Dla mojej wnuczki Alicji

Październikowa pralnia Wydanie pierwsze, ISBN: 978-83-66915-31-2 © Halina Grochowska i Wydawnictwo Agrafka 2021 REDAKCJA I KOREKTA Sylwia Lewandowska II KOREKTA Wioleta Żyłowska SKŁAD I ŁAMANIE Studio Grafpa OKŁADKA Krzysztof Fabrowski DRUK I OPRAWA Print Group WYDAWCA Wydawnictwo Agrafka ul. Macierzankowa 15, 64-514 Przecława e-mail: wydawnictwo.agrafka@gmail.com www.wydawnictwoagrafka.pl

SPIS TREŚCI

WIOSNA ROK 1952 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chórzystka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Podwórko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wejście do ogrodu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zasiać . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Odwrócony kociołek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Warzywniak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skarb . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po co jest dżdżownica . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po praniu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żołnierka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Koszyczek z robótkami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lokatorka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Byłyśmy grzeczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dwa numery . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mieć sąsiada . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niemowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

7 8 14 16 20 24 33 41 48 59 69 75 82 85 88 95 100

LATO ROK 1954 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Imieniny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wiązanka i perfumy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Damą być . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pójść po ciastko (dzień imienin, godz. 10.00) . . . . . . . . Piwonie i perfumy (godz. 16.30) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie garb się (godz.17.00) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rosół (godz 17.15) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Za kotarą (godz.18.00) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie bądź kapusiem (godz. 20.00) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Upał . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ważne, żeby razem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Krawcowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wynajem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powiernica . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wieczór . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niewybuch . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Krzyś książątko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

107 108 108 111 117 119 1 22 126 1 32 135 14 1 144 150 158 181 184 188 193

JESIEŃ ROK 1956 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 200 Winobranie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 201 Odwilż w pralni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 206 Będę dyrektorem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 210 Dwa obiady . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 214 Napisanie życiorysu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 219 Dostaniecie zaszeregowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 222

Lusterko powiedz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Witaj na podwórku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Do domu z różami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Janinka pracująca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Łapówka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kasztany . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Łupiny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tornister . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Klucz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Króliki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

226 2 31 236 240 245 253 260 263 267 273

ZIMA ROK 1958 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 278 Pełno w skrzyni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 279 Trzech . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 282 Choinka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 288 Szare mydło . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 291 Lalka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 296 Nieprawdziwy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 302 Katastrofa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 306 Przyjaciółka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 314 Alfabetycznie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 321 Poradnik techniczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 327 Podsłuchać . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 335 Zimowe urodziny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 341 Nie musisz wiedzieć . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 344 Zatęskniłabym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 351

WIOSNA ROK 1952

Rodarowska Grażynka – lat 3, Bożenka – lat 1,5, Konieczyński Mariuszek – lat 4, Michałek – lat 2, Małgosia Stawarska – lat 12, Kaleta Justyna – lat 11, Krzysiu – lat 4, Kamil Wiktorski – lat 10

CHÓRZYSTKA

Podwórko-kocioł, miało z trzech stron okna. We wiosenne i letnie wieczory okna otwierano na oścież, a parapety wyścielano poduszkami. Często bez poszwy, tylko w samych wsypach. Można było, wyglądając przez okno, wygodnie oprzeć łokcie i dyskutować z kumoszką z okna naprzeciwko. Jasia Rodarowska miała tego dnia wyraźnie dobry humor. Oparta na wyścielonym parapecie swojego okna chwaliła się tym, jak taniutko kupiła osełkę masła. Sąsiadki już dawno temu zaobserwowały, że Janinka potrafiła kilka razy okrążyć targowisko przy ulicy Fabrycznej, żeby kupić najtańsze i najświeższe masło. – Naprawdę tak mało kosztowało? – Naprawdę! – Może było trochę mniejsze? – wyraziła swój sceptycyzm Ignasia z parteru. 8

– Jak rozwinęłam je z liścia, to rzeczywiście było trochę mniejsze. – Wąchałaś czy świeże? – Świeżusieńkie! – Nie kazałaś przekroić i sprawdzić, czy w środku czasem nie ma czegoś innego? Kuzynka kupiła na targu masło, które w środku miało ugotowany kartofel. – Nie sprawdziłam, ale wydaje mi się, że była to uczciwa kobiecina. Od dawna staje tam z masłem i serami. – To ci się udało. – Tak, bo miałam odłożone na masło, a kupiłam i masło, i jajka. – Ile jajek? – Dwa. Na jednym nasmażyłam placków ziemniaczanych i już był gotowy obiad, a drugie będzie na kolację dla dziewczynek. – Jak się podzielą jednym jajkiem? Nie pobiją się? – Tak podzielę, żeby nie było awantury. – Jak podzielisz? – Dodam mąki rozmąconej w mleku, posiekanej cebulki, naskubię szczypiorku z doniczki i usmażę jajecznicę. – Sprytnie pani pomyślała. No to na pewno dziewczynki jakoś się pogodzą. Uwaga sąsiadki była słuszna. Prawie już czteroletnia Grażynka i jej młodsza o dwa lata siostra Bożenka potrafiły 9

o swoje się spierać do krwi. Młodsza miała słabsze piąstki niż jej siostra, jednak miała silniejszy głos. Starała się płakać i krzyczeć w miarę możliwości jak najgłośniej, po to, żeby dorośli właśnie nad nią się użalali, albo przynajmniej zwrócili uwagę na konflikt. Czasem, zanim rozległ się jej donośny płacz, wypowiadała ostrzeżenie. – Bo będę płakać! W dodatku wypracowała sobie specjalny rodzaj pisku. Takie swoje przejmujące do szpiku kości „iii… ii…”, które wszystkich wokół stawiało na równe nogi. – Ma maleńka mocny głos – komentowali sąsiedzi. – Na pewno zostanie chórzystką. Póki co, maleńka terrorystka robiła ze swojego aparatu głosowego użytek daleki od celów kulturalnych. Kiedyś dziewczynki towarzyszyły mamie w robieniu zakupów. Znalazły się w samym środku tłumu klientów w spożywczaku, do którego „rzucili” cytryny i pomarańcze. Dostawa była dwa tygodnie wcześniej uprzedzona. W Polskim Radiu, w radiowych wiadomościach wygłoszono komunikat o wypłynięciu z bratniego kraju – z Kuby, statku załadowanego cytrusami. Kupujący ustawili się w zakręconym ogonku i zrobił się tłok. Dwuletnia Bożenka poczuła się w nim niekomfortowo i załkała: – Nie cie do lejki. Uuu. Cie do domu. Uuu. – Nikt specjalnie na płacz dziewczynki nie zareagował, więc stał się on głośniejszy. 10

Próby jej uspokojenia się nie powiodły. W swojej dziecięcej rozpaczy wydała z siebie najbardziej przejmujący pisk, jaki potrafiła. Głosik małej Bożenki okazał się nie do zniesienia dla stłoczonych i zniecierpliwionych kolejkowiczów. – Proszę sprzedać tej pani z tym wrzeszczącym dzieciakiem, co tylko będzie chciała, bo nie wytrzymamy! – odezwał się podniesionym głosem jakiś neurasteniczny staruszek. – Tylko nie cytryny, bo po nie właśnie stoimy. – Jedna z pań zachowała poczucie sprawiedliwości. Nie tylko staruszek nie wytrzymywał głosiku dwulatki. Wszyscy przebywający w mocno zatłoczonym sklepie zapragnęli pozbycia się z niego głośnej beksy. Cały zgromadzony przed ladą tłum rozstąpił się, by przepuścić do sprzedawczyni panią Janinę z córeczką. – Sprzedam po jednej cytrynie dla każdego dziecka, bo na pewno potrzebują witamin – odezwała się sprzedawczyni, dając zgromadzonym do zrozumienia, że tutaj to ona rządzi. – Nie można jednej, żeby się podzieliły? – Sprzedam po jednej! Pani Janina skwapliwie kupiła to, co chciała, czyli chleb, mąkę, margarynę, zapałki i nawet dwie cytryny,

11

i szybciutko opuściła sklep. Przed wyjściem jeszcze usłyszała złośliwy komentarz: – Patrzcie, jaka to cwaniara! Wypożyczyła sobie cudze dziecko do robienia zakupów. Przecież gdyby to było jej własne, to na pewno potrafiłaby je uspokoić. – Tak, tak. Przecież wcale nie dostało klapsów. Gdyby była ze swoim własnym, to by tak przylała, że gówniara zapomniałaby o wrzasku. Mieszkańcy podwórka podobnie jak stłoczeni klienci sklepu nie cierpieli głośnego wyrażania niezadowolenia maleńkiej Bożenki. – To wycie jest gorsze od syreny strażackiej. – Uspokójcie dzieciaka! – Szczepan nie pierwszy raz bardzo ostro reagował na charakterystyczne wysokie „c” małej. Szczepan-weteran szlaku od Lenino do Berlina, który wiele razy słyszał syreny alarmowe, świst pocisków i inne przejmujące do szpiku kości odgłosy wojny. Cierpła mu skóra przy każdym głośniejszymi dźwięku, takim, jaki wydawała z siebie ta wątła dwulatka. Parę dni temu maleńkie Rodarowskie przy obiedzie krzyczała bardzo głośno o ten trochę większy kawałek wątróbki, jaki dostała jej starsza siostra. – Wolałbym słyszeć szwabską krowę niż ten pisk – skomentował kiedyś piszczenie małej Bożenki Zenon Konieczyński, przywołując równie bogatą co u Tomasza, wojenną przeszłość.

12

– Ja bym chciała usłyszeć „muuu”. U nas za Bugiem mieli przepiękne dorodne krowy, nie gorsze od niemieckich. – Pochwaliła się Ignasia Konieczyńska. – Wprost marzę i tęsknię… – Ależ to nie o taką krowę chodzi1. – Chodzi o to… – odezwał się Szczepan, weteran wojenny. – Co szwaby mieli na ruskie katiusze.? To o ich szafy chodzi. O te, co tak strasznie ryczały. – Niemcy katiusze nazywali organami Stalina. – Podzielił się swoja wiedzą Staszek Stawarski. Ten, który wrócił z wojny z przeciwnej strony Europy, bo spędził u nich na robotach ponad dwa lata okupacji. Minęło już przecież sześć lat, a mężczyźni wciąż swoje. Każdy temat nakierowywali na wojnę, jakby jeszcze nie wyszli z okopów i dyskutowali o następnej, która podobno miała nadejść i do której jakby ich ciągnęło. Natomiast kobiety rozprawiały o tym, co wykombinują na obiad i na kolację.

1

Niemiecka wyrzutnia rakietowa z okresu II wojny światowej

PODWÓRKO

Dobrze było majowymi i czerwcowymi wieczorami być razem. Powiedzieć, co która wystała, co ugotowała, co zjedli i co chcieliby zjeść albo ile jeszcze zostało do wypłaty. W tamtych latach wśród podobnie ubogich sąsiadów panowała tak daleko idąca szczerość, że nie kryli się z wysokością swoich zarobków wypisanych na paskach odbieranych przy wypłacie. Co innego, jeśli chodziło o dochody osiągane legalnie albo całkiem nielegalne przez drobny szwindelek. Podwórko przy ulicy Daszyńskiego (od 1956 roku – przy ulicy Moniuszki) było zasłonięte od strony ulicy, że sąsiedzi nie krępowali się rozłożyć na nim ze swoimi domowymi zajęciami. Ci, u których okna nie wychodziły na podwórko, zajmowali na nim ławeczkę, przynosili na świeże powietrze stołki albo tak jak Tomasz Wiktorski 14

dla swojego ojca Szczepana, lekki, ale solidny poniemiecki fotel bujany z wikliny. Marzena Stawarska często na podwórku obierała ziemniaki, przynosząc z pralni wodę i będący na jej wyposażeniu taboret. Na świeżym powietrzu oskubywało się ptactwo, demonstrując przy okazji, kogo na niego stać. Łeb ucinał ptakowi na specjalnie do tego przeznaczonym podwórkowym pniaku, Heniek Rodarowski. Raz mu poszło odcięcie łba po jednym uderzeniu siekiery i już został on podwórkowym rzeźnikiem. Ignasia do samego zachodu słońca ślęczała nad podnoszeniem oczek albo łatała portki swoich synków. Marzena Stawarska robiła kolejne cudo na drutach albo na szydełku. Babcia Pelagia Kaleta siedziała jak zwykle na tej samej ławeczce i wykańczała w rękach jakąś sukienkę, uszytą dla kolejnej klientki. W letnie wieczory wszyscy starali się być razem. Plotkowali, dyskutowali, śmiali się, kłócili. – No bo co innego można robić wieczorami, jak tylko być razem? Wtedy jest raźniej, bezpieczniej, czasem wesoło, czasem smutno. Podzielenie się smutkami dawało ulgę. Drobne radości były prawdziwsze, jeśli można było o nich opowiedzieć i nacieszyć się reakcjami podwórkowych koleżanek. W smutkach znajdowano pocieszenie w tym, że inni też nie bardzo mają co do garnka włożyć i że też postali sobie w kolejce, po to, aby właśnie dla nich zabrakło.

WEJŚCIE DO OGRODU

Za wysokim murem między kamienicami znajdował się stary, zdziczały ogród. Miał on wejście od podwórka, solidnie zbudowaną szopę i wyrośniętą brzozę. Po drugiej stronie muru był piękny, wypielęgnowany ogród. O tym ogrodzie wiedziały dzieciaki, bawiące się w wojnę lub podchody. Podczas zabawy przechodziły przez wysokie, murowane ogrodzenia na sąsiednią posesję. Na niej był nowoczesny, piętrowy budyneczek z przepięknie utrzymanymi zagonami, obmurowaną sadzawką i z egzotycznymi drzewami, takimi jak: magnolia i platan. Dzieciarnia dostawała się tam trzema sposobami: – Przez mur sąsiedzkiego warzywniaka. Był wysoki, ale miał po obydwu stronach wykruszone otwory po cegłach, których można było się przytrzymać przy 16

wchodzeniu i oprzeć na nich stopę także po jego drugiej stronie, tak, żeby przy zeskakiwaniu, choć trochę zmniejszyć swoją energię uderzenia w uprawiane właśnie pod nim warzywa. – Z przeciwnego kierunku, za pralnią można było wejść do zaułku z szopą. Wejść na nią po krzewie czarnego bzu, podpierając się przy tym rękoma albo jedną nogą chropowatego murku, przejść po nim około półtora metra na niższą, pokrytą papą komórkę z drugiej strony i z jej dachu zeskoczyć na miękką trawę. – Zupełnie normalne wejście prowadziło po kamiennych schodkach od Placu Słowiańskiego na korytarz jednopiętrowego, zamieszkałego przez nauczycielskie rodziny, domu. Dalej przelotowym korytarzykiem można było przejść do ogrodu. To trzecie przejście było dla podwórkowej ferajny znane, ale za mało niebezpieczne, więc i zbyt nieciekawe, żeby akurat z niego korzystać. Justyna zwykle przyprowadzała do tych zabaw koleżeństwo ze swojej klasy. Kamil miał za swoją drużynę łobuziaków z sąsiedniego podwórka. Małgosia czasem przyłączała się do starszego Kamila, a czasem do przyjaciółki ze swojego podwórka. Podarte, pobrudzone ubrania, poranione kolana zdradzały, że dzieciaki nie słuchały zakazu wspinania się na dachy i drzewa. Obrywały za to w domu dyscypliną albo paskiem. Obrywały tak mocno, aby pomysły na niebezpieczne zabawy zostały wreszcie 17

zaniechane. Ledwie łzy obeschły, sine pręgi na siedzeniach zniknęły, a pęd do przygody okazywał się silniejszy niż strach przed biciem i znowu pchał do gonitwy po drzewach, płotach i cudzych ogrodach. Dojrzewające w rejonie domków z wypielęgnowanymi ogródkami na ulicy Wiśniowej truskawki, marchewka, ogórki, jabłka, gruszki i śliwki na tamtejszych drzewach, kusiły do wypraw „na szaber”. Słowo to nie kojarzyło się z czymś tak wstrętnym i niebezpiecznym jak słowo kradzież. Kojarzyło się z fascynującą, dostępną tylko dla morowych chłopaków przygodą. To słowo wymawiane z błyskiem w oku pojawiało się w szeptaninie dorosłych. Wtedy gdy przy szklankach bimbru omawiali zrobienie jakiegoś interesu. Ubiegłoroczna wyprawa na szaber, na którą wybrał się Kamil z kolegą z sąsiedniego podwórka, okazała się dla nich nie tak ciekawa, jak to wynikało z przechwałek starszych kolegów z pobliskiego podwórka. Wybrali się w dwójkę na tamtą dzielnicę i wystarczająco długo, jak im się zdawało, krążyli naokoło i nadsłuchiwali, żeby dojść do wniosku, że w pobliżu nikogo nie ma i uda im się dorwać do cudzych dojrzałych truskawek. Ledwo po zniszczeniu siatkowego ogrodzenia, dostali się do owoców i zdążyli spróbować, Kamil został chwycony za kołnierz i poczuł mocne razy postronkiem, natomiast Franek poczuł, jak coś mu ściąga portki. Tym czymś były mocne 18

zębiska ślicznego wilczura, którego podziwiali wszyscy w mieście, jak spacerował blisko nogi swojego pana. Potem sparaliżowani strachem chłopcy zrobili widowisko dla mieszkańców kilku ulic, idąc w eskorcie. Z jednej strony trzymającego za kołnierz gospodarza, z drugiej powarkującego i nieodstępującego ich wilczura. Tego wstydu, jakiego się wtedy najedli, wystarczyło im na całe życie. Lepiej go zapamiętali niż ból przy zasłużonych uderzeniach twardym paskiem. Naprawdę, żaden z nich, nigdy już nie sięgnął po cudze.

ZASIAĆ

Jeszcze przed pięćdziesiątym, zaraz po zajęciu mieszkań, a przed oficjalnym końcem wojny, w kwietniu czterdziestego piątego czy siódmego zmówili się, że razem nawiozą i zasieją ogród, znajdujący się za wysokim murem między kamienicami. Miał on wejście od podwórka, solidnie zbudowaną szopę i wyrośniętą brzozę. – My też powinniśmy mieć ogród – zarządził Staszek Stawarski. – Żeby dzieciaki nie przyzwyczajały się do kradzieży. – Dowiedziałyby się o tym, że kto zasieje, ten zbiera. Każdy z podwórka wiedział, co Staszek miał na myśli. Nie od razu zrobiono to, co było dobrym pomysłem, bo brakowało pewności, że to, co urośnie, Bóg pozwoli jeszcze zebrać. W kolejkach na mieście ciągle straszono następną wojną. 20

– Oni tu zaraz przyjdą! – Niemcy nas przepędzą. – Rewizjoniści już podnoszą głowy. – Będzie trzecia wojna. – Pomogą nam Anglicy i Amerykanie. Każdy z sąsiadów miał inny pogląd na szanse utrzymania ojczyzny w pokoju i w obecnych granicach. Wiesiek Kaleta przekonywał: – Co was tak ciągnie do wojenki? Ślubne dokuczają czy wam się nudzi? Nie będzie wojenki, nie będzie. W Zgorzelcu podpisano, że będzie pokój2. Wreszcie w pięćdziesiątym drugim zaryzykowano włożeniem wysiłku w przekopanie, nawiezienie ziemi do ogródka oraz kupno nasion i sadzonek, żeby chociaż darmowe warzywa można było do garnka włożyć. Tak poradził Staszek Stawarski na kilkugodzinnej męskiej naradzie w podwórkowej pralni. Najlepiej wiedział co i jak, bo okupację przesiedział u Niemca i tam jako przymusowy parobek, to i owo podpatrzył. Pracował w porządnym, bo niemieckim gospodarstwie, gdzie wszystko musiało być „richting”3.

2

Układ zgorzelecki” z 6 lipca 1950 r., między Rzecząpospolitą Polską a NRD o wytyczeniu pol.-niem. granicy państw.;

3

Dokładnie, szybko

21

W poniedziałkowe popołudnie zebrali się w nim wszyscy mieszkańcy podwórka z dwoma szpadlami, jedną łopatą, dwiema grabiami i jedną motyką. – Będzie tak, jak ma być, akuratnie, jak u bauera – powiedział zebranym sąsiadom tak wyraźnie, że każdy, kto to usłyszał, uznał, że tak ma być! – Komunizm wam przypasował, jak w mordę strzelił – dogadał Szczepan Wiktorski, któremu jak utrzymywał, Bóg na wojnie odebrał władzę w nogach, więc jego udział w akcji był tylko propagandowo-ideologiczny. Robił na tym „szanownym zbiegowisku” za agitatora. – Realizujecie jego podstawowe założenia i tezy – zagrzewał. – Gadasz jak radio-kołchoźnik. – Te grządki, to jakby PGR. – Dalej głośno myślał podwórkowy filozof Staszek Stawarski, mając na myśli pojawiające się w wydawanej od roku Trybunie Ludu teksty o „genialnym, przejętym z bratniego Związku Radzieckiego rozwiązaniu problemów z wyżywieniem narodu i likwidacją nędzy i ciemnoty wsi poprzez zorganizowanie Państwowych Gospodarstw Rolnych”. – Gdyby to Stalin widział, żeście sami tak wykombinowali z grządkami, po kołchozowemu… – Nasłuchałeś się wczoraj radia? – Wcale nie… Przeczytałem w „Nowej Wsi” 22

– Za samowolną realizację bez głosowania, protokołu z zebrania i pisemnego zatwierdzenia wysłałby nas wszystkich, tak jak tu stoimy za Kaukaz. – Albo na białe niedźwiedzie. – Za same króliki byłoby dziesięć lat bez prawa do korespondencji4. – Bluźnisz! Stalin przegonił faszystów! – Ciicho! Dzieci słuchają! – Mało wam było polityki przedwczoraj?

4

To sformułowanie oznaczało wyrok śmierci.