer i świetny organizator. Po wojnie sformował 21. brygadę strzelecką, która stała się zalążkiem Reichswehry w Bawarii. Już w styczniu 1920 roku wstąpił do DAP jako tysiąc dwieście trzydziesty czwarty członek tej organizacji. Doradzał i pomagał Hitlerowi, jak sformować oddziały szturmowe SA, a potem zasilał ich finanse z tajnych funduszy Reichswehry. On wprowadził Hitlera do grona najwybitniejszych osobistości Bawarii, pomagając zyskać ich poparcie polityczne i finansowe.

Co ważne dla Hitlera, jego planom zdawała się sprzyjać niechęć władz Bawarii wobec centralnego rządu w Berlinie. W tym czasie jego partia liczyła już około pięćdziesiąt pięć tysięcy członków, skupionych niemalże wyłącznie w Bawarii. Nie było to mało w powojennych Niemczech, a w dodatku partię wspierały oddziały SA. Uznał więc, że należy przechwycić władzę w Monachium, co miało być pierwszym etapem w „marszu na Berlin”.

Sytuacja mu sprzyjała. Kryzys państwowy się nasilał. Nowy premier i jednocześnie minister spraw zagranicznych, Gustav Stresemann[28] przyszłość Niemiec widział w nawiązaniu dobrych stosunków z mocarstwami demokratycznymi i Rosją Radziecką. Zakończył on bierny opór wobec wojsk okupujących Zagłębie Ruhry, co spowodowało piorunujący efekt. Partie i środowiska nacjonalistyczne oskarżyły go o zdradę. W Norymberdze 2 września 1923 roku odbyła się antyrządowa demonstracja, w której udział wzięło dwieście tysięcy ludzi. Sytuacja stawała się szczególnie zapalna w Bawarii. Hitler dostrzegał w tym szansę dla siebie. Wobec zagrożenia destabilizacją sytuacji rząd 26 września 1923 roku wprowadził stan wyjątkowy i wyznaczył prawicowego polityka, Gustava von Kahra[29] komisarzem generalnym. Ten zakazał wszelkich demonstracji, w tym czternastu wielkich wieców, jakie zamierzał zorganizować Hitler. W polityce von Kahra była jednak luka, którą Hitler potrafił wykorzystać. Komisarz był bowiem przeciwnikiem władz centralnych, zmierzał do oderwania Bawarii od Rzeszy i przywrócenia monarchii. Dołączył do niego miejscowy dowódca Reichswehry, generał Otto von Lossow, który miał za nic nadchodzące z dowództwa Reichswehry rozkazy aresztowania bawarskich nacjonalistów. W dodatku obydwu buntowników wspierał komendant bawarskiej policji, pułkownik Hans von Seisser. Po drugiej stronie tego antyberlińskiego przymierza stał Hitler, który chciał przechwycić władzę w Monachium i ruszyć do stolicy jak Mussolini do Rzymu. Czy to przyjmując, że trzej czołowi bawarscy politycy go poprą, czy też obawiając się, że ubiegną jego zamiary, postanowił działać przy pierwszej nadarzającej się okazji. Za taką uznał wiec, który członkowie rządu zwołali 8 listopada w sali piwiarni Bürgerbräukeller. Miał za sobą poparcie Ernsta Röhma oraz generała Ludendorffa, który stanął na czele nacjonalistycznej organizacji Kampfbund.

Wymarsz bojówkarzy Hitlera na Odeonsplatz w Monachium

Wieczorem 8 listopada 1923 roku Hitler w czarnym płaszczu z Krzyżem Żelaznym na piersi stanął przed wejściem do piwiarni Bürgerbräukeller na Rosenheimer Strasse w otoczeniu pięćdziesięciu bojówkarzy z oddziału Stosstrupp Hitler (grupa uderzeniowa Hitler). Czekał na odpowiedni moment. Pół godziny później do piwiarnianej sali wszedł Joseph Berchtold, dowódca oddziału, i ustawił karabin maszynowy przy drzwiach. Potem wkroczyli esamani torujący Hitlerowi drogę.

Ten, z rewolwerem w dłoni, gdy doszedł do miejsca, gdzie stali Kahr, Lossow i Seisser, wypchnął ich za drzwi, wypalił w powietrze z rewolweru i wskoczył na stół.

– Narodowa rewolucja rozpoczęła się! – krzyknął. – Sala jest otoczona przez sześciuset świetnie uzbrojonych ludzi i nikt nie może wyjść. Rząd bawarski i rząd Rzeszy zostały rozwiązane i zostanie utworzony tymczasowy rząd Rzeszy.

Potem przyprowadzono trzech polityków, którym Hitler uścisnął rękę. Nieco zmieszani von Kahr, von Lossow oraz von Seisser wyszli z piwnicy i powędrowali do domów. Wszystko pięknie się układało aż do chwili, gdy Hitler dowiedział się, że jego nowi sojusznicy z piwiarni nie mają zamiaru go popierać, symboliczny uścisk dłoni zaś nie był gestem pojednania, lecz pożegnania.

Hitler, zamiast zwołać wiec, zyskać poparcie mieszkańców Monachium, pozostał w piwiarni. Czekał na dobre wiadomości. Nadeszła tylko jedna: Röhm na czele ludzi ze swojej tajnej organizacji Reichskriegsflagge opanował gmach bawarskiego Ministerstwa Wojny i oczekiwał na posiłki.

Odeonsplatz w Monachium – cel marszu bojówkarzy Hitlera. W głębi widoczne gmachy Ministerstwa Wojny (zdjęcie autora)

Następnego dnia w południe Hitler na czele tłumu swoich zwolenników ruszył do Ministerstwa Wojny, aby wesprzeć Röhma. Nie spodziewali się oporu ze strony wojska i policji. Popełnili błąd, który pozbawiał ich jakichkolwiek szans w ewentualnym starciu. Na czele pochodu szli przywódcy: Hitler i Ludendorff. Pierwsi padliby w przypadku strzelaniny, a tłum pozbawiony przywódców musiał się rozpierzchnąć. Flagi i transparenty zasłaniały widok idącym dalej, nie mogli więc ocenić, co działo się na przedzie.

Uformowali trzy rzędy: po lewej stronie szli bojówkarze ze Stosstrupp Hitler, na czele ze swoim Führerem, pośrodku porucznik Brückner prowadził szereg esamanów, a po prawej stronie maszerowali ludzie z Freikorpsu Oberland.

Szli wąską ulicą Residenzstrasse prowadzącą do Odeonsplatz. W głębi widać było rządowe budynki, cel ich pochodu.

Nagle, zza Feldherrnhalle, majestatycznej budowli z XIX wieku, wyłoniły się kolumny policjantów, którzy sprawnie zajęli miejsca, blokując drogę na Odeonsplatz.

– Nie strzelajcie! – krzyknął idący obok Hitlera jego ochroniarz, Ulrich Graf. – To jego ekscelencja Ludendorff i Hitler!

Nikt go nie słuchał.

Pierwsze kule trafiły dr. Maxa Erwina von Scheubnera-Richtera idącego tuż za Hitlerem, raniąc go śmiertelnie. Graf rzucił się do przodu, zasłaniając Wodza przed pociskami, które trafiły go w pierś, powodując groźne, acz nie śmiertelne rany. Hitler, prawdopodobnie popchnięty przez Scheubner-Richtera lub Grafa, upadł, ale nie odniósł rany, jedynie skręcił sobie rękę. Podniósł się i umknął z pola walki, w jakie zamieniła się wąska, monachijska uliczka.

Zdołał dotrzeć do mieszkania swojego wielkiego poplecznika Ernsta Hanfstaengla, którego nie było w domu. Zajęła się nim żona Hanfstaengla, która odwiodła zrozpaczonego przywódcę NSDAP od samobójstwa. Ukryła go. Jednak nie na długo. Policja wyciągnęła stamtąd Hitlera w piżamie, do której przypiął swoje dwa krzyże żelazne.

Pucz się zakończył. Hitler i Ludendorff stanęli przed sądem 26 lutego 1924 roku. Wyroki były dość łagodne, jak na oskarżenie o zdradę stanu. Jeden z głównych organizatorów nieudanego zamachu stanu, generał Ludendorff został uznany za niewinnego, Hitlera zaś skazano na pięć lat więzienia w starej twierdzy w miasteczku Landsberg, w warunkach dość łagodnych.

Partia nazistowska i SA zostały zdelegalizowane. Na wolności oczekiwał Ernst Röhm, zwolniony z więzienia po krótkim pobycie. W miejsce zakazanego SA utworzył Notbann, której liczebność wzrastała z miesiąca na miesiąc. W grudniu 1924 roku liczyła trzydzieści tysięcy członków.

Siła, którą Hitler uważał za niezbędną, aby zastraszyć i pociągnąć za sobą masy, wciąż istniała. Musiał tylko odbudować partię. Pucz przekonał go, że nie może jednak liczyć na przechwycenie władzy w drodze zamachu stanu. Postanowił dojść do tego legalną drogą.

Jego śmiały wyczyn w Monachium, który zwrócił na niego uwagę jako przywódcę politycznego zdolnego do energicznego i bezkompromisowego działania, ułatwił zorganizowanie podstaw egzystowania partii – finansów. Stanu finansów partii do momentu wybuchu puczu nie można ocenić, ponieważ po klęsce na Residenzstrasse któryś z bliskich współpracowników Hitlera spalił wszystkie papiery, aby nie dostały się w ręce policji. Pewne poszlaki wskazują, że w dniu puczu zwolennicy Hitlera rabowali pieniądze i przynieśli je do Bürgeräukeller. Jeden z najbliższych przyjaciół z tamtego czasu, Ernst Hanfstaengl wspominał:

„W holu [piwiarni – przyp. aut.] był mały podest dla orkiestry, a na tym sterta wysoka na około półtora metra milionów i miliardów marek w równo ułożonych plikach, które brunatne koszule »zarekwirowały« gdzieś tej nocy”.

W czasie hiperinflacji miliardy marek niewiele znaczyły. Za gazetę w kiosku trzeba było zapłacić osiem miliardów.

Na rozkaz Hitlera grupa esamanów z jednego wydawnictwa wyniosła czternaście bilionów marek, za co jeden z rabusiów został na krótko osadzony w więzieniu. Ta gigantyczna wydawałoby się kwota odpowiadała trzem i pół tysiąca dolarów. Jest więc oczywiste, że kasa NSDAP i przed, i po puczu nie była wiele warta.

Gdy 20 grudnia 1924 roku Hitler wyszedł z więzienia w Landsbergu, pozostawił swoim towarzyszom odbywającym dłuższe wyroki dwieście osiemdziesiąt dwie marki, cały swój majątek. Był bankrutem, finansowym i politycznym. Partia nazistowska miała zakaz działalności. Jej jedyne dochodowe przedsięwzięcie gazeta „Völkischer Beobachter” – była zawieszona. Jednakże niespodziewanie szybko, w ciągu jednego dnia ta sytuacja się odmieniła. Było to 4 stycznia 1925 roku, gdy Hitler spotkał się z premierem rządu bawarskiego Heinrichem Heldem. Wystarczyło, że obiecał, iż nigdy nie będzie usiłował zdobyć władzy siłą, a wszystkie dolegliwości zniknęły: jego towarzysze – zwolnieni z więzienia, zakaz publikowania „Völkischer Beobachter” – cofnięty, partia nazistowska – znów legalna. Nie zmieniało to jednak fatalnej sytuacji finansowej, w której plany zyskania władzy w legalny sposób były mrzonką.

Hitler, gdy przyszedł do Hanfstaengla, był wyraźnie załamany brakiem funduszy. Powiedział:

– Musimy mieć milion marek. Z takimi pieniędzmi będziemy mogli wszystko odbudować.

Było to już po reformie Schachta, gdy marka odzyskała swą wartość. Milion marek, o których mówił Hitler, równał się dwustu pięćdziesięciu tysiącom dolarów (na dzień dzisiejszy – około dwa i pół miliona dolarów).

W tym czasie mógł liczyć tylko na dochody ze sprzedaży Mein Kampf i datki od bogatych kobiet. Zastanawiające, że wśród jego popleczników starsze i bardzo bogate mieszkanki Monachium stanowiły szczególnie ważną, z punktu widzenia finansów, grupę. Pani Helene Bechstein wręczyła mu biżuterię, którą mógł zastawić jako zabezpieczenie pożyczki na sześćdziesiąt tysięcy franków szwajcarskich. Gdy wyszedł z więzienia, dzięki poręczeniu jej męża otrzymał kredyt na czterdzieści pięć tysięcy marek. Inna wielbicielka miłego Austriaka, pani von Siedlitz, dała pieniądze na zakup maszyny rotacyjnej do drukowania „Völkischer Beobachter”.

W sprawozdaniu finansowym, które złożył na żądanie monachijskiego urzędu skarbowego w maju 1925 roku, Hitler napisał:

„Nie miałem dochodu w 1924 roku i w pierwszym kwartale 1925 roku. Wydatki na życie pokryłem z pożyczki bankowej”.

Nie napisał prawdy. W lutym 1925 roku kupił mercedesa za dwadzieścia tysięcy marek.

Urząd skarbowy nie ustępował:

„W możliwie najkrótszym czasie proszę poinformować urząd o pochodzeniu funduszy użytych do zakupienia samochodu”.

Miesiąc później Hitler odpisał:

„Zaciągnąłem pożyczkę bankową”.

Przez następne lata kupował samochody, zatrudniał szofera, kamerdynera, kilku służących, kupił w Monachium mieszkanie dla swojej kochanki, Geli Rabaul. Na pytanie o źródło dochodów wskazywał tantiemy ze sprzedaży książki Mein Kampf i honoraria za wygłaszane przemówienia. W tym czasie niewielu przemysłowców i bankierów decydowało się sponsorować NSDAP i jej wodza, a ci, którzy to zrobili, nie wpłacali nadmiernie wielkich sum.

Istniały tajne kanały, którymi ludzie, starannie ukrywający to przed opinią publiczną, zasilali partię Hitlera. Wiele wskazuje na to, że jednym z najpoważniejszych był amerykański potentat samochodowy, Henry Ford.

Dlaczego wielki przemysłowiec z Ameryki miałby wspomagać mało znanego polityka, szefa niewielkiej partii? Obydwu łączył zaciekły antysemityzm. Ford w 1918 roku, przekonany, że wojnę wywołali żydowscy bankierzy, nabył prowincjonalne pismo „The Deaborn Independent”, które stało się antysemicką trybuną. Sprzedaż w Stanach szła źle, ale artykuły zebrano i w 1920 roku wydano w czterotomowej książce The International Jew, the World’s Foremost Problem (Międzynarodowy Żyd, najważniejszy problem świata), przetłumaczonej na szesnaście języków, w tym na niemiecki. Hitler musiał ją przeczytać, gdyż w Mein Kampf są całe fragmenty przeniesione z amerykańskiego wydawnictwa. Ten ideowy związek wystarczył, aby Ford zaczął wspierać żarliwego niemieckiego antysemitę. Dowody są słabe, ale liczne. W 1924 roku Erhard Auer, wiceprzewodniczący bawarskiego parlamentu, pisał do prezydenta Friedricha Eberta:

„Bawarski parlament od dawna otrzymuje informacje, że ruch hitlerowski jest częściowo finansowany przez amerykańskiego antysemickiego przywódcę Henry’ego Forda. Zainteresowanie Mr Forda bawarskim ruchem antysemickim rozpoczęło się rok temu [tj. w 1923 roku – przyp. aut.], gdy przedstawiciele Mr Forda przybywający w sprawie sprzedaży ciągników skontaktowali się z Dietrichem Eckartem, cieszącym się złą sławą, działaczem pangermańskim. W tym czasie pan Eckart poprosił wysłanników Mr Forda o wsparcie finansowe. Wysłannicy wrócili do Ameryki i natychmiast pieniądze Mr Forda zaczęły przybywać do Monachium. Pan Hitler otwarcie chwali się wsparciem Mr Forda i głosi, że Mr Ford jest wielką indywidualnością i wielkim antysemitą”.

W sprawę zdobywania funduszy i ich transferu włączyła się rodzina słynnego kompozytora Richarda Wagnera, znana z prohitlerowskich sympatii. Poznali Hitlera w 1920 lub 1921 roku w domu Bechsteinów i od tego czasu był częstym gościem w ich rezydencji Haus Wahnfried w Bayreuth. W styczniu 1924 roku Siegfried i Winfried Wagner, syn i synowa kompozytora, przybyli do Nowego Jorku, aby zebrać dwieście tysięcy dolarów na zorganizowanie festiwalu wagnerowskiego w Bayreuth. Według Kurta Lüdecke[30], jednego z najbliższych ludzi Hitlera z tamtych lat, Wagnerowie zastanawiali się, jak w ich misji połączyć zbieranie pieniędzy dla Hitlera. Rozwiązanie przyszło szybko. Gdy 30 stycznia weszli do pokoju w Hotelu Statler w Detroit, znaleźli na stoliku zaproszenie do domu Henry’ego Forda. Następnego dnia pojechali do jego rezydencji pod Detroit, choć nie zabrali ze sobą Kurta Lüdecke, który, jako osoba nie znana gospodarzowi, nie został zaproszony. Pani Wagner niespodziewanie zaczęła mówić o potrzebie wspierania Hitlera i jego ruchu, na co Ford miał odpowiedzieć, że już finansuje Hitlera.

– Pan Hitler potrzebuje większego wsparcia – wtrącił się Siegfried. – Czy w tej sprawie mógłby pan przyjąć jego przedstawiciela, pana Lüdecke?

Gdyby Ford nie był zainteresowany finansowaniem Hitlera i jego partii, nie traciłby czasu na rozmowę z człowiekiem, którego nie znał. A jednak następnego dnia przyjął Kurta Lüdecke. Efekt tego spotkania nie jest znany, gdyż sam Lüdecke, choć wiele mówił o wyprawie Wagnerów do USA, nie zdradził, czy i jakiej wielkości wsparcie uzyskał od amerykańskiego przemysłowca.

Hojne datki, które umożliwiały funkcjonowanie partii, płynęły z różnych stron. Niemiecki przemysłowiec Fritz Thyssen przyznał się, że od 1923 roku ofiarował partii Hitlera sto tysięcy marek. Podobnie postępował szef IG Farben.

Poparcia, choć nie bezpośredniego, udzielał Montagu Norman, potężny prezes Bank of England. Z Hitlerem łączył go, tak jak Forda, antysemityzm, a także wrogość wobec Francji. Był przyjacielem Hjalmara Schachta i często się spotykali. Pomoc Normana dla partii nazistowskiej mogła mieć formę swego rodzaju gwarancji, jaką wspierał partyjne podania do banków o kredyty. Jego zapewnienie, czy nawet życzliwe poparcie, wystarczało, żeby Hitler kredyt otrzymał.

Prawdziwy złoty deszcz miał dopiero spaść tuż potem, kiedy Hitler został kanclerzem. Przemysłowcy wspierający, z dobrego serca, polityka, który mógł być przydatny w ekspansji ich firm, sięgnęli głęboko do kieszeni i hojnie sypnęli groszem, gdy w styczniu 1933 roku NSDAP stała się partią rządzącą.

5. Upiory

Pomysłowy pan Schacht

Sekretarz stanu Robert Lansing

W składzie amerykańskiej delegacji w Wersalu w 1919 roku był John Foster Dulles[31], dyplomata, na którego nikt nie zwracał większej uwagi, a to ze względu na młody (jak na dyplomatę) wiek – trzydziestu jeden lat i niską rangę: był radcą, a właściwie doradcą prawnym, czyli pełnił funkcję, która w dyplomacji nic nie znaczyła. Nie miał też żadnego doświadczenia w wielkiej polityce. W minionych latach jeździł w różnych misjach do państw Ameryki Środkowej, aby wybadać, czy ich rządy nie mają zamiaru poprzeć Niemców i przyłączyć się do wojny po ich stronie. Większe znaczenie miała jego kariera prawnicza, gdyż po ukończeniu studiów rozpoczął pracę w wielkiej i wpływowej nowojorskiej kancelarii Sullivan & Cromwell, założonej w 1879 roku przez dwóch nowojorskich prawników. Szybko wybili się, prowadząc prawne sprawy utworzenia koncernów Edison General Electric w 1882 roku i United States Steel Corporation w 1901 roku, które po przyjściu do firmy młodego Johna Fostera Dullesa przekształciły się w najpotężniejsze koncerny świata, wciąż obsługiwane przez Sullivan & Cromwell.

Do wojska go nie wzięto ze względu na słaby wzrok, w co oczywiście nikt nie wierzył. Zasiadł na bezpiecznej posadzie w War Industries Board. Ludzie, którzy go znali, wiedzieli, że szybka kariera jest efektem rodzinnych powiązań i tradycji. Jego dziad, John W. Foster, był sekretarzem stanu w latach 1892‒1893, co nie miało tak wielkiego znaczenia, jak sprawowanie tego urzędu przez jego wuja Roberta Lansinga[32], który zajmował to stanowisko od 1915 roku.

John Foster Dulles zaczął swoją wielką karierę polityczną właśnie w Wersalu. Kilkadziesiąt lat później przejął kierowanie amerykańską polityką zagraniczną jako trzeci sekretarz stanu w rodzinie Dullesów.

Nie wiadomo, w jakich okolicznościach na wiosnę 1920 roku poznał Hjalmara Schachta[33], członka zarządu Dresdner Banku. Ten zdolny ekonomista pracował tam od 1903 roku, awansując do stanowiska zastępcy dyrektora. Gdy wybuchła wojna, powołano go do służby wojskowej. Uwzględniając jego fachowe przygotowanie, wysłano do sztabu generała Ludwiga von Lumma, niemieckiego komisarza ds. bankowości w okupowanej Belgii, co skrywało właściwe zadanie generała, jakim było rabowanie tamtejszych banków. Von Lumm szybko wykrył, że jego podwładny Schacht działa na rzecz swojego byłego pracodawcy Dresdner Banku, do którego przelał pół miliarda franków. Wyrzucił go za to z Belgii.

Być może to przypadek zetknął Schachta i Dullesa, ale raczej należałoby zakładać, że Niemiec szukał kontaktu z Amerykaninem, który za namową wuja podjął pracę w Komitecie Reparacji Wojennych (War Reparations Committee). Niewykluczone, że pośrednikiem, który doprowadził do tego spotkania, mógł być Allen – młodszy brat Johna Fostera, umieszczony przez wujka w ambasadzie amerykańskiej w Bernie, a po wojnie w amerykańskim poselstwie w Genewie, gdzie objął stanowisko szefa komórki wywiadowczej.

Hjalmar Schacht

Schacht, gdy spotkał się z Johnem Fosterem Dullesem, nie był anonimowym urzędnikiem bankowym. Znano go w Ameryce, gdyż w 1905 roku w składzie delegacji Dresdner Banku spotkał się z amerykańskim bankierem i finansistą, J.P. Morganem[34]. Przyjął go również prezydent Theodore Roosevelt.

Z pierwszego spotkania Schachta i Dullesa nie wynikło nic ważnego. Dopiero 20 marca 1922 roku Schacht wysłał list do Dullesa, przedstawiając sposób na spłacenie przez Niemcy odszkodowań wojennych nałożonych w Wersalu, które były nadmiernym ciężarem dla gospodarki tego kraju. Wiedział, że kieruje list do właściwego adresata, gdyż Dulles głośno wyrażał swój sprzeciw wobec wysokiej kontrybucji, jaką zwycięzcy obciążyli Niemcy.

„Mój pomysł polega na tym, żeby wykorzystać nie państwową pożyczkę, lecz pożyczkę prywatnych korporacji. Chciałbym utworzyć, powiedzmy, cztery prywatne niemieckie korporacje: każdej z nich rząd niemiecki dałby monopol na eksport masowych towarów, jak na przykład węgiel, potas, cukier i cement. Każda z korporacji kontrolowałaby eksport jednego z tych towarów. Monopol byłby przyznany na dwadzieścia lat (...). Korporacje udzieliłyby rządowi pożyczki w wysokości pięciu miliardów marek w złocie. Zważając, że wartość rocznego eksportu czterech korporacji można szacować na pięćset milionów marek w złocie, pożyczka zostałaby spłacona w ciągu dziesięciu lat”.

John Foster Dulles od razu zorientował się, jak ważne i zyskowne posunięcie proponuje Schacht. Przesłał jego list do Thomasa W. Lamonta[35], który brał udział w konferencji wersalskiej jako przedstawiciel amerykańskiego Departamentu Skarbu i z tego względu doskonale orientował się w europejskich, a zwłaszcza niemieckich, problemach gospodarczych. Co najważniejsze był partnerem J.P. Morgana. A ten człowiek, łapczywie korzystający z każdej okazji budowy wielkich gospodarczych organizmów, był geniuszem amerykańskiej gospodarki. To on doprowadził do utworzenia w 1892 roku przemysłowego giganta General Electric[36]. Kilka lat później utworzył United States Steel Corporation, kolejny przemysłowy gigant, którego huty produkowały trzy czwarte amerykańskiej stali. J.P. Morgan był czuły na punkcie światowej ekspansji jego firm. A zdawał sobie sprawę, że Europa przystępująca do budowy i odbudowy wielu państw jest terenem szczególnie sprzyjającym jego planom. I taką możliwość dostrzegł w propozycji Schachta.

Przemysł niemiecki, choć po wojnie w fatalnym stanie spowodowanym brakiem surowców, zachował swą przedwojenną siłę. Żaden z zakładów nie został zniszczony, żaden tor kolejowy ani trakcja elektryczna doń prowadząca nie doznały uszczerbku, a konieczność sprostania rządowym zamówieniom spowodowała rozwój najnowocześniejszych gałęzi – zamówienia zbrojeniowe zawsze sprzyjały unowocześnianiu gospodarki. W czasie wojny powstał lub niebywale rozwinął się przemysł lotniczy i chemiczny. Rozkwitły stare firmy, takie jak Rheinische Metallwaaren-und Maschinenfabrik (z którego wyłonił się Rheinmetal-Borsig, jeden z głównych producentów broni i pojazdów opancerzonych dla Wehrmachtu). Gdy zaczynała się wojna, zatrudniały one osiem tysięcy robotników, gdy kończyła – czterdzieści osiem tysięcy. Co ważne było dla amerykańskich inwestorów, przemysł niemiecki dysponował dobrami, które mogły mieć znaczenie strategiczne. Szczególnie interesujący wydawał się patent niemieckiego uczonego Friedricha Bergiusa[37], który we własnym laboratorium w Hanowerze w 1912 roku opracował metodę otrzymywania benzyny syntetycznej z węgla. Był to bezcenny wynalazek na czas wojny, gdyby blokada morska zatrzymała dostawy ropy naftowej. Nadzwyczaj ważny dla Niemiec, które każdą baryłkę ropy musiały sprowadzać z zagranicy. W późniejszych latach świadomość, że strumień napędzający gospodarkę może wyschnąć, przesądziła o instalowaniu w czołgach i wojskowych samochodach tylko silników benzynowych, nie wysokoprężnych, chociaż ich zalety były nie do przecenienia: czołgi z bakami i silnikami benzynowymi trafione pociskiem przeciwpancernym wybuchały, z silnikami dieslowskimi – paliły się, dając załodze czas na uratowanie życia.

Z propozycją Schachta wiązał się jeszcze jeden element, który być może przesądził o jej sukcesie: 1 listopada 1923 roku został prezesem Reichsbanku, instytucji centralnej dla niemieckiej gospodarki. Nominacja nie przebiegła łatwo, gdyż pamiętano mu szwindle z Belgii, kiedy to przelewał pieniądze państwowe do kasy swojego pracodawcy, jednak nieznane siły sprawiły, że ta przeszkoda została usunięta.

Już w połowie listopada ogłosił wprowadzenie waluty, która okazała się ratunkiem dla tonącej gospodarki Niemiec. Bezwartościowe Papiermarki zostały zastąpione przez Rentenmarki; w przeliczeniu – miliard papierowych marek za jedną nową, nazwaną Reichsmarką.

Wkrótce gospodarka niemiecka miała otrzymać pomoc, która nadała jej niezwykłego impetu. Stało się tak dzięki staraniom Stanów Zjednoczonych, co było o tyle dziwne, że wydawało się, iż państwo to całkowicie straciło zainteresowanie Starym Kontynentem. Próby zachowania więzi podejmowane przez prezydenta Woodrowa Wilsona spaliły na panewce i to w sposób wyjątkowo dla niego dotkliwy. Parlament amerykański nie ratyfikował traktatu wersalskiego, a Stany Zjednoczone nie przystąpiły do Ligi Narodów. Wilson, zaciekle walczący o utrzymanie swojej idei, przypłacił to wylewem, co zmusiło go do wycofania się z polityki na wiele miesięcy, a właściwie przesądziło o zakończeniu jego kariery politycznej i przedwczesnej śmierci.

Idea planu pomocy dla Niemiec wyszła od Komitetu Reparacji Wojennych, jej wykonanie zaś polecono jednemu z członków tej organizacji, Charles’owi G. Dawesowi[38]. Pracował w Komitecie od 1923 roku. Nie miał dużego doświadczenia politycznego. Przeszedł przez niższe stanowiska w Departamencie Skarbu i Biurze Budżetowym. Najbardziej był znany jako kompozytor i pianista. Na tym polu odnosił największe sukcesy. W 1911 roku skomponował utwór Melodia a-dur, który spodobał się Amerykanom, choć światowym przebojem stał się kilka miesięcy po jego śmierci – w 1958 roku, wykonywany przez amerykańskiego ciemnoskórego piosenkarza, Tommy Edwarda jako It’s All in the Game.

Trudno więc zrozumieć, dlaczego kierowanie zespołem pracującym nad tak ważnym gospodarczym projektem powierzono właśnie jemu. Być może stała za tym przynależność do Bractwa Delta Upsilon, założonego w 1843 roku na uczelni, gdzie studiował Dawes, a którego celem była walka o sprawiedliwość i wzajemne wspieranie się członków. Może przyjaźń z generałem Johnem J. Pershingiem, dowódcą wojsk amerykańskich w Europie. Najpewniej jednak przesądziło o tym powiązanie z amerykańskimi finansistami. To oni, nie politycy, chcieli utrzymać bliskie stosunki z Europą.

W skład zespołu weszli przedstawiciele Francji, Wielkiej Brytanii, Włoch i Belgii. Ze strony amerykańskiej obok Dawesa był Owen Young, prezydent General Electric Company, koncernu J.P. Morgana, członek Bractwa Delta Kappa Epsilon działającego na Yale University. Kilka lat później Young miał stać się autorem kolejnego planu pomocy dla Niemiec.

Realizując plan Dawesa, wielkie syndykaty bankierskie z USA przekazały do Niemiec do 1926 roku – to jest w ciągu dwóch lat – 975 milionów dolarów. Największy udział miał Villon, Reed & Co, który wpłacił ponad 240 milionów.

„W 1925 i 1926 roku nie było tygodnia, aby przedstawiciele grup amerykańskich banków nie przychodzili zobaczyć się ze mną w sprawie udzielenia pożyczek” – zanotował niemiecki minister finansów. – „Niemieckie władze były zarzucone propozycjami zagranicznych pożyczek”.

Ważne było na co przeznaczono kredyty. Z 975 milionów dolarów 826 milionów popłynęło do wielkiego przemysłu. One umożliwiły zrealizowanie pomysłu Schachta, z którym dwa lata wcześniej zwrócił się do Dullesa: założenie wielkich karteli.

W 1925 roku z połączenia sześciu największych niemieckich firm chemicznych powstał Interessen-Gemeinschaft Farbenindustrie AG (Wspólnota Interesów Przemysłu Farbiarskiego), w skrócie IG Farben. Kapitał zakładowy wynosił 646 mln marek, ale rok później dzięki pieniądzom z Ameryki wzrósł do ponad miliarda marek.

Dwa lata później do gry włączył się amerykański Standard Oil[39], zainteresowany wynalazkiem Friedricha Bergiusa, który stał się własnością IG Farben, i niezwykłymi możliwościami, jakie dawała współpraca z nowym, wielkim koncernem. Zawarto wówczas porozumienie o wspólnych badaniach i produkcji benzyny z węgla, dzieląc się zyskami po połowie. Ponadto obydwie strony ustaliły, że nie będą ze sobą konkurować w przemyśle chemicznym i naftowym i zastrzegły, że jeżeli w przyszłości amerykański koncern będzie rozszerzał produkcję chemikaliów przemysłowych i lekarstw, to uczyni to wspólnie z IG Farben. To był zaczątek formowania międzynarodowego kartelu, do którego wkrótce weszły, obok IG Farben i Standard Oil, brytyjskie: Imperial Chemical Industries (ICI) i Shell Oil of Britain oraz DuPont of Amerika. IG Farben, bez którego Niemcy nie mogłyby rozpocząć nowej wojny światowej, stał się czwartą korporacją świata, za amerykańskimi gigantami: General Motors, United States Steel i Standard Oil.

Podobne procesy nastąpiły w innych dziedzinach niemieckiej gospodarki, gdzie na płynących zza Oceanu dolarach powstały przemysłowe giganty. Vereinigte Stahlwerke, grupujący czterech największych niemieckich producentów stali, wniósł sto milionów dolarów, jakie otrzymał od amerykańskich inwestorów do wspólnego przedsięwzięcia International Steel Cartel, utworzonego w 1926 roku przez Niemcy Francję, Belgię i Luksemburg. Dziesięć lat później ISC kontrolował 90% europejskiej produkcji stali.

Niemiecki przemysł, korzystając z poparcia największej potęgi ekonomicznej świata, zmieniał swą strukturę i gwałtownie zwiększał obroty. Koncerny nie tylko zyskiwały na dominacji rynkowej, ale mogły obniżać koszty i zwiększać efektywność produkcji. Powszechna stała się „fordyzacja”, jak nazywano wprowadzanie automatyzacji i mechanizacji produkcji według wzoru linii produkcyjnych Ford Motor Company, jako nowe oblicze „tayloryzmu”, naukowej teorii Fryderyka Taylora, który traktował robotnika jak maszynę, posłusznie i najefektywniej wykonującą wyuczone czynności.

Efekty przechodziły wszelkie oczekiwania. W niemieckich kopalniach przed wojną 98% węgla kamiennego wydobywano ręcznie, w końcu lat dwudziestych już tylko 13%. Jednocześnie wzrosła wydajność z 255 ton na górnika w 1925 roku do 386 ton w 1932 roku.

Te zmiany powodowały, że związki z gospodarczym mocarstwem zza oceanu się zacieśniały. Zakłady Kruppa pożyczały w amerykańskich bankach ogromne kwoty. Amerykańskie firmy zakładały przedsiębiorstwa w Niemczech. Ford Motor Company wybudował fabryki w Berlinie i Kolonii, General Motors wykupił zakłady samochodowe Opla w Rüsselsheim. Banki niemieckie brały zagraniczne kredyty, aby inwestować w niemiecką gospodarkę.

W tym czasie bracia Dullesowie zajęli strategiczne pozycje na styku między wielkim biznesem i wielką polityką.

John Foster w 1924 roku powrócił do firmy prawniczej Sullivan & Cromwell prowadzącej prawne sprawy inwestycji wielkich amerykańskich banków. Zmartwieniem dla niego była słaba pozycja młodszego brata, Allena. Po pracy w ambasadzie w Berlinie wyjechał do ambasady w Istambule. W 1922 roku powrócił do Waszyngtonu, aby stanąć na czele małego Wydziału Bliskowschodniego Departamentu Stanu. Brał udział w międzynarodowych konferencjach, poznawał mechanizmy nimi rządzące, ale to wszystko za osiem tysięcy dolarów rocznej pensji. Gdy w 1926 roku sekretarz stanu zaproponował mu stanowisko w Chinach, Allen za radą brata przesłał rezygnację, w której nie odmówił sobie zawarcia gorzkiej refleksji związanej z uposażeniem, pisząc, że powodem jest „ciężar finansowy związany z zaakceptowaniem wyższej pozycji”. Podjął pracę w firmie Sullivan & Cromwell. Wnosił ze sobą bagaż rządowych powiązań i dyplomatycznych doświadczeń. Klienci zwracali się do niego w najtrudniejszych sprawach. Koncern Du Pont poprosił o znalezienie prawnego rozwiązania problemu, jaki stwarzał rządowy zakaz eksportu do Niemiec materiałów wybuchowych. Wynagrodzeniem za jego pracę była sprzedaż akcji po „specjalnych cenach”.

Miejsce w najpotężniejszej kancelarii prawnej świata, jakie zajęli Dullesowie, nie rezygnując z udziału w rządowych przedsięwzięciach, jak udział w międzynarodowych konferencjach, pozwalało im wpływać na bieg światowej polityki. Z jednej strony doradzali prezydentom i członkom rządu, a z drugiej – szefom największych koncernów, równocześnie prowadząc ich sprawy. Cały czas bacznie obserwowali rozwój sytuacji w Niemczech, przewidując, że Hitler sięgnie po władzę i przyjmowali to z sympatią. W maju 1932 roku Allen pisał do Fostera:

„W sprawie wyborów w Prusach wydaje mi się, że sprawa udziału hitlerowskiego elementu w pruskim rządzie, a potem rządzie Rzeszy pojawi się ponownie. Osobiście mam nadzieję, że ich udział [tj. hitlerowców – przyp. aut.] zostanie uzgodniony”.

Uznawał, że będzie to miało duże znaczenie dla dalszego rozwoju sytuacji w polityce, gdyż tylko rząd z ministrami z NSDAP będzie poważany przez inne państwa. Był tak zadowolony ze swej obserwacji, że kopię listu wysłał do żony, zamieszczając „dobrą radę, aby nie zgubiła jej”.

Dullesowie dostrzegali, że niemieccy przemysłowcy i bankierzy z sympatią patrzyli na Hitlera jako polityka, który mógł zostać przywódcą państwa, choć jego radykalizm budził pewne obawy, a nawet zaniepokojenie przed socjalistycznymi zmianami w gospodarce, jakie mógłby wprowadzić jego rząd.

Hitler zdawał sobie sprawę z rezerwy, z jaką podchodzili do niego ludzie, których potrzebował, tak jak najwyższych dowódców wojskowych, do zrealizowania jego planu nowych Niemiec w nowej Europie. Dlatego tuż po objęciu urzędu kanclerskiego (30 stycznia 1933 roku) – co stało się możliwe w wyniku politycznych rozgrywek – wieczorem 3 lutego spotkał się z dowódcami wojskowymi w domu dowódcy wojsk lądowych, generała Kurta von Hammersteina-Equorda. To zebranie miało jeden cel: przekonanie wojskowych, że będą zadowoleni z nowego rządu. Mówił to, co chcieli usłyszeć, gdyż znajdowali w tym zapowiedź wzrostu ich znaczenia i wpływów.

– Przyszłość Niemiec zależy całkowicie od odbudowy sił zbrojnych. Wszelkie wydatki państwa muszą zostać temu podporządkowane – głosił Hitler, przedstawiając się generałom jako ich przedstawiciel i dobroczyńca. – W każdej kolizji potrzeb armii z potrzebami innych środowisk interes armii będzie miał pierwszeństwo!

W tym przemówieniu pobrzmiewała polityka prowadząca do wojny, ale to nie mogło zrazić generałów, ludzi wojny. Hitler otwarcie mówił o konieczności kamuflowania działań zmierzających do zwiększenia sił zbrojnych Niemiec do czasu przyznania im prawa do militarnego równouprawnienia. Wspominał o „sojuszu z innym mocarstwem” przeciwko Francji. To chcieli usłyszeć generałowie od nowego kanclerza!

Dwa tygodnie później, 20 lutego w domu Hermanna Göringa Hitler wystąpił z półtoragodzinnym przemówieniem do najważniejszych niemieckich przemysłowców. Nie miał im nic do powiedzenia, gdyż nie znał się na ekonomii. Otwarcie stwierdził, że ekonomia ma dla niego znaczenie drugorzędne i uznaje ją za podrzędną wobec polityki. Zapowiadał „walkę o przetrwanie”, co oznaczało, że gospodarka niemiecka powinna zostać podporządkowana przygotowaniom do tej walki. O kształcie gospodarczym miało decydować państwo, a nie rynek.

Jeżeli przemysłowcy mieli wątpliwości co do gospodarczej polityki nowego rządu, to wystąpienie Hitlera mogło je tylko pogłębić. Rozterki, jakie narosły po wysłuchaniu przemówienia, były tak duże, że najpoważniejszy z przemysłowców, Gustav Krupp, który, jako przewodniczący Niemieckiego Związku Przemysłowego, miał wygłosić przemówienie, zmieszany, powiedział tylko kilka słów podziękowania. Postanowili czekać, jak rozwinie się sytuacja, ale nie zwlekali z poparciem finansowym. Na tym spotkaniu zawiązali „Adolf Hitler Spende der Deutschen Wirtschft” (Fundusz Adolfa Hitlera Niemieckiej Gospodarki). W kwietniu zarządzanie funduszem przejął Gustav Krupp i natychmiast zwrócił się do kolegów przemysłowców o hojne datki. Ich wysokość nie jest znana, ale według najbardziej wiarygodnych ocen do 1944 roku do kasy funduszu wpłynęło od trzystu milionów do miliarda marek.

Przy boku Hitlera pojawił się jego gorący zwolennik, Hjalmar Schacht. W 1930 roku opuścił gabinet prezesa Reichsbanku. W 1933 roku powrócił tam, obejmując także stanowisko ministra gospodarki. To on umożliwił sfinansowanie wielkiego programu zbrojeń, który w normalnych warunkach byłby zabójczy dla niemieckiej gospodarki. W normalnych warunkach państwo musiałoby pożyczać pieniądze w bankach, zwiększając deficyt budżetowy ze wszystkimi fatalnymi konsekwencjami dla gospodarki. Schacht wymyślił, jak obejść ten problem, a właściwie jak odsunąć katastrofę gospodarczą, jaka musiał spaść na państwo inwestujące miliardy w bezproduktywne zbrojenia. Postanowił wprowadzić weksle MeFo (skrót od fikcyjnej firmy: Metallurgische Forschungsgesellschaft), założonej przez znane niemieckie koncerny, m.in. Siemens, Krupp, Rheinmetall z symbolicznym kapitałem. Firma ta wypuściła na rynek weksle gwarantowane przez Reichsbank. Na tej podstawie państwo zaczęło drukować pieniądze, za które pokrywano zbrojenia. Do wybuchu wojny z weksli pokryto jedną trzecią wydatków na ten cel. Ale zadłużenie wewnętrzne zaczęło gwałtownie rosnąć z 12 miliardów do ponad 43 miliardów marek w 1938 roku. Cud finansowy wymyślony przez Schachta doprowadziłby do bankructwa niemieckiej gospodarki i potężnego kryzysu, który zapewne objąłby całą Europę, ale zagarnięcie Austrii, a tuż potem Czech przywróciło niemieckiej gospodarce stabilność.

Hitler miał wszystkie środki, których mógł użyć do rozpętania wojny. Warunkiem podstawowym, ważniejszym niż liczba, zdyscyplinowanie, wyszkolenie i morale żołnierzy, była potęga przemysłu, tworzona przez koncerny mające za sobą międzynarodowe powiązania.

Cel

Od rana było wiadomo, że stanie się coś szczególnego, gdyż poprzedniego dnia do wioski Hochwalde przyjechały ciężarówki wypełnione esesmanami w czarnych mundurach, żołnierzom z miejscowego garnizonu wstrzymano przepustki, a w nocy zapędzono ich do sprzątania wąskiej drogi prowadzącej z Hochwalde do pobliskiej wsi Kalau[40]. Przy świetle reflektorów, zabranych z pobliskiej budowy, zasypywali koleiny wyżłobione przez koła ciężarówek i ciężki sprzęt. Niektórzy przewidywali, że może przyjechać sam Hitler, ale głośno tego nikt nie mówił. Wskazywała na to obecność esesmanów, którzy przetrząsali wiejskie podwórka, sprawdzali, czy psy są na uwięzi i rozgrzebywali sterty zboża zwiezionego po ostatnich żniwach.

Budowa Międzyrzeckiego Rejonu Umocnionego

Pogoda 30 października 1935 roku była piękna. Słońce świeciło mocno, z rzadka przysłaniane przez chmury, co okolicy pełnej liściastych drzew, jakie już przybrały kolory jesieni, nadawało szczególną urodę. Rano na jezioro Packlitz wypłynęły dwie łodzie, przywiezione na ciężarówkach z berlińską rejestracją. Żołnierze na nich bacznie przyglądali się brzegom, kłuli długimi drągami nabrzeżne szuwary, jakby sprawdzali, czy nie ukryli się tam zamachowcy. Stało się jasne, że gościem będzie Adolf Hitler.

Tuż przed południem długa kolumna samochodów zatrzymała się na brukowanej drodze biegnącej do Hochwalde. Dwa pierwsze samochody, odkryte – każdy z trzema esesmanami – zjechały na pobocze po obydwu stronach drogi, a z czarnego mercedesa, który zatrzymał się tuż za nimi, wyskoczył adiutant. Podbiegł do tylnych drzwi, otworzył je i zamarł wyciągnięty, czekając, aż wysiądzie Hitler. Z drugiej strony samochodu wysiadł generał Otto Fischer, Inspektor Saperów i Fortyfikacji. Znano go dobrze w okolicy, gdyż bywał tu często, nadzorując budowę pasa umocnień, o którym okoliczni mieszkańcy wiedzieli niewiele, gdyż wojsko zabraniało zbliżania się do placu tajnych budów.

Fischer był jednym z głównych autorów planu fortyfikacji, zatwierdzonego pięć miesięcy wcześniej. Był zadowolony, że niespodziewanie 29 października powiadomiono go o wyjeździe, nakazując, aby bezzwłocznie wskazał miejsce, do którego miał się udać z Führerem. Liczył, że ta wizyta usunie wiele przeszkód, jakie napotykał przy organizacji robót, których rozmach miał przekroczyć rozmiary podobnych inwestycji we Francji i Belgii.

Rozłożył na masce mapę linii fortyfikacyjnej i odczekał, aż Hitler stanie obok, wyraźnie zainteresowany tym, co miał mu pokazać generał.

– Mein Führer, znajdujemy się w tym miejscu – wskazywał na punkt na drodze biegnącej od zachodu w stronę jeziora – w centralnym miejscu Frontu Ufortyfikowanego, w Łuku Warty–Odry – tak brzmiała oficjalna nazwa pasa bunkrów i tuneli grodzących Bramę Lubuską. – Proponuję zwiedzenie obiektu numer 516.

Jego palec powędrował w stronę czarnego punktu na mapie i natychmiast uniósł go, aby wskazać północny skraj wioski, gdzie na wzniesieniu widać było pancerną kopułę wieńczącą szary masyw betonu. Wybrał już schron ukończony i wielki, dwukondygnacyjny, słusznie przyjmując, że zwiedzanie tego obiektu zrobi wrażenie na Hitlerze.

Ten milcząco wpatrywał się w mapę. Był wielkim zwolennikiem fortyfikacji, choć wiedział, że w czasie minionej wojny zupełnie się nie sprawdziły. Niemalże wszystkie poddały się lub zostały zdobyte po kilkunastu godzinach lub kilku dniach oblężenia. Były to w większości twierdze dziewiętnastowieczne, ceglane, których ściany i łukowe stropy nie wytrzymywały ostrzału artyleryjskiego. Dlatego zapytał:

– Jaką odporność przewidzieliście?

– Zgodnie z wytycznymi do budowy fortyfikacji wznosimy siedem typów obiektów pod względem odporności na ostrzał – odpowiedział Fischer, rozwijając kolejny rulon, który podsunął mu oficer stojący obok. – Te klasy „A” mają wytrzymać kilkukrotne trafienie pociskami kalibru 420 milimetrów....

– Zdaje się, że Polacy nie mają takich armat – wtrącił Hitler, co uznano za dowcip i najbliżej stojący oficerowie się roześmiali.

– Dlatego podstawowym obiektem są schrony o odporności „B” – dodał szybko Fischer, obawiając się, że jego wrogowie mogą wykorzystać uwagę Hitlera do zarzucenia mu, iż nadmiernie szafował betonem i stalą przy projektowaniu umocnień. – To oznacza, że wytrzymają kilkukrotne trafienie pociskami kalibru 220 milimetrów. Ich grubość to półtora metra żelbetu i dwadzieścia pięć centymetrów pancerzy stalowych.

Fischer ani na moment nie spuszczał oka z twarzy Führera. Widział zadowolenie, co było dla niego największą satysfakcją.

– Uzbrojenie?

– Karabiny maszynowe, granatniki automatyczne, miotacze pło-mieni...

– Miotacze są najlepsze w obronie! – przerwał mu Hitler. – To straszna broń! Straszna broń. Widziałem to na froncie. Widzę to. Żołnierz podchodzi z karabinem. Nie wie, że obrońca ma miotacz płomieni. Obrońca jest w bunkrze. Żołnierz podchodzi na dwadzieścia metrów. I nagle się zaczyna. Musi to być dla niego bardzo nieprzyjemne.

Znowu otaczający ich oficerowie się roześmiali.

– Armaty przeciwpancerne kalibru 100 mm w schronach milczących... – podjął Fischer.

Hitler spojrzał na niego, zaintrygowany nazwą.

– Ukrytych, nieujawniających swojego istnienia dopóki czołgi nieprzyjaciela nie znajdą się w zasięgu ich pocisków – wyjaśnił Fischer. – Ponadto długolufowe armaty kalibru 105 mm w kopułach pancernych, a także haubice kalibru 150 mm.

– Chodźmy – Hitler odwrócił się, więc Fischer natychmiast podążył za nim, pozostawiając adiutantom złożenie planów, które leżały na masce mercedesa.

– Komunikacja między schronami odbywać się będzie pod ziemią – mówił dalej Fischer, idąc obok Hitlera. – Tunele biegną na głębokości 12–40 metrów, łącząc obiekty bojowe, magazyny, koszary.

Droga wysypana żwirem specjalnie na okazję wizyty Führera prowadziła na szczyt niewielkiego wzniesienia, z którego rozciągał się widok na okolice. Fischer wskazał pancerne drzwi prowadzące do wnętrza, ale Hitler wspiął się po stromym zboczu, jakie utworzyła ziemia pokrywająca ścianę schronu i stanął obok pancernej kopuły. Dwaj oficerowie z aparatami pospiesznie wbiegli, aby zrobić zdjęcia. Führer rozglądał się po okolicy, starając się wypatrzeć inne obiekty.

Ten pas umocnień, który miało utworzyć trzysta bunkrów odgrywał wielką rolę w jego planach. Przegradzał teren nazwany Bramą Lubuską, między Wartą na północy i Odrą na południu, przez który prowadziła najdogodniejsza i najkrótsza droga ze wschodu do Berlina. Nie było wątpliwości, że polska armia, realizując sojusznicze zobowiązania wobec Francji, w tym miejscu skoncentruje główną siłę swojego uderzenia. A Hitler już przewidział wojnę z Francją, która miała zatrzymać wersalski bieg historii. To obiecał Niemcom i wiedział, że tego od niego oczekują.

Gdy tylko przejął władzę w styczniu 1933 roku, zaczął łamać ograniczenia, które Niemcom narzucił traktat wersalski, ale na początku 1935 roku Reichswehra liczyła niewiele ponad dwieście pięćdziesiąt tysięcy żołnierzy. Co prawda w marcu 1935 roku Hitler ogłosił powstanie wojska z poboru – Wehrmachtu, co zapowiadało szybki wzrost liczebny, jednak do jesieni tego roku liczebność nowych sił zbrojnych wynosiła tylko czterysta tysięcy żołnierzy. Stworzenie armii tak silnej, że mogłaby wyruszyć na wojnę przeciwko Europie, musiało więc potrwać jeszcze kilka lat. Przemysł mógł tę armię uzbroić, ale Hitler zdawał sobie sprawę, że warunkiem niezbędnym do stworzenia wojska, które mogłoby rozpocząć zwycięską wojnę z Zachodem, jest zgoda Zachodu na rozwinięcie zbrojeń. Aby wykorzystać imponującą siłę niemieckiego przemysłu, musiał mieć odpowiednie warunki polityczne. Te pojawiły się niespodziewanie, gdy z dnia na dzień mocarstwa zachodnie zdecydowały się zapomnieć o Wersalu i pozwolić Niemcom się zbroić.

* * *

Rozmach radzieckiego planu pięcioletniego zaskoczył zachodnie rządy. Wywiad brytyjski i francuski niewiele wiedziały i często wpadały w zasadzki radzieckiego kontrwywiadu. Nawet Abwehra, której wydział kierujący operacjami szpiegowskimi przeciwko Związkowi Radzieckiemu od 1927 roku znajdował się w Königsbergu (Królewcu), nie odniosła większych sukcesów, a jedna z operacji zakończyła się skandalem. Pewnego dnia z Gdańska zadzwonił mężczyzna, który przedstawił się jako członek organizacji Zielony Dąb, mającej liczne kontakty wśród wyższych oficerów Armii Czerwonej. Śledztwo, które przeprowadziła Abwehra, wykazało, że organizację tę utworzyli byli carscy oficerowie przebywający na emigracji. Wydawało się prawdopodobne, że zachowali kontakty z kolegami wywodzącymi się z carskiej armii, którzy w Armii Czerwonej doszli do najwyższych stanowisk. Szef tajnej organizacji rezydował w Bukareszcie i stamtąd, za słoną opłatą, nadsyłał raporty na temat radzieckich wojsk. Podejrzenia pojawiły się wówczas, gdy odmówił podania bliższych szczegółów na temat sposobów, przy pomocy których zdobywał informacje. Analiza informacji wykazała, że prawdziwe dane pochodziły z prasy radzieckiej, pozostałe zaś były wymyślone.

Generał Ernst Köstring

Podobnie niepowodzeniem zakończyły się próby wykorzystania ukraińskich nacjonalistów. W policyjnym państwie Stalina szpiegowska działalność była prawie niemożliwa. Udawało się jedynie zbierać informacje na temat obszarów nadgranicznych. Tam Abwehra wysyłała setki agentów, którzy przechodzili przez zieloną granicę. Ogromna większość z nich, źle wyszkolona i fatalnie przygotowana do swoich zadań, wpadała w ręce radzieckich służb granicznych tuż po przejściu granicy. Niektórzy docierali głębiej, ale nie mogli znaleźć dla siebie bezpiecznego miejsca w ksenofobicznym społeczeństwie białoruskim i ukraińskim, bacznie obserwowanym przez tajne służby NKWD.

– Łatwiej Arabowi w powiewającym burnusie przejść niezauważonym przez Berlin, niż obcemu agentowi przedostać się do Rosji – powiedział generał Ernst Köstring, attache wojskowy, pracujący w niemieckiej ambasadzie w Moskwie od 1 października 1935 roku. On dobrze wiedział, co mówi, gdyż wobec znikomych efektów działań Abwehry, jemu przypadał obowiązek zdobywania informacji o radzieckich siłach zbrojnych. Tuż po objęciu posady w ambasadzie pisał do szefa wywiadu Sztabu Generalnego:

„Doświadczenie z pracy tutaj z ostatnich kilku miesięcy wykazuje, że jest poza wszelką kwestią zdobycie wojskowych informacji, nawet luźno związanych z przemysłem zbrojeniowym, i to w najbardziej błahych sprawach”.

Na początku swojej pracy mógł jednak dowiedzieć się co nieco, dzięki pomocy konsulatów, których pracownicy dostali od niego dokładne wytyczne czemu mają się przyglądać na defiladach i ćwiczeniach wojskowych. Sam docierał do odległych rejonów Związku Radzieckiego, podróżując swoim wielkim samochodem, w którym zamontował dwustuczterdziestolitrowy zbiornik paliwa.

Skąpe informacje wywiadowcze, brak rzetelnego obrazu radzieckich sił zbrojnych w połączeniu z pompatycznymi gazetowymi informacjami o tempie budowy zakładów przemysłowych i wielkich parad wojskowych na Placu Czerwonym, organizowanych przy okazji święta 1 maja i rocznicy rewolucji, rozdmuchiwały wyobraźnię brytyjskich i francuskim polityków. Zadawali sobie sprawę, że Stalin przekształcił Armię Czerwoną w wielką siłę, choć nie potrafili ocenić jej rozmiarów, a to nakazywało myśleć o obronie przed bolszewicką agresją. Przełomowy okazał się udział zachodnich obserwatorów w wielkich manewrach zorganizowanych w czerwcu 1935 roku na poligonie pod Kijowem.

Zaskoczeni patrzyli, jak tysiąc czterdzieści czołgów, które przebyły 650 kilometrów, z marszu rozwijało bojowe formacje i przechodziło do natarcia. Nowoczesne T-26 budowane na brytyjskiej licencji Vickersa 6ton (oznaczonego też jako Vickers Mark E), robiły wrażenie szybkością i zwrotnością oraz dobrym uzbrojeniem artyleryjskim. Brytyjskiego generała Archibalda Wavella zaszokował obraz ławy tych czołgów, pędzących po poligonie jeden obok drugiego. Naliczył ich kilkadziesiąt w jednym szeregu, a wiedział, że cała British Army dysponuje niewiele ponad trzystoma czołgami. Siła pancernej pięści zademonstrowana na wstępie ćwiczeń była przygrywką do pokazów, które olśniły zagranicznych obserwatorów.

Na dźwięk samolotowych silników unieśli wysoko głowy, wpatrując się w czarne punkciki na niebie, które rosły w oczach. Nadlatywały wielkie czterosilnikowe bombowce TB-3[41]. W pewnym momencie na ich skrzydłach pojawili się żołnierze, którzy wychodzili z kabin i ześlizgiwali się po szerokich płatach. Wnet niebo zajaśniało setkami białych spadochronów.

Pancerny taran na poligonie pod Kijowem

Żaden z zagranicznych obserwatorów nie widział tak masowego wykorzystania wojsk powietrznodesantowych. We Francji, Wielkiej Brytanii i we Włoszech nikt nie myślał o wykorzystaniu takich wojsk. Jedynie Niemcy przeprowadzali eksperymenty z kilkudziesięcioosobowymi oddziałami policyjnych spadochroniarzy, aby użyć ich do niespodziewanych ataków na placówki partii komunistycznej.

Żołnierze, którzy wylądowali, po rozpakowaniu pojemników i wydobyciu broni, skierowali się w stronę rozległej łąki. Wprawa, z jaką formowali ugrupowanie bojowe, szybkość manewrów i pewność całej operacji wskazywały, że oddziały były dobrze wyćwiczone i zgrane. Zanim dotarli do łąki, zaczęły lądować tam duże samoloty transportowe. Były to te same czterosilnikowe TB-3, z tym że pozbawione uzbrojenia obronnego, a ich komory bombowe przystosowano do przewozu żołnierzy i sprzętu. To się nie śniło żadnemu z zachodnich obserwatorów. Żadna armia Zachodu nie ćwiczyła przerzutu drogą powietrzną pojazdów bojowych. A z radzieckich transportowców, gdy tylko odkołowały na bok prowizorycznie zaznaczonego pasa startowego, wyjeżdżały tankietki, samochody opancerzone i działa. Na oczach obserwatorów formował się silny oddział uderzeniowy, dysponujący artylerią i bronią pancerną.

Desant z samolotów TB-3

Obserwacja tych manewrów musiała prowadzić do jednego wniosku: Armia Czerwona jest gotowa do agresywnej wojny. Jeżeli na jednym poligonie zgromadzono ponad tysiąc czołgów, to oznaczało, że w jednostkach pancernych jest ich dziesięć razy więcej. To pobieżne podliczenie odpowiadało prawdzie. A czołgi, samoloty bombowe i oddziały powietrznodesantowe, podobnie jak na morzu okręty podwodne, były bronią agresywną, przysposobioną do ataku, nie – obrony.

Armia Czerwona, otrzymując nowe uzbrojenie, reformowała się, przygotowując się do spełnienia najważniejszego etapu rewolucji Stalina – marszu na Zachód. Do końca 1932 roku sformowano dwa pierwsze korpusy pancerne – samodzielne taktyczne związki operacyjne, z których każdy liczył dziesięć tysięcy żołnierzy i oficerów, wyposażonych w czterysta sześćdziesiąt dziewięć czołgów i dwieście samochodów ciężarowych. Do 1936 roku utworzono cztery korpusy zmechanizowane, sześć samodzielnych pułków czołgów, piętnaście zmechanizowanych pułków dywizji kawalerii oraz osiemdziesiąt trzy bataliony i kompanie czołgów w dywizjach piechoty.

TB-3 na lądowisku pod Kijowem

Na drodze z Moskwy do kanału La Manche wielkie i rozległe równiny tworzyły wymarzony teren dla czołgów. Jedynie szeroko rozlane rzeki mogły utrudniać i hamować marsz. Dlatego Armii Czerwonej potrzebne były wojska powietrznodesantowe, nieznane w armiach, które nie myślały o wielkich ofensywach pancernych. Gdy czołgi zatrzymałyby się przed rzekami, do walki ruszyłyby oddziały spadochroniarzy, którzy wsparci przez lekkie czołgi i artylerię zajmowaliby mosty i zdobywali przyczółki. A stamtąd czołgi mogłyby prowadzić dalej swój marsz ku kanałowi La Manche. Bombowce TB-3, pierwsze ciężkie bombowce świata, też zrobiły wrażenie na obserwatorach swoimi ogromny skrzydłami o rozpiętości ponad 40 metrów i czterema silnikami. Na tej podstawie można było szacować, że mają zasięg wystarczająco daleki, aby uderzyć na zakłady przemysłowe i miasta daleko poza linią frontu. A na takie zagrożenie Brytyjczycy byli szczególnie czuli. Nawet bardziej niż na groźbę, jaką stanowiły czołgi, bo te kanału La Manche nie przebyłyby tak łatwo.

Raport, jaki generał Wavell przedstawił po powrocie do Londynu, zabrzmiał jak alarm. Premier Stanley Baldwin, który w czerwcu 1935 roku po raz trzeci stanął na czele rządu Jego Królewskiej Mości, wydawał się nie lekceważyć informacji o zagrożeniu. Podjął kroki zmierzające do podniesienia obronności Wielkiej Brytanii, ale w zakresie, na jaki było stać demokratyczne państwo. Pieniądze poszły na wzmocnienie obrony przeciwlotniczej kraju, w której zwiększono liczbę eskadr myśliwskich, także na Royal Navy. Wojska lądowe były na trzecim miejscu i dostały najmniej: dwa miliony funtów szterlingów. Za tę sumę można było wybudować sto dwadzieścia pięć czołgów średnich, ale już nie starczyłoby pieniędzy na paliwo i amunicję. A w 1936 roku British Army miała trzysta siedemdziesiąt pięć czołgów, z których trzysta siedem uznawano za przestarzałe. Dogonienie Związku Radzieckiego wydawało się nieosiągalne dla państwa, które musiało liczyć się z potrzebami obywateli i ich poziomem życia. Nawet światowego mocarstwa.

Nikt z zachodnich strategów nie miał wątpliwości, że Armia Czerwona ruszy na szerokim froncie, ciągnącym się przez tysiące kilometrów od Bałtyku do Morza Czarnego, główny ciężar uderzenia zaś skieruje na Polskę i Czechosłowację. W istocie w planie uderzenia na Zachód opracowanym w końcu lat trzydziestych radziecki Sztab Generalny przewidział, że do walki ruszy dziewięć milionów żołnierzy wspieranych przez trzydzieści siedem tysięcy czołgów i dwadzieścia tysięcy samolotów, posuwających się od Olsztyna do Lublina i dalej na południe.

Słaba Polska i Czechosłowacja nie mogłyby zatrzymać tej potęgi. Tylko Niemcy mogły powstrzymać czerwony żywioł, ale pod warunkiem, że dysponowałyby odpowiednio wielką i silną armią oraz polem manewru.

Adolf Hitler otrzymał pozwolenie na odrzucenie wersalskich ograniczeń, odbudowę niemieckich sił zbrojnych. Uzyskał również zgodę na zajęcie Austrii i części Czechosłowacji, gdzie Wehrmacht mógłby zatrzymać bolszewicki walec, gdyby ten potoczył się na Zachód.

Goliat i bękart

Wielki sześciokołowy mercedes zjeżdżał powoli z pagórka, na którym widać było płaską, jakby przyklejoną do zbocza sylwetkę bunkra. Adolf Hitler uniósł się z siedzenia obok kierowcy i trzymając się ręką za ramę szyby, rozglądał się z ciekawością po okolicy. Oficerowie Wehrmachtu, którzy jechali w samochodach, też przyglądali się z zainteresowaniem i uznaniem pasom przeciwczołgowych szyn osadzonych pionowo w betonowych fundamentach oraz ledwo wystającym ponad ziemię bunkrom, których strzelnice robiły groźne wrażenie.

Tego dnia, 10 października 1938 roku, kawalkada kilkunastu pojazdów, którą otwierał mercedes Hitlera, wyruszyła rano z Linzu i skierowała się do miasteczka Česke Velenice, na czesko-austriackiej granicy, która przestała istnieć w wyniku monachijskiej układu.

Hitler i jego oficerowie przyjechali, aby przyjrzeć się potężnym umocnieniom, które prawie bez wystrzału zdobyli dla nich politycy. To było już drugie zwycięstwo Hitlera. Pierwsze odniósł kilka miesięcy wcześniej, gdy 12 marca wojska niemieckie liczące około dwustu tysięcy żołnierzy wkroczyły do Austrii, przesądzając o włączeniu tego państwa w granice Rzeszy. Wchłonięcie Austrii przyniosło Niemcom ogromne korzyści.

Terytorium Rzeszy powiększyło się o obszar 83 849 km² zamieszkały przez sześć milionów siedemset sześćdziesiąt tysięcy ludzi. Gospodarka niemiecka otrzymała duże zasoby surowców ważnych dla przemysłu zbrojeniowego: magnetytu, rudy ołowiu, cynku i inne, dobrze rozwinięte zakłady motoryzacyjne oraz hutnicze produkujące rocznie 650 tys. ton wysokogatunkowej stali. W bankach zagarnięto znaczne ilości złota i rezerw dewizowych. Niemieckie wojska uzyskały dogodne pozycje wyjściowe do agresji na Czechosłowację.

To było łatwe zwycięstwo, gdyż maleńka Austria nie miała żadnych szans obrony przed potężnym sąsiadem, choć takie plany opracowano. Austriacy mogli wystawić do obrony osiemdziesiąt tysięcy żołnierzy i dwadzieścia tysięcy milicjantów, dysponujących niewielką liczbą tankietek i starych dział artyleryjskich dostarczonych przez Włochów. W istocie Austriacy mogli liczyć tylko na pomoc Włochów, gdyż jakakolwiek samodzielna walka z dwukrotnie liczniejszym wrogiem, świetnie uzbrojonym i wyposażonym byłaby samobójstwem.

Czechosłowacja nie byłaby już tak łatwym łupem. Granice tego państwa osłaniały pasy umocnień budowane od 1936 roku.

Do września 1938 roku powstało dwieście pięćdziesiąt siedem fortów ciężkich oraz bez mała dziesięć tysięcy fortów średnich i lekkich. Generałowie francuscy wizytujący te umocnienia w 1936 roku ocenili je bardzo wysoko, chwaląc tempo budowy, jakiego nie udało im się osiągnąć przy wznoszeniu fortyfikacji Linii Maginota.

Adolf Hitler nad nową mapą Europy w czasie konferencji w Monachium

Czechosłowackie umocnienia oddane Niemcom na mocy traktatu monachijskiego

Bunkry, pasy zasieków przeciwpiechotnych i zapór przeciwczołgowych przeszły w niemieckie ręce bez wystrzału, gdyż tak postanowiły cztery mocarstwa na konferencji w Monachium 29 września 1938 roku. Gdy brytyjski dyplomata rozłożył przed czeskim ministrem spraw zagranicznych mapę Czechosłowacji z naniesioną nową granicą, Vojtech Mastny krzyknął:

– To jest szokujące! To jest okrutne i kryminalnie głupie! Nie tylko oddaliście naszą ziemię, ale poświęciliście naszą obronę! Niech pan spojrzy! To jest nasza linia obrony i tutaj, i tutaj – wskazywał palcem na rejony, które zaznaczono jako ziemie mające przypaść Niemcom. – Wszystko to oddaliście nazistom!

Był to jedyny odruch oporu. Czechosłowacja kapitulowała przed hitlerowskimi Niemcami bez walki, choć jej armia pod względem liczby zmobilizowanych wielkich jednostek zajmowała szóste miejsce w Europie i ósme w świecie. Planowano powołanie do obrony państwa milion dwieście pięćdziesiąt tysięcy żołnierzy, dla których przygotowano odpowiednie zapasy broni: milion dwieście tysięcy karabinów i sześćdziesiąt dwa tysiące karabinów maszynowych.

Wojsko miało nowoczesny sprzęt i uzbrojenie produkowane przez świetnie rozwinięty i nowoczesny przemysł zbrojeniowy. Dostarczył on armii czterysta dwadzieścia cztery czołgi LT 35[42], które były niezbyt udane. Szybko przygotowano produkcję znacznie lepszych LT 38, a także średnich V-8-H, dobrze opancerzonych i uzbrojonych. W 1938 roku zbudowano już prototyp bardzo udanego średniego czołgu ST-39, silnie uzbrojonego (działo kalibru 47 mm) i opancerzonego (do 50 mm). W 1938 roku Czesi mogli wysłać do boju sześćset czołgów i samochodów pancernych w czterech wielkich jednostkach przygotowanych do szybkich działań ofensywnych. Czeskie czołgi okazały się na tyle dobre, że przejęte przez Niemców były używane w walkach w Polsce i na Zachodzie Europy. Generał Heinz Guderian pisał o czeskim sprzęcie pancernym: „W czasie kampanii polskiej i francuskiej oddał on nam duże usługi i dopiero podczas kampanii w Rosji został zastąpiony sprzętem produkcji niemieckiej”. A do końca wojny Niemcy korzystali z czeskiej produkcji. Praskie zakłady Böhmisch-Mährische-Maschinenfabrik (BMM) wyprodukowały do 1942 roku tysiąc dwieście siedemdziesiąt sześć czołgów LT 38[43], a potem cztery tysiące sto siedemdziesiąt trzy działa samobieżne na podwoziu tego czołgu (w tym słynne Hetzer) oraz setki opancerzonych dział przeciwlotniczych, pojazdów amunicyjnych, ratunkowych itp.

Czeskie czołgi w pierwszej linii niemieckiej dywizji pancernej we Francji w 1940 roku

Czeskie lotnictwo miało w pierwszej linii pięćset sześćdziesiąt osiem samolotów bojowych, które oddano w ręce świetnie wyszkolonych pilotów.

Nie były to siły, które mogłyby zwyciężyć w walce z Wehrmachtem, ale niemieckie wojska musiałyby najpierw przełamać potężne umocnienia i zderzyć się w polu z oddziałami czechosłowackiej armii. Traciłyby czas, który mogli wykorzystać sojusznicy z Francji i Wielkiej Brytanii, rozpoczynając ofensywę na Zachodzie, oraz Polska, atakując niemieckie granice. Takiej wojny Hitler by nie wygrał.

Czechosłowackie myśliwce Avia B-534 pod niemiecką strażą

Samochody wjechały do wsi i zatrzymały się przed niewielką gospodą, udekorowaną girlandami kwiatów i transparentami z napisami na cześć Hitlera. Wszyscy zasiedli za stołami ustawionymi w podkowę, na których przygotowano już poczęstunek.

Tuż obok Führera usiadł generał Wilhelm von Leeb, dalej generał Eugen von Schobert, z drugiej strony Konrad Henlein i inni oficerowie Wehrmachtu i SS. Major Hans Grosscurth, siedzący na końcu stołu, położył na kolanach notatnik, w którym opisywał przebieg wizyty Hitlera.

Przed miejscem przeznaczonym dla Führera stał dzbanek soku, gotowane warzywa, a po chwili, gdy wszyscy zajęli miejsca, adiutant, pułkownik Rudolf Schmundt, przyniósł paterę z wiedeńskimi ciasteczkami. Inni uczestnicy tej biesiady nie stronili bynajmniej od mięsa i przed ich talerzami ustawiono półmiski z plastrami szynki, cienkimi frankfurckimi kiełbaskami, pieczonymi ziemniakami i wysokie kufle z piwem.

Powitanie niemieckich oddziałów wkraczających do Sudetenlandu

Ledwo posiłek rozpoczął się, a Hitler wstał, co sprawiło, że wnet ucichł gwar rozmów toczonych przy stole. Zaczął mówić. Zrazu spokojnie. Szybko jednak słowa, które wypowiadał, wprowadzały go w podniecenie.

– Anglicy, to Anglicy, są zawsze tymi, którzy mnie krytykują. Słabi, dekadenccy, prowadzeni przez zdegenerowaną arystokrację bez podbródków i przez starych głupców, jak Chamberlain. Jeszcze do tego ośmielają się stawać na mojej drodze. Nie pozwolę na to!

Krzyczał. W drzwiach i otwartych oknach pojawił się tłumek ludzi, którzy chcieli posłuchać Führera. Stali z otwartymi ustami, zafascynowani słowami, które słyszeli. Ich obecność dodawała mu animuszu. Nie mówił już do grupy swoich oficerów, lecz do tłumu.

– Zaatakuję ich i zniszczę ich! Francuzów także! Łacińskie kundle i wazeliniarze! Możecie kupić każdego polityka we Francji, bez względu na jego poglądy polityczne. Przeżarte żydostwem szumowiny! Zostaną naznaczeni i starci, jeżeli ośmielą się stanąć na mojej drodze!

Łatwe zwycięstwo rozzuchwaliło go. Wiedział, że Francja i Wielka Brytania przegrały najważniejszą część batalii. Gdyby wsparły Czechosłowację, ta mogła wysłać do boju czterdzieści dwie dywizje. Polska wystawiłaby czterdzieści dywizji, co oznaczałoby, że Wehrmacht zderzyłby się na wschodzie z siłą, której pokonanie nie byłoby łatwe. Tym bardziej, że musiałby podjąć walkę z wojskami francuskimi na zachodzie, a te zostałyby wsparte przez wojska brytyjskie.

Ambasador Józef Lipski (pierwszy z prawej na schodach) w czasie wizyty ministra sprawiedliwości Witolda Grabowskiego (trzeci z prawej na schodach) w Berlinie

Nagle zaczął mówić o Węgrach, z pełną niechęcią, jaką ten naród mógł wywoływać u Austriaka.

– Polacy – powiedział nagle – są Słowianami, ale bardzo różnymi ludźmi. Podziwiam Polaków. Oni są jak Jugosłowianie, są wielkimi ludźmi! Nie dają się zastraszyć. Mogę być przyjacielem Polaków i powiadomię mojego dobrego przyjaciela Lipskiego (mówił o polskim ambasadorze w Berlinie), że może na mnie liczyć!

Major Grosscurth pochylił się do siedzącego obok majora Günthera Blumentritta:

– To oznacza, że nie będzie wojny z Polską tego roku – szepnął.

W planach Hitlera Polska nie miała być kolejnym celem. Liczył, że uda mu się dogadać z polskim rządem, na którym zajęcie części Czechosłowacji na podstawie ustaleń układu monachijskiego musiało zrobić duże wrażenie. Przede wszystkim powinno wskazać Polakom, że Anglicy i Francuzi mogą równie łatwo i szybko, jak zrobili to wobec Czechosłowacji, wycofać swoje gwarancje pomocy i zgodzić się, aby wojska niemieckie zajęły Gdańsk i korytarz, łącząc Prusy Zachodnie ze Wschodnimi. A nie wykluczone, że równie chętnie zgodziliby się na przekazanie Niemcom innych ziem, wobec których rościli pretensje: części Wielkopolski i Górnego Śląska. Jeżeli bowiem Wehrmacht miałby bronić Zachodu przed bolszewicką nawałą, to ziemie te były konieczne dla zorganizowania tam punktów oporu.

„Berghof” – alpejska rezydencja Adolfa Hitlera

Dwa tygodnie później, 24 października 1938 roku, z pociągu z Monachium, który zatrzymał się na stacji w Berchtesgaden, wysiadł polski ambasador Józef Lipski. Przybywał do miejscowości w Alpach Bawarskich, którą Hitler wybrał na swoją siedzibę. Cztery kilometry od miasta na Obersalzbergu kupił willę, którą przebudował tak, że stała się jego nieoficjalną rezydencją. W niej przyjmował austriackiego kanclerza Kurta Schuschigga, aby zmusić go do kapitulacji i oddania Austrii w niemieckie ręce. Tam przyjeżdżał brytyjski premier Neville Chamberlain i włoski dyktator Benito Mussolini.

Lipskiego zawieziono do hotelu Grand położonego na niewielkim wzniesieniu na poboczu drogi. Jednopiętrowy budynek, w typowym bawarskim stylu, o dość płaskim dachu, z białymi ścianami i drewnianymi balkonami zrobił sympatyczne wrażenie. Wewnątrz drewniane ciemne schody, kasetonowy sufit, miękkie dywany wyściełające podłogi oraz meble, dobrane z gustem i znawstwem stwarzały sympatyczną atmosferę i dawały pewność dobrego odpoczynku przybywającym tu kuracjuszom.

Późnym popołudniem, gdy po odpoczynku ambasador zszedł na dół, zobaczył Ribbentropa, oczekującego na polskiego gościa w sali restauracyjnej za drzwiami z kryształowymi szybami.

Zasiedli przy wielkim, okrągłym stole. Inne stoliki, ustawione za drewnianymi przegrodami były puste, a więc najwidoczniej na czas spotkania dyplomatów restauracja została zamknięta dla innych gości. Atmosfera, jaka tam panowała, a którą tworzył piękny kredens w rogu sali, drewniane rzeźby ze złoceniami i mosiężne żyrandole z kremowymi abażurami, rzucającymi ciepłe światło, stanowiła doskonałą oprawę do swobodnej wymiany zdań, aczkolwiek obydwaj politycy zdawali się być nieco napięci i speszeni. Ribbentrop mówił wiele o urokach tego zakątka Alp i kilka razy wspomniał, że jest to miejsce szczególne dla Niemców, gdyż Führer już dawno wybrał je na swoją siedzibę.

Dania były znakomite i przygotowane ze smakiem i lekkością, o którą trudno było podejrzewać Bawarczyków (dla przygotowania tego obiadu zatrudniono francuskiego kucharza). Po obiedzie, gdy kelnerzy podali kawę, Ribbentrop przeszedł do głównej sprawy, z powodu której zaprosił Lipskiego.

Od razu zastrzegł, że to, co powie, nie powinno zostać przeniesione na papier i liczy, że ambasador poinformuje o tym polskiego ministra spraw zagranicznych jedynie ustnie.

– Proszę pana o przekazanie ministrowi Beckowi mojego zaproszenia do odwiedzenia Niemiec – powiedział. – Nasi polscy przyjaciele mają stałe zaproszenie do składania wizyt w Niemczech. Nadszedł czas osiągnięcia porozumienia we wszystkich możliwych sprawach, które powodują rozdźwięki między Niemcami i Polską.

Zaczął je wymieniać, a na jego liście spornych spraw główne miejsce zajmował Gdańsk.

– Gdańsk jest niemiecki, był zawsze niemiecki i pozostanie niemiecki – stwierdził. Jednakże szybko zaczął wycofywać się z tego nazbyt kategorycznego stwierdzenia.

– Hitler zdecydował się wycofać pretensje wobec Południowego Tyrolu [które Niemcy rościły sobie wobec Włoch – przyp. aut.], ponieważ dąży do całkowitego porozumienia z Włochami. Aczkolwiek jest z pochodzenia Austriakiem i Południowy Tyrol ma dla niego większe znaczenie emocjonalne niż Gdańsk i korytarz. Podobnie sprawa ma się z Alzacją-Lotaryngią. Führer pracuje nad pełnym porozumieniem z Francją.

Minister Józef Beck

Lipski doskonale rozumiał, do czego zmierzał jego rozmówca. Czekał jednak, aż padnie oferta. Ribbentrop szybko przeszedł do rzeczy, przekazując warunki proponowanej ugody: Polska odda Gdańsk oraz wyrazi zgodę na wybudowanie eksterytorialnej autostrady i linii kolejowej, które połączyłyby Prusy Zachodnie ze Wschodnimi. W zamian Niemcy udostępniliby Polsce podobną trasę drogową i kolejową biegnące przez Gdańsk, wolny port w tym mieście i rynek zbytu na polskie produkty oraz zgodziłyby się na przedłużenie na dwadzieścia pięć lat paktu o nieagresji zawartego w 1934 roku.

Gdyby zatrzymać się na tym etapie propozycji Ribbentropa, można byłoby odnieść wrażenie, że była to szczera i hojna oferta. Jednakże Ribbentrop posunął się dalej, wskazując, że Polska powinna dołączyć do paktu antykominternowskiego, który w 1936 roku podpisały w Berlinie Niemcy i Japonia, a do którego rok później przystąpiły Włochy. Ribbentrop wspomniał, że w zamian za to Polska otrzymałaby Ruthenię – wschodni region Czechosłowacji! To było dość szokujące. Gdy padła ta propozycja, ziemie te do Niemiec nie należały. Ribbentrop zdradzał, że w zamiarach Hitlera jest podbój całej Czechosłowacji! Lipski nie uznał za stosowne wyjaśniać tej kwestii. Przesłanie Ribbentropa było aż nadto wyraźne: proponował Polsce sojusz z Niemcami, Włochami i Japonią przeciwko Związkowi Radzieckiemu. Ta rozmowa miała oczywiście charakter sondażowy i ambasador Lipski, oprócz stwierdzenia, że przekaże (ustnie) polskiemu ministrowi spostrzeżenia jego niemieckiego kolegi, nie musiał wypowiadać się na temat tego, co usłyszał, ani też Ribbentrop nie spodziewał się tego. Kolejny ruch należał do polskiego ministra spraw zagranicznych, Józefa Becka. Znalazł się on w bardzo kłopotliwej sytuacji.

Przyjęcie niemieckiej propozycji nie wchodziło w grę, gdyż naruszałoby podstawę jego polityki zagranicznej, jaką było utrzymanie równowagi w stosunkach z dwoma potężnymi sąsiadami. W istocie robił to z sukcesem od 1934 roku, gdy 27 stycznia podpisał układ o nieagresji z Niemcami, zyskując przy tym sympatię Hitlera, gdyż ten, choć zmuszony do tego kroku przez Piłsudskiego, mógł być zadowolony. Nie zamierzał honorować przyjętych zobowiązań, a pakt stanowił potwierdzenie międzynarodowej pozycji nowego rządu nazistowskiego.

Wkrótce Beck doprowadził do przedłużenia wcześniej zawartego układu o nieagresji ze Związkiem Radzieckim o dziesięć lat. Była to więc polityka pełnej równowagi. Bez wątpienia był to sukces w pierwszej połowie lat trzydziestych, ale Beck nie zauważył, że sytuacja międzynarodowa szybko się zmieniała i kontynuowanie tej polityki w końcu dekady mogło być ogromnie niebezpieczne dla Polski.

Nie mógł odrzucić oferty, którą Ribbentrop przedstawił Lipskiemu, gdyż w istocie stawiała Polskę wśród światowych potęg – sygnatariuszy paktu antykominternowskiego. Odmowa mogłaby dotknąć Hitlera. Dlatego Beck postanowił grać na zwłokę, starając się utrzymać dobre stosunki z Niemcami i jednocześnie robić wszystko, aby poprawić stosunki ze Związkiem Radzieckim, które bardzo ucierpiały po wkroczeniu wojsk polskich na Śląsk Cieszyński. Już wcześniej Stalin groził, że w takim przypadku zerwie układ o nieagresji z Polską, jednakże nie zdecydował się na to. Zdawał sobie sprawę, że jakakolwiek akcja nieprzyjazna wobec Polski, doprowadziłaby do zbliżenia polsko-niemieckiego i uznał, że skoro zajmowanie Zaolzia odbyło się bez walk, tym samym nie zaistniały warunki uzasadniające realizacje jego groźby.

Obiad w hotelu „Grand” dobiegł końca i Ribbentrop zaprosił Lipskiego na lampkę koniaku i cygara do saloniku, widocznego za szeroko otwartymi, przeszklonymi drzwiami sali restauracyjnej. Zasiedli w głębokich fotelach przy wielkim kominku, nad którym wisiał obraz przedstawiający rozstanie kochanków wśród ośnieżonych pól. Ribbentrop nie powrócił już do tematu, który tak zajmował go podczas obiadu. Teraz ruch należał do Polaków.

Adolf Hitler podejmuje w „Berghofie” ministra Józefa Becka i polskich dyplomatów z żonami

Józef Beck wykonał go 5 stycznia 1939 roku, gdy udał się do Hitlera. Zadbał o to, aby spotkanie nie miało formalnego charakteru i dlatego w połowie grudnia 1938 roku powiadomił niemieckiego ministra, że planuje spędzić święta Bożego Narodzenia i Nowy Rok w Monte Carlo, a w drodze powrotnej mógłby zatrzymać się na pogawędkę w Berlinie. Bardzo był zadowolony z tego pomysłu, który pasował wręcz idealnie do polityki, jaką miał zamiar prowadzić wobec Niemiec: utrzymywać dobrą atmosferę i nade wszystko unikać jakichkolwiek rozstrzygnięć. Tymczasem odpowiedź, jaka nadeszła z Berlina, zaskoczyła go: Hitler zapraszał do Obersalzbergu.

Przybył wraz z żoną oraz szefem gabinetu księciem Michałem Łubieńskim i ambasadorem Józefem Lipskim, którym towarzyszyły żony w drodze na dworzec do Berchtesgaden, skąd wyruszyli do Obersalzbergu.

Hitler, obok którego stali minister Ribbentrop i ambasador Hans Adolf von Moltke, który specjalnie przybył z Warszawy, stał na schodach prowadzących do willi Berghof na Obersalzbergu. Było zwyczajem tego domu, że Hitler tak witał gości, co miało podkreślać serdeczność i pewną nieoficjalność rozmów.

Salon w willi Hitlera „Berghof” na Obersalzbergu

Ucałowawszy dłonie Polek i potrząsnąwszy dłońmi polskich dyplomatów poprowadził ich przez ciężkie dębowe drzwi do wielkiego salonu, zasłanego ciemnoczerwonym dywanem. Polacy usiedli przy okrągłym stole tak, aby mogli podziwiać widok gór za wielkim oknem. Przy Hitlerze usiadł tłumacz Paul Schmidt, do Becka zaś przysunął się ambasador Lipski.

Beck, najwyraźniej stremowany, przeszedł natychmiast do sedna, mówiąc o potrzebie zachowania dobrych stosunków. Wspomniał o Czechosłowacji, ale Hitler nie miał zamiaru tracić czasu na rozmowy o niczym. Od razu nawiązał do tematu rozmowy, którą Ribbentrop odbył z Lipskim w październiku 1938 roku, wyjaśniając, że najważniejszym celem jest sojusz Polski z Niemcami przeciwko Związkowi Radzieckiemu.

– Bez względu na to, czy Rosja jest bolszewicka, czy carska – mówił Hitler – niemieckie podejście wobec niej musi być nacechowane największą ostrożnością. Z czysto militarnego punktu widzenia istnienie silnej polskiej armii oznacza istotne ułatwienie niemieckiej pozycji. Dywizje, które Polska rozmieściła na swojej wschodniej granicy, zaoszczędzają Niemcom wielu wydatków wojskowych.

Nagle zmienił temat, jakby wyczuwając, co może niepokoić Becka.

– Niemców nie interesuje Ukraina – powiedział stanowczo – mimo całego hałasu, jaki czyni światowa prasa, utrzymując, że Niemcy zmierzają w tę stronę. W tym regionie nikt nie ma podstaw do jakichkolwiek obaw. Nie interesuje mnie, jakie państwa są zainteresowane tym [tj. Ukrainą –przyp. aut.].

Kłamał. Wychodził z założenia, że przy takim zastrzeżeniu jego oferta sojuszu wyda się bardziej interesująca dla Polski.

Bez względu na to jak wielkie miało być to kłamstwo, nie stwarzałoby pozorów wiarygodności, gdyby Hitler nie wspomniał o warunkach. W polityce niczego się nie daje. Hitler musiał więc przedstawić swój warunek: powrót Gdańska do Rzeszy. Ale i w tej dziedzinie wydawał się nastawiony na ugodę. Mówił, że choć Gdańsk zostałby oddany niemieckiej społeczności, to pozostałby w sferze ekonomicznego wpływu Polski, co w praktyce mogłoby oznaczać ustanowienie kondominium.

– Sprawa korytarza jest trudnym problemem psychologicznym dla Niemców – mówił dalej Führer – ale kompletnym absurdem byłoby pozbawianie Polski dostępu do morza. Gdyby bowiem Polska została „zakorkowana” w ten sposób, to przy wzroście napięcia z tego powodu stałoby się to naładowanym rewolwerem, którego spust może być pociągnięty w każdej chwili.

Sprawiał wrażenie, że musi uzyskać od Polski ustępstwa w kwestii Gdańska i korytarza, gdyż tego oczekiwał od niego naród niemiecki, ale gotów był szukać kompromisowych rozwiązań. Powoli przechodził do głównego tematu, choć zaczął bardzo okrężnie. Mówił o problemie żydowskim, który w jego ocenie narastał równie niebezpiecznie w Polsce, jak i Niemczech. Proponował wysłanie Żydów niemieckich i polskich gdzieś do kolonii afrykańskiej.

– Ale alianci nie rozumieją, że Niemcy bardzo potrzebują kolonii, aby wyżywić szybko wzrastającą populację – zakończył długi wywód.

To było wyraźne wskazanie: Niemcy muszą mieć „Lebensraum” – przestrzeń życiową! Żyzne ziemie, zasobne w naturalne bogactwa. A takie były na wschodzie!

Beck zdawał się doskonale rozumieć, do czego zmierza Hitler, ale nie miał zamiaru podejmować tematu zdobywania przestrzeni życiowej dla narodu niemieckiego. Nie chciał mówić o Ukrainie, choć ze słów Hitlera, sposobu, w jaki przedstawiał te plany, wyraźnie wynikało, że to interesuje go najbardziej. Zaczął rozważać problem Ruthenii, części Czechosłowacji, której oddanie Polsce proponował minister Ribbentrop. Beck był zdania, że ten region, biedny i zacofany, powinien przypaść Węgrom, aby uzyskały wspólną granicę z Polską. Tak, Beck zmierzał do stworzenia warunków do połączenia sojuszem Litwy, Węgier, Rumunii, Bułgarii i Jugosławii. Oczywiście w tym sojuszu dominująca rola przypadłaby Polsce, dając jej siłę wystarczającą do odparcia jakichkolwiek agresywnych zamiarów ze strony zarówno Niemiec, jak i Związku Radzieckiego. Propozycje w sprawie Gdańska Beck obiecał przemyśleć. Rozmowa przy herbacie dobiegła końca.

Hitler odprowadził gości do schodów, pomachał im, kiedy wsiedli do samochodów. Stał jeszcze przez chwilę, patrząc, jak samochody znikają za zakrętem. Wreszcie odwrócił się na pięcie, nie mówiąc nic do Ribbentropa, który rozumiał, że Führerowi nie udało się osiągnąć tego, co założył przed spotkaniem z Józefem Beckiem.

Nie miał jednak zamiaru łatwo zrezygnować. Następnego dnia do hotelu „Vier Jahreszeiten” przy Maximilianstrasse w centrum Monachium, gdzie zatrzymali się polscy goście, przybył minister Ribbentrop. Wiele wskazywało na to, że Hitler nakazał mu przeprowadzenie otwartej rozmowy z Beckiem i skłonienie Polaka do zaakceptowania propozycji, które tak otwarcie przedstawił przy herbacie w Berghofie.

Przez półtorej godziny w rokokowym wnętrzu hotelowego apartamentu Niemiec powtarzał propozycje złożone poprzedniego dnia przez Hitlera, czyniąc ich sens jeszcze bardziej jawnym. Beck nie mógł mieć już żadnych wątpliwości. To już nie była gra o utrzymanie przyjaznej atmosfery. Hitler stawiał warunek: sojusz przeciwko Związkowi Radzieckiemu, duże korzyści polityczne i ekonomiczne dla Polski, w zamian za Gdańsk i korytarz.

– Dzisiaj, po raz pierwszy, jestem pesymistą – odpowiedział Beck. Czuł, że możliwości jego manewru już się wyczerpały. – Zwłaszcza w sprawie problemu Gdańska, jak podjął to kanclerz, nie widzę możliwości jakiegokolwiek porozumienia.

Wiedział, że naród polski nie zgodziłby się na takie ustępstwa wobec Niemców.

Ribbentrop przełknął tę odpowiedź i podjął sprawę przystąpienia Polski do paktu antykominternowskiego.

Czyżby oznaczało to, że Hitler gotów był zrezygnować z żądań wobec Gdańska? Nie można było wykluczyć takiej ewentualności. Jemu zależało przede wszystkim na przeciągnięciu Polski na swoją stronę. Co zyskiwał, nawiązując taki sojusz? Obecność Polski przy boku Niemiec dawała temu państwu poczucie bezpieczeństwa. Gdyby zdecydował się uderzyć na Zachód, a taki był jego zamiar, miałby pewność, że czterdzieści polskich dywizji, może słabo uzbrojonych, ale bitnych, nie uderzy od wschodu. Gdyby zaś ruszył na Związek Radziecki, dywizje Wehrmachtu przejechałyby w spokoju przez Polskę, korzystając z pomocy materiałowej i baz wzdłuż granic.

Beck znalazł się w trudnej sytuacji. Nie chciał odrzucać łaskawej propozycji, jaką było uczestniczenie w sojuszu mocarstw, ale nie miał też zamiaru przyjmować jej.

– Polska polityka może rozwijać się w stronę niemieckich poszukiwań, w przyszłości – powiedział zdecydowanie, acz mgliście. I natychmiast, jakby chcąc zatrzeć złe wrażenie, jakie na Niemcu zrobiły jego słowa, zaprosił go do złożenia wizyty w Warszawie. Tworzył więc szansę uzyskania porozumienia. Ustalono, że wizyta nastąpi szybko, jeszcze tego samego miesiąca.

Ribbentrop tego samego dnia pojechał do Berchtesgaden.

– Beck nie ma zamiaru zaakceptować niemieckiego zaproszenia do przyłączenia się do niemieckiej wyprawy na Wschód – zrelacjonował swą rozmowę z polskim ministrem.

Polska stała się pierwszym państwem, które twardo powiedziało Hitlerowi „nie”! Przy miękkich i cofających się trwożnie rządach Francji i Wielkiej Brytanii, kapitulujących rządach Austrii i Czechosłowacji – Polska stanęła na drodze wielkiej ofensywy hitleryzmu.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy

Narodziny wojny

[1] Matthias Erzberger (20.09.1875–26.08.1921), niemiecki polityk, 11 listopada 1918 roku przewodniczył niemieckiej delegacji, która podpisała zawieszenie broni. Jako członek pierwszego rządu republikańskiego opowiadał się za zaakceptowaniem traktatu wersalskiego. W latach 1919–1920 był wicekanclerzem i ministrem finansów. Zginął zastrzelony przez członków nacjonalistycznej organizacji.

[2] Ferdinand Foch (2.10.1851–20.03.1929), marszałek. W lipcu 1870 roku, po wybuchu wojny francusko-pruskiej, zaciągnął się do wojska, ale nie brał udziału w walkach. Od 1911 roku dowodził dywizją, a następnie armią. 28 sierpnia 1914 roku przejął dowodzenie 9. armią, która przyczyniła się do zwycięstwa nad Marną. W latach 1915–1916 dowodził Północną Grupą Armii. W maju 1917 roku został szefem Sztabu Generalnego. W marcu 1918 roku objął stanowisko dowódcy wojsk sprzymierzonych na froncie zachodnim i włoskim. 6 sierpnia otrzymał stopień marszałka Francji. 11 listopada 1918 roku przewodził francuskiej delegacji, która podpisała rozejm. Otrzymał stopień marszałka Wielkiej Brytanii i Polski.

[3] K-Wagen (Kolossal-Wagen/Grosskampfwagen), ciężki czołg niemiecki skonstruowany w 1917 roku przez Josepha Vollmera i Wegnera (Wegera?). Do listopada 1918 roku zbudowano dwa prototypy.
Dane taktyczno-techniczne: załoga 27 osób, waga 120 t., wymiary: (dł./szer./wys.) 12,7 m/6,1/3,1 m, uzbrojenie: 4 działa kal. 77 mm, 7 karabinów maszynowych kal. 7,92 mm, pancerz 10‒30 mm, napęd dwa silniki lotnicze o mocy 650 KM każdy, prędkość 7,5 km/h.

[4] A7V, niemiecki ciężki czołg skonstruowany przez inż. Josepha Vollmera w 1916 roku. Prototyp zbudowano w zakładach Daimler-Benz w kwietniu 1917 roku. Z zamówionych stu egzemplarzy zbudowano tylko dwadzieścia. Wzięły udział w walce 21 marca 1918 roku.
Dane taktyczno-techniczne: załoga 18 osób, waga 30 t., wymiary: (dł./szer./wys.) 7,34 m/3,1/3,3 m, uzbrojenie: 1 działo kal. 57 mm, 7 karabinów maszynowych kal. 7,92 mm, pancerz 20‒50 mm, napęd dwa silniki lotnicze o mocy 200 KM każdy, prędkość 9 km/h, zasięg do 80 km.

[5] Karl Liebknecht (13.08.1871‒15.07.1919), polityk, z wykształcenia prawnik, odegrał główną rolę w utworzeniu w 1907 roku Socjalistycznej Międzynarodówki Młodzieży w Stuttgarcie. W 1912 roku został posłem do Reichstagu. W 1915 roku zmobilizowany do służby pomocniczej, został wysłany na front wschodni. W latach 1916‒1918 był więziony za udział w demonstracji antywojennej. Po wyjściu z więzienia na mocy amnestii zaczął planować rewolucję. Odgrywał główną rolę w utworzeniu partii komunistycznej. 15 stycznia 1919 roku został zamordowany przez bojówkę oficerską.

[6] Wilhelm II (27.01.1859‒4.06.1941), cesarz Niemiec i król Prus, najstarsze dziecko cesarza Fryderyka III i Victorii, najstarszej córki brytyjskiej królowej Victorii. Na tron wstąpił w 1888 roku. Prowadził antybrytyjską politykę. W krytycznym czasie 1914 roku wspierał Austro-Węgry i zachęcał do prowadzenia twardej polityki, co stało się bezpośrednią przyczyną wybuchu wojny. Zmuszony do abdykacji 9 listopada 1918 roku znalazł azyl w Holandii, gdzie pozostał do śmierci.

[7] Gefreiter, najniższy stopień podoficerski w armii niemieckiej, odpowiadający stopniowi kaprala w wojsku polskim.

[8] Mein Kampf, Wyd. Scripta Manet, Krosno 1992, tłum. Irena Puchalska i Piotr Marszałek.

[9] Schmidt pozostał druhem Hitlera do końca wojny. Przyjaźń nie przyniosła mu większych zaszczytów, poza stanowiskiem burmistrza Garching. Po wojnie, przesłuchiwany przez Amerykanów, nie powiedział niczego, co można byłoby uznać za ujmę dla honoru Hitlera.

[10] Freikorps – Freiwillige Korps, organizacje paramilitarne formowane przez zdemobilizowanych żołnierzy dzięki poparciu ministra obrony Gustava Noskego oraz dowództwa Reichswehry. Pierwszy powstał w grudniu 1918 roku. Ogółem powstało 200 Freikorpsów, liczących od kilkuset do kilku tysięcy żołnierzy. Używane były do pacyfikowania strajków i rozbijania organizacji komunistycznych i zrewoltowanych oddziałów armii. W 1920 roku, w wyniku nacisków państw alianckich, zostały oficjalnie rozwiązane. Jednak większość przeszła do konspiracji jako związki sportowe, organizacje samoobrony itp. Zaktywizowały swoją działalność w czasie powstań śląskich, używane do walk z Polakami. Ostatecznie rozwiązane w 1923 roku.

[11] Thule Gesellschaft (Towarzystwo Thule), tajna organizacja utworzona na przełomie lat 1917 i 1918 w Monachium przez Rudolfa von Sebottendorfa tytułującego się baronem, skupiająca głównie arystokrację. Nazwa nawiązywała do mitycznej wyspy Thule na północy Oceanu Atlantyckiego. Rasistowskie poglądy miały wpływ na ideologię kształtującej się partii narodowosocjalistycznej NSDAP. Powiązania z innymi organizacjami oraz wewnętrzna struktura pozostają niejasne. Została rozwiązana w 1937 roku na mocy prawa zakazującego działalności tego typu organizacji w III Rzeszy.

[12] Anton Drexler (13.06.1884–24.02.1942), polityk, założyciel (wspólnie z dziennikarzem Karlem Harrerem) Niemieckiej Partii Robotniczej (Deutsche Arbeiterpartei), w której karierę polityczną rozpoczął Adolf Hitler. Za jego namową Drexler zmienił nazwę DAP na Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników (Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei, NSDAP). Zepchnięty do pośledniej roli w 1923 roku wystąpił z partii. Powrócił do niej w 1933 roku, ale nie odegrał już żadnej roli.

[13] Wszechrosyjska Nadzwyczajna Komisja do Walki z Kontrrewolucją i Sabotażem (Wsierossijskaja czriezwyczajnaja komissija po borbie s kontrriewolucyjej i sabotażem, w skrócie WCzK lub Czeka), policja polityczna powołana 20 grudnia 1917 roku przez Radę Komisarzy Ludowych, kierowana przez Feliksa Dzierżyńskiego. Jej głównym celem było zwalczanie przeciwników rządów bolszewickich. W 1922 roku przekształcona w GPU (Gosudarstwiennoje politiczeskoje uprawlenije) Państwowy Zarząd Polityczny, w 1923 roku, wraz z utworzeniem ZSRR, w OGPU (Objedinionnoje gosudarstwiennoje politiczeskoje uprawlenije) Zjednoczony Państwowy Zarząd Polityczny.

[14] Kliment Woroszyłow (4.02.1881‒2.12.969), marszałek ZSRR, działacz bolszewicki od 1903 roku. Wyróżnił się obroną Carycyna (Wołgogradu) w 1918 roku, gdzie dowodził Frontem, a następnie 10. armią. W 1925 roku objął stanowisko komisarza spraw wojskowych, rok później – członka Biura Politycznego partii bolszewickiej. W 1935 roku był jednym z pierwszych pięciu oficerów awansowanych do stopnia marszałka Związku Radzieckiego. Brał aktywny udział w czystkach w Armii Czerwonej. W czasie wojny zajmował najwyższe stanowiska dowódcze. W latach 1945‒1947, jako szef Sojuszniczej Komisji Kontroli na Węgrzech, organizował wprowadzenie w tym kraju reżymu komunistycznego. Po powrocie do Moskwy objął stanowisko zastępcy przewodniczącego Rady Ministrów ZSRR. W latach 1953‒1960 był przewodniczącym Rady Najwyższej ZSRR.

[15] Siemion Budionny (25.04.1883‒26.10.1973) marszałek ZSRR, podoficer armii carskiej, w 1917 roku przyłączył się do bolszewików. W lutym 1919 roku zorganizował oddział konny Armii Czerwonej, 19 listopada 1919 roku przemianowany na 1. Armię Konną; dowodził nią do 1923 roku w wojnie domowej i wojnie polsko-bolszewickiej. W 1935 roku mianowany marszałkiem ZSRR. We wrześniu 1941 roku wobec nieudolności w dowodzeniu dwoma frantami został odwołany, jednakże nie zakończył kariery wojskowej; do końca wojny dowodził Kierunkiem, a później Frontem Północno-Kaukaskim. W 1943 roku objął utworzone specjalnie dla niego (w pewnym stopniu honorowe) stanowisko dowódcy kawalerii. Po wojnie był inspektorem kawalerii i głównym inspektorem Ministerstwa Obrony.

[16] Georges Clemenceau (28.09.1841–24.11.1929), polityk, z wykształcenia lekarz. Od 1876 roku poseł do parlamentu. W 1906 roku został ministrem spraw wewnętrznych, następnie premierem. Jego rząd upadł w 1909 roku. Ponownie objął ten urząd w listopadzie 1917 roku, gdy równocześnie został ministrem wojny. Zwycięstwo w wojnie było również efektem jego polityki. Po porażce w wyborach prezydenckich (zarzucano mu, że był zbyt pobłażliwy w stosunku do Niemiec) w 1920 roku wycofał się z polityki.

[17] Thomas Woodrow Wilson (28.12.1856–3.02.1924), prezydent Stanów Zjednoczonych, drogę do polityki rozpoczął od kariery naukowej: doktorat na Johns Hopkins University, od 1902 roku rektor Uniwersytetu Princeton. W 1913 roku objął urząd (dwudziestego ósmego) prezydenta USA. Po wybuchu wojny zdecydowany był utrzymać neutralność, dopiero 2 kwietnia 1917 roku zwrócił się do Kongresu o wypowiedzenie wojny. 8 stycznia 1918 roku przedstawił Kongresowi 14 punktów, plan działań, które miały zapewnić pokój. Największym niepowodzeniem było odrzucenie przez Kongres ratyfikacji traktatu wersalskiego. W czasie kampanii o zaakceptowanie przez Kongres Ligi Narodów, przemawiając 25 września 1919 roku w Pueblo w stanie Colorado, dostał wylewu, z którego już nie wydobrzał. Za utworzenie Ligi Narodów otrzymał Nagrodę Nobla.

[18] La grande Muette (wielki niemowa) – tak określano rolę wojska wobec polityki.

[19] Hermann Müller (1876–1931), polityk niemiecki. Minister spraw zagranicznych w latach 1919‒1920, dwukrotnie obejmował urząd kanclerza w 1920 i 1928 roku. Był jednym z dwóch sygnatariuszy traktatu wersalskiego.

[20] David Lloyd George (1863‒1945) polityk, premier rządu w latach 1916‒1922. Przed I wojną i w okresie międzywojennym wielokrotnie akcentował swoje uznanie dla Niemców (o Hitlerze w 1936 roku powiedział, że to „największy z żyjących Niemców”). Był zdecydowanym przeciwnikiem Polaków.

[21] Aleksandr Jegorow (22.10.1883‒23.02.1939), marszałek ZSRR, były oficer armii carskiej. W 1918 roku wstąpił do partii bolszewickiej. W czasie wojny domowej dowodził 9. i 10. armią, a następnie Frontem Południowym i Południowo-Zachodnim. W latach 1931‒1937 był szefem Sztabu Generalnego Armii Czerwonej. W 1935 roku został awansowany, jako jeden z pierwszych pięciu, do stopnia marszałka Związku Radzieckiego. Od 1937 roku był zastępcą ludowego komisarza obrony. Aresztowany w 1938 roku pod zarzutem zdrady i szpiegostwa, został skazany na śmierć i stracony.

[22] Michaił Tuchaczewski (16.02.1893‒11.06.1937), marszałek ZSRR, oficer armii carskiej, wcielony w 1918 roku do Armii Czerwonej, wstąpił do partii bolszewickiej. W wojnie domowej dowodził armiami. W wojnie polsko-bolszewickiej dowodził Frontem Zachodnim. Szef Sztabu Generalnego (1925‒1928), a następnie zastępca komisarza obrony (od 1931 roku), kierował rozbudową i reformą wojsk radzieckich. W 1935 roku, jako jeden z pierwszych pięciu, otrzymał stopień marszałka ZSRR. Podejrzany o próbę zorganizowania spisku przeciw Stalinowi w czerwcu 1937 roku został aresztowany i skazany na śmierć.

[23] Ignacy Matuszewski (10.09.1891‒3.08.1946), publicysta, absolwent Wydziału Filozofii UJ. W I wojnie światowej służył w wojsku rosyjskim. W czasie rewolucji bolszewickiej działał w Związku Wojskowych Polaków. W 1918 roku wstąpił do Wojska Polskiego, skierowany do II Oddziału (wywiadu), w lipcu 1920 roku stanął na jego czele. W latach dwudziestych zajmował wysokie stanowiska w Naczelnym Dowództwie, Ministerstwie Spraw Wojskowych i Sztabie Generalnym. Był attache wojskowym w Rzymie. Od 1928 roku poseł RP w Budapeszcie. Od 1931 roku zajął się działalnością publicystyczną. We wrześniu 1939 roku organizował ewakuację 79 ton złota Banku Polskiego do Francji. Przeciwny polityce generała Władysława Sikorskiego wyjechał do USA.

[24] Maxime Weygand (21.01.1867–28.01.1965), francuski generał, w czasie I wojny światowej był szefem sztabu armii. W 1918 roku został szefem Sztabu Generalnego. W latach 1920‒1922 przebywał w Polsce jako przedstawiciel francuskiego Ministerstwa Wojny. W latach 1930‒1935 szef Sztabu Generalnego, wiceprezydent Wyższej Rady Wojskowej Republiki i Inspektor Armii. W 1935 roku przeszedł w stan spoczynku. W 1939 roku powołano go do służby jako dowódcę armii Levantu (Syria, Liban). W maju 1940 roku pospiesznie ściągnięty do Francji, został naczelnym wodzem francuskich sił zbrojnych. Od czerwca do września 1940 roku był ministrem obrony w rządzie Vichy. We wrześniu tego roku został wysłany do francuskiej Afryki jako generalny delegat rządu. Odwołano go w listopadzie 1941 roku w wyniku presji niemieckiej. Rok później, po zajęciu przez Niemców strefy nieokupowanej, został aresztowany przez Gestapo i wywieziony do Niemiec, gdzie był więziony do końca wojny. Po zakończeniu wojny został oskarżony o zdradę i uwięziony, ale do procesu nie doszło. 9 maja 1946 roku wyszedł na wolność. W 1948 został zrehabilitowany.

[25] Jan Kowalewski (23.10.1892‒31.10.1965), podpułkownik dyplomowany. W I wojnie światowej służył w wojskach inżynieryjnych armii rosyjskiej. W 1917 roku przeszedł do sztabu II Korpusu Polskiego na Ukrainie. W latach 1919‒1924 organizował i kierował Wydziałem II Radiowywiadu Biura Szyfrów Oddziału II Sztabu Generalnego Naczelnego Dowództwa. W sierpniu 1919 roku złamał pierwszy szyfr Armii Czerwonej. W 1921 roku został szefem wywiadu sztabu wojsk powstańczych w III powstaniu śląskim. W latach 1928‒1933 był attaché wojskowym w Moskwie, a po wydaleniu stamtąd, w Bukareszcie. Po wybuchu wojny dotarł przez Rumunię do Lizbony, gdzie od 1941 roku był kierownikiem Placówki Łączności z Kontynentem, przedstawicielstwie Akcji Kontynentalnej, organizującej walkę podziemną z Niemcami. Odwołany z tego stanowiska na żądanie Stalina. Po wojnie pozostał na emigracji w Londynie.

[26] 1 pud = 16,38 kg.

[27] Ernst Röhm (28.11.1887‒2.07.1934), przywódca SA, żołnierz od 1906 roku, walczył na froncie zachodnim w czasie I wojny światowej. Po zawieszeniu broni służył we Freikorpsie. Pomógł Hitlerowi zyskać wsparcie bawarskich kół wojskowych i zorganizować SA. Po puczu listopadowym 1923 roku został na krótko uwięziony. W 1925 roku wyjechał do Boliwii, skąd powrócił w 1930 roku. Na polecenie Hitlera zreorganizował SA. W 1933 roku na krótko wszedł do rządu Hitlera. Wobec odmiennych poglądów Röhma na rolę SA, Hitler zdecydował się go pozbyć. Aresztowany przez Hitlera w hotelu pod Monachium w czasie tzw. nocy długich noży, w czerwcu 1934 roku został zastrzelony w więzieniu.

[28] Gustaw Stresemann (1878‒1929), niemiecki polityk, w 1907 roku został posłem do Reichstagu, w którym zasiadał do 1912 roku. Był już znanym ekonomistą, cenionym za zmysł organizacyjny. W sierpniu 1923 roku został kanclerzem i ministrem spraw zagranicznych. Podjął decyzję o zaprzestaniu biernego oporu wobec okupujących Zagłębie Ruhry oddziałów francuskich. W listopadzie musiał zrezygnować ze stanowiska kanclerza wobec wotum nieufności, pozostał jednak ministrem spraw zagranicznych w nowym rządzie. Urząd ministra pełnił do końca życia nagle przerwanego drugim wylewem krwi do mózgu.

[29] Gustav Ritter von Kahr (1862‒1934), prawicowy polityk, w 1917 roku wyznaczony gubernatorem Bawarii, w marcu 1920 roku został premierem rządu tego kraju. Zrezygnował z urzędu premiera we wrześniu 1921 roku. Dwa lata później został przez rząd bawarski mianowany komisarzem politycznym (General-Staatskommissar) z uprawnieniami dyktatorskimi. Zmierzał do secesji Bawarii i odrodzenia monarchii. W lutym 1924 roku zrezygnował z urzędu. Zginął w czasie nocy długich noży 30 czerwca 1934 roku.

[30] Kurt Lüdecke (5.02.1890‒1960), niemiecki nacjonalista, członek NSDAP od początków istnienia tej organizacji, wykorzystywał swoje powiązania towarzyskie do zbierania pieniędzy dla partii.

[31] John Foster Dulles (25.02.1888–24.05.1959), amerykański polityk, absolwent studiów prawniczych i politologicznych, zaczął pracę w firmie prawniczej Sullivan & Cromwell w Waszyngtonie. W 1918 roku wszedł w skład delegacji amerykańskiej na konferencję w Wersalu. Pozostał w Europie, pracując w War Reparations Committee. W latach trzydziestych, jako partner firmy prawniczej Sullivan & Cromwell, otwarcie popierał Hitlera. W 1945 roku brał udział w konferencji założycielskiej ONZ w Nowym Jorku. W 1951 roku objął urząd sekretarza stanu, podejmując zdecydowane działania przeciwko rządom komunistycznym. Za jego zgodą CIA obaliło premiera Iranu Mohammeda Mossadegha, prezydenta Gwatemali Jacobo Arbenza Guzmana. W 1956 roku sprzeciwił się sprzedaży broni Egiptowi, co ułatwiło ZSRR rozciągnięcie swoich wpływów na to państwo.

[32] Robert Lansing (17.10.1864–30.10.1928), amerykański polityk, z wykształcenia prawnik, od 1914 roku radca prawny przy Departamencie Stanu. W 1915 roku objął urząd sekretarza stanu. Rok później utworzył Biuro Wywiadu (Bureau of Secret Intelligence). W czasie konferencji pokojowej w Paryżu w 1919 roku przewodniczył amerykańskiej delegacji. W wyniku sporu z prezydentem stracił stanowisko sekretarza stanu w 1920 roku; powrócił do zawodu prawnika.

[33] Hjalmar Schacht (22.01.1877–3.06.1970), niemiecki ekonomista, w 1903 roku rozpoczął pracę w Dresdner Banku. W czasie I wojny światowej był w sztabie komisarza ds. bankowości w okupowanej Belgii. W listopadzie 1923 roku objął stanowisko komisarza walutowego i prezesa Reichsbanku; odniósł wówczas wielki sukces, powstrzymując hiperinflację. W 1930 roku musiał zrezygnować ze stanowiska szefa Reichsbanku. Wspierał już otwarcie Adolfa Hitlera. Po przejęciu władzy przez nazistów wrócił na stanowisko prezesa Reichsbanku i objął urząd ministra gospodarki Rzeszy. Jego zasługą było wprowadzenie systemu weksli Mefo, co umożliwiło finansowanie rozbudowy przemysłu zbrojeniowego. Zaniepokojony tempem zbrojeń, w 1938 roku został usunięty ze stanowiska. Po zamachu na Hitlera w lipcu 1944 roku internowany w obozie koncentracyjnym Sachsenhausen. Oskarżony w procesie norymberskim, został uniewinniony.

[34] John Pierpont Morgan (17.04.1837–31.03.1913), amerykański finansista, w 1892 roku doprowadził do połączenia Edison General Electric and Thompson-Houston Electric Company w General Electric. W 1901 roku, łącząc kilka firm przemysłu hutniczego, utworzył United States Steel Corporation. Swoją wielką kolekcję dzieł sztuki podarował Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku.

[35] Thomas William Lamont, Jr. (30.09.1870–2.02.1948), amerykański bankier, od 1910 roku wspólnik J.P. Morgan & Co. W 1919 roku w amerykańskiej delegacji w Wersalu był przedstawicielem Departamentu Skarbu. W latach 20 i 30 był doradcą finansowym prezydenta ds. zagranicznych. W 1926 roku, nazywając się „misjonarzem włoskiego faszyzmu”, uzyskał pożyczkę dla Mussoliniego w wysokości 100 mln USD. Od 1943 roku był prezesem zarządu J.P. Morgan & Co.

[36] W 2008 roku ta firma zatrudniała 323 tysiące pracowników, a zysk netto wyniósł 17,4 miliarda USD.

[37] Friedrich Bergius (11.10.1884–30.03.1949), niemiecki chemik, profesor uniwersytetów w Hanowerze, Essen i Heidelbergu. W 1912 roku we własnym laboratorium w Hanowerze opracował metodę produkcji benzyny syntetycznej. Opracował również metodę otrzymywania substancji podobnej do cukru z celulozy. W 1931 roku dostał Nagrodę Nobla z dziedziny chemii.

[38] Charles Gates Dawes (27.08.1865–23.04.1951), polityk amerykański, z wykształcenia prawnik, w 1896 roku prowadził kampanię wyborczą prezydenta Williama McKinleya, co otworzyło mu drogę do polityki. W czasie I wojny służył w wojskach amerykańskich w Europie jako szef zaopatrzenia. W 1923 roku przewodniczył zespołowi, który opracował plan pomocy finansowej dla Niemiec, za co dwa lata później otrzymał Nagrodę Nobla. Od 1925 roku był wiceprezydentem przy Calvinie Coolidge’u. W latach 1929‒1932 był ambasadorem w Wielkiej Brytanii. W 1932 roku powrócił do bankowości, zajmując stanowisko prezesa banku City National.

[39] Standard Oil (Esso), amerykański koncern założony w 1870 roku jako Standard Oil Company przez Johna D. Rockefellera. Do 1905 roku kontrolował 91% wydobycia i przeróbki ropy naftowej w USA. Był największą tego typu organizacją na świecie. Potęga koncernu skłoniła Departament Sprawiedliwości do wystąpienia do sądu w 1911 roku o podział na trzydzieści cztery firmy. Od 1927 roku ściśle współpracował z IG Farben przy produkcji benzyny syntetycznej i syntetycznego kauczuku, której fabryki niemiecka firma założyła w Auschwitz. Oskarżany był o potajemne dostawy ropy naftowej (przez Hiszpanię) do hitlerowskich Niemiec.

[40] Hochwalde, obecnie Wysoka, Kalau, obecnie Kaława, wsie w województwie lubuskim, w gminie Międzyrzecz.

[41] TB-3, radziecki samolot bombowy. Prototyp oblatano w grudniu 1930 roku, a do jednostek wprowadzono je dwa lata później. W następnych latach były stale modernizowane. Od 1931 do 1938 roku wybudowano 818 egzemplarzy. Do 1941 roku używane były jako samoloty bombowe (m.in. w wojnie z Finlandią), później zaś jako transportowe przewożące 30 żołnierzy lub spadochroniarzy.

Dane techniczno-taktyczne: 4 silniki o mocy 830 KM, długość 25,2 m, rozpiętość 41,8 m, maks. masa startowa 18 800‒18 875 kg, maks. prędkość 288 km/h, zasięg 960 km, uzbrojenie 8 karabinów maszynowych kal. 7,62 mm oraz 3000 kg bomb.

[42] LT 35, czeski czołg produkowany w latach 1935‒1939; 219 z nich przejął Wehrmacht i wykorzystał m.in. w ataku na Polskę.
Dane taktyczno-techniczne: załoga 4 osoby, silnik o mocy 100 KM, ciężar 10,5 t, pancerz 8‒25 mm, uzbrojenie 1 działo kal. 37 mm, 2 karabiny maszynowe kal. 7,92 mm, prędkość 35 km/h, zasięg 190 km.

[43] LT 38, czechosłowacki lekki czołg opracowany w 1938 roku jako wersja rozwojowa LT 35. W 1938 roku armia złożyła zamówienie na 150 tych pojazdów, ale żaden nie został dostarczony. W styczniu 1940 roku pierwsze czołgi tego typu przejął Wehrmacht jako Pzkpfw 38(t) Ausf B, C i D .
Dane taktyczno-techniczne (Ausf B, C, D): załoga 4 osoby, silnik o mocy 125 KM, ciężar 9,5 t, pancerz 10‒25 mm, uzbrojenie 1 działo kal. 37 mm, 2 karabiny maszynowe kal. 7,92 mm, prędkość 42 km/h, zasięg 250 km.

Opracowanie redakcyjne: Editio

Korekta: EWA ANTONIAK, Editio

Projekt okładki i stron tytułowych: JACEK BOCIĄG, Editio

Skład: Skład Studio Editio, www.editio.eu

Zdjęcia: archiwum autora, Narodowe Archiwum Cyfrowe, Bundesarchiv

© Copyright by Bogusław Wołoszański

Wydanie I elektroniczne

Warszawa 2012

ISBN 978-83-61232-23-0

Wydawnictwo Sensacje XX Wieku
Bogusław Wołoszański
ul. Kolejowa 15/17, 01-217 Warszawa
tel. (0-22) 862 53 71, 632 54 43
e-mail: wydawnictwo@woloszanski.pl
Sklep internetowy: www.woloszanski.pl

Konwersja: eLitera s.c.

wersja 1