LEOPOLD
TYRMAND

OPOWIADANIA
WSZYSTKIE

Copyright © 2012, Mary Ellen Tyrmand

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kopiowanie w urządzeniach przetwarzania danych, odtwarzanie w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych – również częściowe – tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw.

ISBN: 978-83-7779-110-3

Projekt okładki: Elżbieta Chojna

Skład i łamanie: Jacek Antoniuk

Opracowanie redakcyjne: MG

www.wydawnictwomg.pl

kontakt@wydawnictwomg.pl

Konwersja do formatu EPUB:
Legimi Sp. z o.o.

ROWER, CZYLI
ZEMSTA MORALNOŚCI

Jest to zupełnie nieprawdopodobna historia i gdyby nie fakt, że byłem jej bardzo bezpośrednim świadkiem, nigdy bym sam w nią nie uwierzył. Zaczęła się tak, że szedłem wolnym krokiem przez wielką halę Dworca Głównego w Sztokholmie, gdy podszedł do mnie jakiś zgoła obdarty facet, który rzekł jękliwym głosem:

– Co łaska, litościwa osobo, jeszcze dziś nic w ustach nie miałem… – To mówiąc wyciągnął po datek prawidłowo brudną rękę.

– Panie – rzekłem zdumiony – czy nie pomylił się pan cokolwiek w szerokości i długości geograficznej? Nie mam zwyczaju śnić chodząc, a pan wydaje mi się regularnym, warszawskim żebrakiem, co zarówno ze względu na narodowy charakter pana osoby, jak i na pana zawód, stanowi w Szwecji zjawisko raczej niezwykłe.

– Owszem – uśmiechnął się żebrak nieco melancholijnie – toteż rzadko kiedy nagabuję Szwedów. Uważam na cudzoziemców, starając się zwracać do nich w ich rodzinnym języku. Czasami się mylę, ale na ogół robi to doskonałe wrażenie. Do pana – tu skłonił się z niejaką wytwornością – miałem szczerą przyjemność zwrócić się w naszym wspólnym języku ojczystym. Gazeta wystająca z pana kieszeni i zaczepny wzrok, jakim obrzuca pan wszystko napotkane na obcym dworcu, powiedziały mi prawdę.

Rzeczywiście, w kieszeni mego płaszcza tkwiła jeszcze warszawska gazeta. Co do wzroku, nie poczułem się dotknięty, gdyż agresywność uchodzi w przekonaniu niemal wszystkich Polaków za zaletę. Natomiast żebrak o refleksyjności wolterowskich bohaterów i gestach światowca zainteresował mnie znakomicie. Był bardzo obdarty, to prawda, lecz w zapuszczeniu tym był pewien styl, jakby całkiem umyślnie pielęgnowany. Nie wydało mi się jednak, aby ta bezsprzeczna dekoracyjność miała być jednym z akcesoriów branżowych; wynikała ona raczej z bezinteresownego przejęcia się rolą, pewnego rodzaju artyzmu, jaki cechuje ludzi wysokiej klasy życiowej we wszystkim, co robią. Facet powiedział sobie widocznie w pewnej chwili „teraz będziemy się trudnić żebraniną przez taki a taki czas”, a więc robi wszystko, aby to mu się nie znudziło. Nie przeczę, warunki także mogły go do tego zmusić, tym niemniej istota założenia pozostaje ta sama.

– Proszę pana – rzekłem, jak mogłem najobojętniej – mam do pociągu około trzech godzin czasu, albowiem przejeżdżam tylko przez Sztokholm. Czy nie zechciałby pan napić się ze mną filiżanki kawy?

– Mój Boże – powiedział z lekką ironią – jestem wzruszony tymi objawami sympatii. Mam nadzieję, że to bynajmniej nie solidarność narodowa powoduje panem w tej chwili.

– Ma pan rację. Po ostatniej wojnie i jej migracyjnych skutkach unikam raczej objawów solidarności narodowej za granicą.

– A czy nie wstydzi się pan usiąść ze mną w kawiarni?

– Mój panie, już sam fakt, że nie dałem panu jałmużny, dowodzi zapewne, iż nie należę do powierzchownych konwencjonalistów. W Warszawie, być może, zastanowiłbym się nad sytuacją. W Sztokholmie, jestem pewien, będą mi tylko zazdrościć oryginalnego towarzysza.

– Przekonał mnie pan – rzekł z ponownym, lekkim ukłonem i za chwilę już szliśmy w kierunku Kungsgatan.

W eleganckiej herbaciarni, zgodnie z mymi oczekiwaniami, przywitały nas raczej zaciekawione spojrzenia. Przyjrzałem się w pełnym świetle memu towarzyszowi. Mógł liczyć dobrze ponad 30 lat i miał twarz i oczy człowieka, któremu myślenie nie jest rzeczą obcą. Chodziło tylko o gatunek tego myślenia.

– No i cóż? – powiedziałem wyczekująco.

– Oczywiście – odparł, zaciągając się głęboko papierosem – mogłem się tego spodziewać. Ciekawość starego, wytrawnego zbieracza interesujących historii, hę? Cóż, ja nie mam nic do ukrywania, przeciwnie, taka kawiarniana spowiedź może mi przynieść ulgę, a może i dobrą radę.

– Wybuch wojny – zaczął – zastał mnie w Gdyni, gdzie stałem na czele pewnego, doskonale prosperującego przedsiębiorstwa. Nie twierdzę, iż przedsiębiorstwo to miało większe znaczenie ekonomiczne niż społeczne, i to społeczne w bardzo określonym kierunku. O nie, bądźmy szczerzy, gospodarczy ciężar gatunkowy mojego interesu był nikły, cóż bowiem może znaczyć mały, czysty i leniwie prowadzony sklepik tytoniowy w skali obrotów wielkiego portu. Nawet fakt, że w sklepie tym można było zawsze otrzymać przemycany z całego świata tytoń, nie stanowił istotnej jego treści. Szmugiel tytoniowy, a więc drobny mankament w stosunku do obowiązujących praw, był niewinną, pełną wdzięku fasadą. Wszyscy wyżsi oficerowie gdyńskiej policji portowej zaopatrywali się w moim sklepie w ukryte pod ladą „Camele” i „Abdullahy”, klepiąc mnie przy tym porozumiewawczo po ramieniu. „Gdybyśmy mieli do czynienia tylko z takimi, jak pan…” – mawiali z pobłażliwym uśmiechem, w chwili gdy ja celebrowałem misterium sprzedaży przemyconej paczki papierosów najgroźniejszym przedstawicielom władzy. Za sklepem był niewielki, ładnie urządzony pokój, w którym najmilszy mi szczegół stanowiła całkiem zasobna biblioteka. Kochałem te książki, będąc z nimi związany rozlicznymi węzłami. W kartach niektórych z nich kryły się konosamenty ładunków milionowej wartości, przekazy frachtowe, stanowiące fortuny najróżniejszych centrów finansowych Warszawy, Budapesztu, Pragi, Wiednia, routy i punkty odbioru towarów o niewielkiej kubaturze, za to o znaczeniu całożyciowych dorobków. „Des affaires louches” – powie pan, jak mówią we Francji w takich wypadkach. Owszem, ale to nie wszystko. Moje uczucie do książek miało także rys najczystszej wdzięczności za rzeczy niematerialne. Z książek tych czerpałem wiarę w samego siebie i w słuszność mych życiowych założeń. W oparciu o nie budowałem moją etykę i moralność, mój światopogląd. Nie był on skomplikowany, ten światopogląd, a tym bardziej nowy. Stanowił po prostu system doskonale usprawiedliwiający wszystkie moje instynkty, doznania i rozumowania od lat najwcześniejszych, a co najważniejsze – dawał stempel logiki i słuszności temu wszystkiemu, co od wielu lat robiłem. Co zaś robiłem? – spyta pan. To proste: kradłem. Najzwyczajniej w świecie kradłem i to z niezwykłą maestrią. Przyzna pan chyba także, że z książek, usprawiedliwiających, a nawet gloryfikujących kradzież można skomponować prześliczną bibliotekę.

Wyznam panu, że chwilami dziwiłem się sam sobie, skąd wzięła się we mnie owa pasja wewnętrznej legalizacji mych postępków. Byłem synem warszawskiego sklepikarza z ulicy Kruczej. Chodziłem do dobrego gimnazjum, odznaczając się w nim ponoć inteligencją i zdolnościami. Przez cały okres młodzieńczości dostrzegałem wyraźną sprzeczność między życiem a marzeniami mego ojca. Pragnął się wzbogacić, handlując skrupulatnie i uczciwie towarami kolonialnymi. Jego pragnienia wydawały mi się godne pochwały, sposób ich realizacji sprawiał wrażenie głębokiego nieporozumienia. Gdy rozglądałem się wokoło, stwierdzałem z łatwością, że wszyscy kradną, w mniejszym lub większym stopniu hamowani przez strach lub brak kwalifikacji. Przez krótką chwilę zastanawiałem się, czy tak jest dobrze, czy błąd nie tkwi w układzie stosunków międzyludzkich, szybko jednak doszedłem do wniosku, że nie jest to wcale błąd, a istota życia, i że tak nie jest źle, a właśnie bardzo dobrze. Uwierzyłem w doktrynę wzajemnego pożerania się istot żyjących i dostosowałem ją do swych spostrzeżeń. W wyniku tych rozmyślań zrozumiałem, że kradzież jest skutkiem postępu cywilizacji, wyższą formą zdobywania przewagi nad bliźnim i niszczenia go, że jest przywilejem mądrzejszych i zręczniejszych i że jest swego rodzaju szlachectwem. Komplikowanie się form kradzieży – prawdziwa historia cywilizacji! Uczciwość stanowiła dla mnie religię ludzi słabych i małowartościowych. Miałem żal do Nietzschego, że cofnął się w pół drogi i nie sformułował tej prawdy.

Niebawem też opuściłem dom rodzinny i zasłynąłem jako jeden z najzręczniejszych złodziei w Warszawie. Pracowałem sam i wkrótce znał mnie świat przestępczy stolicy. Warszawscy jubilerzy drżeli na wspomnienie mego pseudonimu, byłem nieuchwytny, tropiącą mnie policję uważałem za przeciwników, których celem jest nie ochrona własności innych, lecz zniszczenie mnie jako swego konkurenta w walce. Zachłystywałem się poczuciem indywidualnej mocy. Z czasem porzuciłem kradzież i zająłem się oszustwem w wielkim stylu. Doszedłem do wniosku, że stanowi ono jeszcze wyższy stopień rozwojowy, matematyczną antytezę uczciwości, pełną pasjonującego, myślowego wysiłku. Spekulatywność współczesnych wielkich afer wydała mi się równorzędną czystej filozofii, wyżywałem się w niej umysłowo i twórczo. Osiadłem w Gdyni jako drobny kupiec i cichy epikurejczyk. Mój tryb życia, naturalny zresztą i niewymuszony, spokojne wieczory nad książką i wykwintne przyjęcia dla niewielu przyjaciół, ładny zbiór antyków i niewinne, opanowane rozrywki urobiły pozytywną o mnie opinię w mieście. Niebawem przedsiębiorstwo me rozrosło się do gigantycznych rozmiarów. Mały sklepik tytoniowy stał się centralą sieci, obejmującej Rotterdam i Lulea, Bahia-Blanca, Sajgon i Marsylię. Rzecz jasna, stałem się człowiekiem bardziej niż bogatym, mogłem sobie pozwolić na luksus nieposiadania żony i częstego oddawania się rozmyślaniom w wygodnym fotelu przy butelce łagodnego sherry.

Wojna zburzyła to wszystko. Czułem głęboki wstręt do polityki i do polityków. Ich działalność uważałem za rodzaj najprymitywniejszego przestępstwa. Wszelka przemoc budziła we mnie odrazę, była zaprzeczeniem postępu cywilizacji, której przecież najwyższym wcieleniem była dla mnie zręczność i finezja złodzieja czy oszusta. Polityka niosła ze sobą zbrodnię, zaś zbrodnia to regresja, to pochód wsteczny w kierunku ery kamienia łupanego. Zbrodnią, przemocą, morderstwem gardziłem zawsze i strzegłem przed nimi czystości swoich rąk. Wszystko się we mnie burzyło na widok Niemców, którzy uosabiali idealnie politykę zbrodni. W nowych warunkach, gdybym rozpoczął działalność przeciwko Niemcom, musiałbym z czasem zejść do roli Janosika, taka zaś rola wydawała mi się zawsze tania i melodramatyczna. Z łatwością tedy przeniosłem się do Szwecji.

Rzecz jasna, byłem nadal człowiekiem bardzo zamożnym. W Szwecji posiadałem znaczny majątek, piękną willę i wszystkie akcesoria wygodnego życia. Przez pierwszy okres czasu studiowałem pilnie nowe otoczenie i doszedłem do wniosku, że los nie mógł mnie lepiej umiejscowić. Szwecja wydała mi się terenem misyjnym, jakby czekającym na moje przybycie i moją działalność. Rychło też sprecyzowałem w sobie przekonanie, że przysłowiowa uczciwość mieszkańców tego kraju jest sztuczną, wymuszoną dyscypliną, stanowiącą przestarzały kaganiec na drodze do rozwoju prawdziwego życia. Z żartobliwym zapałem i w przeświadczeniu, że raczej bawię się, niż pracuję, przystąpiłem do organizacji czarnej giełdy w Szwecji. Pewne sukcesy w sensie zysku były do zanotowania, stanowiły one jednak wynik ograniczonej spekulacji w licznej grupie uchodźców politycznych i wojennych, jacy napłynęli do Szwecji w początkach lat czterdziestych. Kilkuset Szwedów, którzy dali się wciągnąć w orbitę nielegalnej gry giełdowej, nie zabawiło w niej długo, za wyjątkiem kilku, kompletnie zrujnowanych, dla których powrót na pozycje wyjściowe stał się niemożliwy. Gdy koło walutowego obrotu straciło zupełnie na atrakcyjności wziąłem się do odbudowy kontaktów przemytniczych, przystosowałem je do warunków wojennych i skonstruowałem czarny rynek towarowy. Po pierwszym okresie powodzenia szmuglowanych specyfików, spirytualiów i drogiego tytoniu, po kilku zręcznie zorganizowanych haussach i baissach brylantowych i narkotykowych, stwierdziłem z zainteresowaniem, że zasadniczą masę społeczeństwa szwedzkiego czarny rynek nic a nic nie obchodzi. Zniżałem ceny do minimum, ponosząc przy tym ogromne straty. Chciałem przepoić szarego Szweda pragnieniem kupna oryginalnej szkockiej whisky, a szarą Szwedkę rozpłomienić nadzieją zdobycia oryginalnych perfum Coty’ego za psie pieniądze. Ankietowe rozmowy, przeprowadzane przeze mnie przy każdej okazji, wykazały mi, że wysiłki moje idą na marne, że szarzy Szwedzi bynajmniej tego wszystkiego nie pragną, że oburzają się dogłębnie na ludzi, sabotujących zakazy rządowe, uważają ich działalność za szkodliwą i wierzą, iż skoro państwo postanowiło pewnych rzeczy nie sprowadzać – obywatel powinien obejść się bez nich dla swego własnego dobra.

Ta syta, tępa, ograniczająca się do posiadania małego, lecz dozwolonego, uczciwość wzburzyła mnie do głębi. Nie potrafiłem pojąć, jak można kontentować się danym i nie pożądać tego, co nie swoje. Legalizm Szwedów wydał mi się tragicznym przesądem, ich uczciwość – krańcową głupotą. Postanowiłem wydać walkę na śmierć i życie klimatowi etycznemu, jaki panuje w tym kraju na codzień. Zapadłem w swoje domostwo, po dniach całych obmyślałem w mym gabinecie gigantyczne plany walki z uczciwością. Wreszcie plan był gotów. Postanowiłem wywołać powszechny kryzys zaufania wzajemnego i zacząć od serii wstrząsających kradzieży, które podminowałyby i wysadziły w powietrze leniwy spokój tej ziemi. Opracowałem dokładny schemat działania. W zaciszu mej willi wprawiałem się i trenowałem do zadziwiających akcji, które miały przerazić i zrewoltować opinię publiczną Szwecji.

Jakby dla małego treningu w terenie, przed rozpoczęciem akcji właściwej, postanowiłem okraść niewielki sklep jubilerski przy jednej z głównych ulic Sztokholmu. Muszę tu pana poinformować, iż w swoim czasie byłem niedoścignionym mistrzem kradzieży sklepowej, zwanej popularnie w Warszawie szopenfeldem. Moje wyczyny w kraju i na gościnnych występach za granicą, w największych stolicach Europy, pasjonowały wówczas całą prasę i powodowały napady melancholii szefów zainteresowanych policji. Moim dziełem było wyniesienie z paryskiej firmy Duval et Duval czterech pereł, od którego to czynu zachwiało się kilka jubilerskich dynastii przy rue Rivoli. Technika szopenfeldu znalazła we mnie owego męża, którego przeznaczeniem było uczynić z niej Wielką Sztukę. Słynna akademia złodziejska w Wilnie przy ulicy Straszuna, której absolwenci trzęsą światem przestępczym trzech kontynentów, ofiarowała mi katedrę teorii szopenfeldu, z płacą 1000 dolarów za cykl wykładów. Odmówiłem, lecz wygłosiłem jedną prelekcję w gronie profesorskim, za co zostałem doktorem honoris causa tej, dziś już nieistniejącej, uczelni. Prezydent policji belgijskiej wystosował do mnie prywatny list, pełen słów podziwu, po okradzeniu przeze mnie kilku najbogatszych szlifierzy diamentów w Antwerpii. Po zagwarantowaniu mi absolutnej nietykalności odbyłem z nim dwugodzinną rozmowę, w czasie której ofiarował mi swą fotografię z dedykacją: „Arcymistrzowi – stary detektyw” i zostaliśmy trwałymi przyjaciółmi. Uzbrojony w taką tradycję jechałem na mój trening jak na miłą, od dawna niepraktykowaną rozrywkę. Zrezygnowałem nawet z akcesoriów, nie wziąłem auta, ubrany byłem po sportowemu. Zaopatrzyłem się jedynie w paszport na fałszywe nazwisko, wsiadłem na rower i pogwizdując sobie jechałem gwarnymi ulicami Sztokholmu. Po przybyciu na miejsce postawiłem rower na placyku przy zbiegu ulic Królowej i Apelbergsgatan i z rękami w kieszeniach wyszedłem na główną ulicę. Otworzyłem drzwi sklepu i wszedłem do środka po to, aby wyjść stamtąd w towarzystwie dwóch policjantów. Tak, tak, wtedy dopiero przekonałem się o względności wszelkich wartości. Poczciwy, różowy i matołkowaty mieszczuszek, trzeciorzędny jubiler sztokholmski, okazał się pierwszym mym pogromcą. Zauważył gest-błyskawicę, gest niklejszy od tchnienia wietrzyka i szybszy od światła, gest, o dostrzeżeniu którego marzyli najwytrawniejsi tropiciele. Następnie wymógł na mnie podniesienie obu rąk do góry przy pomocy zręcznie dobytego rewolweru, zamknął sprawnie sklep i szybko skontaktował się z policją. Te pięć minut zmienności losów kosztowały mnie w sumie półtora roku więzienia, nauczyły zaś potęgi relatywizmu.

Czas odosobnienia, którym płaciłem za porażkę, wykorzystałem na rozmyślania zasadnicze. Raz jeszcze, w dokładnej analizie mego życia i mych czynów, upewniłem się w ich słuszności i słuszności ich założeń. Przypomniałem sobie chwile mej wczesnej młodości, kiedy odkrywałem oszałamiający smak przestępstwa. Odżywały dawno zapomniane momenty pierwszych nadużyć i pierwszych kradzieży. Przypomniałem sobie, że już jako dziecko cieszyłem się, gdy nie zauważony przez nikogo mogłem wytrzeć usmarkany nos w czysty cudzy ręcznik lub oczyścić buty najpiękniejszymi firankami na wizycie u znajomych. Wywoływałem w sobie wspomnieniami ową niezastąpioną radość, jaka napływała mi do serca po zręcznym przywłaszczeniu sobie jakiegoś przedmiotu, bez względu na to, czy był to krawat przygodnego towarzysza w rozbieralni basenu pływackiego, czy złota bransoletka z lady jubilerskiego magazynu. Przez każdy z tych kilkuset dni więzienia umacniałem w sobie wiarę we własną moc, wyższość i niezależność, każdego zaś wieczoru zasypiałem na więziennej pryczy w błogim przeświadczeniu, że mam rację, i z czystym sumieniem człowieka, który obrał właściwą drogę życia. Toteż gdy wyszedłem z więzienia i przekonałem się, że w międzyczasie służący mój sprzedał willę i zniknął bez śladu, nie czułem doń żalu. Uważałem go za dzielnego człowieka, który wiedząc o mnie wiele i nie chcąc informować policji o mym prawdziwym nazwisku i pozycji, wykorzystał swoją szansę w sposób najwłaściwszy. Co do mnie, musiałem zaczynać od nowa. Byłem jednak pełen energii i radości wewnętrznej, jaką daje wyraźny życiowy cel. Ponieważ mam w sobie wiele sportowego ducha, wraz z owym niezastąpionym „esprit de revanche”, postanowiłem wznowić swą działalność od doszczętnego okradzenia owego jubilera, z którym miałem jeszcze niewyrównane rachunki. W tym celu ucharakteryzowałem się znakomicie, co należało do mych niewymienionych jeszcze talentów, i udałem się tam, pełen radosnego nastroju walki o słuszną sprawę. Idąc wolno przez ulicę Królowej stanąłem w pewnej chwili przed najzupełniej dla mnie nieoczekiwanym zjawiskiem. Proszę sobie wyobrazić, że mój rower, na którym przyjechałem na ten sam placyk przed dwudziestu miesiącami, stał, spokojnie oparty o stojak, w tym samym miejscu, w którym go własnoręcznie postawiłem. Podszedłem bliżej, przecierając oczy ze zdumienia, lecz fakt ten okazał się najzupełniej realny. Przede mną stał mój rower, nieco zardzewiały od deszczów i zakurzony, lecz ten sam. Trzeba zaś panu wiedzieć, że był to piękny rower, najlepszej marki angielskiej, bardzo drogi i modny, oraz wyposażony we wszystkie możliwe ulepszenia, dynama, lampki sygnałowe, reflektory. Ponadto w torbie bocznej – wie pan, tu w Szwecji używa się takich bocznych torb bagażowych – a więc w takiej torbie pozostawiłem około 500 koron w drobnych banknotach. Przypomniałem sobie jeszcze w więzieniu o tych pieniądzach, które leżały tam od czasu jakiejś wycieczki. Teraz drżącymi rękami odpiąłem torbę i drżąc wewnętrznie wyjąłem z niej 500 koron i jeszcze kilka drobiazgów jak złota papierośnica i takaż zapalniczka.

To był cios! Uderzenie w równej mierze zbawcze jak niszczące. 500 koron stanowiło wtedy pensję miesięczną dobrze zarabiającego urzędnika. W mojej sytuacji suma ta mogła okazać się zbawienną jako poważny kapitał zakładowy. Lecz z drugiej strony te same 500 koron, leżące przez 20 miesięcy w samym centrum ożywionej ulicy i nie zabrane przez nikogo – to był cios w moją życiową koncepcję. Stałem nad rowerem, nie wiedząc, co czynić. Moja drapieżna energia walki, energia zemsty i świadomego dążenia uległa jakiemuś gwałtownemu rozkładowi. Po dziesięciu minutach postanowiłem zabrać pieniądze i rower, po następnych dziesięciu doszedłem do wniosku, że byłaby to moja największa życiowa klęska. Wiedziałem już dobrze, że dziś nie zdobędę się na rozprawę z moim jubilerem. Ostatecznie zostawiłem wszystko na miejscu. „To niemożliwe – powtarzałem sobie – dziś, jutro lub pojutrze znajdzie się jakiś rozsądny człowiek, który to wszystko zabierze…”

Odtąd przychodziłem na róg ulicy Królowej i Apelbergsgatan, codziennie. Byłem niezdolny do jakiegokolwiek przedsięwzięcia. Utraciłem sens istnienia, a co za tym idzie – zaufanie we własne siły. Bałem się, że zawiodą mnie nerwy, gdy przystąpię do jakiejkolwiek akcji, i załamię się jak nowicjusz. Godzinami wystawałem na ulicy, wpatrując się w rower jak zahipnotyzowany. Zacząłem go nienawidzić. Wywiązała się pomiędzy nami jakby milcząca walka, straszliwe zmaganie pomiędzy rowerem a mną. Lżyłem go, jak lży się w myślach osobistego wroga, stojąc odeń oddalony o kilka kroków. „Ty świnio – powtarzałem – mógłbym cię zgruchotać na drobną kupkę starego żelastwa, ale nie, nie jestem przecież głupcem, twoim przeznaczeniem jest być ukradzionym wraz z forsą, jaka tkwi w twojej torbie…” Drżałem na myśl, że może być w końcu sprzątnięty przez służbę uprzątania miasta i że ogłoszą o nim w gazetach, w rubryce rzeczy zagubionych. Z przerażeniem otwierałem poranne dzienniki i z niezmierną ulgą stwierdzałem codziennie, że tak się nie stało. Po nocach śniłem niezmiennie, że widzę, jak do roweru skrada się skulona postać ludzka, szybkimi, ukradkowymi ruchami wyjmuje z torby pieniądze, ogląda się na wszystkie strony, wskakuje na siodełko i odjeżdża pędem, w obawie przed pościgiem. Budziłem się, pełen błogiej radości, że wszystko jest w normalnym rzeczy porządku, że znów świat kręci się wokół słońca, a nie na odwrót, jak to czynił przez ostatnie kilka dni. Zrywałem się i biegłem na ulicę Królowej, aby stwierdzić, że rower jest, stoi, i przeczy najcudniejszym sennym marzeniom. Usiłowałem odeń uciec. Uciekałem na najdalsze krańce miasta, do odległych, pustawych parków, siadałem na ławkach i układałem precyzyjne, niezawodne plany wspaniałych kradzieży. Podrywałem się z ławki pełen nowych sił i optymizmu i biegłem do miasta. Wtedy nogi poczynały same zmierzać ciągle tą samą drogą, u kresu której sterczał w ulicznym stojaku samotny, zardzewiały, sczerniały rower. Raz zdecydowałem się na wyjazd ze Sztokholmu. Kupiłem bilet i wsiadłem do pociągu. Na minutę przed odjazdem wypadłem jak oszalały z dworca i pobiegłem na ów nieszczęsny róg. Zdało mi się naraz, że już jest po wszystkim, że roweru nie ma, że nie mogę wyjeżdżać, nie wiedząc o tym wielkim zwycięstwie. Ale rower był. I były pieniądze, i papierośnica, i zapalniczka. Powoli wyczerpał się zapas pieniędzy, jaki zwrócono mi przy wyjściu z więzienia. Do zarobkowania nie byłem zdolny, ja, biedny wrak człowieczy, któremu naraz cała ludzkość i pogląd na nią uciekł z ziemi na księżyc i tam stanął do góry nogami. Et, me voila – jak mówią Francuzi…

Skończył, zapalił papierosa i uśmiechnął się do mnie. W uśmiechu tym ironia walczyła o lepsze z rozpaczą. Czułem się mocno zakłopotany. Cóż tu powiedzieć człowiekowi, który utracił złudzenia? Nie zmienia istoty rzeczy fakt, że zachodzi tu dziwne zjawisko utraty złudzeń a rebours, sama treść straty gruntu pod nogami, straty własnego poglądu na świat jest dostatecznie tragiczna i może prowadzić do katastrofy. Ten biedny człowiek przesadził nieco w negatywizmie, lecz zdarzyło się to już niejednemu na świecie. Gorzej jest, że ze swych początkowych, pesymistycznych stwierdzeń wyciąga zbyt daleko idące wnioski, lecz to stanowi już problem indywidualnych przeznaczeń.

– Proszę pana – rzekłem nieśmiało – a czy nigdy nie wziął pan pod rozwagę okoliczności, że ludzie mogą być uczciwi, no, powiedzmy – ze względów całkowicie altruistycznych, ot, tak, z poczucia równowagi moralnej, z prostej świadomości złego i dobrego albo nawet z popędu serca?

Spojrzał na mnie przeciągle. W jego oczach ustępowała wyraźnie rozpacz, a pozostawała sama ironia.

– To dobre, co pan powiedział. Przecież pan sam w to nie wierzy. Pan chce tylko w to uwierzyć. Zbiera pan bukiecik komunałów, którymi chce mnie pan przekonać, odnosząc przy tym skutek całkiem odwrotny od zamierzonego. Czy uważa pan, że uczciwość ludzką można jakoś uzasadnić? Czy sądzi pan, że gdyby nie było strachu przed karą, to jakakolwiek gromada ludzka mogłaby w ogóle zrozumieć pojęcie uczciwości?

Zrobiło mi się całkiem nieswojo.

– Wie pan co – powiedziałem – proszę mi pokazać ten rower. Z chęcią go sobie obejrzę. To zawsze podnosi na duchu.

Skłonił głową z niesmakiem. Zapłaciłem i wyszliśmy na rozjarzoną światłami Kungsgatan. Mijając bogate wystawy jubilerskie i portale banków mój obdarty towarzysz obrzucał je wzrokiem doświadczonego myśliwego. Skręciliśmy w ulicę Królowej. Zbliżając się powoli do skrzyżowania, żebrak pochylił się w przód, natężając wzrok. Zbladł i usta zaczęły mu drżeć. Złapał mnie za rękę i szepnął:

– Nie ma go!

Dochodząc do pustego o tej porze placyku, widziałem już wyraźnie pusty, wieloprzedziałkowy stojak uliczny. Z człowiekiem obok mnie działy się dziwne rzeczy. Trząsł się i ręce latały mu jak w febrze.

– Proszę mi dać papierosa – szeptał gorączkowo – oddam panu zań tysiąc. Za miesiąc wyprawię na pana cześć bankiet w najdroższej restauracji Sztokholmu. Skończyła się obsesja roweru! Wygrałem! Triumfuję! Jutro zaczynam od nowa. A jednak ja miałem rację. Za tydzień będę jednym z najbogatszych ludzi w tym przeklętym, głupim kraju. Zapraszam pana do mojego pałacu, którego adres niebawem panu przyślę. Będziemy pili sherry i rozprawiali przy kominku o wiecznym, niezmiennym, ludzkim Złodzieju…

Od ciemnego muru po przeciwległej stronie ulicy oderwała się jakaś postać. Przechodziła ulicę prosto w naszą stronę. Był to wysoki, tęgi mężczyzna w jakimś uniformie. Podszedł do nas i przyłożył palec do czapki. Potem rzekł kilka słów, z których z trudem zrozumiałem, że pyta, czego tu szukamy. Mój towarzysz milczał.

– Roweru – powiedziałem łamanym szwedzkim językiem – tu stał nasz rower.

Szwed zaczął coś tłumaczyć. W natłoku wyrazów przestałem się orientować. Ze zdumieniem stwierdziłem tylko, że żebrak cofa się do tyłu, patrząc przerażonym wzrokiem w Szweda. Nagle odwrócił się i zaczął biec. Po chwili zniknął nam z oczu.

Szwed był przerażony do ostatnich granic. Na szczęście znał trochę niemiecki. Jąkając się z niepokoju pytał co się stało memu towarzyszowi. Było mi bardzo głupio, gdyż nie wiedziałem, jak mam mu to wytłumaczyć. W każdym razie obróciłem kilka razy palcem przy czole, co jest międzynarodowym określeniem tego samego zjawiska. Szwedowi tłumaczyło to niewiele i denerwował się nadal. Był nocnym stróżem tej dzielnicy i jak się okazało, nawet hipoteza lekkiego szmergla u zbiegłego nic a nic go nie uspokajała.

– Ale dlaczego tak go poruszyło – powtarzał – kiedy mu powiedziałem, że rower jest do odebrania? Nawet wariata taka wiadomość nie powinna wyprowadzić z równowagi. Bo widzi pan, ja ten rower wziąłem. Żal mi się zrobiło maszyny, tyle czasu stoi, pomyślałem sobie: wezmę go i oczyszczę. Nie wiem dlaczego właściciel po niego nie przychodzi, ale jak przyjdzie, to przynajmniej znajdzie go w porządku. I tak nie mam co po nocach, w czasie dyżuru, robić, to chociaż będzie trochę zajęcia. Była tam forsa, papierośnica i zapalniczka, ale wszystko jest, znajdzie pan na miejscu.

– Proszę pana – rzekłem po chwili milczenia, w czasie której Szwed bez ustanku kręcił głową – niechże mi pan powie tak szczerze: rower stoi tu od dawna, nikt się po niego nie zgłasza, niszczeje na deszczu… Czy nie przyszło panu na myśl, żeby go sobie po prostu zabrać?

– Nie.

– Ale dlaczego? Czy nie potrafi pan powiedzieć, dlaczego pan tego nie zrobił?

– To takie proste – uśmiechnął się szeroko Szwed – przecież ten rower nie jest mój.

Warszawa, 1949 r.

HANKA

W jednym z warszawskich gimnazjów uczyła się młoda, nie więcej chyba niż czternastoletnia, dziewczynka imieniem Hanka i nazwiskiem Klimczak. Ta Hanka Klimczakówna nie była ani ładna, ani brzydka, ani mądra, ani głupia, ani zalotna, ani skromna, ani krzykliwa, ani zbyt spokojna i w ogóle trudno powiedzieć, jaka była, gdyż o dziewczynkach w tym wieku nie można nic takiego powiedzieć. Mówi się o nich zazwyczaj, że dopiero przyszłość pokaże, co z nich będzie, i powiedzenie to nie jest pozbawione słuszności, gdyż przyszłość taka nadchodzi bardzo szybko i nim się człowiek obejrzy, po jednej wiośnie i po jednym lecie ma przed sobą bardzo ładną i bardzo mądrą pannę, albo nic z niczym. W tym jednak czasie, kiedy przedstawiam wam Hankę, jest ona jeszcze zupełnie nieforemnym zadatkiem na kobietę, z przydługimi rękami, o palcach uwalanych atramentem, kilkoma piegami wokół nasady bladego noska i błękitnymi oczami. Jedynym szczegółem, który jest w Hance modny i światowy zarazem, są włosy; tak się bowiem złożyło, że modne są obecnie włosy krotko przycięte i niedbale a filuternie potraktowane, à la cochon irrité – jak je nazwała pewna wielka polska pisarka. Ta moda jest niesłychanie na rękę pensjonarkom, gdyż mogą one sobie wzajemnie przycinać włosy, ignorując fryzjera. Zabieg taki wymaga jedynie dobrej woli, pary dobrych nożyczek i jako wzoru eleganckiego magazynu ilustrowanego z modnie uczesanymi główkami. Natomiast, dla sprawiedliwości, przyznać trzeba, że mimo tych zainteresowań Hanka uczyła się znośnie, nie została w żadnej klasie na drugi rok i rodzice byli z niej na ogół zadowoleni, co nie znaczy jednak, aby poświęcali jej zbyt wiele czasu. Ojciec Hanki był technikiem budowlanym, wiemy zaś wszyscy, jak bardzo są zajęci technicy budowlani teraz właśnie, kiedy odbudowuje się Warszawę. Matka Hanki pracowała również, jako ekspedientka w wielkiej spółdzielni spożywczej, toteż rodzinie tej powodziło się znośnie. Hanka chodziła dobrze i ciepło ubrana, a jej starszy brat Roman, studiował inżynierię lądową na politechnice. Ciemną stroną ich życia było ciasne, niewygodne i brzydkie mieszkanie; tak się bowiem złożyło, że pan Klimczak był uczciwym człowiekiem, gardził wszelkimi kombinacjami i żył z ciężko zapracowanych wynagrodzeń, co nie pozwalało mu na kupno własnego, wygodnego mieszkania, zaś Warszawa nie jest jeszcze aż tak dalece odbudowana, żeby wszyscy rzetelni i pilni pracownicy mogli otrzymać przestronne, jasne pomieszczenia mieszkalne. Te okoliczności powodowały, że Hanka, o ile to było możliwe, spędzała czas poza domem. Rodzice dawali jej dziesięć złotych tygodniowo jako tak zwane kieszonkowe, którą to sumę Hanka, zależnie od nastroju, obracała na bilety kinowe, względnie chrupkie rurki z kremem, wypiekane w specjalny sposób na oczach konsumenta. Bardzo dużo też spacerowała w towarzystwie dwóch swych najlepszych przyjaciółek, Basi i Zuzy, która w istocie nazywała się Zosia, lecz od najmłodszych lat była w pretensjach i zdeformowała sobie kokieteryjnie, zbyt prosto – jej zdaniem – brzmiące imię. Basia i Zuza we wszystkim niemal podobne były do Hanki, z tą różnicą, że rodzice Basi byli biedniejsi i Hanka do spółki z Zuzą pokrywała zazwyczaj rachunki w lodziarni i koszt biletów kinowych. Wszystkie trzy należały do organizacji młodzieżowych, słuchały referatów, ale mało interesowały się życiem świetlicowym. Wynikało to z tego, że ani Hanka, ani Basia, ani Zuza nie miały żadnych ambicji artystycznych, zaś w świetlicach przeważnie gra się albo tańczy w zespołach, albo śpiewa, albo wystawia się różne rzeczy na scenie. W ogóle te zamierzenia ich były jeszcze całkiem nieskrystalizowane, a w związku z tym – ambicje nieustalone. Wprawdzie Hanka mawiała, że chce studiować w przyszłości medycynę, Zuza miała zamiar być kiedyś bardzo elegancką i marzyła w cichości o swej przyszłej wielkiej urodzie, ale były to jeszcze pierwociny zamiarów. Jedynie Basia zwierzała się przyjaciółkom, że chce mieć dom, rodzinę, dzieci oraz gotować swemu kiedyś-mężowi dobre i obfite posiłki, i chociaż była ona jeszcze smarkulą, wszystko wskazywało na to, że tak będzie. Na razie tedy wszystkie trzy wystawały godzinami w ogonkach przed kinem po to, aby zobaczyć Celikowską, którą bardzo lubiły, czy pozazdrościć trochę Szaflarskiej. Ważkim momentem w ich życiu było, gdy Zuza dostała pierwsze pantofle na wysokim obcasie, drewniaczki – rzecz jasna – ale zamszowe i bardzo ładne. Spacerowały wtedy długo po Marszałkowskiej.

Zuza, choć bardzo ją bolały stopy, wcale się do tego nie przyznała. Rozważały wtedy żarliwie problem kobiecej wytworności, który dla nich dopiero co zaistniał, i oceniały krytycznie, pewne swego świeżutkiego znawstwa, przechodzące warszawskie elegantki i piękności, bez względu na wiek. Doszły przy tym do wniosku, że kobieta powinna być ładna i wzbudzająca podziw, że to chyba bardzo w życiu pomaga, chociaż nie jest jedynym celem kobiety, i wprawdzie Zuza upierała się przy tym, że to może być jedynym celem, to jednak Hanka i Basia miały swoje zdanie. Natomiast uroda i wytworność słabo kojarzyły się dla nich jeszcze z faktem istnienia na świecie mężczyzn i wydawały się im raczej konieczne dla imponowania innym kobietom. W tym miejscu należy powiedzieć słów kilka o stosunku Hanki, Zuzy i Basi do chłopców. Otóż trzy te dziewczynki były dziewczynkami współczesnymi co się zowie, uczyły się w szkole biologii i nawet nie wiedziały o tym, że winę za pewne sprawy zwalało się kiedyś na bociany, jako że miały współczesnych rodziców, którzy potrafili unikać przestarzałych metod w informowaniu swych dzieci o świecie! W klasie ich było także sporo dziewcząt, które całowały się już z chłopcami na wieczorkach szkolnych i w strasznym sekrecie opowiadały o tym wszystkim koleżankom, na pauzach. Tym niemniej Hanka, Basia i Zuza mało interesowały się tymi sprawami, mało interesowały się chłopcami i co tu dużo mówić – chłopcy jeszcze mniej interesowali się nimi. Czy ten stan rzeczy zawdzięczać należy temu, że wszystkie trzy miały jeszcze bardzo patykowate nogi, czy temu, że żadna z nich nie była specjalnie ładna – sam nie wiem, po prostu było tak i już. I chociaż znały wielu chłopców z ulicy Belwederskiej i okolic (mieszkały przecież niedaleko od siebie właśnie w tamtej dzielnicy), a także chodziły czasem z chłopcami na spacery, po których wymieniały wrażenia i poglądy na temat, który chłopiec jest ładny, a który głupi, to jednak wszystko to mniej je obchodziło niż ploteczki o koleżankach, nauka w szkole i nowe filmy. Sportem interesowały się trochę, po części dlatego, że wszyscy się nim interesowali, a już brat Hanki, Roman, i stryj Zuzy, niejaki pan Wąsik, byli cenionymi i znanymi sportowcami, głównie jednak za sprawą nauczycielki gimnastyki z ich szkoły. Ta nauczycielka, panna Danuta, była zapaloną entuzjastką sportu, młodą absolwentką Akademii Wychowania Fizycznego, która wynajmowała dla swych uczennic wspaniałe sale gimnastyczne w warszawskich domach kultury fizycznej, grała z nimi w siatkówkę i starała się im zaszczepić całą znaną sobie radość, płynącą ze sportu. Panna Danuta była przy tym ładna, zgrabna, zawsze schludnie i przyjemnie ubrana, umiała ciekawie opowiadać o wyczynach sportowych i wielkich polskich sportowcach, podbijała wszystkie serca swym urokiem i miłym sposobem bycia, zdobywała ogólną sympatię. Jednym słowem wywierała taki wpływ, że wiele dziewczynek, a także trzy znane nam przyjaciółki, zastanawiało się poważnie, czy po skończeniu szkoły nie wstąpić na AWF i być potem taką jak panna Danuta.

Zeszłego roku późną wiosną i latem, przed wyjazdem na wakacje, dziewczęta chodziły nad Wisłę od strony Portu Czerniakowskiego, na dawną plażę Ligi Morskiej, gdzie opalały się, kąpały i czytały książki. Potem rozjechały się każda w swoją stronę. Hanka wyjechała do krewnych na Dolny Śląsk; Zuza udała się wraz z matką na wczasy do domu wypoczynkowego w Ustroniu Morskim, zaś Basia spędziła lato u ciotki w Klarysewie pod Warszawą. Hanka poza rozlicznymi przyjemnościami, jakie nastręczył jej pobyt w małym miasteczku nie opodal Jeleniej Góry, w czasie tych wakacji nauczyła się pływać. To znaczy, że i przedtem Haneczka jako tako poruszała się w wodzie, ale tam, w tym Agnieszkowie, był bardzo ładny basen pływacki, a także pewien kuzyn Hanki, miejscowy sportowiec i motocyklista, który patrząc na jej pływanie, rzekł:

– Eee tam, też pokraka z ciebie, Hanka – i nauczył ją ruchów żabki.

Było trochę niesprawiedliwe to powiedzenie o pokraczności Hanki, sprzeczne z rzeczywistością i dowodziło zarazem niefachowości kuzynowego spojrzenia. Hanka mimo niedorosłej, nieukształtowanej jeszcze sylwetki i szczupłych kończyn – miała w sobie jakąś naturalną zręczność i płynność ruchów. Wody nie bała się ani trochę, szybciutko nauczyła się strzałki, unosząc się lekko na wodnej powierzchni, a potem, przedziwnie szybko, opanowała ruchy i system pływania żabką, a nawet krytą żabką. Nie przywiązywała zresztą do tego zdarzenia większej wagi poza zamiarem chwalenia się przed koleżankami w Warszawie, ale z czasem odkryła w sobie szczególne upodobanie do pławienia się w ciepłej i czystej wodzie pływalni. Odtąd, przez resztę pobytu, gdy pogoda dopisywała, nie opuszczała basenu; wskakiwała, pełna zapału, do wody, nurkowała, bawiły ją bąble wypuszczanego pod wodą powietrza, kładła się na wznak, pływała tam i z powrotem, otwierając oczy w zielonym bezmiarze pod powierzchnią i wsłuchując się w przyjemny szum, otaczający uszy, gdy płynęło się z zanurzoną głową. Po powrocie z wakacji pani Klimczakowa spojrzała na Hankę bez specjalnego uznania i rzekła:

– Opaliłaś się, to prawda, ale i zeszczuplałaś, dziewczyno, na tych feriach. Cóżeś ty tam robiła?

Hanka tłumaczyła, lecz tłumaczenie to nie trafiło mamie do przekonania. Istotnie, mama swoją rację miała, gdyż Hanka mizerniejsza była niż przed wyjazdem; oczywiste jest jednak, że mama nie mogła dostrzec, jak niektóre ścięgna Hani stały się ściegnami z iście stalowych nitek, ani jak woda wygładziła i wzmocniła to, co z czasem miało się stać mięśniami Haninych nóg, ramion i barków.

Pierwsze spotkanie z Zuzą i Basią było przyjemne i ożywione. Patrzyły na siebie wzajemnie z dużą ciekawością, gdyż bardzo się w gruncie rzeczy przez ten czas zmieniły, jak to się mówi: wydoroślały. Zuza nawet coś tam zrobiła ze swymi brwiami, ale nie było na razie o tym mowy, natomiast Hanka, skora do wykazania swych nowonabytych umiejętności, zaproponowała pójście na plażę. Na to Zuza:

– To nie ma sensu, ta cała brudna plaża. Chodźmy na „Legię”, tam jest naprawdę elegancko, a my już jesteśmy na tyle dorosłe, że trzeba się pokazywać między ludźmi.

Pływalnia na Łazienkowskiej, zwana w Warszawie popularnie „Legią”, była rzeczywiście gwarna, elegancka i bardzo zajmująca. Pełno w niej było atrakcji i ładności: ładne rozbieralnie, kabiny i leżaki, mnóstwo ładnych pań w oryginalnych kostiumach kąpielowych, ping-pong, wieża skoków i inne różności. Dziewczęta znały „Legię” i przedtem, przedkładały jednak dotąd zaciszność czerniakowskiej plaży nad światowość pływalni. Teraz uznały jednak, że Zuza ma rację i że plaża nie umywa się do pływalni. Spotkały też wielu znajomych chłopców z Belwederskiej, którzy, rzecz ciekawa, zaczęli baczniej przyglądać się starszym o jedno lato dziewczętom. Leżeli więc wkoło nich na słońcu i toczyła się zajmująca rozmowa towarzyska, w czasie której Zuza opowiadała o tym, jak tańczyła tango ze znajomym jej mamy w Ustroniu, zaś wiodący prym wśród chłopców piętnastoletni młodzieniec, niejaki Witek Ciepuszyński, poinformował wszystkich, że jest juniorem sekcji pływackiej klubu „Legia” i że ma startować niebawem w zawodach stylem klasycznym. Hanka spytała, co ma on na myśli, mówiąc „styl klasyczny”; Witek wykonał dla objaśnienia kilka ruchów, na to Hanka oświadczyła, że to żabka, zaś Witek, zły z powodu dewaluacji terminu „styl klasyczny”, rzekł z ironią:

– No tak, niby żabka, ale głowę trzeba mieć pod wodą.

Na to znów Hanka, że oczywiście, że to kryta żabka i że ona także to potrafi. Całe towarzystwo, zaintrygowane wyraźnym sporem, przeniosło się tedy na brzeg basenu, po czym Hanka wskoczyła z wdziękiem do wody i przepłynęła krytą żabką całe pięćdziesiąt metrów.

Na brzegu basenu stał właśnie nieduży, bardzo opalony pan w kolorowym czepku pływackim, białych spodenkach i drewnianych wodniackich chodakach. Pan ten miał szeroką, umięśnioną klatkę piersiową, krótkie, ale bardzo potężne, brązowe ramiona, bystre, ciemne oczy i rozmawiał z innym panem, szczupłym i jasnowłosym, z zakręconym na szyi włochatym ręcznikiem. Kiedy Hanka płynęła nie opodal, tęgi i opalony pan rzekł:

– Oho.

Na to drugi, ten z ręcznikiem:

– Co to znaczy: oho?

Na to znów opalony, wskazując na Hankę:

– Widzi pan tę dziewczynkę?

– Widzę. Pływa. I cóż z tego?

– Nic.

– A właśnie, że nic, bo pływa źle.

Hanka wychodziła z wody i obciągała na sobie mokry kostium. Na ten widok blondyn w ręczniku dodał:

– Smarkata. I to wcale nieładna.

Ale Hanka kłóciła się widać z Witkiem, czego z odległości nie było słychać, za chwilę wskoczyła znów do wody i płynęła z powrotem. Gdy przepływała obok, tęgi i opalony pan rzekł:

– Hmmm.

– Panie – zwrócił się doń owinięty w ręcznik – co to wszystko ma znaczyć?

– Nic pan nie dostrzega? – spytał opalony.

– Nic a nic. Po prostu pływa dziewczyna, jak może.

– Widzi pan, panie redaktorze, ludzie dzielą się na tych, co lubią pływanie, którzy znają się na pływaniu i którzy zjedli zęby na pływaniu. Ja należę do tych właśnie, co zjedli zęby.

– O tym wie cała Polska – przyznał redaktor zgodliwie, choć z przesadą – ale co to ma wspólnego z tą smarkulą?

– Otóż ma. Ta mała nie ma zielonego pojęcia o pływaniu, ale ma także ruchy urodzonej pływaczki. Niech pan spojrzy, jak ona ładnie leży na wodzie, na jej miękkie, ekonomiczne ruchy, zda się dokonywane bez wysiłku, a jakże efektywne. To są rzeczy wrodzone, których nie da żadna nauka. Kto wie, może jakiś talent? Ale pan się na tym nie zna.

– Oczywiście – zgodził się raz jeszcze redaktor – skąd ja mogę o tym wszystkim wiedzieć i widzieć wcześniej od pana, skoro ja jestem tylko dziennikarzem sportowym, a pan jest słynnym Karrambą.

– Mhmm – oświadczył Karramba i krzyknął głośno w stronę Hanki: – Hej, ty tam, koleżanko, wyłaź z wody!

Upłynęło kilkanaście sekund, zanim Hanka spostrzegła, że się na nią woła. W pierwszej chwili przeraziła się bardzo, czy aby coś się nie stało, potem przeraziła się jeszcze bardziej, skoro uświadomiła sobie, że woła na nią ktoś starszy, wyglądający jak dyrektor pływalni. Przemknęło jej przez myśl, że może zgubiła w wodzie kostium, ale tak nie było. Pełna niepokoju dopłynęła więc do brzegu i wyszła po schodkach z wody tuż obok Karramby. Cała ta scena wywołała sensację w grupie znajomych Hanki, którzy pobiegli w ich stronę, przy czym Witek był kompletnie zelektryzowany i wołał:

– Rany Julek! Czego od niej może chcieć Karramba?

Ale Karramba zostawił zaciekawionego redaktora i rozgorączkowane towarzystwo Hanki, pchnął tę ostatnią lekko przed siebie i zaprowadził ją na jedno z pięter wieży skoków, gdzie usiedli sobie, wygodnie zwieszając nogi i mając zieloną powierzchnię basenu pod sobą. Po czym odbyła się między nimi następująca rozmowa:

Karramba: – Ile masz lat?

Hania: – Czternaście.

Karramba: – Lubisz pływać?

Hania: – Lubię.

Karramba: – A czy wiesz, że nie umiesz?

Tego Hania nie wiedziała, a była raczej przekonana, że jest odwrotnie. Ale jako nieśmiała i dyplomatycznie uzdolniona panienka odparła:

– Umiem bardzo słabo.

Karramba: – A chcesz się nauczyć dobrze i crawlem?

Hania: – Chcę.

Karramba: – Do szkoły chodzisz?

Hania: – Chodzę.

Karramba: – Przed czy po południu?

Hania: – Przed.

Karramba: – To dobrze. Posłuchaj: teraz nie warto zaczynać, zbliża się jesień i koniec letniego sezonu. Przyjdziesz do mnie we wrześniu, powiedzmy: dwudziestego, na krytą pływalnię. Zapiszę cię do klubu i zaczniesz trenować. Zobaczymy, co z ciebie można zrobić. Aha, moje nazwisko jest Majewski, ale wszyscy nazywają mnie Karramba. Ty też możesz.

– Klimczakówna jestem – przedstawiła się w odpowiedzi Hanka.

– Klimczak. No, dobrze – powtórzył Karramba – pamiętaj: we wrześniu. A teraz do widzenia i nie mocz się zanadto w wodzie, bo i tak chuda jesteś aż strach.

Hanka była trochę zrażona obcesowością pana Karramby i tym, że ją tykał. Ostatecznie nie jest przecież dzieckiem. Ale skoro Witek powiedział jej, kto to jest Karramba, jaki to wielki trener i instruktor i jak wszyscy w Warszawie, to znaczy cały świat pływacki, uważają go za ostateczną instancję i wyrocznię w sprawach stylów, czasów, rekordów, crawla, motyla, battement i wielu innych mało zrozumiałych wyrazów – wtedy Hance zrobiło się całkiem przyjemnie. „Co on we mnie zobaczył?” – zastanawiała się w duchu. W domu opowiedziała o tym zdarzeniu, ale nikt się tym bliżej nie zainteresował, nawet brat Roman, zapalony wprawdzie lekkoatleta, lecz w tym czasie mocno zajęty egzaminami. Rozpoczęły się lekcje, życie przyniosło ze sobą we wrześniu dużo nowych i ciekawych wrażeń, ale Hanka nie zapomniała o umówionej dacie. Nie powiem, aby wyczekiwała jej z bijącym sercem i marzyła o niej przed zaśnięciem, co to, to nie, ale nie zapomniała. Poszła więc w oznaczonym dniu do owego wielkiego gmachu użyteczności publicznej w okolicach placu Trzech Krzyży, o którym wiedziała, że mieszczą się w nim sale świetlicowe, hale sportowe, kryta pływalnia, czytelnie i sala teatralna. Gmach ten nie był jej obcy, jak nie jest obcy żadnemu uczniowi czy żadnej uczennicy w Warszawie, nie znała go jednak bliżej i więcej wiedziała o nim z opowiadań starszych koleżanek, które bywały w nim na zabawach tanecznych, niż z własnych doświadczeń. Zaraz przy samym wejściu jakiś pan spytał ją o legitymację, której Hanka nie posiadała, zmieszała się przeto bardzo i wydawało się jej, że wszyscy ludzie, których pełno było w obszernym hallu, patrzą na nią uporczywie. Zmieszała się więc jeszcze bardziej i szepnęła, że ona na pływalnię, do pana Karramby, na co kontrolujący pan zmarszczył się i spytał:

– Do kogo?

Hanka pomyślała sobie, że ten pan to chyba nie pływak i już zupełnie cichutko dodała, że do trenera Majewskiego. Wtedy pan ten uśmiechnął się, pozwolił jej wejść i Hanka poczuła się trochę zagubioną w tym rozgwarze czternastoletnią dziewczynką, nie mającą pojęcia, w którą stronę należy iść dalej. Spytała jednak rezolutnie kogoś, gdzie jest pływalnia, ten ktoś rzucił: „Na lewo, w prawo, potem schodami w dół”, gdyż śpieszył się widocznie, i Hanka powędrowała długimi korytarzami i schodami. Powietrze stawało się coraz cieplejsze, coraz więcej widać było dziewcząt i chłopców, pań i panów w kolorowych dresach i wreszcie Hanka znalazła się przed jakimś łysym człowiekiem w zielonej koszulce gimnastycznej, który stał za kratą z drutu i spytał:

– Obywatelka młodociana do kogo?

– Ja do pana Kar…. to jest Majewskiego.

– Zaraz. Już się robi.

I zaprowadził ją na pływalnię. Hanka była już tu kiedyś z panną Danutą i ze swoją klasą, ale wówczas ta długa, ciepła, wilgotna hala, wykładana kafelkami, z zieloną taflą chlorowanej wody pod silnymi lampami – wywarła na niej inne wrażenie. Wtedy pluskały się w wodzie i wszystko przypominało wesołą zabawę w nieco dziwacznej, wielkiej łazience; teraz Hanka ujrzała pływalnię tętniącą pracą jak radosna fabryka i rozbrzmiewającą rozkazami jak obóz harcerski. Karramba w długich petkach i białej koszulce sunął wzdłuż brzegu, zaś w wodzie po torze, oddzielonym od reszty basenu sznurem z korkami, płynął crawlem jakiś młody człowiek.

– Głowa w dół! – krzyczał Karramba – głowa w dół! Nogi! Nogi mocniej!

Trenujący pracował ostro, zrobił nawrót, wtedy Karramba odwrócił się i spostrzegł Hankę.

– Aha, Klimczakówna – rzekł podchodząc do niej. – Czekałem dziś na ciebie. Punktualna jesteś, nie ma co. Zaczekaj chwilę, zaraz pogadamy.

Hance, która stała w płaszczyku i berecie, było bardzo gorąco, ale zrobiło się jeszcze goręcej. Zapamiętał jej nazwisko, proszę, ten Karramba. Ciekawy typ. Trener zawołał jakiegoś młodego pana w płaszczu kąpielowym, z klubowym emblematem na piersi, któremu powiedział:

– Przypilnuj, żeby Jurek popłynął jeszcze dwieście, a Halina pięćdziesiąt na gaz. Zaraz i tak koniec godziny. Zapisz trening. Ja już idę, bo mam coś załatwić.

Po czym wszedł do rozbieralni i za chwilę wrócił zupełnie ubrany, tylko że zamiast marynarki miał na sobie górną petkę z emblematem klubowym. No i zaprowadził Hankę do jadalni. Hanka stanęła w pąsach, gdy wchodzili na salę pełną roześmianych młodych ludzi i kolorowych dziewcząt. Bo i proszę, oni, ten wspaniały, wielki Karramba i ona, czternastoletnia dziewczynka w dziecinnych bawełnianych pończochach, a wszystkie oczy, z całej sali – tak się przynajmniej Hance wydawało – wbite w nich właśnie. Usiedli przy stoliku, Karramba zamówił dwie herbaty i po ciastku, po czym rzekł:

– Jak się nazywasz?

– Hanka.

– A więc słuchaj, Haniu, coś mi się widzi, że z ciebie będzie można zrobić niezłą pływaczkę, i to zawodniczkę. Musisz jednak wiedzieć, że droga do tego będzie bardzo trudna, uciążliwa i prowadzi tylko przez pilną pracę. Sport wyczynowy to praca, praca, i jeszcze raz praca nad samym sobą, to żmudne i męczące treningi. Czy możesz zdecydować się na poświęcenie swego wolnego czasu, po szkole, na taką pracę?

– Chyba… uważam, że tak – rzekła niepewnie Hanka.

– To dobrze – uśmiechnął się Karramba. – Oto moja ręka. Postaramy się zostać przyjaciółmi, lecz musisz mi przyrzec jeszcze następującą rzecz: kiedy poczujesz, że jesteś zmęczona, że masz dosyć, że więcej nie możesz i nie chcesz – przyjdź do mnie i powiedz: „Karramba, mam dosyć!”, ale nie wymiguj się, nie markieruj, nie opuszczaj treningów. Wtedy będziemy kwita.

Uścisnął mocno rękę Hanki. Pogadali jeszcze trochę i Hanka poszła do domu. Przez drogę marzyła o swej fotografii w gazetach i o pobiciu rekordu Polski w niedalekiej przyszłości. Położyła się spać bardzo rozgorączkowana.

Nazajutrz Karramba wręczył jej legitymację klubową i przystąpili do nauki crawla. Karramba układał jej ręce, długo pokazywał i obszernie tłumaczył zasady poruszeń – „na sucho” na brzegu basenu. Potem pozwolił Hance jeszcze dłużej pluskać się w wodzie, zajął się innymi zawodnikami i tak było przez kilka dni. Cały ten czas Hanka bawiła się sama; było to bardzo przyjemne i poznała wielu miłych, młodych ludzi, którzy traktowali ją bardzo po koleżeńsku. Potem Karramba nauczył ją oddechów i kazał pływać z deską treningową w wyciągniętych ramionach, lekko poruszając nogami; zaznaczył przy tym, żeby przerywała, jak tylko poczuje zmęczenie. Nie było to specjalnie miłe, gdyż ręce szybko cierpły, przy skrętach głowy i pomyłce w oddechu woda wlewała się do ust i uszu, lecz na ogół można było wytrzymać. Aż tu pewnego dnia Karramba krzyknął do niej:

– No, Hanka, bierz dechę i pięćdziesiąt metrów same nogi!

Hanka wzięła deskę i popłynęła, ale już po dwudziestu kilku metrach poczuła, że dalej nie może. Spojrzała z rozpaczą w górę, na kroczącego brzegiem basenu Karrambę, ale ten parsknął:

– Czego patrzysz? Pracuj! Wolno. Wolniej, regularniej…

Hanka zacięła usta i stukała dalej cienkimi nogami rozpaczliwe battement: „Mój Boże!- kołatało jej w głowie – jak to wolno idzie! Nie wytrzymam, Matko święta, nie dopłynę!” Ale waliła po desperacku i przeciwległy brzeg zbliżał się jakoś. Gdy wyszła, nogi chwiały się pod nią, ale Karramba poklepał ją po mokrych wątłych plecach i rzekł:

– Bardzo dobrze.

Odtąd zaczęły się koszmarne dni. Na następnym treningu rozkrzyczany Karramba zmusił ją do przepłynięcia siedemdziesięciu pięciu metrów, na jeszcze i następnym – stu. Przez trzy treningi płynęła po sto, z oczyma pełnymi łez. Potem sto pięćdziesiąt. Kładła się spać z bólem w lędźwiach, ze zdruzgotanymi plecami i porwanymi ścięgnami, czując każdą kosteczkę swego umęczonego ciała. Gdy Karramba po dwustu metrach kazał jej przepłynąć na gaz dodatkowe pięćdziesiąt, poczuła, że to koniec. Wywlokła się z wody i uczyniła krok w kierunku trenera. Ten jakby czekał na to. Ale wraz ze łzami w gardle jakiś ząb przyciął niezależnie od jej woli jej własną wargę aż do krwi – i nie rzekła ani słowa. Karramba uśmiechnął się. Był to bardzo tkliwy uśmiech, aż tak tkliwy, że Karramba musiał się natychmiast odwrócić. Hanka zaś myślała: „To trudno. Jakoś wytrzymam. Zobaczę, co z tej męki wyjdzie. Jak nic, jak przegram w pierwszych zawodach – rzucę to wszystko! Ale wytrzymać muszę…” Po dwóch miesiącach skonstatowała, że gdy płynie normalnie, ręce-nogi, to przebywa jakoś strasznie szybko zamierzony dystans. Karramba mierzył coś tam na stoperze, jak pływała, ale nic jej nie mówił. Za to któregoś piątku rzekł:

– W niedzielę są zawody międzymiastowe, w ramach których odbędzie się szereg konkurencji lokalnych. Jesteś wystawiona w klasie juniorów w naszej klubowej reprezentacji. Pamiętaj, to twój pierwszy start. Masz prawo przegrać, ale będziesz musiała walczyć.

Przez dwie noce Hanka prawie nie spała. „Jak to dobrze – rozmyślała intensywnie – że w gruncie rzeczy nikt nie interesuje się bliżej ani w domu, ani w szkole tymi moimi szaleństwami pływackimi. Niby to wiedzą, ale nikogo to nie ciekawi. W niedzielę przegram, nikt się o niczym nie dowie, rzucę pływanie i koniec. Mam dosyć.”

W niedzielę po południu, o godzinie piątej z minutami, Hanka wygrała w ładnym stylu i o kilka długości przed przeciwniczkami swój pierwszy bieg w zawodach. Było to tak: kiedy weszła na pływalnię wraz z całą reprezentacją Warszawy, oszołomił ją inny niż zwykle wygląd tego miejsca. Pustawa zawsze pływalnia była jasno oświetlona i wypełniona ożywionymi tłumem. Wszędzie głowy, oczy, twarze widzów, na górnych trybunach i ze wszystkich stron. Przy słupkach startowych znów tłum sędziów mierzących czas, oficjeli, panów ze związku pływackiego, działaczy klubowych. Wokół Hanki – zawodnicy Warszawy z Syreną na płaszczach kąpielowych, i ich przeciwnicy z Katowic, w niebieskich slipach i czepkach, oraz mnóstwo zawodników z jej klubu i innych klubów. Hanka przycupnęła na ławce, wciśnięta pomiędzy starsze zawodniczki, nikt na nią nie zwracał uwagi, a Karramba miotał się gdzieś daleko, przy stoliku sędziowskim, pertraktując z kierownikami ekipy Katowic i instruując czołowych zawodników Warszawy. To wszystko mogło oszołomić, lecz po kilku minutach oszołomienie ustąpiło gorącemu zainteresowaniu zawodami; Hanka darła się wraz ze wszystkimi i dopingowała swoich. W pewnej chwili usłyszała, jak speaker wymówił jej nazwisko i wezwał ją na start wraz z innymi zawodniczkami, i serce w niej zamarło. Nie zdawała sobie nawet sprawy z tego, kiedy skoczyła do wody, bez falstartu, którego tak się obawiała; dopiero w wodzie uświadomiła sobie jasno, że płynie pięćdziesiątkę dowolnym, że musi płynąć jak najszybciej i dać z siebie wszystko. Finiszowała z całych sił, a gdy ukończyła bieg, odwróciła się natychmiast i ujrzała, że cała reszta stawki płynie dopiero pół basenu z tyłu. Wtedy też dotarł do niej po raz pierwszy, grzmot oklasków, jakim widownia przyjęła jej zwycięstwo. Wychodząc z wody ujrzała nad schodnią roześmianą twarz Karramby, który wołał:

– Haneczko! Extra-klasa!

Oczywiście nie wiedziała i nic nie powinna była wiedzieć o tym, że gdy ona, tam w wodzie, dawała z siebie wszystko – działacze, oficjele i znawcy klepali Karrambę po ramieniu, mówiąc na wyprzódki:

– Ty stary draniu! Skądżeś tę smarkulę wygrzebał? Na medal jest! Proszę, jak leży na wodzie! A jaki posuw!

Słowa te były nacechowane serdeczną, życzliwą zazdrością, a jeden dziennikarz zawołał nawet entuzjastycznie:

– Panowie! To przecież talent!

W tym miejscu Karrambą żachnął się srogo:

– Skończ pan tę nieprzytomną mowę, panie redaktorze, dobrze? Dziewczyna ledwie uczy się pływać, a wy już talent!… Po co ten krzyk i ta cała wasza zakichana reklama? Już byście chcieli przewrócić jej w głowie i cała robota na nic…

Ale o tym wszystkim Hanka nie wiedziała, natomiast oklaski zapadły jej głęboko w serce. Tak już na całe życie; ten pierwszy, najbardziej upajający moment popularności, który pamięta się do śmierci. Dla takich oklasków robi się później wiele rzeczy, ale nigdy nie osiąga się takiego upojenia; w sporcie zaś, o ile nie żyje się równie silnym pragnieniem zwycięstwa jak pożądaniem oklasków, owacje zniszczyły już niejednego człowieka. Ale o tym także Hanka jeszcze nie wiedziała i słodkie uczucie radosnej dumy zalewało jej serce, gdy stwierdziła, że ludzie pokazują ją sobie palcami, kiedy w swym szkolnym płaszczyku i berecie opuszczała gmach pływalni.

Nazajutrz we wszystkich warszawskich gazetach pisano wyraźnie: „50 metrów stylem dowolnym pań w kl. jun. 1. Klimczakówna H. 51,3”, a „Przegląd Sportowy” dopisał jeszcze: „Pewne nadzieje na przyszłość rokuje młodziutka zawodniczka warszawska Klimczakówna, która w konkurencji lokalnej juniorów odniosła przekonywające zwycięstwo.” Widocznie jednak ostry ton Karramby zrobił swoje i dziennikarze powściągnęli nieco swój przedwczesny entuzjazm. Ale i to wystarczyło, aby wywołać sensację w szkole i w domu. Zuza czuła się, nie wiadomo czemu trochę urażona, Basia cieszyła się serdecznie z sukcesu Hanki, pani Danuta gratulowała jej serdecznie i dodała:

– Wchodzisz na trudną drogę. Pamiętaj – w sporcie grunt to wytrwałość i charakter. Wyniki przyjdą z czasem.

W domu Hanka miała minę dość niepewną, zwłaszcza gdy mama zaczęła:

– Teraz już wiem, dlaczego mi ciągle mizerniejesz. Nowa zabawa – pływanie. I to jeszcze w tajemnicy…

Ale ojciec i brat Roman oświadczyli zgodnie:

– Daj jej mamo, spokój. Hanka, dzieciuch, ale wcale nas nie zawstydziła. Tylko dlaczego ty, dziewczyno, nic nie mówisz? Uprzedź, kiedy pływasz w zawodach, a przyjdziemy cię podziwiać…

Długo, bardzo długo musieli wszyscy czekać na następny start Hanki. O sprawach tych decydował Karramba, a był to człowiek, który znał się na rzeczy i wiedział, jak trzeba w takich wypadkach postępować. Staszek Majewski, znakomity trener, był kiedyś w Ameryce Południowej i po powrocie stamtąd polski świat pływacki nazwał go Karrambą, chociaż przezwisko to było niczym nie uzasadnione. Majewski nigdy nie używał tego hiszpańskiego słowa w rozmowie, klął zawsze po polsku i po prostu ktoś kiedyś rzekł nań Karramba i tak już pozostało. Przyznać należy, że ten dźwięczny, pękaty przydomek pasował doń doskonale i wszędzie w Polsce, gdzie ktokolwiek pływał na czas jako zawodnik, stanowił synonim doskonałego znawcy, instruktora i fachowca. Tak więc Karramba zdawał sobie świetnie sprawę z tego, co należy z Hanką robić dalej, i w związku z tym postarał się o radykalną likwidację nastroju sensacji, jaki począł się wokół dziewczyny wytwarzać. Ujął tedy Hanię w karby żelaznej treningowej dyscypliny i słowem nie napomknął o możliwości jakichkolwiek startów w zawodach. Hanka pływała regularnie i długo, Karramba przedłużał dystanse, szlifował styl, mierzył czasy, wygładzał braki w pracy nóg, rąk i oddechach – jednym słowem pracował nad nią co się zowie. Treningi stawały się coraz mniej uciążliwe, nie przestając jednak wyczerpywać. Po wyjściu z wody Hanka odczuwała miłe zmęczenie spracowanych, lecz wyraźnie krzepnących mięśni. Sama nawet nie spostrzegła, kiedy rozpoczęła ową walkę o sekundy, a i ułamki dziesiętne sekund z oporną wodą i jeszcze oporniejszym czasem, walkę, w której umysł jej pracował w wodzie równie precyzyjnie jak członki, walkę, która jest udziałem tylko prawdziwego zawodnika. W życie jej wkroczył wtedy stoper, to nieubłagane i zagadkowe bóstwo, którego niespodziewane i nieodwołalne wyroki stanowią źródło ogromnej rozpaczy lub rozsadzającej radości. Karramba posługiwał się stoperem umiejętnie, najczęściej mierzył czasy Hanki dla własnej obserwacji, nie informując jej wcale; czar stoperu jednak działał, Hanka zaczęła dopominać się o swe rezultaty, Karramba musiał więc ustąpić i dopuścić ją, chociaż w małym stopniu, do pewnych rozważań nad tajemnicami sukcesu. Tak płynęły miesiące; Hanka była nadal niezłą uczenncą, chodziła od czasu do czasu do świetlic organizacji młodzieżowych oraz do kina z Basią i Zuzą wszyscy i zaczęli powoli zapominać o jej pierwszym zwycięstwie, a o to przecież Karrambie chodziło. Wszystko zepsuł Witek Ciepuszyński. Spotkał on kiedyś Hankę na Belwederskiej i uważając się w duchu za właściwego odkrywcę jej pływackiego talentu oraz żywiąc do niej niejasną urazę, rzekł z ogromną ironią:

– Ty, Hanka, co ten Karramba tak cię konserwuje? Taki wielki talent, już mogłabyś być jakąś mistrzynią, ty zaś tylko trening i trening, nigdy nie startujesz… A tu młodość mija…

Hanka wyczuła złośliwość, toteż odparła z wyrażanie akcentowaną wyższością:

– Phi, znawca się znalazł… My mamy naszą metodę…

Ale słowa Witka rzuciły zły posiew. Przed zaśnięciem Hanka rozmyślała: „Bo też rzeczywiście! Jak popatrzę na taką Cielątkównę czy Kopciszewską i na te inne wielkie mistrzynie, jak się ruszają w wodzie, to jak babcię kocham – mogłabym z nimi walczyć jak równa z równymi. Czego ten Karramba chce?”

A nazajutrz, na treningu, powiedziała odważnie do Karramby:

– Proszę mi powiedzieć, Karramba, dlaczego ja wcale nie startuję? Tyle było ostatnio spotkań międzymiastowych, mógł mnie pan wystawić przynajmniej w konkurencji lokalnej a tu nic. Przecież ja potrzebuję szlifu i otrzaskania się z zawodami, potrzebuję rutyny…

Karramba spojrzał na Hankę bystro.

– Kto ci to powiedział? – rzucił.

– Nikt… ja tak sama sobie myślę…

– Nieprawda. Ktoś cię tu nieszczęśliwie napuszcza. Słuchaj, Hanka, ja wiem, co robię. A ty chyba masz do mnie zaufanie?

– No… mam…

– To w porządku. Będziesz startowała dopiero w mistrzostwach Warszawy, nie wcześniej jak za trzy miesiące. I to od razu w kategorii seniorów, słyszysz? A teraz marsz do wody, łap się za dechę i dwieście metrów nogi. No już!

Ciało Hanki zatoczyło śliczny łuk ze słupka do zielonej tafli. Biła nogami miękkie, miarowe battement, a w głowie jej tłukła się jedna, wielka radość. „O raju – furczało w tej głowie. – To ja im pokażę! Trzeba jeszcze zejść poniżej minuty dwadzieścia dwa, którą wydusiłam tydzień temu, a jak popłynę na mistrzostwach!…”

Wszystko odbyło się po myśli i według życzeń Karramby. W mistrzostwach Warszawy Hanka, w obecności swej rodziny, swych przyjaciółek, panny Danuty i jeszcze z górą tysiąca widzów, zwyciężyła bezapelacyjnie i w doskonałym czasie sto metrów stylem dowolnym pań, o trzy długości przed Kopciszewską i Cielątkówną. Karramba pocałował ją w policzek, publiczność łomotała owacje, ojciec i Roman promienieli, mama Klimczak myślała, co tu dać Hani na kolację, aby ją pokrzepić po tym wysiłku, a Basia nawet uroniła coś ze trzy łzy ze wzruszenia. Gazety podały nazajutrz tłustym drukiem imię i nazwisko Hanki, prasa sportowa pisała w tytułach: „Rewelacyjna zawodniczka warszawskiego »Ogniwa«, Hanka Klimczakówna, zdobywa mistrzostwo stolicy!”, zaś w szkole panna Danuta i dziewczęta powitały ją oklaskami, przy czym bardziej wylewne ściskały ją mniej lub bardziej szczerze za szyję. Hanka żyła kilkanaście godzin jak we śnie, była przy tym bardzo wzruszona, ale już w dwa dni później poczuła się znów zagubioną, piętnastoletnią dziewczynką, która nie wie, co począć, a nawet – czego chcieć. Dnia tego bowiem przyszedł na trening znany działacz władz okręgowych związku pływackiego i w obecności Hanki rzekł do Karramby:

– No, Karramba, mam nadzieję, że zgodzisz się na to, że zaczniemy wystawiać Klimczakównę do reprezentacji?

Na to Karramba:

– Nie.

– Jak to? – zdziwił się działacz. – Karramba, chłopie, przecież chyba zezwolisz na jej start w tegorocznych mistrzostwach Polski? To byłaby dla naszych barw duża pomoc i szansa.

A Karramba znów:

– Nie.

– Ale dlaczego?

– Bo nie chcę, abyście zrobili z dziewczyny sezonową gwiazdę. To będzie klasowa zawodniczka… Kiedyś… a jak do tego dojdzie, to moja w tym głowa.

I odesłał Hankę do wody, skąd widziała, jak długo jeszcze Karramba kłócił się z działaczem. W duszy Hanki zaś wrzała wałka. Kto ma rację? Z jednej strony stoi Karramba z sobie tylko wiadomym celem i środkami do tego celu wiodącymi, stary, poczciwy Karramba, któremu zawdzięcza wszystko, który jej nigdy nie zawiódł i któremu jest winna bezgraniczne zaufanie. Z drugiej – wyraźna, dotykalna już sława, cały haszysz szczęścia płynącego z popularności i sukcesów, wiecznie młodzieńcza zuchwałość i wiara w swe młode możliwości, w swoje nabrzmiałe młodością mięśnie i chodzące jak dobry motorek serce. Ta zuchwałość i wiara nie liczy się z niczym, jest w swej istocie bardzo głupiutka i niejednego doprowadziła już do klęski. Biedna Hanka! Myśli stukają w jej głowie jak czcionki maszyny do pisania, a w sercu zmaga się tkliwa przyjaźń do Karramby z zarozumiałością. Tak ją to wszystko zmęczyło, że popruła pięćdziesiątkę pełnym gazem jak smukły ślizgowiec, aż siedzące nad brzegiem basenu zawodniczki gwizdnęły z podziwu:

– Ale ta Klimczakówna ma zryw! Talencik, nie ma co…

Tuż przed samym zakończeniem zimowego sezon zaszedł wypadek, który zepsuł wiele krwi Karrambie. Wprawdzie wymusił on jeszcze względny spokój wokół Hanki, trenującej pilnie, żmudnie i bez protestu, użerał się z młodocianymi redaktorami przychodzącymi po wywiady i pracował nad Haninymi myślami, nie pozwalając im zbytnio hasać po bezmiarach fantazji – to jednak nieszczęśliwy zbieg okoliczności pokrzyżował wszystko. Miał się właśnie odbyć mecz Warszawa – Wybrzeże, gdy dwie reprezentacyjne zawodniczki zachorowały i związek, pod groźbą kar dyscyplinarnych, nakazał Hance startować. Hanka wygrała łatwo, bijąc dwie rutynowane przeciwniczki z Gdyni, a przy okazji i rekord okręgu. Fotografowano ją w wodzie i po wyjściu z wody ze wszystkich stron, a to co się nazajutrz działo w prasie – to już była sława. Karramba wyglądał w czasie zawodów jak gradowa chmura, Hankę poklepał po ramieniu, ale nic nie powiedział, wyszedł nie pożegnawszy z nikim, natomiast późnym wieczorem spotkałem go w jednym z warszawskich barów. Siedział sam nad szklanką czarnej kawy, ale poznać było, że rozmawiał przedtem długo z alkoholem i że to była smutna rozmowa. Ponieważ znamy się od dawna i bardzo lubimy, Karramba zwierzył mi się:

– Takie już moje szczęście, psiakrew! Znalazłem sobie dziewczynę – złoto, duży talent, powiadam panu, taki, o jakim każdy trener marzy, a jaki tylko raz w życiu znajduje. Sam pan przecież wie, że ja się na tym znam. Chciałem z niej uczynić zawodniczkę najwyższej klasy, taką, z którą moglibyśmy się pokazać na przyszłej olimpiadzie. I tu były możliwości, chociaż droga do takiego poziomu jest ciernista i trudna. Ale ja wiem, jak po niej iść, i o tym, że ja wiem, wiedzą w Polsce inni. Tylko co? U nas w kraju z takimi rzeczami chcą na siłę, żeby już, od razu wyniki, gazety i w rezultacie przewracają zdolnym smarkaczom w głowie. A teraz? Chyba zmarnują dziewczynę i tyle…

Usiłowałem go pocieszać, lecz szło mi to bardzo opornie.

Któregoś wieczoru, wychodząc z treningu na krytej pływalni, Hanka spotkała w hallu owego gwarnego, pełnego młodzieży gmachu – Zuzę. Zuza stała w otoczeniu kilku chłopców; miała na nogach swe zamszowe pantofle o wysokim obcasie i gdy Hanka podeszła bliżej, zauważyła puder na czole, nosie i policzkach Zuzy. Wyglądało to trochę śmiesznie, gdyż właśnie bez pudru twarz Zuzy miała koloryt i świeżość apetycznego jabłka, ale widocznie tak się Zuzie lepiej podobało i uważała pudrowanie za rzecz potrzebną. Zuza chwyciła przechodzącą Hankę za ramię i przedstawiła swym towarzyszom, którzy odnieśli się do niej z dziwną atencją, jeśli wziąć pod uwagę, że Hania miała na sobie tanie buciki, granatowy uczniowski płaszczyk i wyglądała nader mizernie przy bardzo wytwornej Zuzie. Jeden z młodych ludzi, zdobny we wzorzyście kolorowy krawat i ze śladami golenia na siedemnastoletnim obliczu, rzekł:

– A… sławna pływaczka. Znamy panią, znamy i podziwiamy. Tylko dlaczego nie udziela się pani towarzysko?

Hanka spytała, co on rozumie przez towarzyskie udzielanie się, na co pan ów odparł, że ma na myśli wspólne bywanie w kinach, taniec bugi-wugi, względnie sambę i picie lemoniady w stołówce tegoż gmachu, na dole, oraz dał do zrozumienia przy pomocy kilku dowcipnych i swobodnych powiedzonek, że światowcom w jego typie nie obcy jest również alkohol. Hanka porozmawiała jeszcze trochę, odpowiedziała odmownie na wszelkie propozycje w sprawie tak mile zaczętego wieczoru, krępując się – co dużo mówić – swego skromnego ubioru. Inny z młodych ludzi wyciągnął z tylnej kieszeni spodni alpakową papierośnicę, w której tkwiły cztery „Górniki” i zwrócił się do Hanki:

– Pani pali?

Hanka zarumieniła się po rzęsy i odmówiła, wywołując tym pełną finezji uwagę:

– No jasne. Wy, ludzie sportu… Trening i surowy tryb życia.

Natomiast Zuza pełnym dystynkcji ruchem sięgnęła po papierosa i zapaliła, krztusząc się przy tym nieznacznie.

Wracając do domu Hanka rozmyślała intesywnie nad tym, czy rzeczywiście nie udziela się za mało w towarzystwie. Ostatecznie – jest kimś, pisują o niej w gazetach, oklaskują ją, a tymczasem poza pływalnią nikt na nią nie zwraca uwagi. Czyżby to jakiś zastój w jej towarzyskim rozwoju? Zuza i inne koleżanki tak się zmieniły na przestrzeni roku, a ona ciągle jeszcze wygląda jak jakieś szare kaczątko. To chyba wina tego całego pływania, za dużo mu ona, Hanka, poświęca czasu i pracy. Trzeba rzeczy jakoś zmienić… A na zakończenie pomyślała sobie, że ciekawe jest, co też ludzie widzą w paleniu papierosów, jaką to może sprawiać przyjemność. Trzeba kiedyś spróbować…

W początkach maja Karramba wezwał Hankę do pokoiku trenerów i rzekł:

– Twój start w reprezentacji Warszawy uważam za błąd. Ale trudno, nie odrobimy już tego. Postaram się natomiast o wyrównanie tego błędu w całym systemie letniej zaprawy, jaką dla ciebie przygotowuję. Teraz będziesz miała miesiąc przerwy, zaś w czerwcu przystąpimy do treningu na otwartej pływalni, w godzinach rannych. Aha… – tu przerwał na chwilę i sięgnął do swej szafki, skąd wyjął nieduży pakunek. – A widzisz… dostałem od znajomych z Węgier, damski kostium kąpielowy. Tam robią takie ładne kostiumy. Mnie on na nic, ale pomyślałem sobie, że może tobie zrobi przyjemność, taki kostium. Proszę cię, to dla ciebie…

I dał wzruszonej Hance bardzo piękny i strasznie modny, a zarazem szatańsko szykowny ciemnowiśniowy kostium, ze specjalnego materiału, zwanego teraz lanitexem. Hance aż się gorąco zrobiło z radości na myśl, jak w tym kostiumie będzie wyglądać i jak podziw wzbudzi w koleżankach. Chciała podziękować bardzo serdecznie Karrambie i powiedzieć mu, za jak dobrego go uważa przyjaciela, lecz nie mogła znaleźć od razu odpowiednich słów, a Karramba wyszedł na pływalnię i krzyczał coś tam do trenujących zawodników.

W domu Hanka przymierzyła kostium i z radością stwierdziła, że opina on ciasno i zgrabnie jej dziewczęcą figurkę. Natomiast pani Klimczakowa, asystująca przy tej przymiarce rzekła nie bez zadumy i niepokoju:

– Aleś ty się rozwinęła przez ten rok, dziewczyno… toż to cała panna na wydaniu…

Rzeczywiście, ten rok intensywnej i mądrze kierowanej regularnej zaprawy sportowej zaznaczył się wyraźnie na sylwetce Hanki. Jej szczupłe dziewczęce ramiona nabrały krągłości i siły, rozrosła się i rozwinęła w plecach, a nade wszystko jej długie, dotąd tak chude nogi zarysowały się wreszcie prześlicznie smukłe, wygładzone wodą i ćwiczeniami. Nie tracąc nic ze swej młodzieńczej wiotkości podlotka, figura Hanki nabrała cech zgrabnej i silnej postawności. W nowym kostiumie Hania przypominała udany bardzo posążek, wymodelowany ręką jakiegoś radosnego rzeźbiarza, i wcale nie należy się dziwić, że w westchnieniu pani Klimczakowej znalazły się akcenty niespokojnej melancholii.

Maj tego roku był wyjątkowo piękny, toteż skoro tylko otwarto pływalnię Legii, Hanka spędzała tam właśnie wszystkie swe wolne chwile. Wprawdzie kończył się rok szkolny i było trochę kłopotów z lekcjami, lecz Hanka była dobrą uczennicą i przejście jej do następnej klasy nie ulegało wątpliwości. Przychodziła więc na pływalnię po południu, a już we wszystkie niedziele i święta demonstrowała obowiązkowo swój nowy kostium bywalcom „Legii”. Z zaciekawieniem i nie bez zupełnie dla niej nowego uczucia satysfakcji uświadomiła sobie kiedyś, że ściąga na siebie spojrzenia osobników płci odmiennej i to nie tylko chłopców w jej wieku czy trochę starszych, ale i takich panów, którzy jeszcze w zeszłym roku, a może nawet i dziś – gdyby ją ujrzeli w ubraniu na ulicy czy w tramwaju – nie zwróciliby na nią najmniejszej uwagi albo mówiliby do niej per: „panienko! niech panienka…” Spojrzenia te niepokoiły ją nieco, chociaż nie potrafiłaby sobie wytłumaczyć dlaczego, a jednocześnie sprawiały jej wyraźną przyjemność. Jeśli zaś chodzi o koleżanki, to te, z Zuzą na czele oświadczyły, że kostium jest wprawdzie ładny, ale już niemodny, że takie nosiło się w zeszłym roku o czym one, koleżanki, już na pewno dobrze wiedzą.

Wokół Hanki, Zuzy i jeszcze kilku koleżanek gromadziło się zawsze wielu chłopców. Dawni znajomi z ulcy Belwederskiej, z Witkiem Ciepuszyńskim na czele przedstawiali dziewczętom coraz to nowych kolegów, następowała wymiana ukłonów podczas przygodnych spotkań, a po przybyciu na pływalnię szło się od razu na ulubione miejsce, na trybuny nie opodal wieży, i pewnym się było spotkania innych znajomych. Do już obecnych mawiało się wtedy: „Kto jest ze znajomych?” i w ten sposób powstawało towarzystwo, swoja paczka czy jak tam to chcecie nazwać, bo dobrze wiecie, o co chodzi, i sami przynależycie do podobnych paczek. Gdy tak leżeli i siedzieli w słońcu młodzi, zdrowi, opaleni chłopcy i dziewczęta w kolorowych kostiumach i czepkach na spłowiałych od słońca i wody włosach, o brązowych nadętych siłą i młodością ramionach i szczupłych brzuchach, gdy flirtowali, gwarzyli i spierali się, roześmiani i krzykliwi, puszący się i nadymający kandydaci na rekordzistów i waterpolistów – gdy tak to właśnie wszystko czynili – wyglądali na doroślejszych, niż byli w istocie. Dopiero ubrani w swe szkolne mundurki, harcerskie koszule czy skromniutkie, zdobne taniutkimi efektami sukienki – wracali do swego właściwego, bardzo jeszcze smarkatego wymiaru.

Do dalszych, urzekających swą nowością doznań, jakie przynosiła Hani ta wiosna na pływalni, należało następujące odkrycie: jak dotąd, od czasu kiedy znalazła się w towarzystwie, chłopcom imponowała przede wszystkim jej sportowa kariera. W rozmowach z nią, prowadzonych najbardziej światowym tonem, nie przestawali rozprawiać o pływaniu, startach, czasach, a komplementy, które jej prawili, były komplementami natury sportowej. Smuciło ją to nieco, gdy spostrzegła, jak sprawy stoją, i chociaż nie formowała takich nastroików w określone wnioski, to jednak bolało ją w głębi młodej duszy, że niejasne nadzieje związane z rewelacyjnym kostiumem, nie spełniają się jakoś. Tymczasem, sama nie wiedząc kiedy, Hania skonstatowała, że chłopcy coraz mniej mówią o pływaniu, natomiast coraz mocniej interesują się jej gustami w dziedzinie rozrywek towarzyskich, coraz częściej napominają o tym, że Hanka ma ładne oczy, a już naprawdę bardzo ładne nogi. Zaś ze zjawieniem się Tadeusza Hanka zrozumiała wyraźnie, że strasznie chce, aby w ten sposób właśnie o niej mówiono, a nie o jakichś tam głupich 1:20,3, które zrobiła na sto metrów crawlem. Tadzio pojawił się jak tylu innych, jako jeden z kolegów niezliczonych kolegów, ale od chwili poznania nie interesował się w najmniejszym stopniu sławą Hanki, natomiast opowiedział jej szereg najważniejszych rzeczy o sobie. Hania dowiedziała się więc, że Tadeusz ma lat 18, robi w tym roku maturę, do której jest dobrze przygotowany i nic a nic nie boi się żadnych niespodzianek, po maturze zaś wybiera się na architekturę, albowiem uwielbia rysować ładne rzeczy, a nade wszystko jasne, wesołe domy. W kilku rozmowach na brzegu basenu Tadzio odsłonił przed Hanią w pasjonującym stylu, cały ogromny świat fasad gmachów i elewacji, obok którego przechodziła przez tyle lat, lecz o którym nie miała zielonego pojęcia. Słuchała go tedy, pochłonięta wartkim potokiem wymowy Tadzika, a że zdawała sobie przy tymi dokładnie sprawę, iż oczy jego mają przyjemny, szary kolor, szczupła twarz pod falą miękkich, jasnych włosów jest miła i ładna, zaś jego klatka piersiowa przypomina brązowe, kute w miedzi tarcze – po paru takich dniach pojęła, że jest po raz pierwszy w życiu zakochana. Odtąd zamyślała się w szkole, wtapiając oczy w ćwiartkę błękitnego nieba za oknem, określała Tadeusza w swych marzeniach przymiotnikami: „cudny”, „wspaniały” (podczas gdy dotąd znajomi chłopcy byli dla niej ładni, brzydcy, komiczni lub nudni), po obiedzie zaś biegła na pływalnię, gdzie od wejścia z niepokojem wypatrywała jego sylwetki. Potem okazało się, że Tadeusz mieszka na Mokotowie i że mogą wracać razem do domu, znaleźli sobie śliczną drogę, dołem, Łazienkami, aż do ulicy Podchorążych. Te powrotne spacery po godzinie ósmej wieczór, wśród soczystej, wzbierającej, łazienkowskiej zieleni, w prześlicznym, złoto-niebiesko-rozedrganym powietrzu, miały w sobie tyle romantycznego czaru, że oboje, Hanka i Tadzio, wyczuwali, iż dzieją się w ich życiu jakieś rzeczy bardzo ładne i zupełnie niepowtarzalne. Wreszcie pewnego wieczoru w pustej alejce, pod lepkim od wiosny kasztanem, Tadeusz postanowił pocałować Hanię. Nie udało mu się nie dlatego, że Hania nie chciała, lecz z tej przyczyny, że nie wiedziała, jak to się robi. Tadzio machnął ręką i powiedział na pół z żalem, a na pół z życzliwym zadowoleniem:

– Ale z ciebie jeszcze szczeniak, Hanka!…

Po czym powtórzył sobie w duchu swoją młodą, lecz bardzo dojrzałą zasadę, polegającą na unikaniu kłopotów płynących ze znajomości ze zbyt młodymi dziewczętami, oraz przypomniał sobie trzy rozdziały nauki o Polsce współczesnej, których jeszcze nie umiał, a z których mogą go niebawem ostro pytać egzaminie. Wziął więc Hankę czule za rękę i doprowadził do domu, w którym Hania, przed zaśnieciem, wylała kilka całkiem miłych zresztą, łez w poduszkę na wspomnienie, jaką się musiała wtedy, tam pod kasztanem, wydać Tadeuszowi dziecinną i niezgrabną. W najbliższą sobotę sprawy te wyjaśniły się jednak daleko lepiej. Cała paczka, wraz z Tadeuszem i Hanką, postanowiła udać się po pływalni na wieczór taneczny w jednej z zaprzyjaźnionych świetlic, okazało się tam, że w oczach Tadeusza Hania może posiadać inne niepowszednie uroki. Tadzio lubił tańczyć, zaś Hanka tańczyła znakomicie. Otóż faktem jest, że Hanka tańczyła jak dotąd bardzo rzadko i nie była wyspecjalizowana w modnych dziś pląsach, w sambie czy bugi-wugi, tym niemniej innym, równie bezspornym faktem był wdzięk i płynność ruchów Hanki, owa melodyjność chodu i poruszeń, którą albo kobieta ma od urodzenia, albo której nie ma i nigdy nie zdobędzie ani się wyuczy. Cała figurka Hani emanowała tą wrodzoną, miękką zgrabnością, która w tańcu dawała wspaniałe rezultaty i która oczarowała Tadeusza. Pod koniec wieczoru, po kilku godzinach nauki, Hania tańczyła bugi-wugi jak Murzynka z Nowego Orleanu, a sambę – jak rodowita, córa wyspy Kuby. W obliczu tego zjawiska rozentuzjowani znajomi, z Tadziem na czele, zaraz nazajutrz, w niedzielę, zaprosili Hanię do pewnej kawiarni, w której na pięterku, na dużej antresoli, tańczono już od wczesnego popołudnia, i w ten sposób Hanka znalazła się po raz pierwszy w życiu w lokalu rozrywkowym. Panowie zamówili z gestem kilka butelek piwa i lemoniady u patrzącego na nich z odrazą kelnera oraz zakupili dwa pudełka papierosów, wszyscy palili, nie wyłączając dziewcząt, co wywołało w Hani przekonanie, że dla prestiżu własnego i całego towarzystwa musi także zapalić. Dało to asumpt do wesołej nauki zaciągania się dymem tytoniowym, wreszcie Hanka zaciągnęła się prawidłowo po raz pierwszy w życiu i doznała leciutkiego zawrotu głowy, wcale nie nieprzyjemnego, ani mdlącego. Tadzio tańczył niemal bez przerwy z Hanią, i to bardzo ostentacyjnie, tak że reszta towarzystwa zaczęła ich uważać za parę. Było to o tyle nieścisłe, że Tadeusz ciągle się jeszcze zastanawiał i miotany był sprzecznymi pragnieniami; to wydawało mu się, że Hania jest świetnym narybkiem i że należy ją sobie wychować, to znów dochodził do wniosku, że nie warto zajmować się taką smarkulą, co to tylko dobrze tańczy i nic więcej. Jeśli zaś chodzi o Hankę, to ta, tańcząc tango „Przybądź do mnie, dam ci kwiat paproci…”, upewniała się w myśli, że jej miłość do Tadzia nie jest wcale mniejsza ani inna, niż miłość bohaterki pewnego filmu, który niedawno widziała, do bohatera tegoż filmu, który z kolei kochał bohaterkę, jak zapewne Tadzio kocha ją, chociaż nic na ten temat dotąd nie mówił. Tymczasem, jak Tadzio ją kocha, czy, mógłby kochać, Hania dowiedziała się w szkole z ust Zuzy, która rzekła jej nazajutrz nie bez lekceważenia:

– Ty, Hanka, uważaj na tego Tadka, bo to jest okropny cwaniak. Na pewno cię kręcił tym rysowaniem domów, a w gruncie rzeczy to on ma zupełnie coś innego w głowie…

Z dalszych wynurzeń Zuzy wynikały rewelacje, które zdruzgotały Hankę, ale okazały się nagą i bolesną prawdą, gdy w kilka dni później Hania spotkała Tadzia na pływalni w towarzystwie bardzo wymalowanej dziewczyny o wydatnie zarysowanych wdziękach i dwuznacznej reputacji. Tadzio ukłonił się Hance bardzo pięknie, lecz nie bez uśmiechu wyższości. W ten sposób życie wymierzyło Hance pierwszy poważny cios. Hanka wyszła z pływalni i poszła do Łazienek. Po drodze, za jakimś niewytłumaczalnym podszeptem, kupiła pudełko papierosów, po czym usiadła pod znajomym kasztanem i wypaliła dwie sztuki. Papierosy sprawiły jej podwójną przyjemność: smakowały jej i drapowały ją niezwykle interesująco w jej nowej roli zdradzonej, porzuconej i cierpiącej kobiety. Potem schowała je dobrze, wypiła w budce szklankę wody sodowej, płucząc nią długo usta, i poszła do domu. Nazajutrz, na pływalni, oświadczyła Witkowi Ciepuszyńskiemu, który jej się najmniej ze wszystkich podobał, że ma ochotę pójść potańczyć i że gotowa jest partycypować w kosztach piwa i lemoniady. Witek odniósł się do tej propozycji z zapałem, zmontował szybko towarzystwo i wszyscy udali się do owej kawiarni na pięterku, gdzie można było tańczyć, ile się chciało. Był tam Tadzio ze swoją nową wybraną i aczkolwiek Hania szalała, gięła się w najwymyślniejszy sposób i zachwycała wszystkich, Tadeusz zdawał się nie zwracać na nią uwagi. Hanka połknęła kilka łez i niebawem doszła do wniosku, że taniec sam w sobie też jest wielką przyjemnością. Odtąd całe towarzystwo wraz z Hanką przychodziło tu niemal codziennie. Szczęściem rok szkolny się skończył, a Hanka przeszła do następnej klasy, zdobywając sobie spokój w domu, a nawet pochwały pewnych nauczycieli.

Przez cały ten okres czasu Karramba bywał na „Legii”, ale nieregularnie. Zajęty był sprawami klubowymi i związkowymi, odbywał jakieś konferencje, załatwiał jakąś robotę teoretyczną, jak mawiał. Były jednak dnie, kiedy leżał na słońcu albo wskakiwał do wody, gdzie lubił od czasu do czasu kłębić się w waterpolowych pojedynkach z innymi entuzjastami piłki wodnej. Z Hanką rozmawiał kilka razy, śmiał się i żartował, pilnie zaś obserwował ją z daleka i wiedział o niej niemal wszystko. Było to o tyle zrozumiałe, że niejaki Tłamczyk, wysoki i chudy kąpielowy o smutnej twarzy, który dzierżył swój urząd od chwili powstania pływalni, był starym totumfackimi Karramby i odpowiednio przezeń nastawiony – dawał baczenie na każdy krok Hanki.

W przeddzień owego umówionego terminu, w którym Hanka miała podjąć treningi z Karrambą, tańczyła ona długo i zapamiętale. Zasmakowała w tańcu; to było takie przyjemne, a także schlebiające jej próżności, teraz, gdy nawet bardzo wytworni panowiej podchodzili prosić ją od stolika, przy czym nawet jej młodzi towarzysze zdawali się być mile pogłaskani powodzeniem ich partnerki. Trening miał się rozpocząć o wpół do dziewiątej, lecz Hanka przyszła dopiero piętnaście po dziewiątej. Przyszła, albo przybiegła raczej, gdyż głupio jej było trochę wobec Karramby, który siedział na słupku startowym i czekał na nią czytając książkę. Ranek był śliczny, kolorowy, świeży, lecz trochę chłodny; Hanka rozebrała się szybko, narzuciła petkę na stary treningowy kostium i podeszła do Karramby.

– Aha – podniósł na nią swe spokojne, wszystko widzące oczy, ten Karramba. – Jesteś. Spóźniłaś się.

– Wie pan – zaczęła szybko Hanka – to tak, że ja wczoraj byłam u znajomych… Tańczyło się, było wspaniale, a dzisiaj zaspałam. Ale to się nie powtórzy.

– Nie wiem, czy się nie powtórzy – uśmiechnął się Karramba – nie jestem taki pewny. Zmieniłaś się trochę, Hanka, co? Wyglądasz na zmęczoną. Pod oczami takie sińce…

– Co też pan opowiada, Karramba? Dlaczego miałam się zmienić? Wszystko jest po dawnemu. Zaczynamy od dzisiaj i wydaje mi się, że będzie pan ze mnie zadowolony.

– Być może. Jak rzucisz palenie.

Hanka stanęła w pąsach. Zrobiło jej się gorąco i bardzo niewyraźnie. Była przekonana, że te kilkanaście papierosów, jakie dotąd w ogóle wypaliła, są dobrze zamaskowaną tajemnicą. Na pływalni nigdy nie pozwoliła sobie na palenie i tylko w owej kawiarni paliła parę razy. A tu, ten straszny Karramba.

– Słuchaj, Hanka – kontynuował trener wobec jej milczenia, patrząc na nią spod oka – mnie to twoje palenie nic by nie obchodziło, gdyby nie prawa skutecznego treningu. Jestem twoim przyjacielem i twoje tajemnice są moimi tajemnicami; twojej matce nigdy bym słowa nie pisnął. Ale nie możesz trenować do wyczynu na wielką skalę i jednocześnie palić papierosy, bo jedno z drugim nie godzi się. Tak samo z tym dancingiem, a nawet jeszcze gorzej. Możesz sobie zatańczyć od czasu do czasu, owszem, proszę bardzo, ale musisz skończyć z tym codziennym hopsaniem. To gorsze od palenia, nawet nie obejrzysz się, kiedy mięśnie tak ci zwiotczeją, a oddech tak straci regularność, że nawet 400 metrów niej przepłyniesz bez zadyszki. A już największe szczęście, że ten kozaczek, co się przy tobie kręcił, blondyn, jak mu tam było?…

– Tadek… – szepnęła Hanka.

– Właśnie… Tadek… szczęście, że on się od ciebie odczepił. Oj, Hanka, Hanka… Uderzyła ci trochę woda sodowa do głowy i jeżeli chcesz dalej pływać, jak należy, to musisz ją stamtąd wypompować. No więc jak?

W odpowiedzi na to Hanka wolnym ruchem ściągnęła petkę, stanęła na słupku i wskoczyła do wody. Woda była strasznie zimna, ale Hania uczyniła kilka gwałtownych ruchów, miotała się przez chwilę jak smukłe zwierzątko w czarnozielonawej toni, podpłynęła do nawrotu, uniosła zaczerwienioną, świeżą i trochę skruszoną twarz w górę i zawołała:

– Karramba! Ja tak strasznie pana lubię! Niech mi pan przebaczy i proszę znów zacząć na mnie krzyczeć… Jestem gotowa.

– No to wal, Haneczko, 400 metrów ręce-nogi… – i uśmiechnął się Karramba, lecz był to uśmiech nieufny i pełen troski. Zresztą słusznie. Po 120 metrach Hanka poczuła się bardzo zmęczona i przerwała. Niebawem też wyszła z wody. Karramba był bardzo zafrasowany, lecz nie dał nic po sobie poznać.

Przez kilka następnych treningów Hanka wydawała się podciągać w oczach; była posłuszna i utemperowała nieco swój tryb życia. Na treningi przychodziła punktualnie, to prawda; wszystko wskazywało na to, że coś tam zakiełkowało jej w główce po przemowie Karramby. Ale Karramba był niezadowolony, nieco smutny i zamyślał się ciągle. To był głęboki i wytrawny znawca, ten Karramba, i powody smutku były tylko jemu wiadome, jemu – specjaliście, który zęby zjadł na pływaniu. Bo tak na oko to nie działo się źle. Hanka trenowała regularnie i czasy jej, osiągane na treningach, były wcale-wcale. Można było nawet powiedzieć, że czyniła postępy, a w jednym z pism sportowych, w rubryce pod tytułem: „Co robią nasi pływacy?”, pojawiały się co pewien czas notatki, kreślące pracę Hanki w superlatywach, że skromna, że pilna, że sumienna, że pracowita, że systematyczna, że można się po niej dużo spodziewać. Ale tylko Hanka wiedziała, co ją kosztują te pochwały, bowiem zdobywała je wielkim wysiłkiem woli, zaś jedynie młodość Hanki, ta jej najpierwsza młodość i płynąca z niej siła, była przyczyną, że nikt nie orientował się, jakim nakładem fizycznego wysiłku opłacała swą regularność i postępy w treningu. Czy nikt? Chyba nie, Karramba wiedział i widział. Karramba spotykał się już z takimi przypadkami w swym trenerskim doświadczeniu i słusznie oceniał stan rzeczy, znajdujący swe uzasadnienie w fakcie, że Hanka nie przestała tańczyć ani palić. Lecz Hanka także zawzięła się, lubiła serdecznie Karrambę, była uczciwą i lojalną dziewczyną i nie chciała mu robić przykrości, a już bynajmniej nie chciała rezygnować ze swej sportowej kariery. Z drugiej strony nic przecież Karrambie nie przyrzekała. Rozmyślała dużo o tych sprzecznościach jej młodego życia i doszła do rewelacyjnego wniosku, że można je pogodzić, że można bawić się, tańczyć i palić od czasu do czasu, a jednocześnie trenować usilnie i osiągać sukcesy w pływaniu. Robiła więc to wszystko naraz, nie przypuszczając nawet, w jak błyskawicznym tempie zdziera swe młode siły. Przecież ma talent! O, pierwsze w życiu nałogi i namiętności! Jakże trudno was zwalczać, gdy ma się szesnasty rok życia, i nawet rozum jest jeszcze po waszej stronie… A oto sport, ów wspaniały katalizator współczesnej młodości, jest w stanie wykazać, kto z was, młodych, nosi w sobie wielkie życiowe wartości i kto z was przejdzie z honorem, chociaż w trudzie i walce z samym sobą, najcięższą próbę progu życia. O tym właśnie wiedział Karramba, o tym nic nie wiedziała Hanka.

Pomiędzy Karrambą i mamą Klimczak stanął układ, że Hanka pojedzie dopiero w sierpniu na wakacje, cały zaś lipiec spędzi w Warszawie, trenując pod opieką Karramby. Tak się też stało i pod koniec lipca Karramba był już nawet trochę lepszej myśli, gdy oto otrzymał oficjalne pismo z sekretariatu klubu, z którego dowiedział się, że Hanka została wystawiona do reprezentacji na zbliżające się mistrzostwa Polski. Pismo zredagowane było oschle i kategorycznie, stanowiło jaskrawe zaprzeczenie zwyczajów panujących w warszawskim światku pływackim i w ogóle wyglądało tak, jakby panowie ze związku chcieli uniknąć jakichkolwiek rozmów, narad, dyskusji i kłótni z Karrambą. Polecenie, zarządzenie i basta. Karramba zmiął pismo w ręku, pociemniał tylko bardziej na opalonej twarzy i uśmiechnął się złym uśmiechem. Ale nie powiedział nic, co zaś dziwniejsze – spotkawszy tego dnia działaczy z władz okręgowych – nawet nie wspomniał o sprawie Hanki. Jednocześnie ukazał się w prasie sportowej sążnisty artykuł, w którym wyno- szono pod niebiosa Karrambę, chwalono go i chwalono się nim, że niby najlepszy trener pływacki Polski, a jeden z lepszych w Europie – co nie było zresztą dalekie od prawdy. Na samym końcu tego artykułu wspomniano mimochodem, że Karramba przygotowuje obecnie do mistrzostw Polski rewelacyjną zawodniczkę warszawską, Hankę Klimczakównę, która, według dotychczasowych obserwacji, powinna odegrać w mistrzostwach sensacyjną rolę. I tyle. Karramba tym razem nie zmiął gazety i nie cisnął do kosza, lecz wygładził ją starannie i schował do kieszeni. Po czym udał się do sekretariatu związku, gdzie zrobił piekielną awanturę. Darł się tam, bijąc pięścią w stół, że on ma dosyć, że rzuca do jasnej grypy tę całą zabawę, że on nie będzie sobie nerwów zrywać, aby coś tu zrobić, podczas gdy inni, niby też fachowcy, będą mu tu w najgłupszy sposób bruździć, że nawet jeśli oni, ci ze związku, myślą, iż zrywają już dojrzałe, przez innych wyhodowane jabłko, to mylą się grubo, gdyż jabłko jeszcze wcale niedojrzałe i tylko naiwniacy lub laicy mogą dać się wprowadzić w błąd pozorami dojrzałości. Ale okazało się, że w związku też nie siedzą sami w ciemię bici, bo oto podniósł się pewien wielki, zwalisty inżynier, stary działacz pływacki a ongiś doskonały waterpolista, obecnie zaś ceniony sędzia, który rzekł:

– Ty, Karramba, przestań tutaj rozrabiać. Taka zapadła decyzja i koniec. Natomiast jeśli masz trochę czasu, to chodź ze mną na kawę i porozmawiamy rozsądnie.

W kawiarni przy stoliku sędzia powiedział:

– Widzisz, Karramba, ta twoja Hanka to talent, nie ma co, wszyscy się na to zgadzamy i wiemy, że tylko twoje oko może w czternastoletniej smarkuli takie możliwości odnaleźć, a tylko twoja ręka może w rok czasu tak dziewczynę oszlifować, że gazety tracą głowę. Znamy cię przecież wszyscy i wiemy, co jesteś wart. Wiemy także, że te rezultaty, jakich się spodziewasz wychowując tę Kłimczak na rekordzistkę i olimpijkę, wymagają długofalowej polityki, odrzucenia wszelkiego pośpiechu i usilnej pracy w spokoju. Bez startów, bez doraźnych sukcesów, bez rozgłosu. Znalazłeś złote jabłko, dziewczynę jedną na milion i widzisz to dobrze, zdajesz sobie z tego sprawę; jesteś jak stara mądra kaczka – jak widać, inżynier lubił barwne porównania i uprawiał metaforę artystyczną – która nie chce pozwolić, aby kaczątko nauczyło się zbyt wcześnie latać, gdyż to jest złe i grozi katastrofą. Ty, stary i nieporównany wyjadacz, dostrzegasz niebezpieczeństwo, którego większość, rzecz jasna, nie dostrzega, ale zapominasz, że są jeszcze inni, którzy też znają się na rzeczy. Ci faceci, którzy przedwczoraj gardłowali za tym, żeby Klimczakównę wystawić, powoływali się na poziom, konieczność wykazania się osiągnięciami, niezamykanie drogi talentom i atakowali szamańskie praktyki trenerów, mając na myśli ciebie. To były, oczywiście, nonsensy i faceci dysponowali skalą widzenia nie dalej własnego nosa. Tym niemniej ja i Grumkiewicz, a także Szpulko, poparliśmy ich, a przecież do nas masz chyba zaufanie? Słuchaj, Karramba, czy ty się przypadkiem trochę nie łudzisz, bo widzę, że przepadasz za tą dziewczyną? Ta twoja Hanka to cacy-cacy, ale zapytaj kelnerów w „Góralskiej”, ile razy tygodniowo i po ile godzin ona tam skacze w tym bugi-wugi… Oni ci powiedzą. Ty sam zaś wiesz, że jak taka pestka tak wcześnie zaczyna, to już nie to… Pojedzie na mistrzostwa i przegra, nie zaprzeczaj, dobrze wiesz, że tak będzie i w tym tkwi sedno rzeczy, ażeby zobaczyć, jak ona przyjmie przegraną. Od tego wszystkiego zależy i to tylko może wszystko uratować. Widzieliśmy już takie numery w naszym życiu, co? Karramba, stary koniu?… Taka klęska czasami stawia na nogi i dlatego ja głosowałem za tym, żeby ci napisać ten list, no, wiesz który?…

– To było świństwo… – szepnął Karramba przekonany, lecz jeszcze pełen żalu.

– Za takie świństwa czasami się bardzo dziękuje… – szepnął inżynier i zamyślił się nad własną młodością.

Z wyjazdu na wakacje nie wyszło nic, a pani Klimczak nawet nie protestowała. Domem Klimczaków rządziło pływanie, pływanie stanowiło temat rozmów przy posiłkach, zaś najmniejsza wzmianka o starcie Hanki w mistrzostwach przyprawiała o bicie serca Klimczaków seniora i juniora. Hanka tymczasem trenowała jak szalona, rzuciła na dobre tańczenie i towarzystwo, zapomniała nawet o papierosach i niejakim Zbyszku, który był jej ostatnią sympatią i doskonałym partnerem w choreografii. Koniec lipca i pierwsza połowa sierpnia upłynęły na tak intensywnej zaprawie, że sam Karramba chciał popuścić nieco, ale, o dziwo, Hanka zaprotestowała jak najostrzej. Postanowiła zostać mistrzynią Polski i pobić rekord na swym dystansie. Gdy powiedziała to Karrambie, ten uśmiechnął się tylko, lecz gdy nazajutrz przepłynęła sto metrów w 1:16,1 – stoper wypadł mu niemal z ręki. W duszy Karramby zawirowało tornado sprzecznych uczuć i myśli. A co będzie, jeśli Hanka wygra? Wtedy będzie źle. Znał już dobrze tę swoją wychowankę i oczami wyobraźni widział jej fochy jako mistrzyni Polski, jej popularność w kołach młodzieży, jej zarozumiałość, która wyrośnie jak ciasto na pysznych drożdżach sukcesu i sławy, jej skłonność do opuszczania się w pracy, która w oparciu o sytą próżność może zawalić wszystko. Widział także jej szczerą skruchę po reprymendach, skruchę płynącą z prawego charakteru, lecz cóż taka skrucha pomaga? Żałuje się, a potem robi się takie same głupstwa. Z drugiej strony, czy przegrana po takim wysiłku i nakładzie pracy nie załamie Hanki, nie rozgoryczy jej i nie rozczaruje?… Biedny Karramba. Na razie to on chodził złamany, robiąc dobrą minę do złej gry i dziwiąc się esom-floresom, jakie wyczynia z nim życie, gdy stwierdził na dalszych treningach, że Hanka nie jest w stanie powtórzyć tego doskonałego wyniku i że właściwie on, Karramba, z tego się cieszy, że to 1:16,1 to był zryw, jednorazowy wysiłek, rezultat ambicji i młodych sił, a nie konsekwentny wynik zaprawy, żelazna i nie do wydarcia pozycja. I to rozumowanie, pożal się, Boże, cieszyło Karrambę, bo dawało pewne nadzieje na przyszłość…

Pierwsze sekundy po skoku startowym nie zdawały się usprawiedliwiać gorzkiego zadowolenia Karramby, gdyż Hanka pruła naprzód jak torpeda, a publiczność rozdarła się wielkim krzykiem i wstała z miejsc. Ale zaraz. Muszę to opowiedzieć dokładniej od początku, gdyż byłem w Bielsku na tych mistrzostwach i wszystko sam widziałem.

Podróż, ekipa reprezentacyjna, śmiechy i żarty w specjalnie zarezerwowanym wagonie – jednym słowem: pierwszy w życiu wyjazd w reprezentacji – już to wszystko oszołomiło i przygasiło nieco Hankę. Wprawdzie koledzy-zawodnicy i koleżanki-zawodniczki byli jej doskonale znani, to jednak walizki z nalepkami hoteli, kłęby pary na peronie, poważni panowie w wagonie restauracyjnym, cały ów posmak światowości i wagi każdej chwili, jaki dają dalekobieżne pociągi, zmniejszył ją do właściwego jej wymiaru kilkunastoletniej dziewczynki. Trzymała się nieopodal Karramby, w przedziale oparła głowę o jego ramię, zdrzemnęła się i wyglądała bardzo niepozornie. Nazajutrz, na pięknej, obszernej i bogato udekorowanie flagami pływalni bielskiej, wobec szczelnie wypełnionych publicznością trybun, Hanka poczuła się jeszcze niepokaźniej. Znów była nieśmiałym podlotkiem, czyli sobą, to znaczy kimś takim, kogo zagubiła przed kilku miesiącami. Nie pomógł ani wspaniały dres reprezentacyjny Warszawy, żółty, zdobny w czerwoną Syrenę na piersiach, nie pomógł piękny płaszcz kąpielowy, jaki narzucono na nią po prezentacji zawodników; Hanka snuła się za Karrambą, który miał pełne ręce roboty jako trener i dusza warszawskiej ekipy i zajęty był nieustannymi targami o tory, o kolejność startów i o inne rzeczy od strony pływackiej kuchni. Hanka przysiadła sobie w kącie żelaznego ogrodzenia i obserwowała otoczenie, a im więcej obserwowała, tym bardziej czuła się zagubiona i speszona. Był to wspaniały i radosny zarazem widok, ta rozłożysta szmaragdowa pływalnia w kotlinie śląskiego Beskidu, w ramach betonu i we wdzięcznych skrętach żelaznych opłotów, obwarowana rzędami głów ludzkich i szczytami górskimi na dalszym tle, naszpikowana kolorowymi sylwetkami zawodników w barwnych petkach i kostiumach, nakryta złoto-błękitnym kloszem z nieba i słońca – widok wesoły, lecz bynajmniej nie ośmielający. Gdy zaś speaker, obwieszczający porządek biegów i listę startujących zawodników, wywołał jej nazwisko tu, pośród tych tłumów i tego nastroju, rzucił ją, Hankę Klimczakównę, w sam środek ważnego łańcucha wydarzeń, którymi interesuje się cała Polska – Hania poczuła szybkie, przyśpieszone bicie serca. „Niedobrze – pomyślała z niepokojem – nie wolno mi się denerwować. Ja przecież chcę wygrać. Muszę. Muszę! Trzeba się opanować…” Wstała, rozejrzała się niepewnie i poszła w stronę szatni. Zaciekawiło mnie to. Przedtem też obserwowałem Hankę, lecz dopiero teraz, gdy uświadomiłem sobie, że wygląda jak spłoszone zwierzątko, postanowiłem nie spuszczać jej z oka. Podszedłem do damskiej szatni – Hania znikała właśnie w jednej z kabin. Już, chciałem odejść, gdy pewien drobny szczegół przykuł mą uwagę. Z wentylatora kabiny dobywał się niebieskawym kłębem papierosowy dym.

Wróciłem na miejsce obok słupków startowych, tam gdzie stał sprawozdawca radiowy i strasznie się miotał.

– Teraz płyną, proszę państwa, ostatnią setkę z tych czterystu metrów! – krzyczał do mikrofonu. – Oooo, jaki nawrót! Ten Pulpikowski, proszę państwa, płynie jak maszyna! Rekord Polski, proszę państwa, wisi na włosku!

Był on bardzo emfatyczny, ten sprawozdawca, gdyż jakkolwiek Pulpikowski płynął bardzo ładnie, reszta stawki również, a publiczność bardzo krzyczała, to jednak były to dopiero eliminacje i rekord wcale jeszcze nie wisiał na włosku, lecz na bardzo grubym sznurze. Po tym biegu startowały kobiety, potem znów mężczyźni i jeszcze raz mężczyźni. W tym czasie zauważyłem, że Hanka wróciła z szatni i usiadła pomiędzy zawodnikami Warszawy. Wreszcie speaker zapowiedział eliminacje w konkurencji 100 metrów stylem dowolnym pań. Zbliżyłem się do słupka nr 3, z którego miała startować Hanka.

Hanka zrzuciła płaszcz kąpielowy na ręce Karramby i podeszła do stolika sędziowskiego, aby się zameldować. Prosta, strzelista, smukła w lekkim, obcisłym kostiumie zawodniczym czarnego koloru wyglądała jak figurynka ze starego, cennego brązu. Była blada, jeszcze mocniej pobladła jej lekko pokryta piegami nasada noska, gięła nerwowo palce. W chwili, gdy mówiła ostatnie słowa do Karramby, Karramba zdobył się na jasny, szczery, bardzo kochany uśmiech.

– Płyń, Hanka, z całego serca i z całych sił, a zobaczysz, wszystko będzie dobrze – powiedział do niej i klepał ją czule po gołych plecach. Hanka stanęła przy swoim słupku. Przy innych stanęły dwie krępe, mocno zbudowane Ślązaczki, grubo starsze od Hanki. Wysoka, silna, dwudziestoletnia Poznanianka, pulchna jak pulpet Krakowianka z czerwoną buzią i bardzo chuda zawodniczka z Łodzi, nazwiskiem Lirt. Starter zapowiedział:

– Sto metrów stylem dowolnym, dwa baseny, tam i z powrotem. Na miejsca…

Dziewczęta wstąpiły na słupki.

– Gotowy… Gwizdek. Poooszły!…

Hanka jakby zapaliła silnik odrzutowy u swych stóp, bijących błyskawiczne, skotłowane battement. Od pierwszego ułamka sekundy wszyscy poczuli, że coś się w tym biegu będzie dziać, coś innego niż zwykle, coś niezwykłego. Publiczność, jak już napisałem, poderwała się z miejsc i rozpoczęła doping, zaś Karramba, a ja za nim, przypadliśmy do ziemi, do słupka, jadąc spojrzeniem za sunącym po wodzie jak torpeda, kształtem Hanki.

– Cholera – syknął przez zęby blady Karramba – jak wygra tę eliminację, to potem jest bez konkurencji…

Oczy zwężyły mu się do cienkich, czarnych szparek, a serce łomotało w jednym rytmie z sercem walczącej Hanki. Zapamiętywał się w walce ten Karramba i teraz, w tej chwili, odpadło odeń wszelkie rozumowanie, a zostało jedynie wielkie pragnienie zwycięstwa tej dziewczyny. Ale nie było to takie łatwe. Jedna ze Ślązaczek i Poznanianka jakby się przykleiły do Hanki i szły tuż-tuż za nią. I one miały widocznie poza sobą wiele miesięcy wytrwałej zaprawy, opiekę dobrych trenerów, a ponadto przewagę kilku lat doświadczenia i silniejszych mięśni. Talent? To prawda – Hanka ślizgała się przez wodę jakby w niej urodzona, jak nieznane stworzonko z obcego wodnego świata; płynność i miękkość jej ruchów wywoływały uśmiech zachwytu na twarzach widzów. Nogi obu zagrażających jej zawodniczek ciężej i wolniej biły wodę, ręce z wyraźniejszym trudem pokonywały opór obcego żywiołu, lecz w ich ramionach i lędźwiach stukotała regularność dobrze naoliwionych i przygotowanych do pracy maszyn. Przez pół basenu Hanka prowadziła zdecydowanie, zdobywała sobie nieznacznie, lecz stale przewagę i odsuwała się od Ślązaczki i Poznanianki. Pół metra – metr – półtora – już dwa!… Goniące pracują ciężko, naciskają dźwignie swych rezerw – a są to dużo, długo zbierane w intensywnym treningu rezerwy – i znów są o metr zaledwie od Hanki. Hania ma je obydwie ze swej lewej strony, bierze oddech z lewa, ogląda się!…

– Teraz! – zgrzyta Karramba. – Odrywaj się!!…

Jakby niewidzialny radar łączył Karrambę z Hanką, gdyż nogi i barki Hani zaczynają pracować jeszcze intensywniej, jeszcze pełniej, mocniej. Widownia wyje: – Alleeeż!!… Aaaaaa!” Już nawrót – Hanka zręcznie koziołkuje, śmiga pod własnym przybijającym do nawrotu ramieniem, zwija się pod wodą jak węgorz i wypryskuje naprzód. Ponad trzy metry dzielą ją teraz od jej prześladowczyń.

– Jeszcze!!… – błaga Karramba i skręca się w pasji zmagania. – Jeszcze odrobina wysiłku!!… Jeszcze!!…

Ściska moje ramię tak mocno, jakby wprawić chciał w ruch ostatni, najpotężniejszy motor, ostatni bieg do zwycięstwa.

Ale co to jest? Hanka idzie ciągle zdecydowanie pierwsza, lecz mimo iż ruchy jej wydają się takie jak przed ułamkiem sekundy, wszyscy jednak wyraźnie widzą, że to już nie to. Nie ten sam zwycięski zryw sprzed kilku sekund. Hanka traci szybkość… Nikt nie wie, jak się to dzieje i dlaczego, ale Ślązaczka zaczyna finiszować i wyraźnie dochodzi Hankę. Przez chwilę wszystko zamiera, cisza jest niemal tragiczna i brzemienna w ogromny ładunek emocji, lecz oto już wybucha krzyk w jednym miejscu widowni:

– Plukówna! Plukówna!!! Krysia! Krysia!!

To Śląscy zawodnicy dopingują swoją Plukównę, za nimi cały stadion, na którym przecież przeważają Ślązacy, drze się wielkim głosem: Kry-y-y-sia!…

Druga Poznanianka w błękitnym kostiumie płynie na śladzie Ślązaczki. Trzydzieści metrów przed metą płyną wszystkie trzy w zgodnym rytmie obok siebie. I oto Ślązaczka, w ciężkiej walce, nieuchwytnie, lecz systematycznie zaczyna zdobywać przewagę. Już jest o pół długości przed Hanką, już o całą i ciągle odsuwa się w przód. Hanka słabnie w oczach. Jej ruchy są piękne i stylowe, lecz pozbawione już teraz zupełnie dynamiki. Hanka przegrywa i kielich goryczy musi być wychylony do końca. Jeszcze krótka, bezskuteczna walka z drugą przeciwniczką i duży kształt Poznanianki mija Hankę o pół długości na finiszu. Karramba podnosi się powoli z przysiadu, ma zmiękłą i smutną twarz.

– Tak – mówi – sława, popularność, tanga i papierosy, oto właściwa kolejność. To jest droga w dół. No zobaczymy…

Hanka podpływa zwolna do schodni, gdzie w górze czekamy na nią, Karramba i ja. Widzę z góry twarz Hanki, gdy wchodzi po żelaznych stopniach. Dyszy ciężko, jest blada i wygląda bardzo dziecinnie. Jak zmęczona, rozczarowana dziewczynka. Karramba narzuca na jej barki płaszcz kąpielowy, otula ją pieczołowicie, uśmiecha się do niej. Wtedy usta Hanki ściągają się w zwykłą dziecinną podkówkę, a w oczach jej stają duże szkliste łzy. Karramba obejmuje ją serdecznie ramieniem, przyciąga do siebie i mówi:

– No, Hanka, daj spokój… Jak ci nie wstyd?… To przecież nie twoja wina, tak już w sporcie jest, raz się przegrywa, raz wygrywa… Następnym razem będzie inaczej, zupełnie inaczej, zobaczysz… Ja ci to mówię…

Prowadzimy Hankę do szatni, Karramba i ja. Wokół, w tłumie działaczy, zawodników, sędziów, reporterów nikt nie mówi o zwycięzczyni, Plukównie, ani Poznaniance, tylko zewsząd słychać nazwisko „Klimczak” i takie wykrzykniki, jak: „wielki talent”, „co za walka!”, „jak leży na wodzie!”, „przecież to jeszcze smarkata!”. Jacyś instruktorzy i specjaliści, Ślązacy i ze Szczecina, klepią Hankę i Karrambę po ramionach i gratulują im. Hanka nawet się uśmiecha. Gdy przechodzimy obok trybun, zrywają się wielkie brawa.

Odprowadzamy Haneczkę aż do kabiny. Karramba surowo każe jej się natychmiast osuszyć i ubrać, gdyż w ogóle jest trochę chłodno. Hanka zamyka się w kabinie, lecz nagle woła:

– Karramba!

Podchodzimy do drzwi kabiny. Są lekko uchylone, spoza nich wystaje szczupłe dziewczęce ramię, w którego dłoni tkwi paczka zagranicznych papierosów.

– Proszę, niech pan to wyrzuci.

Karramba uśmiecha się, szczerze i głęboko zadowolony.

– Dlaczego od razu wyrzucać – mówi – daj komuś, kto to lubi i komu to nic a nic nie szkodzi.

Tego roku wczesną jesienią spotkałem Karrambę na jednej z warszawskich przystani wioślarskich nad Wisłą. Poranek był sliczny, postanowiliśmy więc wziąć tak zwane „cztery krótkie”, czyli hamburkę na dwie pary wioseł i udać się w górę rzeki na krótki spacer. W chwili gdy spuszczaliśmy łódź na wodę, usłyszeliśmy znajomy dziewczęcy głos wołający z radością:

– Karramba. Jakże się cieszę, że pana widzę!

Hanka nie była sama, lecz z panną Danutą, nauczycielką gimnastyki, z którą ostatnio bardzo się zaprzyjaźniła. Zaproponowaliśmy więc Hance i pannie Danucie wybranie się razem z nami, na co przystały z ochotą. W drodze toczyła sie następująca rozmowa:

Karramba: – No, Hanka, niedługo do roboty. Ja ci dam w tym roku szkołę…

Hanka: – Ojej, wcale sie nie boję. Zacznę z najwyższą przyjemnością, bo już mi się nudzi.

Panna Danuta: – Pływanie wyczynowe to bardzo piękna i pasjonująca rzecz, ale oprócz tytutów i odznaczeń trzeba by także pomyśleć o praktycznym jego stosowaniu dla potrzeb społeczeństwa. Pan Karramba – przepraszam, że tak pana nazywam ale nie znam pana nazwiska, zaś Hania inaczej o panu nie mówi – otóż pan opiekuje sie Hanką, traci na nią całe godziny, dnie i tygodnie, a tymczasem wiele naszych dzieci nie potrafi wcale pływać. W tym jest jakiś błąd.

Ja: – Otóż nie…

Karramba: – Przepraszam, że ci przerwę. Myli się pani, w tym nie ma błędu. My z Hanką popularyzujemy pływanie. Dzieki sukcesom Hanki ludzie zaczynają się interesować pływaniem, coraz więcej młodzieży uczy się pływać, widząc przed sobą jej przykład. Spośród tych zainteresowanych niektórzy zdobędą sami sukcesy i stworzą kadrę wyczynową, kadrę pływaków; mniej utalentowani, lecz oddani sportowi i pływaniu, pójdą w społeczeństwo, na wieś i do osiedli robotniczych, i będą uczyć pływać innych, ci zaś, dla których pływanie jest tylko przyjemnością, rozrywką młodości, będą po prostu umieli pływać już na całe życie i w tym jest wielki pożytek. Oto co znaczy przykład Hanki, jeśli osiągnie ona rzeczywiście wielkie międzynarodowe sukcesy, i taki jest właściwy porządek rzeczy.

Hanka: – Dla mnie pływanie ma znaczenie praktyczne w takim wypadku: powiedzmy, że mój przyszły narzeczony, w którym się romantycznie kocham obwozi mnie romantyczną łódką po romantycznym stawie, jak to było w tym filmie „Przestworza miłości”. Nagle – chlups – wpada do wody, zaczyna tonąć, na to ja wskakuję za nim w długiej wieczorowej sukni i wyciągam go bez wysiłku za uszy. Pada mi do nóg i jest mi wdzięczny całe życie. Oto moje sukcesy pływackie w praktyce…

Tu Hanka zaniosła się prawdziwie pensjonarskim chichotem. Ten śmiech nie miał w sobie nic z ciasnej maniery dawnej bywalczyni górki w „Góralskiej” i bardzo się z tego powodu cieszyłem. Śmieliśmy się zresztą wszyscy w czasie tej wycieczki, serdecznie i wesoło, tak jak tylko można śmiać się w słońcu i nad wodą. Zauważyłem także, że Karramba coraz częściej i przeciągłej spogląda w stronę panny Danuty, w czym nie znalazłem nic dziwnego, skoro zważymy, że panna Danuta była ślicznie zbudowana, miała długie zgrabne nogi, kształtny nos i wesołe oczy. Stwierdziłem, że Hanka zauważyła także owe spojrzenia, a za chwilę mrugnęła do mnie porozumiewawczo lewym okiem. To mrugnięcie wprawiło mnie w tak dobry humor, że mocniej naparłem na wiosła i że chciało mi się coś zaśpiewać. Tylko nie wiedziałem co.

Warszawa, grudzień 1949 r.

OPOWIEŚĆ O TRAGICZNYM TENISIŚCIE

We wrześniu 1945 roku znajdował się w Y, na francuskiej Riwierze, pewien młody człowiek, nazwiskiem Kłuzda i imieniem Anatol. Czasownik „znajdował się” jest w danym przypadku jedynym precyzyjnym określeniem stanu rzeczy, aczkolwiek brzmi nieszczególnie zręcznie. Kłuzda nie mieszkał w Y ani nie przejeżdżał tamtędy; po prostu znajdował się w punkcie mapy, zwanym Y, akurat w tym czasie, i to było wszystko. Z punktu widzenia zagadnień migracyjnych epoki był to zresztą fakt pozbawiony głębszego znaczenia.

Y tętniło swym pierwszym powojennym sezonem. Robotnicy francuscy w granatowych kombinezonach rozbijali przy pomocy młotów pneumatycznych niemieckie bunkry i betonowe stanowiska karabinów maszynowych; nikt z tych stanowisk nie strzelał, wszystko przeszło tu gładko i teraz, wśród radosnego pyłu resztek wojny, krążył już tłum gości. Goście byli niemal wszyscy w mundurach, niemniej jednak byli gośćmi – stosunek miejscowej ludności do tych Amerykanów, Brytyjczyków, Nowozelandczyków i innych aliantów był z miejsca niemal stosunkiem komercyjnym. Zwycięstwo zwycięstwem, wyzwolenie wyzwoleniem, a stali mieszkańcy Y ani przez chwilę nie przestawali być sobą. Od pokoleń obowiązuje na Riwierze zasada, że wszyscy przyjezdni są nabywcami morza, powietrza, słońca i klimatu, które należą bez reszty do autochtonów i dane im są w odwieczny pacht. Toteż ciepłe uczucia Francuzów do wyzwolicieli spod hitlerowskiego jarzma ochłodły mocno, gdy kwatermistrze różnych armii podzielili pomiędzy sobą luksusowe hotele, zainstalowali kantyny, magazyny i messy oficerskie i rozpoczęli zaopatrywanie gości z własnych zapasów. Początkowo wydawało się to koniecznością wojenną, ale gdy wojna się skończyła, kiedy z Paryża, Londynu i Skandynawii napłynęli prawdziwi cywilni goście, a kwatermistrze nie zwalniali gmachów i nie likwidowali mess – wtedy serca obywateli Y wezbrały głuchą niechęcią. Inna rzecz, że sytuacja aprowizacyjna Francji nie należała do różowych, tak że problemy turystyczne wikłały się w skomplikowany sposób. Z jednej strony trzeba było zarabiać, aby żyć, z drugiej zaś zarobkowanie, gdy brak jest mięsa i jarzyn, stawało się kwadraturą koła. Właściciele pensjonatów i barów, dyrektorzy biur podróży i wielkich hoteli, kierownicy przedsiębiorstw rozrywkowych i pośrednicy wynajmu, stali wobec poważnych zagadnień. Jedynie fryzjerzy i czyściciele obuwia nie narzekali, gdyż nie robiło im różnicy, czy w Y są wojskowi, czy cywile.

W chwili gdy rozpoczyna się moje opowiadanie, Anatol Kłuzda stał w małym bistro przy Avenue de la Gare i nikłą francuszczyzną prosił o kieliszek whisky. Francuski patron, z gorzko zwisającym wąsikiem na nalanej twarzy, spojrzał nań z ironią i rzekł:

– Takie zamówienie może pan uczynić naprzeciwko, nie jestem tylko pewny, czy pana stamtąd nie wyrzucą.

Przy czym wskazał na widniejącą po drugiej stronie ulicy fasadę potężnego hotelu. Mieściły się tam messy oficerskie 63-ej dywizji generała Smitha, o czym zawiadamiały tablice parkingowe dla aut i co potwierdzał masywny żołnierz Military Police w białym hełmie i białych getrach.

– Ma pan rację – uśmiechnął się Kłuzda. Był to zmęczony i roztargniony uśmiech zdezorientowanego podróżnego lub nałogowego pijaka przed pierwszą, dzienną dawką alkoholu – wobec tego proszę mi dać to świństwo, które nazywa się u was Martini. Tylko doublé… – dodał wskazując palcami żądaną objętość.

Francuz skrzywił się z pogardą i nalał. Nie był pewny, czy otrzyma należność za ten płyn, ryzyko, jak to w handlu. Rzeczywiście – wygląd Kłuzdy wzbudzał mało zaufania. Nie ogolony, o zapadłych policzkach i zaczerwienionych powiekach, miał na sobie tandetną i przykrótką amerykańską marynarkę, narzuconą na kolorową trykotową koszulkę. Nosił z pewnym wdziękiem ten mundur epoki i manifest zwycięstwa, tchnący na milę unrrowskim punktem rozdziału odzieży; co zaś do pozycji społecznej samego Kłuzdy, to po przewędrowaniu wzdłuż i wszerz całych Niemiec nie mogłem mieć, w tych miesiącach radości i zmęczenia, żadnych wątpliwości.

– Czy mogę panu służyć wodą sodową? – spytałem po polsku od stolika.

Kłuzda odwrócił się powoli i spojrzał na mnie bez entuzjazmu. Strzał językowy był, jak widać, celny.

– Dziękuję – rzekł – jest pan człowiekiem odważnym.

– Słusznie. Ale dlaczego pan tak sądzi?

– Odezwał się pan do mnie w naszym wspólnym, ojczystym narzeczu, ryzykując, że zaraz w pierwszym zdaniu poproszę pana o pożyczkę paru franków. Wygląda pan na takiego, który musiał wziąć tę ewentualność pod uwagę, tym większa pana zasługa. Ale wygrał pan. Nie potrzebuję pieniędzy i nie używam wody sodowej do tych świńskich aperitifów.

– Też słusznie. Po co osłabiać zawarte w nich minimum alkoholu i to nienajlepszego gatunku. Czy nie zechce pan usiąść przy moim stoliku?

– Kłuzda jestem. Anatol Kłuzda – przedstawił się, siedząc. Patron patrzył na nas z odrazą. W jego najświętszym przekonaniu cudzoziemcy, nie rozmawiający po angielsku, powinni byli o tej porze pracować w pobliskich kamieniołomach, a nie siedzieć w przyzwoitym bistro.

– Skąd ja znam to nazwisko? – zastanowiłem się na głos i niezbyt grzecznie.

– Nie wiem – głos Kluzdy ochłódł aż do opryskliwości. – Może się pan na nie natknął w rubryce „wypadki i kradzieże”.

– Myślę, że w innej rubryce, ale na pewno w gazecie. Już wiem. Strasznie jestem zadowolony, że pana poznałem.

– Patron – Kłuzda przeszedł na francuski – gdzie tu są korty tenisowe w tym waszym cichym zakątku.

– Nie można panu odmówić tupetu – uśmiechnął się krzywo gospodarz – na kortach naszego cichego zakątka grywali Tilden, Cochet i Borotra, a takie łapciuchy jak pan, tylko czyściej ubrani, podawali im piłki.

Głos Francuza zabrzmiał dramatycznym rozgoryczeniem; widocznie trafiony został w splot swoich pozazawodowych upodobań, a więc najdroższych współczesnemu człowiekowi rzeczy. Ton ten zmusił mnie do zajęcia postawy pełnej godności – w grę zaczęły wchodzić imponderabilia, sprawy trudno uchwytne, lecz niezmiernie ważkie. Podniosłem się i rzekłem sztywno do Francuza:

– Raczy pan miarkować swe słowa, oberżysto. Mówił pan przed chwilą do ostatniego przed wojną mistrza Polski w grze pojedynczej panów.

Patron zakręcił się niepewnie w swym bufetowym mechanizmie butelek, szklanek, syfonów; po chwili uniósł twarz, na której gościł przyjazny, szczery uśmiech.

– Przepraszam – rzekł – korty są zaledwie o kilka kroków stąd, na skraju Parku Cesarskiego. Pamiętam, jak grała u nas ta znakomita Polka, Jetschesha, Jedchiska – łamał sobie język z pełnym uszanowania zażenowaniem – grała z królem szwedzkim. A jeśli pan pozwoli, to oto kieliszek whisky z mego prywatnego zapasu.

Zwinnie wydobył z dołu kontuaru pękatą butelkę Huntly Blend i nalał trzy kieliszki żółtawego płynu, który wypiliśmy we trójkę i za które zapłaciłem mu najbardziej wyśrubowaną, czarnorynkową cenę. Niemniej byliśmy obydwaj z Kłuzdą wzruszeni.

– Zadziwiająca jest władza i potęga sportu w naszym dzisiejszym świecie przeżyć i uczuć – mówił Kłuzda, gdy w kilka minut potem wędrowaliśmy przez zalaną słońcem Quai du Midi. – Ma on ten sam psychiczny zapach, co ongiś braterstwo broni, wspomnienie poległych towarzyszy i przebytych kampanii, czyli chwil krótkich, a pamiętnych na całe życie. Najlepszym tworzywem wspomnień są fakty, działanie, gorszym – słowa, jeszcze gorszym – uczucia, a najgorszym – myśli, cóż zaś jest bardziej uroczym działaniem niż mecz, gra, rozgrywka pełna celowości ruchów i błyskawicznej pracy mózgu…

Był inteligentny, jak widać. Dwie dawki alkoholu miały nań dobry wpływ – wyzwoliły zeń walory umysłu zadziwiającego gatunku u tak wybitnego sportowca. Refleksyjność i skłonność do wnikliwego komentarza nie są zazwyczaj udziałem zawodników wysokiej klasy.

– Proszę pana – odezwał się po chwili, gdy mijaliśmy nowe bistro o wyjętych z okien szybach, lśniące wypolerowanym niklem i czarnym lakierem kontuaru – może pan chwilę zaczeka albo wejdzie ze mną. Mam pragnienie i nie czuję się dobrze. A w ogóle trzeba się napić za zwycięstwo, niepodległość, wierzby płaczące i kilka innych rzeczy, skoro już spotkaliśmy się.

– Czy pan musi?

– Nie muszę. Po prostu chcę. Mam ochotę.

– Rozumiem. To znaczy, że pan musi. Skoro tak…

– Ma pan rację. Muszę.

Spojrzały na mnie oczy człowieka świadomego swego upadku, a więc w tym wypadku człowieka straconego. Weszliśmy więc i Kłuzda wypił dwie duże stopki „finu” – taniego, lecz mocnego koniaku z winnych wytłoczyn. Była godzina dziesiąta rano. Rysy twarzy rozmazały mu się nieco pod uderzeniem wódki, trwało to jednak chwilę. Na ulicy znów był zwykłym spokojnym Kłuzdą o trochę tylko żywszych ruchach i częstszym uśmiechu.

Niebawem doszliśmy do kortów – ciągnęły się szerokim terenem oddzielonym od ulicy pięknym żywopłotem. Wchodziło się przez biało-zielony domek klubowy w stylu kolonialnego bungalowu; z jego obszernej, pełnej stolików i głębokich drewnianych szezlongów werandy rozciągał się widok na ceglaste doliny kortów, leżące wśród łagodnych, białych zboczy świeżo pomalowanych trybun. Dwa centralne korty były puste, idealnie wygładzone, urzekające nieskazitelnością swych białych linii, tajemniczych jak chińska prostokątna ornamentyka. Na bocznych kortach uwijali się zażywni panowie w shortach, obsługiwani przez grzecznych i znudzonych jak kelnerzy trenerów. Stosunek wzajemny był zresztą ten sam: panowie z brzuszkami przychodzili tu po swą dzienną porcję radości życia, namiastki młodości i prawidłowej przemiany materii.

Usiedliśmy z Kłuzdą na szezlongach. Kiedy spojrzałem na mego towarzysza, uderzyła mnie w nim jakaś dziwna przemiana: znikła gdzieś jego nonszalancka rezygnacja, owa abnegacka obojętność, zaprawiona trochę goryczą a trochę ironią, wiejąca z jego wyblakłych oczu i przesiąkłego dobroczynnością ubrania. Siedział oto z wdziękiem wciśnięty w fotel człowiek tego świata kortów, leżaków, pięknej pogody klubowych domków, pryszniców, nowych piłek „Dunlopa”, oryginalnych puloverów, wytwornych shortów z drogiej flaneli i kolorowych szalików – należący i pasujący do tego jedynego dla siebie kontekstu każdym fibrem swej osobowości, znajdujący doń drogę w każdym cywilizowanym punkcie ziemi – w Warszawie i Kopenhadze, w Salonikach, Buenos Aires i na Riwierze. Inna droga dlań nie istniała, nie mogła istnieć, prowadziłaby tylko w dół, w upadek, w istnienie bez twarzy i bez nazwiska, a więc w wegetację. Jego szlachectwo było z tego świata, chociaż był synem szewca z Bednarskiej ulicy. Tu, w złoto-błękitnym powietrzu, wśród dźwięcznych odgłosów rakietowych uderzeń i krótkich okrzyków, w zapachu głogu, lawendowej wody i dobrego tytoniu dostrzegłem naraz modną, współczesną urodę jego twarzy, opalonej, sciągłej, mocnej, ujrzałem smukłość i siłę jego ręki, związanej żelaznym przegubem z muskularnym przedramieniem, dojrzałem go takim, jakim był w swej istocie – Anatolem Kłuzdą, znakomitym tenisistą, popularnym przedstawicielem specyficznej kasty wielkich dnia dzisiejszego, jaką wyprodukował nasz świetny wiek XX, jego tęsknoty i jego prasa.

– Dwa kruszony owocowe – powiedziałem do przechodzącego kelnera. Kłuzda uśmiechnął się i dodał: – Jeden kruszon i jeden calvados dla mnie, ale – doublé – uczynił charakterystyczny gest, określający objętość, po czym zwrócił się do mnie: – tu panuje napojowy liberalizm, nikt za nikogo nie decyduje o napojach, nikt nikogo nie obślinia pocałunkami i nie zmusza do picia. Pan wybaczy, ale będziemy się stosować do zwyczajów tego kraju. Jeśli się upiję i zachowanie moje nie będzie panu odpowiadało, zawsze może się pan spokojnie oddalić, nie troszcząc się o uregulowanie rachunku.

Rozzłościł mnie ten pseudowytworny chłód i te narodowe aluzje. Nie zważając na konsekwencje gafy powiedziałem na pozór obojętnie i zupełnie niegrzecznie:

– Pan wpadł w nałóg. To niedobrze. Szkoda. Zapewne są to skutki wojny?

– Myli się pan – lodowato odrzekł Kłuzda – piłem tak samo przed wojną.

– Mistrz Polski, wielka nadzieja polskiego tenisa – nałogowcem?… Nigdy nic o tym nie słyszałem.

– Nabzdyczył się pan w tak rozbrajający, nadwiślański sposób, że nie da się na pana gniewać. Panu wydaje się, że powiedział coś mądrego, że wnikliwie zwątpił pan w coś, co jest według pana niemożliwością. Co za bzdura! A tak, proszę sobie wyobrazić, że mistrz Polski, obrońca barw, defensor tenisowej ojczyzny i chwały, człowiek cytowany przez nauczycieli gimnastyki jako wzór dla młodocianych, rycerz niezłomny spod Wimbledonu i Roland Garros – był nałogowcem. Zwiódł opinię i wyprowadził w pole najbardziej lisich reporterów, omamił kierowników klubu, trenerów, menadżerów i kapitanów narodowej reprezentacji. Pił wódkę masami, litrami, rurociągami i nikt o tym nie wiedział. Bo nałóg, mój panie, nałogowi nierówny, trzeba go tylko oderwać od społecznego szablonu, a natychmiast wpływa się na nim, jak na upiornym żaglowcu, na wody nieznanego i na odmęty własnych tajemnic. Czymże jest pijaństwo w Polsce? Jest to ogólnonarodowe błazeństwo z tragicznymi skutkami, tak samo jak tragicznym błazeństwem jest spacer po rynnie na szóstym piętrze, zakończony rozbiciem sobie czaszki o bruk. Wie pan, jeden z francuskich pisarzy stworzył niegdyś pojęcie „réjouissance nationale” – „narodowego ubawiania się”. Co to jest? W Hiszpanii to walki byków, we Francji – licytacje, w Nowym Orleanie i Harlemie – muzyka jazzowa, w Niemczech – parademarsch, a w Polsce – pijaństwo. Na żadnej ulicy świata nie patrzy się z tak obojętną zgodą na zataczającego się pijaka, jak na warszawskiej, przy tym zgoda ta jest powszechna i niezmiernie łatwo zmienia się w objawy źle pojętej solidarności. Oto korzenie zła. W Europie patrzy się na wesołego pijaka z sympatią, w Polsce jest się solidarnym w stosunku do każdego obrzydliwego, zatruwającego powietrze, spitego jak bela bydlęcia. Narodową dewizą jest, że każdemu to się może zdarzyć. Znak równania stawia się u nas nie pomiędzy alkoholem a rozrywką, lecz pomiędzy zabawą a upiciem się, stąd pijaństwo jest naszą „réjouissance nationale”. Przy tym ta nasza idiotyczna megalomania: wydaje nam się, że jesteśmy najtęższymi pijakami pod słońcem, mając wyjątkowo słabe głowy. Na wytrzymałość i odporność przegrywamy do większości europejskich narodów, nie darmo mówi się we Francji: „saoul comme un Polonais” – pijany jak Polak – a nie mówi się w żadnym języku: pije jak Polak. Pije dużo, lecz bez żadnej klasy; ilość, ilość i jeszcze raz ilość – oto norma naszego pijackiego honoru i heroizmu, naszej pijackiej moralności. Brrr… aż mdli mnie, kiedy to wspomnę… Bo ja, widzi pan, ja to robiłem inaczej, mimo że czasem musiałem w najbardziej swojskim stylu. Ja od razu wiedziałem, co mnie czeka, przyjmowałem świadomie na siebie brzemię, które było mi wybawieniem, ratowała mnie samowiedza o własnej małości. Nałóg był dla mnie ucieczką, o której dobrze wiedziałem, że nigdzie nie prowadzi, że jest kresem sama w sobie, dlatego znalazłem w sobie siłę do skutecznego ukrywania nałogu, dlatego musiałem zdobyć się na nadludzki wysiłek utrzymywania kondycji przy jednoczesnym zatruwaniu wódką organizmu. Przychodziłem na ranne treningi różowy jak dziecko, ja, który kilka godzin przedtem, w zamkniętym na rygle mieszkaniu, znajdowałem w lustrze przerażające odbicie mojej zmiętej jak szmata twarzy. Nie jestem pewien, czy zdoła pan zrozumieć gigantyczność tego wysiłku, na to trzeba być choć raz w życiu czynnym zawodnikiem…

– Rozumiem. Ale… dlaczego pan pił?

– Spodziewałem się tego pytania. Ciekawość wzięła górę nad dobrym wychowaniem, hę? Może jest pan psychologiem, policjantem lub pisarzem i potrzebne są panu doświadczenia, notaty. „The strange case of mr. Kluzda, the famous tennis-player”, podoba się panu taki tytuł, co? Nadaje się równie dobrze do kryminalnego dossiers, kartoteki lekarskiej, jak i do noweli. Ja służę, właśnie dziś mam na to ochotę. Pyta pan, dlaczego piłem? To proste. Przeciwko mnie sprzęgły się złe moce. Pan nie wierzy w złe moce, rozumiem, większość ludzi dziś w nie nie wierzy; ja też nie wierzyłem w ich istnienie, dopóki nie zagnały mnie one w nałóg. Zagadnienie moje jest problemem nadprzyrodzonym i moralnym. Widzę, że pan tłumi uśmiech, mogłem się tego spodziewać, skoro jednak wysłucha mnie pan do końca, zmuszę pana przynajmniej do zastanowienia się nad sensem tego sformułowania. Tymczasem proszę zamówić butelkę jakiegoś taniego koniaku i dbać o zawartość kieliszków.

Czy myślał pan kiedyś nad tym, co to jest talent? Ja myślałem dużo, całe noce, bezsenne i gorzkie, nigdy też nie doszedłem do tego, co to jest. Wie pan, współczesna biologia chełpi się, że niebawem będzie można formować charakter człowieka przy pomocy zastrzyków. Podobno endokrynologowie, tacy specjaliści od gruczołów dokrewnych, mają na to już swoje sposoby i rozprawiają buńczucznie o tym, jak będą z nas czynili jednostki odważne lub nikczemne, w zależności od rodzaju płynu w strzykawce. Nigdy jedynak nie słyszałem, aby któryś z tych panów wspomniał o możliwości stwarzania talentów w ludziach. To by dopiero była gratka dla tych biednych pyszałków, którzy uwierzyli w wymierność tego świata – móc produkować to, co jest w ludziach najcenniejsze, co wiedzie człowieka do chwały lub do zguby, co można w sobie samym ukochać aż do samozaparcia i znienawidzić aż do samobójstwa. Nie znalazł się jeszcze biolog, który ośmielił się pomyśleć, że zdoła stworzyć w człowieku to niezwykłe „coś”, zwane talentem, ów przedziwny, nadmaterialny a tak realny składnik osoby ludzkiej, który krył się w wyczuleniu koniuszków palców Rembrandta, w małżowinie ucha Chopina, w spojrzeniu Napoleona. Talent może wypełnić życie ludzkie, może je także zniszczyć, jego różnorodność jest nieskończona, a jego odkrycie decyduje o prawdziwym szczęściu, przy tym jego ciężar gatunkowy jest bezwzględny. Można stać się wielkim rozwinąwszy wrodzony sobie talent poetycki, talent sprzedawania tekstyliów lub talent hotelowego portiera – trzeba tylko o nim wiedzieć i odkryć go w sobie. Ja urodziłem się obdarzony wielkim talentem do gry w tenisa, długo jednak o tym nie wiedziałem. Mój ojciec miał warsztat szewski na ulicy Bednarskiej, nie najbiedniejszy, uchowaj Boże, ze sklepem, wąskim, niskim i położonym nieco poniżej poziomu ulicy, ale zaopatrującym w modne obuwie co elegantsze przekupki, dozorczynie i pokojówki z całej dzielnicy, a zatem przynoszącym niezłe dochody. Moja wczesna młodość związana była nierozłącznie z Bednarską i jej czarującymi, biegnącymi w dół ku Wiśle rynsztokami, jezdnią z kocich łbów, podwórkami, wśród których pełno było skrawków warszawskiej przeszłości – jakieś fragmenty starych murów, ukryte przejścia na zapuszczone pałacowe ogrody na skarpie, labirynt i chaos małych zeszłowiecznych podwórek, królestwo dzieci, handlarzy starzyzną i żebraków. Widzę w oczach pana błyski zrozumienia, znaczy to, że wie pan, czym była ulica Bednarska, jakie miała uroki, za co i jak można było ją kochać. Zapewne zna pan podniosłą emocję biegania za fajerką, kierowaną przy pomocy zagiętego żelaznego pręta. Do tego rodzaju imprez Bednarska ulica była niezastąpiona – wyścig fajerek w rozedrgane majowe popołudnie trasą od skweru Hoovera w dół aż do nadwiślańskiego bulwaru sprawiał, że przechodnie chronili się do bram i małych sklepików z włoszczyzną, których właścicielki miotały w nas zepsutą cebulą.

W okolicach Bednarskiej nie było kortów tenisowych, toteż kariera moja nie zaczęła się od podawania piłek, jak to zazwyczaj sentymentalnie wspomina wiele sław białego sportu. Tym mniej mogła się ona zacząć od lekcji, jakie pobierali chłopcy z tak zwanych dobrych domów, od dobrze płatnych instruktorów. Ale ojciec mój posyłał mnie do przyzwoitej szkoły w śródmieściu, miałem łyżwy i zamożnych kolegów, wszelkie przejawy sportu były w tych początkach lat trzydziestych treścią życia mojego pokolenia, tak więc znalazłem się kiedyś na korcie. Miałem wtedy czternaście lat – pamiętam przecież każdy szczegół tego dnia – było to na kortach przy ulicy Wareckiej, które zimą służyły za ślizgawkę. Przyszło nas kilku kolegów, aby obejrzeć wielkie spotkanie o mistrzostwo świata i okolic pomiędzy jedynymi w naszej klasie posiadaczami rakiet. Po pół godzinie śmiechu i kawałów zrzuciłem marynarkę i po raz pierwszy w życiu wziąłem do ręki rakietę. Miałem potem, w ręku najdroższe białe slazengery, w Wimbledonie, po morderczym półfinałowym spotkaniu, dostałem w prezencie rakietę od Perryego, ofiarowaną mu przez najwybitniejszego mistrza od Dunlopa – nic jednak nie da się porównać z przeżyciem, jakie stanowiło dla mnie ujęcie tej zwykłej „Fremy-Stelli”, taniej, tandetnej, prostackiej. Zdało mi się naraz, że uchwyt rakiety przedłuża moje własne ramię, że niewidzialne nity lutują mą prawą dłoń do drzewa rączki, że przedziwna siła wiąże nerwy mych palców z tym obojętnym jeszcze przed chwilą przedmiotem, który naraz, w sposób niezwykły, stał się jakby cząstką mnie samego, przedłużeniem mej własnej ręki. Rzecz jasna – nikogo nie olśniłem swą grą, byłem raczej pocieszny, nie mogłem trafić w piłkę i wzbudzałem śmiech jak każdy nieporadny nowicjusz, ale, rzecz osobliwa – każde uderzenie piłki miało głęboki rezonans w mym systemie nerwowym, transmitowane było przez ową dziwaczną spójnię nierealnych włókien, które łączyły mnie z trzymaną przeze mnie rakietą. Od tego dnia datuje się mój zabobonny kult rakiety, który towarzyszy mi do chwili obecnej. Miałem w swym życiu rakiety-przyjaciółki, rakiety-niewolnice, rakiety-oszustki i rakiety-wiarołomne – dziełem tych ostatnich były najboleśniejsze klęski – nigdy jednak nie zapomnę tej pierwszej w mym ręku, tak jak nie zapomina się pierwszego w życiu pocałunku.

Nazajutrz poprosiłem ojca o rakietę. Odniósł się do mej prośby życzliwie. Był solidnym, dobrze zarabiającym rzemieślnikiem i podobało mu się, że syn jego chce grać w tenisa. Marzył, abym został adwokatem, i zdawało mu się, że tenis jest pożytecznym szczeblem społecznego awansu, rodzajem korzennej przyprawy do przygotowywanego wykwintnego dania. Kupił mi rakietę i piłki, co było oczywistym powodem, że w trzy lata później nie zdałem matury. Odtąd bowiem moje dni przeszły tenisem jak ubranie zapachem naftaliny – każda godzina i minuta, o ile nie była poświęcona tenisowemu działaniu, kryła na swym dnie tenisowe myśli. Moje przedsenne marzenia dotyczyły wyłącznie tenisa; jeśli w nocy trapiły mnie freudowskie widziadła, to miałem tylko jeden wariant: śniło mi się wtedy, że nie mogę odbić piłki, krzyczałem we śnie i budziłem się, zlany zimnym potem. Nie wiem, czy zna pan z własnego doświadczenia taki stan koncentracji całej osobowości na jakimś przedmiocie lub działalności, nie wszystkim jest to dane. We mnie było to przemożne, silniejsze od wszystkiego, a wraz z tą obsesją zaczynał pęcznieć i wychylać się z poczwarkowej niezręczności mój wielki talent. Były to dni i miesiące, w czasie których biegałem wraz z kilku młodymi zapaleńcami po wszystkich kortach Warszawy. Nasze szkolne mundurki, zdarte tenisowe pantofle, zużyte piłki, koszule wysunięte w gorączce gry ze spodni, rozognione twarze i nieustanny entuzjazm jednały nam wszędzie sympatię i na pół ironiczne, na poły przyjazne uśmiechy. Starzy cyniczni trenerzy i dzierżawcy kortów, którzy niegdyś marzyli o karierze i mistrzowskich ty-tułach, a których sny roztopiły się w wódce i skonkretyzowały w paru złotych za godzinę gry z otyłymi córkami bogatych fabrykantów, patrzyli na nas z szyderczą czułością i pozwalali nam grać za pół ceny. Ich spojrzenia mówiły: „Głupie szczeniaki! Dali się wziąć na tę tenisową truciznę. My też zaczynaliśmy tak samo, tak samo wypruliśmy z siebie młodość w pogoni za piłką, całą siłę uczuć i nadziei włożyliśmy w nasz piorunujący – jak nam się wydawało – drive z forehandu i proszę, co teraz? Jedyną naszą radością jest para nowych zagranicznych pantofli, a dumą – zaproszenie na kolację z grubym dyrektorem banku, któremu pomogliśmy w uregulowaniu trawienia…” To rozgoryczenie czyniło ich tkliwymi, mimo pozorów męskiej szorstkości i opryskliwości. Niby to nabijając i śmiejąc się z nas ustawiali nam rękę i poprawiali styl, patrzyli przez palce na urwane kilkanaście minut gry ponad czas lub wykorzystywanie każdej chwili na wolnym korcie. O, korty warszawskie! – pan wybaczy ten odruch wzruszenia, lecz ich wspomnienie wyrywa mi zawsze cichy okrzyk z piersi… Leżały zazwyczaj w zupełnie nieoczekiwanych miejscach, co ustokrotniało w naszych sercach radość na ich widok. Mój Boże, jak niewielu, zapewne, pamięta dziś korty Jasińskiego na Nowym Świecie, leżące za kilku połączonymi podwórkami, w olbrzymiej studni, ocembrowanej z trzech stron potężnymi kamienicami… Któż pamięta dziś korty w głębokim parowie pomiędzy ulicą Książęcą a Frascati? My trafialiśmy wszędzie, wiedzeni szczurzym, chłopięcym instynktem dotarcia do każdego zakamarka. Wkrótce biłem bezapelacyjnie moich kolegów. W szerokich kołach towarzyskich młodzieży warszawskiej, w rozbieralni Agrykoli, na gimnazjalnym boisku „Giżyckiego”, na pauzach i w kuluarach „Batorego”, „Kreczmara”, „Władka Czwartego” zaczęła kiełkować moja tenisowa sława. Zostałem na drugi rok w VI klasie, ale za to w zaimprowizowanym na korcie parku Sobieskiego spotkaniu z mistrzem „Reja” rozniosłem tego ostatniego w oczach licznie zgromadzonych widzów obojga płci. Słodyczy tego zwycięstwa nie da się z niczym porównać – zdobycie przeze mnie mistrzostwa Danii było tanim winem owocowym po tym szampanie, który uderzył mi wtedy do głowy. Tego samego dnia – była to sobota – odbywał się wieczorek szkolny na pensji Królowej Jadwigi; kiedy wszedłem na salę, poczułem po raz pierwszy smak i potęgę sławy. To zostaje na całe życie. Ciemnooka Irenka w białym pensjonarskim kołnierzyku, dla której gotów byłem wtedy wszystko uczynić, utwierdziła mnie jeszcze w mym najnowszym życiowym doświadczeniu. Odtąd sława stała się mym wielkim pożąniem i moją wielką udręką, gdyż wkrótce dane mi było zrozumieć, jak trudną rzeczą jest dobry jej gatunek.

Niebawem trafiłem do klubu. Powie pan, że było to zakazane dla młodzieży szkolnej. Zgoda, warszawska „Legia”, klub o najsilniejszej sekcji tenisowej, mogła sobie pozwolić na zaopiekowanie się zdolnym uczniakiem i wziąć na siebie konflikt z nauczycielem gimnastyki jego gimnazjum. Zresztą szkoła przestawała powoli odgrywać zasadniczą rolę. Wiedziałem już, gdzie będą moje uniwersytety; na tarasie domku klubowego „Legii”, w chwili gdy grałem tam po raz pierwszy, siedziało kilku panów, którzy momentalnie wyrobili sobie analogiczne do mojego zdanie w tej sprawie. To byli znawcy, zaś istota sportowego znawstwa polega na uchwyceniu arcytrudnej do odszyfrowania proporcji pomiędzy ewentualnym rozwojem a możliwościami zawodnika. Ci, rozparci niedbale w wiklinowych fotelach, ludzie mieli, tak zwane „oko”. Siedział wśród nich doktor Manel wysoki, srebrnowłosy gentleman w białych flanelowych spodniach i granatowej marynarce – słynny w Europie kibic i koneser, który w życiu nie odbił piłki, a do którego zwracała się o rady jeszcze Zuzanna Lenglen i pisywał ciągle listy Austin. Patrząc wtedy spod przymrużonych powiek na moją szesnastoletnią sylwetkę, powiedział do kapitana teamu tenisowego „Legii”: – Ten smarkacz to wielki talent. Ma on w czubkach palców bezwiedną, instynktowną wiedzę o tenisie. Nie wolno wam wypuścić go z rąk, nawet za cenę wielkich ingerencji w jego młode życie. Nie wypuścili mnie. Zajął się mną najwybitniejszy trener tenisowy, uczeń Kożelucha. Omotał siecią treningów, zapraw, meczów sparringowych, w której poczułem się szczęśliwy. Kiedy jasnym się stało, że nie zrobię matury, w domu wybuchła piekielna awantura – myślałem, że ojciec rzuci się na mnie. Ale gdy w trzy dni później zdobyłem mistrzostwo Polski juniorów, mój biedny ojciec usiadł na starej pluszowej kanapie, cisnął oburącz skronie wpatrując się tępo w numer „Przeglądu Sportowego” z moją fotografią na pierwszej stronie. Przestał się orientować, stracił busolę swych ojcowskich zasad. Byłem tym szczerze zmartwiony, lecz uspokoiłem się nazajutrz, słysząc, jak ojciec krzyczy w sklepie na kogoś przez telefon: – Kłuzda. To moje nazwisko, K-ł-u-z-d-a, do licha, czy nie czytuje pan gazet!? Ze mną zaś działy się dziwne rzeczy, przechodziłem zasadniczy kryzys, krytyczny moment w każdej sportowej karierze. Uderzyły mi do głowy sukcesy. Zacząłem dbać o elegancję rakiet i shortów, pasjonowały mnie zagraniczne szaliki i rodzaj tenisowych pantofli. Wchodząc na pływalnię „Legii” w nieskazitelnie modnych slipach, chłonąłem pożądliwie zapach popularności. Łowiłem ów zabójczy szmer rozmów: – To Kłuzda, popatrz… Nadzieja polskiego tenisa… wielki talent! … mistrz Polski juniorów!… – zależało mi na tym szmerze tak samo, jak z drżeniem szukałem w gazetach swego nazwiska, umajonego superlatywami. Mój panie, wiele wspaniałych sportowych przeznaczeń zniszczyły gazety, te ampułki z najgorszym arszenikiem dla zdolnych wyrostków! Gdyby to zależało ode mnie, nie pozwoliłbym redakcjom zatrudniać jako reportera sportowego nikogo, kto nie przedstawi dyplomu doktora psychologii. Oczywiście – mój stan psychiczny znalazł wkrótce odbicie w mojej grze, która nabrała cech maniery.

Zacząłem grać na pokaz, przed startem do piłki myślałem błyskawicznie o efekcie gestu, układałem repertuar odbić na miarę wrażenia, jakie wywrę na widzach. Stanąłem naraz na niebezpiecznym rozdrożu. Wygrywałem nadal, to prawda, nosiłem bowiem w sobie ogromny talent jak w bajce o stoliczku, który się sam nakrywał; wystarczało jednak, abym uczynił kilka kroków w niewłaściwą stronę, a wszystko byłoby stracone. Moi opiekunowie i trenerzy łamali ręce, ale nic mi nie mogli pomóc; ich rzeczowe, szorstkie wymówki i nauki trafiały mi do przekonania, nie zdołały jednak uleczyć mnie z niedorzecznego spojrzenia na samego siebie – tej choroby zawodu, tak nieodłącznej od sportu jak rozedma płuc od pracy w hucie szkła. Kiedy stanąłem na progu zupełnej degrengolady, interweniował doktor Manel. Schodziłem z kortu pewnego wrześniowego popołudnia, owinięty swetrami i ręcznikami, z naręczem rakiet pod pachą, po ciężkich pięciu setach z długoletnim reprezentantem Polski w deblu. Wygrał ze mną, ale po morderczej walce, z której byłem bardziej dumny niż z jakiegokolwiek dotąd zwycięstwa – miałem przecież niecałe osiemnaście lat. Na werandzie stał doktor Manel; kiedy zbliżyłem się doń, wypuścił z ręki trzymane pudełko zapałek. Chciałem go minąć, ale zatrzymał mnie i rzekł: – Dobre wychowanie obowiązuje nawet mistrza Polski juniorów. Podnieś, chłopcze, te zapałki.

Podniosłem pudełko bez słowa. W owym „chłopcze”, na pół ciepłym, na poły pogardliwym, zawarty był cały stosunek tego wspaniałego człowieka do mnie, a jednocześnie – prawda o mojej właściwej pozycji. Musiałem wyglądać bardzo żałośnie, jak każdy strącony z wyżyn zarozumiałości w dolinę zrozumienia, gdyż doktor Manel dodał z ową nieopisaną wytwornością, która sprawia, że ludzie jego pokroju potrafią narzucać innym ludziom wyzbytą poufałości serdeczność wzajemnych stosunków: – Idź pod prysznic, Antolku, przebierz się, po czym poszukaj mnie w dolnym rogu prawej trybuny. Będę tam czekać na ciebie, paląc fajkę, a kiedy przyjdziesz – pogawędzimy o sprawach równie ważnych jak interesujących.

W kwadrans potem siedziałem obok doktora Manela, który ssał swój dunhillowski ustnik, obserwując z uwagą grę młodego, wysokiego mężczyzny w białych shortach i granatowym pulowerze. Była to czwarta rakieta Polski, znakomity stylista demonstrujący zawsze śliczny gatunek tenisa.

– Zwróć uwagę – odezwał się naraz doktor Manel, chociaż zadawałem sobie pytanie, czy w ogóle zauważył moje przybycie – na nieporównany wdzięk ruchów Zenona. Oceń należycie ów pełen harmonii, zręczności i siły skręt ciała przy serwie, kiedy linia nóg, przechył klatki piersiowej i rozrzut ramion są samym rytmem zwinnej, błyskotliwej radości życia, muzyką i porywającym rysunkiem gestu zarazem. Tu nie trzeba dodatków ani ornamentyki, tu celowość i umiejętność są zarazem pięknem i doskonałością formy. Widzisz – tenis jest jedyną grą w sporcie, w której nie ma walki wręcz; przeciwnik jest od ciebie oddzielony siatką i przestrzenią kortu, nabierając dzięki temu cech nieco abstrakcyjnych. Stąd w czasie gry zdany jesteś na większą refleksyjność, na lepsze uświadamianie sobie własnych myśli i miotających tobą uczuć. Stąd też cięższe brzemię nerwów w czasie ciężkich meczów, stąd łatwiejsze załamania i uleganie pokusom. Jest w tym czar wielkiej różnorodności przeżyć, ale i większe niebezpieczeństwo skrzywień, których i ty ostatnio padłeś ofiarą. Patrz, chłopcze jak Zenon pięknie gra, nie zamierzając wcale tego piękna, nie wiedząc o nim i nie myśląc o niczym innym, jak tylko o pokonaniu przeciwnika, patrz i zrozum to, w przeciwnym bowiem razie jesteś stracony dla tenisa.

Zrozumiałem to wtedy, a dziś rozumiem, co zawdzięczam Manelowi. Wtedy też zaczął się mój triumfalny pochód od sukcesu do sukcesu. W wieku lat dziewiętnastu zdobyłem mistrzostwo Polski Południowej. Na międzynarodowym turnieju w Wiedniu tego samego roku, uplasowałem się na trzecim miejscu, przy silnej międzynarodowej konkurencji. Prasa pisała o mnie: „Fenomenalnie utalentowany młody singlista! Człowiek – ściana! Polska gwiazda na firmamencie tenisowym Europy!” Siwowłosy włoski hrabia, przewodniczący europejskiej federacji tenisowej i główny sędzia turnieju, po szarpiącej nerwy półfinałowej rozgrywce z mistrzem Węgier starym weteranem kortów, którego pokonałem w pięciu setach (przy czym ostatni set publiczność oglądała na stojąco, a jeden z widzów uległ atakowi histerii, kiedy piłka wędrowała w ostrych przerzutach po kilkadziesiąt razy tam i z powrotem ponad siatką powiedział mi: – To była najbardziej imponująca walka talentu i instynktu przeciw rutynie i wiedzy. Twoja wrodzona żywiołowość, mój chłopcze, nie potrafi się jeszcze uwolnić od nieśmiałości i niedoświadczenia. Kiedy je pokonasz żyjąc jednocześnie jak mnich, odsuwając od siebie wszystko poza tenisem, wtedy pojawią się przed tobą laury Wimbledonu i najbardziej ekskluzywnych kortów Kalifornii i wystarczy, że wyciągniesz po nie rękę, a będą twoje. Zapamiętałem sobie te słowa. Nastąpiły miesiące w czasie których żyłem tenisem. Rezultaty były oczywiste. Zostałem pierwszym rezerwowym naszej ekipy daviscupowej w wieku dwudziestu lat. Kopenhaga, Budapeszt, Ostenda i Mentona – oto etapy turniejów międzynarodowych, na których sukces następował po sukcesie. Kolorowe kartki pocztowe zbiegały się na ulicy Bednarskiej ze wszystkich stron Europy, a zagraniczne żurnale obuwia, które zewsząd sumiennie przesyłałem, zdobiły wąziutkie okno zakładu szewskiego mojego ojca, epatując okoliczne ekspedientki i buchalterów.

Następny sezon zaczął się turniejem w Biarritz, obsadzonym silnie przez Amerykanów i Australijczyków. Zostałem tam wysłany jako jedyny Polak i doszedłem, mimo wszystko, do półfinału, budząc powszechną sensację. Po raz pierwszy zanotowany zostałem w angielskiej klasyfikacji, w trzeciej dziesiątce na świecie, co było niesłychanym wyróżnieniem. Na pożegnalnym bankiecie zbliżył się do mnie jakiś niepozorny, źle ogolony człowiek, ubrany licho i tandetnie. Czuć go było alkoholem, a jego blade oczy w zaczerwienionych obwódkach spoglądały krzywo nieżyczliwie, lecz z jakąś wzbudzającą litość melancholią. Akcent, z jakim mówił po francusku, wskazywał na Anglika. Nie przedstawił się, tylko rzekł: – Mam ochotę z panem porozmawiać. – Proszę bardzo – odparłem chłodno, urażony bezceremonialnością tak mało reprezentacyjnego osobnika, co najlepiej tłumaczy się moim młodym wiekiem – jestem do pana dyspozycji. – Więc wyjdźmy stąd. Znajdziemy sobie spokojniejsze miejsce do pogawędki.

Wydawało mi się, że salony recepcyjne kasyna w Biarritz są dość odpowiednim i wygodnym miejscem do rozmowy, ale nie wypadało się cofać. Wyszliśmy więc na Boulevard d’Atalaya; od zatoki wiała porywista, wilgotna, przejmująca do kości bryza, typowy kaprys Baskai, w której chwiały się rzadkie latarnie, jedyne światła wśród chmurnej, bezgwiezdnej nocy. Postawiłem kołnierz płaszcza i kroczyłem obok mojego dziwnego towarzysza, zadając sobie w duchu pytanie: w jaki sposób ten człeczyna o wyglądzie tracącego klientelę i upijającego się z tego powodu tapicera mógł znaleźć się na turniejowym bankiecie? – kiedy naraz rzekł on: – Zastanawia się pan, jakim cudem znalazłem się w kasynie. Zapewniam pana, że miałem zaproszenie.

Nie odpowiedziałem, zaskoczony trafnością uwagi; cóż zresztą mogłem powiedzieć? Szliśmy dość długo, dzielnica willowa została za nami, wreszcie doszliśmy do portu rybackiego. W wąskiej uliczce towarzysz mój pchnął jakieś drzwi i weszliśmy do zadymionej, rozwrzeszczanej knajpy, pełnej rybaków, szyprów, poławiaczy sardynek, w baskijskich beretach, prostytutek, pasiastych koszulek francuskich marynarzy z wojennej, oraz dźwięków mechanicznego pianina, ryczącego bez przerwy „Toujours 1’amour…”. Krępował mnie mój smoking, widoczny spod płaszcza, nikt tu jednak nie zwracał na to uwagi. Anglik poruszał się w tym miejscu z zupełną swobodą, znalazł natychmiast wolny stolik, jakiś łysy atleta w fartuchu starł z blatu tatuowanym ramieniem rozlane wino i spytał, czego sobie życzymy. Mój towarzysz zamówił gin, ja poprosiłem o piwo. – Rozumiem – rzekł Anglik – separacja od alkoholu. To panu nic nie pomoże i tak będzie pan kiedyś pił. – Panie – rzekłem szybko i szorstko – dość mam tego wszystkiego. Wyciąga mnie pan z kasyna po to, aby się bawić w niedowarzone przepowiednie. Kto pan w ogóle jest i czego pan chce? – Jestem obrazem pańskiej przyszłości, młody człowieku. Wiem, co cię czeka, albowiem niegdyś byłem tobą.

Zrobiło mi się nieswojo. „Wariat! – pomyślałem w pierwszej chwili – obłąkaniec na tle tenisa. Ładna historia!” Ale nie, ten człowiek nie był szaleńcem; ta sama niezdefiniowana siła, która prowadziła mnie za nim do tego stolika, nakazała mi przemożnie wierzyć jego słowom, wymawianym spokojnie i beznamiętnie, słowom równie niesamowitym i fantastycznym, jak urzekającym. – Niech mi pan wierzy młodzieńcze, że każdy z tych wspaniałych mężczyzn, tam, w kasynie, dałby wszystko, żeby się znaleźć w pańskiej sytuacji. Jestem biednym tenisowym diabłem i mówię tenisistom prawdę o nich samych. I panu też powiem, zanim skończy się butelka dżinu.

Nalał sobie szklaneczkę tego piekielnego płynu i wypił, jakby to była woda. Powoli traciłem poczucie rzeczywistości. „La pauvre diable” mogło oznaczać zarówno nędzarza, jak przedstawiciela złych mocy. – Skąd się pan tu wziął, w Biarritz? Na turnieju, a potem w kasynie? – Rozumiem – uśmiechnął się demonstrując zęby żółte i zepsute – zdezorientował pana mój wygląd. Cóż, minęły dni chwały. Ale nie ma ważkiej imprezy w europejskim sezonie, na którą nie byłbym zaproszony. O zaproszeniach na niektóre nawet sam decyduję. Chciałby pan zagrać na trawiastych kortach Wimbledonu, hę? – Aha, pan jest z brytyjskiego związku… – Bynajmniej. Mam mały warsztat naprawy rakiet na jednym z londyńskich przedmieść. Nowe naciągi dla amatorów i tak dalej. Lecz „Big Bill” Tilden, gdy przyjeżdża do Londynu, przesiaduje całymi godzinami u mnie, zaś prezes królewskiego stowarzyszenia lawn-tenisowego zaprasza mnie przed każdą ważną decyzją do swego klubu na kolację, mimo że ubieram się bardzo źle i piję o wiele za dużo, niż pozwalają na to regulaminy ekskluzywnych klubów na Pall Mall. Bo, widzi pan, ja się znam na tenisie. Kiedyś sam grałem, ale krótko. Zabłysłem jak meteor i rokowano mi największą karierę w dziejach tenisa. Nie zrobiłem tej kariery – lecz to inna historia. W każdym razie pan i ja jesteśmy jednej krwi, jak mawiał Kipling. Gdy tylko pana ujrzałem na korcie wzruszenie ścisnęło mi gardło. To byłem ja sprzed dwudziestu lat – jeżeli kiedykolwiek urodzili się dwaj ludzie z szóstym zmysłem do odbijania piłek, którego narządem jest rakieta, to ludźmi tymi jesteśmy my dwaj. Pan ma tenis w żyłach, w stawach, ścięgnach i korze mózgowej. Piłka szuka pana na korcie, a nie pan goni piłkę, jak to czynią wszyscy inni. Instynkt najkorzystniejszego ustawienia się jest tak panu właściwy jak to, co jest dane gołębiowi pocztowemu, aby go wieść właściwą drogą. Niebawem dojdzie pan do przekonania, że na pańskim szczeblu tenisowej potęgi umiejętność, kondycja i rutyna nie znaczą nic, że są to atrybuty tenisowych rzemieślników, bez względu na to, jakie mistrzowskie tytuły byłyby ich udziałem. Na pańskim stopniu wtajemniczenia rządzi już tylko instynkt i wszystkie nadprzyrodzone siły, skrystalizowane w przypadku. Mój Boże, jak łatwo się stać ich igraszką, a im wyżej wzbije się pan na poziomy tenisowego geniuszu, tym łatwiej spowodują one pana upadek. Pan jest Polakiem, młody człowieku, strzeż się tedy rozpaczy i alkoholu, bowiem z tymi rzeczami Polacy słabo na ogół dają sobie radę.

Byłem zaszokowany tymi słowami, chaotycznymi lecz pełnymi treści – chociaż bynajmniej nie przekonany. A już za żadną cenę nie chciałem wrażenia, jakie na mnie wywarły. – Więc co pan radzi? – spytałem z niepewnym uśmiechem po chwili milczenia – cóż czynić? Jak postępować?

Po raz pierwszy Anglik uśmiechnął się serdecznie ujmująco, z prawdziwą sympatią. – Widzę, że pan nie bierze moich słów poważnie. Może to i dobrze. Nie wyobraża pan sobie, jak bardzo pragnąłbym się w tym wypadku pomylić. Moje sądy były zawsze trafne, przestało mi to sprawiać satysfakcję a pan mi się podoba, mój chłopcze. Obawiam się jednak, że jestem skazany na słuszność. Dopił gin, zapłacił, ruszyliśmy ku wyjściu. Zaraz za progiem powiedział: – Gdy ci już nic nie pozostanie, kiedy znajdziesz się bez zdrowia i siły, bez sławy i przyjaciół, bez pieniędzy i nadziei – wtedy odszukaj mnie. Ale nigdy przedtem – tylko wtedy bowiem będziemy mogli usiąść do prawdziwej rozmowy o tenisie przy butelce starej whisky. Tymczasem – good luck… – znikł w ciemnościach tak nagle, jak się zjawił przede mną w kasynie. Nigdy nie miałem okazji rozmawiać z Tildenem ani z prezesem brytyjskiego Tennis Clubu, a pytani przeze mnie angielscy tenisici nie mieli pojęcia o tym człowieku. Nigdy nie spotkałem go w Wimbledonie mimo usilnych poszukiwań, zaś doktor Manel, kiedy spytałem go o słynnego tenisistę Anglika z początków lat dwudziestych, który zabłysnął jak meteor i równie szybko zgasł, popatrzał na mnie jakoś dziwnie i uciął rozmowę. Szybko zapomniałem o tym epizodzie, jak lawina przetaczały się przez moje dwudziestoletnie życie sukcesy na korcie, jak pozew mobilizacyjny wkroczyła w nie nagle Karolina. Raz tylko nawiedziło mnie, z niezwykłą siłą wspomnienie rozmowy w Biarritz. Było to podczas mego pierwszego pobytu w Wimbledonie; w eliminacjach drugiej rundy grałem z trzecią rakietą Szwecji, rudym, zwalistym olbrzymem o ramionach gorylej długości. Przegrywałem haniebnie. Szwed bił mnie kondycją, techniką, a nade wszystko ogromną siłą fizyczną, która dawała jego piłkom dynamikę artyleryjskich granatów. Dwa sety przegrałem gładko, w trzecim, przy stanie 5:2, Szwed ma trzy piłki meczowe. Dwie bronię dzięki błędom przeciwnika, trzecią – niezwykle ostry serw – łapię z trudem i idę za nią po desperacku do siatki.

W ułamku sekundy widzę, jak Szwed czeka na słabo odwróconą piłkę, ustawia się do straszliwego drive’u, którego uderzenie zdolne byłoby zabić wołu, czuję raczej niż dostrzegam tor piłki, wystrzelonej prosto w moją głowę, kulę się przy siatce w skurczu strachu, wystawiając na oślep obronnym gestem, rakietę ponad siebie, piłka odbija się od rakiety pod niezwykle ostrym kątem, kończąc bezapelacyjnie wymianę na moją korzyść. Za chwilę zaczynam grać jak z nut. Wyrównuję w gemach, Szwed jest wytrącony z równowagi, wygrywam seta i dwa następne przy zupełnym załamaniu nerwowym przeciwnika. W tłumie gratulujących wydaje mi się, że dostrzegam twarz mego dziwnego rozmówcy z Biarritz. Rzucam się w tę stronę, lecz jest to złudzenie, przy czym zachowanie moje wzbudza wśród obecnych obawy o stan moich nerwów. Zaś w nocy śni mi się zmięta, niechlujna twarz znad zalanego winem stolika, powtarzająca spoza butelki ginu: „A widzisz!… A widzisz!…”

Karolina zjawiła się w chwili, gdy sięgałem po rzecz najważniejszą – po mistrzostwo Polski. Była to szczupła dziewczyna o ciemnych włosach, smukłych nogach i szarych oczach. Nie grała w tenisa, z tej dziedziny interesowały ją tylko moje sukcesy i moja pozycja, nigdy zaś nie potrafiła wniknąć w to wszystko, co kryło się poza zwycięstwami, co było mną samym.

Kochała mnie, to prawda, znajdowała pełne upodobanie w mej młodzieńczej żywotności i sile, lecz w niczym nie potrafiła mi pomóc. Była mi wierna, lecz nade wszystko ceniła sobie powodzenie u innych mężczyzn, owe przelotne, jednodniowe konkiety i zachwyty, które łowiła z najwyższą satysfakcją w oczach każdego świeżo poznanego. Wiarołomna i prawa zarazem, przekonana o swojej subtelności i uczuciowości, a w gruncie rzeczy bezwzględna i trzeźwa, nie odegrała w mym życiu roli niszczącej, ale nie umiała podać mi ręki w chwili klęski. Oczywiście nie dostrzegałem tego wszystkiego tak, jak to widzę obecnie, oślepiała mnie nieszczęśliwa miłość, ten wyrostek robaczkowy w psychice każdego człowieka, ta krzywda niezasłużona, będąca udziałem każdego z nas; niebawem jednak życie miało mi ukazać prawdę. Klęska wisiała nad mą głową, złe moce rozpoczynały właśnie wokół mej postaci swą piekielną sarabandę. Złe moce w tenisie, ha… ha… ha…, a cóż to za chora fantazja może się dopatrywać jakichś nadprzyrodzonych igraszek wśród zalanych słońcem realiów świata kortów, białej flaneli, pełnych widzów trybun? A przecież jak nazwać to, co się zaczęło dziać ze mną? W mistrzostwach Polski zająłem drugie miejsce – było to duże osiągnięcie, rokujące świetne widoki na przyszłość. Ale sukces ten miał skazę: w półfinałowym spotkaniu, które wygrałem po pięciosetowym, trzygodzinnym boju z dotychczasową drugą rakietą Polski, zaszło kilka nieporozumień sędziowskich. Sędziowie liniowi nie mogli się zgodzić co do prawidłowości kilku ważnych, rozstrzygających piłek, publiczność podzieliła się na dwa obozy i zwycięstwo moje powitane zostało nie bez zastrzeżeń. W prasie były o tym wzmianki. Radość z tytułu wicemistrza zmącona została lekkim uczuciem niesmaku, tym bardziej że wiedziałem o swej rzeczywistej wyższości nad pokonanym przeciwnikiem. Sprawa poszła rychło w zapomnienie aż do chwili, gdy w meczu daviscupowym z Francją stała się rzecz następująca: grałem z młodym singlistą francuskiej ekipy, przystojnym, żywiołowym mężczyzną, na wypełnionych po brzegi kortach Roland Garros. Miałem swój dzień; piłka, jakby uwiązana na niewidocznej nitce, szła bezbłędnie tam wszędzie, gdzie kierował ją mój wzrok i moja ręka. Wygrałem pierwszego seta i prowadziłem wysoko w drugim, zwycięstwo moje nie ulegało dla nikogo wątpliwości, gdy naraz mój przeciwnik skręcił nogę. Nie było w tym żadnego pozerstwa, tak częstego na korcie, autentyczny wyraz bólu skrzywił mu jego miłą, ładną twarz. Ale odmówił zejścia z kortu i grał dalej. Mnie nie wolno było nic powiedzieć, ani nic uczynić, regulamin nakazuje w takich wypadkach grać. Poczułem rodzaj psychicznych mdłości, było mi niewypowiedzianie przykro i głupio, cała radość gry i walki, cały smak zwycięstwa zatruty został czymś gorzkim, a niezawinionym. Cokolwiek bym nie uczynił, byłoby źle, mój przeciwnik będzie miał zawsze rację. Jeśli wygram – będę brutalem, jeśli przegram – niedołęgą. Byłem człowiekiem pozbawionym nagle prawa wyboru, a więc wpadłem w najgroźniejszą zasadzkę moralną. Postanowiłem zagrać bardzo ostro, sądząc, że jest to najwłaściwszy sposób okazania szacunku dla przeciwnika; sprawiło to, że następny set był formalnością, ale za to schodząc z kortu, po raz pierwszy nie usłyszałem ani jednego oklasku. Przeszedłem do szatni ze spuszczoną głową, czując na plecach wrogie spojrzenia. Wieczorem wymknąłem się mym towarzyszom, usiadłem na barowym krzesełku jakiegoś bistro i po raz pierwszy w życiu wypiłem samotnie kilka kieliszków koniaku. Szukałem w nich pomocy dla rozwikłania gnębiących mnie zagadnień natury moralnej – znalazłem sztuczną wesołość i zapomnienie i to było najgorsze. Nazajutrz nie chciałem czytać gazet, wiedziałem co w nich znajdę, a przecież nie było w tym mojej winy. W Warszawie opowiedziałem o wszystkim Karolinie, o tym, co czułem, i o tym, czego się obawiałem. – Mój drogi – rzekła – postąpiłeś słusznie, w jedyny właściwy sposób.

Nagła fala niechęci zalała mi serce. Karolina nie rozumiała, że w mojej sytuacji żaden sposób postępowania nie był właściwy i że w tym właśnie tkwi-fa tragiczność. Jak zapach z nieodcyfrowanych sfer bytu rozbłysło w mej duszy wspomnienie Anglika z Biarritz.

Sezon, o którym mówię, upłynął pod znakiem niekończących się sukcesów. Grałem świetnie, wygrywałem zawsze i wszędzie, w meczach międzypaństwowych i w turniejach międzynarodowych, w kraju i za granicą. Były to jednak zawsze zwycięstwa ze skazą, cieniem, z jakimś „ale”. W Katowicach mylili się na moją korzyść sędziowie liniowi, w Brukseli, po zdobyciu przeze mnie zimowego mistrzostwa Belgii na krytych kortach, prasa zakwestionowała wymiar kortów, w Baden-Baden dwóch mych kolejnych przeciwników łamało w czasie gry rękę. W ten sposób wydzierano mi owoce zupełnie zasłużonych zwycięstw nad przeciwnikami, od których byłem niedwuznacznie lepszy; spadały na mnie niezawinione ciosy przed którymi nie mogłem się bronić. Jedno z angielskich pism sportowych, donosząc o mych sukcesach na Riwierze, nazwało to, co się wokół mnie działo „a dirty mystery” – brudną tajemnicą. Byłem bliski płaczu, kiedy mi pokazano to zdanie; zrozumiałem, że nieznany dziennikarz trafił w sedno sprawy. Było to zaraz po owym strasznym wypadku w Antibes, który związał mnie na zawsze z alkoholem. Grałem finałowy mecz z doskonałym Amerykaninem, notowanym na czwartej pozycji w klasyfikacji swego kraju. Był on faworytem w tym spotkaniu. Pierwszego seta wygrał po ciężkich zmaganiach, w drugim prowadziłem ja; byłem świetnie usposobiony, znalazłem skuteczny środek na szybką i silną grę mego przeciwnika, atakując równie agresywnie i ostro przy siatce, i wydawało mi się, że wywalczę zwycięstwo, gdy naraz stało się coś potwornego. Mój bardzo silny serw Amerykanin odwrócił dość miękko i poszedł do siatki, nie doszedł jednak i osunął się na ziemię. Piorunujący volley z połowy kortu, którego nie zdołał złapać na rakietę, trafił go w nasadę szyi, powodując natychmiastowy krwotok. Całą noc przesiedziałem w korytarzu szpitalnym, skąd poszedłem prosto do knajpy, gdy życiu Amerykanina przestało zagrażać niebezpieczeństwo. Cóż mogłem innego uczynić? Ja wiem, to zakrawa na zwykły powieściowy kicz, takie topienie nieszczęść w wódce, ale czy zastanawiał się pan kiedyś nad tym, ile racji tkwi w szmirowatych bulwarowych piosenkach o miłości, ile życiowej prawdy wyrażają nieudolnymi słowami różne: „Pamiętam twoje oczy dzikie…” lub: „I zawsze będzie czegoś ci brak…”. Te niezręczne, śmieszne w swej lichocie zdania mają dla człowieka uległego miłości jasne i doniosłe znaczenie. Alkohol i miłość – najbardziej atrakcyjny sztafaż rzeczy ciekawych – miałem wkrótce zaznać jego uroku w pełni, albowiem Karolina wyszła niebawem za mąż za pewnego bogatego przemysłowca. Nie wiem, co ją do tego skłoniło, być może zagęszczająca się wokół mojej osoby odrażająca atmosfera, może po prostu przestała mnie kochać, a może nigdy nie kochała. Dla mnie był to wstrząsający cios. Powiedziała mi na pożegnanie: – Nie obawiam się o ciebie, dasz sobie radę w życiu. Jesteś mocny, mądry, utalentowany, masz wszystko przed sobą.

Te słowa osłodziły mi trochę rozstanie, albowiem od dawna nie słyszałem tak głupich i beztreściwych słów. Ich nicość była mi pociechą w tej chwili właśnie, gdy byłem słabszy, bardziej niż kiedykolwiek przerażony i zdezorientowany. Pozostawał tenis, o którym wiedziałem już dobrze, że prowadzi mnie w przepaść. Popadłem w dziwny stan duszy: bałem się gry i nie mogłem bez niej żyć. W ciągu bezsennych, topionych w alkoholu nocy przysięgałem sobie tysiąckrotnie, że nie wezmę więcej rakiety do ręki – rano wymykałem się chyłkiem, jakby tropiony przez kogoś, na korty, na które wchodziłem pełen obrzydzenia do samego siebie, jak do palarni opium. Wódka niosła ze sobą nieoczekiwane skutki, pod jej wpływem sięgnąłem po książki. Zacząłem od Claude Farrère’a i Choromańskiego, ale już wkrótce zapędziłem się w Norwida i świętego Augustyna. Dziwne, co? Te przesycone wódką noce miały w sobie jakąś orgiastyczność najbardziej nieoczekiwanego gatunku: spirytusowy płomień, który rozpalał mi mózg, rozjaśniał jednocześnie stronice książek. Leżałem w kręgu lampy na tapczanie, piłem i czytałem. Czy szukałem w książkach jakichś odpowiedzi? Raczej nie – zresztą, nie wiem. Dość, że kiedy przeczytałem w jednej z rozpraw filozoficznych te słowa: „A jednak musimy sobie powiedzieć, że człowiek nie jest Bogiem i że bez uznania tajemnicy mowy być nie może o obiektywizmie…” – poczułem się nieco uspokojony i podniesiony na duchu. Niedługo trwała ta ulga, gdyż niebawem zabiłem człowieka. Wiem, co chce pan teraz powiedzieć, a raczej wykrzyknąć, rozumiem, że przerażenie walczy w panu ze zdumieniem i pożądaniem odpowiedzi na pytanie: jak to się stało, że nikt o tym nie wiedział, że gazety, opinia, plotki nawet nie odegrały w tej sprawie żadnej roli? To proste – miała ona tak tragiczny posmak, że musiała zostać zatuszowana bez reszty. Widzi pan, ja miałem wroga śmiertelnego, gotowego na wszystko wroga, którego głębię nienawiści do mnie znałem tylko ja, być może – on sam. Nienawidził mnie zaś za to, że posiadałem wszystko, co jemu było odmówione: był to doskonały tenisista-wyrobnik, uparty rzemieślnik bez krzty talentu i polotu, który żmudną, pełną udręk i morderczych wyrzeczeń pracą zdołał po wielu latach osiągnąć to, co dawała mi jedna chwila, jeden przebłysk mego talentu, jeden odruch wrodzonego instynktu. Kochał tenis całą siłą gigantycznego wkładu pracy, jakiego dokonał, aby osiągnąć swą dobrą, choć nie czołową pozycję w polskiej klasyfikacji. Marzeniem jego życia było wygrać ze mną, którego nienawidził, było to jednak marzenie nieziszczalne, wobec czego zaczął mi szkodzić; czynił to finezyjnie, zręcznie i z takim mistrzostwem, na jakie zdobyć się może tylko wysokiej klasy namiętna nienawiść. Wreszcie stała się rzecz groźna: człowiek ten wpadł na trop mego nałogu. Wiedziony jakąś szatańską intuicją przyszedł do mnie o trzeciej nad ranem i zastał mnie w domu samego i kompletnie pijanego. Nazajutrz, na kortach, zaproponował towarzyską partię debla, śledząc czujnie każdy mój gest. Przystałem niechętnie – zagraliśmy razem, mając za przeciwników reprezentacyjną parę Polski. Grał wtedy znakomicie, jak nigdy w życiu – jednocześnie czułem jego wzrok, wwiercający się we mnie; bezustannie; najwidoczniej doznawał rozkoszy myśliwego, który za chwilę strzeli pewnie i bez pudła do zagonionej, upadającej ze zmęczenia zwierzyny. Mylił się, ale nie to było najgorsze. Najgorsze stało się, kiedy odwracając błyskawicznym forehandem piłkę z głębi kortu, trafiłem go, pochylonego przy siatce w kark. Zatoczył się, ale nie upadł, roztarł miejsce i grał dalej. Po grze robił cienkie i subtelne aluzje do wizyty u mnie, dając mi do zrozumienia, że wie wszystko i że ma mnie w ręku. W nocy został przewieziony do szpitala z wstrząsem podstawy czaszki i zapaleniem mózgu. Umarł po trzech dniach, nieodzyskawszy przytomności. Wyjechałem z Warszawy, wsiadłszy do pierwszego lepszego pociągu po trzech nocach nieprzytomnego pijaństwa. Następne dni stanowią kompletną lukę, białą plamę pamięci. Wiem tylko, że zostałem odnaleziony przez doktora Manela na dworcu w Radomiu, w łachmanach i cuchnący alkoholem, śpiący jak ostatni włóczęga na ławce w dworcowej poczekalni. Otworzyłem wtedy leniwie zaropiałe powieki, ujrzałem bladą z wrażenia twarz doktora i usłyszałem jego schrypły ze wzruszenia głos: – To nie twoja wina, Anatolu. Możesz wracać. Uczyniliśmy wszystko co trzeba w takim wypadku uczynić. Musisz mi tylko przyrzec, że już nigdy w życiu nie weźmiesz do ręki rakiety.

Wtedy zrozumiałem, że doktor Manel wie wszystko, absolutnie i bez reszty to wszystko, co się działo we mnie i wokół mnie. Pojąłem, że chce mnie ratować przede mną samym, przed ciemnymi potęgami, tkwiącymi we mnie i w moim losie. Odpowiedziałem: – Przyrzekam. I dziękuję panu za to, że pan tego ode mnie zażądał. – W dwa tygodnie potem wybuchła wojna i wszystko utonęło w wydarzeniach o największym wymiarze.

W butelce zostało jeszcze trochę calvadosu. Nalałem sobie szybko do długiej szklanki po kruszonie i równie szybko wypiłem. Kłuzda uśmiechnął się, ale nic nie powiedział. Palił wolno papierosa, zaciągając się głęboko.

Na taras wszedł krępy, mocno zbudowany pan o ciemnych, siwiejących włosach i krwistej cerze czerstwego Francuza, któremu dobrze służą jeziora i wina, wypijane przy każdym posiłku. Był ubrany w szare spodnie z flaneli i biały pulower; przechodząc obok naszego stolika stanął naraz jak wryty.

– Nom de Dieu!… – zaczął wskazując palcem na Kłuzdę i dławiąc się potokiem słów, które momentalnie wypełniły mu usta – przecież… no nie!… no tak!… Pan jest?… Ależ naturalnie – to Kłuzda, wielki Kłuzda! To pan! Jakże się cieszę! Poznaje mnie pan, prawda?

Kłuzda wstał i podał mu rękę.

– Ależ tak, poznaję pana… – powiedział z miłym uśmiechem, który dowodził, że nie ma zielonego pojęcia, z kim rozmawia – poznaję pana, panie…

– Fraise. Jean Fraise z paryskiego Racing Clubu. Przecież pamięta pan…

– Pamiętam, pamiętam… – mówił Kłuzda z głębokim namysłem, z którego wynikało, że nic absolutnie nie pamięta. Były to zresztą ostatnie słowa Kłuzdy, gdyż za chwilę Francuz zapanował nad nami niepodzielnie. Wyrzucał z siebie wyrazy z szybkością karabinu maszynowego, zadawał dziesiątki pytań, odpowiadając sam sobie na większość z nich. Interesowało go, jak Kłuzda przebył wojnę, co się z nim działo, dlaczego tak źle wygląda, czy się ożenił, czy ma dzieci, kto zginął z jego rodziny, co robi w tej chwili na Riwierze, jakie ma zamiary, czy potrzebuje pieniędzy, czy zamierza brać udział w nadchodzących turniejach. Na to ostatnie pytanie Kłuzda odpowiedział tak krótkim i suchym „nie”, że Francuza zastopowało na moment. Szybko jednak przyszedł do siebie i znów rzucił się na Kłuzdę z bezmierną żałością w głosie:

– Ależ monsieur Kłuzda, jak tak można, tu się teraz kroi championat na światową skalę, przyjeżdżają zawodnicy z Paryża, a także Amerykanie i południowi Afrykańczycy. Pański udział byłby prawdziwą ozdobą, solą tej znakomitej potrawy, a jeśli chodzi o inne rzeczy, to ja rozumiem, Warszawa zdruzgotana przez tych salauds nazi, ale ja jestem w komitecie organizacyjnym, proszę się o nic nie troszczyć, pan rozumie, dla nas to będzie wielki zaszczyt ponieść pewne koszta…

– Nie, panie Fraise, niestety, nic się nie da zrobić. Przez prawie trzy godziny wyjaśniałem temu panu, dlaczego nie gram w tenisa, i jestem już trochę zmęczony wyjaśnieniami. Chętnie przyjdę popatrzyć, o ile da mi pan wolny bilet wstępu i o ile jeszcze będę w Y, ale nic ponadto, drogi panie Fraise. Kelner – zawołał – chciałbym zapłacić.

Nie pozwolił mi uregulować całego rachunku i zapłacił za calvados. Fraise atakował dalej bez powodzenia. Wreszcie zrezygnowany rzekł:
– Panie Kłuzda, proszę mi przynajmniej zostawić swój adres, tak na wszelki wypadek…

– Ja… nie mam adresu – odparł cicho Kłuzda. I dodał po polsku w moją stronę: – Proszę mi wierzyć, to nie jest poza, to jest prawda.

Pożegnał się i szybko wyszedł. Zostałem sam z Fraisem, który był człowiekiem inteligentnym i szybko zrozumiał, że stał się naraz świadkiem spraw trudnych i skomplikowanych. Oględnie poinformowałem go o tym, że Anatol Kłuzda, świetny polski tenisista o światowej sławie, przestał grać w tenisa na skutek pewnych, bliżej nie znanych szerszej opinii przyczyn osobistych. Fraise węszył sensację, był niezmiernie ciekaw szczegółów i indagował mnie dość bezceremonialnie a wnikliwie, jak zorientowany fachowiec. Rozstaliśmy się jako dobrzy znajomi, przy czym Fraise pragnął koniecznie umówić się ze mną na następną pogawędkę, licząc widocznie na odstępstwa od mej powściągliwości.

Przez kilka dni nie miałem żadnych wiadomości o Kłuzdzie, myślałem, że opuścił Y. Szukać go nie miało sensu w tym czasie, gdy cała Europa przypominała gwałtownie przemeblowywane mieszkanie, a miliony ludzi żyły w stanie nieustannej przeprowadzki. Wreszcie którejś nocy zbudziło mnie natarczywe pukanie do drzwi mojego pokoju. Zerwałem się z łóżka – zegarek, na który rzuciłem okiem, wskazywał piątą rano – narzuciłem szlafrok i otworzyłem; przede mną stał Kłuzda. Twarz miał bardzo bladą i zmiętą, wyglądał jak po długotrwałym pijaństwie, czuć było odeń wódkę. Uśmiechnął się nieprzyjemnie i rzekł:

– Bardzo przepraszam, że tak rano. Zbudziłem pana?

– Oczywiście, ale nie szkodzi. Niech pan siada. Gdzie się pan podziewał? – Usiadł, zapalił papierosa i zaczął bez wstępów.

– Będę musiał poprosić pana o pożyczkę. Zmieniłem zamiary, startuję w tym turnieju, o którym mówił Fraise.

Niedbały na pozór ton Kłuzdy, z jakim wypowiadał te arcyważkie słowa, miały w sobie akcenty tragiczne. Dreszcz przeleciał mi po plecach; może to gwałtowne przebudzenie, a może niezwykłość sytuacji ścisnęła mi gardło i serce owym zimnym skurczem, którego doznajemy wobec rzeczy wielkich.

– A pańskie przyrzeczenie na radomskim dworcu? – rzekłem cicho.

– Proszę się ubrać – powiedział Kłuzda – chcę panu coś pokazać, co znajduje się dość daleko od tego hotelu, za daleko na spacer w szlafroku. A jeśli chodzi o przyrzeczenie – dodał cedząc wolno słowa – to jestem od niego zwolniony. Nie zdążyłem tego panu wtedy opowiedzieć, zanim zjawił się Fraise, dokończę więc dzisiaj.

Ubrałem się szybko i wyszliśmy – odprowadzani podejrzliwym okiem nocnego portiera mego hotelu – prosto w prześliczny śródziemnomorski brzask dnia. Kłuzda prowadził mnie szybkim krokiem w stronę starej, zapuszczonej, ubogiej dzielnicy miasta. Nie zdradzał ochoty do rozmowy, na moje pytania odpowiadał krótko i niechętnie. Po kwadransie zatrzymał się w wąskiej uliczce przed małym, nędznym sklepem komisowym, zamkniętym o tej porze na cztery spusty. Poza okratowaną szybą, wśród starych aparatów fotograficznych, zakurzonej porcelany, fuzji myśliwskich i książek leżała rakieta tenisowa. Była to bardzo ładna rakieta, o smukłej lecz mocnej szyjce, nad którą wyraźnie widniała marka „Maxplay”, nie zniszczona, widać mało używana.

– To moja rakieta – wskazał palcem Kłuzda – są na niej jeszcze moje inicjały, była specjalnie dla mnie zrobiona przez specjalistów od Dunlopa.

– Skąd pan wie?

– Oczywiście poznałem ją od razu. Byłem także wczoraj w tym sklepie, żeby się upewnić. To ta sama. Stary Włoch, właściciel sklepu, powiedział mi, że ta rakieta przynosi nieszczęście. Zostawił ją pewien Meksykanin, który przegrał cały swój majątek w miejscowym kasynie i popełnił samobójstwo. Znaleziono przy nim kwit komisowy i w ten sposób obecnie rakieta nie należy do nikogo. Oddając ją tutaj Meksykanin ów miał powiedzieć: „To jest piekielny przedmiot. Wiem o tym dobrze od jej poprzedniego posiadacza, który uderzył się nią w kolano tak fatalnie, że wywiązał się stan zapalny i facet stracił nogę. Mnie też wyrządziła kilka świństw, nie chcę jej więcej wziąć do ręki…” To by się zgadzało z moimi doświadczeniami. Ten podły zlepek wypolerowanego drewna i zwierzęcych jelit miałem w ręku w chwili wypadku z owym młodym Amerykaninem w Antibes. Natychmiast po tym zdarzeniu sprzedałem ją jakiemuś Norwegowi, który skakał ze szczęścia, kupując za psie pieniądze tak świetny sprzęt. Nie wiem, co się z nim stało, ale przypuszczam, że nic dobrego. Mam wstręt do tego „Maxplay’a”, mało, obawiam się go i dlatego zagram nim w nadchodzącym turnieju. Trzeba przerwać jego złą wędrówkę po świecie, bez względu na to, co się ze mną stanie.

Zrozumiałem. To miała być wspaniała ekspiacja, pogłębiona o nieprzytomne ryzyko. W obecnej sytuacji Kłuzdy niewiele już było gorszych ewentualności od jego własnego losu, a te, które pozostawały, nosiły charakter rozwiązań ostatecznych.

– A pańskie przyrzeczenie? – spytałem po raz drugi tego ranka.

– Widzi pan, w Powstaniu biłem się w okolicach placu Teatralnego, w tej dzielnicy mieszkał doktor Manel. Spotkałem go w jednej z piwnic. Był smutny i zrezygnowany, ale nie złamany, miał wielodniowy zarost na twarzy, lecz nie stracił nic ze szlachetnego wykwintu swego sposobu bycia. Rozmawialiśmy krótko i serdecznie, parę minut zaledwie, mój oddział wychodził na pozycje. Zdążył mi jednak powiedzieć: „Nad twoją głową, chłopcze, sprzysięgły się złe moce. Gdy będziesz w moim wieku, uwierzysz w ich rzeczywistość, ale mimo wszystko – wiedz o tym – człowiek sam wykuwa swój los. Spróbuj się jeszcze raz z nim zmierzyć, jeśli uznasz, że nadeszła odpowiednia chwila. Może uda ci się zwyciężyć i ocalić to, co sam w sobie kochasz najbardziej…” Były to ostatnie jego słowa, w kilka godzin później bomba lotnicza zdruzgotała dom, zasypując piwnice, z których nikt nie wyszedł żywy. Otóż ta chwila, o której mówił Manel, nadeszła. I dlatego proszę pana o kilkaset franków na wykupienie tej rakiety.

Wyjąłem banknot z kieszeni i podałem mu. Podziękował, pożegnał się obojętnie, zawrócił na pięcie i zniknął w jednej z krzywych, bocznych uliczek.

W kilka dni później otrzymałem zaproszenie do loży na otwarcie pierwszego po wojnie turnieju tenisowego w Y. Ogarnęła mnie jakaś dziwna gorączka; całą noc, poprzedzającą dzień otwarcia, męczyłem się bezsennie, byłem przejęty i podniecony, jakby turniej ów stanowił coś niezmiernie dla mnie ważkiego i rozstrzygającego. Drżały mi ręce, kiedy przed pójściem na korty wiązałem krawat.

W loży obok mnie siedziało dwóch angielskich pułkowników – jeden mały i chuderlawy, drugi gruby i pocący się niemiłosiernie w promieniach śródziemnomorskiego słońca. Niedziela była piękna jak rzadko, tłumy widzów, przeważnie w mundurach, pokryły stoki trybun centralnego kortu. Mer miasta Y wygłosił emfatyczne przemówienie, w którym przypomniał heroiczne boje tenisowe, toczone niegdyś przez różnych asów na tychże kortach, i zakończył apostrofą o pełnej chwały, nieśmiertelnej Francji, ojczyźnie Joanny d’Arc. Speaker odczytał listę spotkań dnia: w pierwszej parze na centralnym korcie grał Kłuzda z młodym, wysoko notowanym singlistą paryskim. Był to zaszczyt, wyróżnienie, a może tylko wyczucie sensacji, jakie w nieoczekiwany sposób przejawił komitet organizacyjny turnieju. Siedzieli w nim widać dobrzy specjaliści, pamiętający przedwojenne wyczyny Polaka. Nazwisko Kłuzdy nieobce było także widzom: kiedy speaker dodał przy nim „mistrz Polski w grze pojedynczej panów na rok 1939”, lekki szmer przebiegł po trybunach, a siedzący w sąsiedniej loży oficer amerykański rzekł do swej towarzyszki:

– Widziałem przed wojną tego chłopaka. Pokazał on tak wspaniałą grę w defensywie, jakiej nigdy przedtem ani nigdy potem nie zdarzyło mi się zobaczyć.

Przeciwnik Kłuzdy był wysokim, mocno zbudowanym młodym człowiekiem o szerokiej klatce piersiowej. Kłuzda, smukły i drobniejszy, wyglądał przedziwnie młodo, gdy wchodzili razem na kort, owinięci w pulowery i ręczniki, z naręczem rakiet w ramionach. Francuz uśmiechał się przyjemnie i młodzieńczo, rozmawiając z sędzią i prowadzącym zawody prezesem miejscowego klubu; Kłuzda natychmiast wyłuskał mnie wzrokiem z tłumu, uśmiechnął się jakoś po polsku i prawą ręką wykonał ów arcywarszawski gest zgiętym przedramieniem i z wysuniętym na bok łokciem, mającym oznaczać, że wszystko jest w niebywałym porządku. Uśmiechnąłem się w odpowiedzi, dodając ten sam gest, co wywołało zdziwioną dezaprobatę moich angielskich sąsiądów. Serce jednak ścisnęło mi się nieoczekiwanie, jakby nie wszystko było w tak zupełnym porządku. Już od pierwszych piłek widać było, że Francuz jest groźnym przeciwnikiem i przedstawicielem najnowszego, ofensywnego, bazującego na sile fizycznej stylu gry. Wraz z piekielnie silnym i szybkim serwem pruł – jak biała błyskawica – do siatki, wyłapywał w fantastycznym rozrzucie całego ciała, usiłującą go minąć piłkę i kończył ją bezapelacyjnie. Przez pięć pierwszych gemów Kłuzda nie istniał na korcie. Rozczarowanie wzbierało na trybunach, jak nadciągający deszcz. Byłem wściekły na siebie i przerażony zarazem; wyrzucałem sobie, że tkwiąc przez cały czas w urzekającej atmosferze, jaką wytwarzał wokół siebie Kłuzda, zapomniałem o najważniejszych w sporcie prawach treningu i kondycji. Przecież to był bezgraniczny nonsens zgodzić się bez protestu na jego udział w normalnym, ciężkim i silnie obsadzonym turnieju po sześciu latach kompletnej separacji od tenisa. To zakrawało na groteskę i szmirę zarazem.

W ostatnim gemie nawiązała się krótka walka rozstrzygnięta przez Francuza na jego korzyść, i w ten sposób Kłuzda przegrał gładko seta. W przerwie Kłuzda, podszedł do mojej loży. Ze zdumieniem zauważyłem zupełny niemal brak zmęczenia na jego twarzy, był tylko lekko spocony.

– No i co? – spytał. Natychmiast też poczułem bijącą odeń woń alkoholu.

– Tego się mogłem spodziewać – zgrzytnąłem panując nad sobą – nie dość, że stał się pan tu bohaterein smutnej komedii, zgadzając się na start po tylu latach absencji, ale jeszcze jest pan pijany!

– Mówi pan głupstwa – uśmiechnął się bez urazy – nie jestem pijany, mam tylko za sobą nieprzespaną noc. Rozmawiałem przez wiele godzin z tą rakietą i wypiłem kilka kieliszków nad ranem, aby się rozgrzać. Zresztą zobaczy pan, co tu się zaraz będzie działo.

Powiało niesamowitością i szaleństwem. W słoneczne, kolorowe popołudnie, wśród tłumu ludzi, poczułem jakiś mroczny dreszcz, jak na upiornych filmach o nocnych, zasnutych deszczem i mgłą zamczyskach.

Nagle znów stało się jasno, mimo że na korcie zaczęły się rozgrywać rzeczy naprawdę niesamowite. Huraganowe ataki Francuza natrafiły naraz na ścianę. Szatańskie skróty, piorunujące volleye o sile i szybkości odrzutowego pocisku, nieprawdopodobne smashe, zdolne wybić dziurę w korcie – wszystko to natrafiało u końca swego toru na rakietę Kłuzdy ustawioną tak właśnie, jak trzeba do skończenia piłki. Zdawało się, że cały korpus Kłuzdy w nieprzytomnym skręcie leci za rakietą ciągniętą w przestrzeń przez magiczną siłę. Zjadliwe, wijące się po ziemi piłki znajdowały tę rakietę na ułamek dziesiętny sekundy przed ponownym dotknięciem kortu; odwracane z tych straceńczych pozycji lądowały nieomylnie o kilka milimetrów od linii rogów po przeciwległej stronie. Francuz szalał, dawał z siebie maksimum pasji i umiejętności, grał najlepszy mecz w swoim życiu, raz po raz zrywał się do gigantycznych ataków, pomnożonych tysiąckrotnie przez siłę namiętnej młodości – lecz rakieta Kłuzdy była wszędzie, każdy atak rozbijał się o coś nie do przebycia i siły atakującego kruszały, nikły, rozpływały się jak fale powietrza sprężonego w burzę, która nic nie poradzi skalnemu murowi. Przy stanie 5:1 dla Kłuzdy Francuz rozpaczliwie poderwał się raz jeszcze do walki, ale był to ostatni zryw heroizmu raczej niż możliwości; publiczność wstała z miejsc, cisza zapanowała jak na pogrzebie – ciszę rozerwał za chwilę gwiżdżący drive setowej piłki, która strzeliła z ramienia Kłuzdy, i – grzmot oklasków. Znalazł się naraz przy mnie Fraise, rozgorączkowany i zachłystujący się tysiącem słów jednocześnie, moi angielscy sąsiedzi powtarzali na przemian: „Wspaniale!” i „Znakomicie!”. Kłuzda, zmieniając stronę, zatrzymał się przy mnie. Wycierał twarz ręcznikiem.

– Ta rakieta jest zaczarowana. To ona gra, a nie ja – rzekł spokojnie i poważnie. Oczy miał przytomne i smutne.

Poczułem naraz przypływ strachu i chęć ucieczki, jak człowiek wplątany w tajemnicę, której nie chciał znać i której się bał. Kłuzda odszedł na kort i zostałem sam ze swoją wiedzą, jedyny wśród tego tłumu, widzącego tylko najzewnętrzniejszą stronę rzeczy, przykuty niewidzialnym nitem do krzesła.

Dwa następne sety były prostą formalnością, naprzeciw Kłuzdy walczył już cień zawodnika sprzed godziny, znikome resztki żywiołowości, uśmiechające się tylko z podziwem po każdym udanym zagraniu przeciwnika. Ostateczne zwycięstwo Polaka było czymś tak oczywistym, że nie wywołało nawet owacji.

Punkt kulminacyjny widowiskowej frenezji leżał w drugim secie.

Siedziałem, otępiały z wysiłku nerwów, pośród zemocjonowanego i komentującego tłumu. Nie spuszczałem oka z Kłuzdy, otoczonego przez dziennikarzy, organizatorów, ciekawskich. Naraz ujrzałem, jak do grupy dopadł Fraise, blady i roztrzęsiony, krzyknął coś, po czym wszyscy rzucili się w stronę domku klubowego. Poderwałem się jak w transie – coś sformułowało mi w duszy dwa wyrazy: „Stało się! Stało się!… – powtarzane jękliwie jak na zepsutej płycie – i zacząłem przepychać się ku szatniom. Walczyłem z tłumem jak w koszmarnym śnie; już osiągałem taras, gdy ktoś złapał mnie za ramię i tuż przy swoje twarzy poczułem raczej niż ujrzałem nalaną twarz i zwisający wąsik właściciela bistro z Avenue de la Gare, entuzjasty tenisa.

– Cudownie! – zachłystywał się zachwytem, obejmując mnie wpół. – Genialne! Niech pan z nim potem przyjdzie, stawiam całą ciężarówkę najdroższej przedwojennej whisky!…

– Puść pan, słyszysz!… Do cholery, puść bo… – pchnąłem go gwałtownie ramieniem w pierś i skoczyłem na taras.

Przebiegłem restaurację i wpadłem do męskiej rozbieralni. Było tu mnóstwo ludzi, otaczających ławkę, na której leżał rozciągnięty jakiś biały kształt. Zdołałem zauważyć poszczególne elementy obrazu: stetoskop lekarski, przyłożony do czyjejś piersi, plamę krwi na podłodze, blade twarze stojących wkoło – to było wszystko. W głowie łomotało mi jedno: Kłuzda! Tu go nie było. Szarpnąłem najbliżej stojącego:

– Gdzie jest Kłuzda?

Nie wiedział. Nikt nie wiedział. Rzuciłem się w korytarz prowadzący do kabin i natrysków – było tu pusto i cicho. Pobiegłem aż do końca i już miałem wracać, gdy spoza zamkniętych drzwi umywalni usłyszałem cichy jęk.

– Otworzyć! – krzyknąłem po polsku. – Otworzyć! Natychmiast otwórz, ty durniu, idioto! Otwórz, bo…

Nie zmyliła mnie nagła cisza. Odbiłem się od przeciwległej ściany i rąbnąłem ramieniem w drzwi. Lakierowana dykta puściła od razu i siła rozpędu wrzuciła mnie na środek toalety. Kłuzda stał oparty o ścianę, z rakietą w ręku. Był już przebrany w swe unrowskie ciuchy, wyglądał jak pijany włóczęga. Oczy miał przymrużone, a w kącikach ust pianę. Rzekł:

– Po co ta cała awantura? Po co te warszawskie zwyczaje? Niech się pan ode mnie odczepi, dobrze?…

– Co się z panem dzieje na litość boską, niech pan skończy raz na zawsze z tymi fanaberiami, Kłuzda… – schwyciłem go za ramię, ale odepchnął mnie silnie. Pociągnął lekko palcami po naciągu. Struny wydały niebywały, niesamowity jęk, zupełnie jak płacz złego dziecka. Włosy zjeżyły mi się na głowie.

– Skończę – powiedział Kłuzda z nieprzytomnym uśmiechem – zaraz skończę z tym piekielnym narzędziem nieszczęścia, z tym diabelskim prezentem. Niech pan będzie spokojny, zaraz…

Schwycił nagle oburącz rakietę i zaczął tłuc nią z potworną siłą w muszlę pisuaru. Trzask pękającego drzewa zmieszał się z ohydnym jękiem jakiegoś mordowanego stwora. Ogarnął mnie lepki, wstrętny lęk, nie mogłem się jednak ruszyć z miejsca. To potworne skomlenie dartych strun zdawało się doprowadzać Kłuzdę do szału. Mełł w ustach jakieś obelżywe polskie i francuskie przekleństwa, kopał i deptał strzępy drzewa i naciągu. Wreszcie odepchnął wszystko nogą, obciągnął marynarkę i zbliżył się do mnie.

– Pana mam dość – rzekł spokojnie i arogancko – proszę się raz na zawsze przestać mną zajmować i dać mi święty spokój.

I wyszedł z toalety opanowanym krokiem.

Na uginających się kolanach dotarłem do klubowego baru, gdzie wypiłem szybko dwa koniaki. Musiałem być bardzo blady, gdyż barman powiedział:

– Ale pana wzięło. Bo też i sądny dzień u nas dzisiaj.

– Aha. Ale co się właściwie stało z tym młodym paryżaninem? Nikt nie umie mi dokładnie powiedzieć.

– To ja panu powiem, któż zresztą może dokładniej ode mnie wiedzieć. Ma się to stanowisko… Otóż, kiedy ten chłopiec grał, przyszła depesza, że urodził mu się syn. Ci faceci z kierownictwa powiedzieli, że pokaże się mu tę wiadomość dopiero po meczu, bo i po co wcześniej. Jak wygra, to się ucieszy jeszcze bardziej, jak przegra, to go ta dobra nowina pocieszy, a tymczasem niech sobie spokojne gra. I rzeczywiście przegrał, dali mu depeszę, tak się uśmiechnął z radości, jakby w nim reflektor zapalili, narzucił tylko płaszcz i wyskoczył na ulicę, chcąc jak najszybciej na poczcie nadać gratulacje dla żony. Z zakrętu wypadł wojskowy jeep – wie pan jak ci pijani Amerykanie prują – no i resztę pan zna. Na śmierć, oczywiście, pęknięcie nasady czaszki, jak mówili ci, co się orientują. No i co jest warte życie ludzkie? I ta odrobina ludzkiego szczęścia? Tyle co ta ścierka do kieliszków, no nie?…

Chciałem poprosić o potrójny koniak, ale wydało mi się, że takie skwitowanie słów barmana byłoby za bardzo w jego własnym stylu.

Kłuzdy nie ujrzałem już nigdy. Wraz z Jeanem Fraise, z którym jeszcze tego samego dnia odbyłem kilkugodzinną rozmowę, objechałem całe Y, wszystkie knajpy, nabrzeża i komisariaty policji. Kłuzda znikł bez śladu i wieści, morze nie wyrzuciło jego trupa po kilku dniach, jak to zazwyczaj bywa w wypadkach samobójstwa. Co dziwniejsze – nikt nie miał pojęcia, co się stało z resztkami, pogruchotanego przez Kłuzdę fatalnego Maxplay’a. Wieczorem, po wspomnianej rozmowie, pojechaliśmy na korty; toaleta była czysto sprzątnięta, a nazajutrz cały personel klubu, od zarządzającego do ostatniej sprzątaczki przysięgał, że nie widział żadnych szczątków połamanej rakiety w żadnej toalecie.

Po kilku latach dostałem list od Fraise’a. Pisał mi obficie i ze swadą, że zafrapowany moim powiadaniem czynił w Londynie gruntowne i wytrwałe poszukiwania Anglika z Biarritz, owego „pouvre diable du tennis” – ale wszystko na próżno. Mimo świetnych kontaktów z elitą znawców i specjalistów nikt tam nic nie wiedział o takiej postaci, w konsekwencji czego on, Fraise, zaczyna się skłaniać ku przypuszczeniu, że spora część mego opowiadania o Kłuzdzie była owocem mej narratorskiej fantazji. Nie odpisałem na ten list, poczułem się urażony, aczkolwiek w tym czasie sam już zbyt dobrze nie wiedziałem, co wtedy, w Y, należało do świata rzeczywistości, a dziś nie dałbym nawet głowy za to, czy kiedykolwiek w życiu rozmawiałem z Anatolem Kłuzdą, znakomitym tenisistą. W każdym razie pewien jestem realności jednej rzeczy: owego potwornego uczucia strachu w klubowej toalecie. Dziś, wspominając to, czuję zimny dreszcz przerażenia, paraliżujący mi ruchy, identyczny lęk, jaki schwycił mnie za serce i mózg wtedy, kiedy uciekałem z toalety, bojąc się panicznie nawet spojrzeć w stronę leżących na klinkierowej podłodze połamanych kawałków drzewa.

Warszawa, październik 1951 r.