Rzeczpospolita Obojga Narodów w okresie największego zasięgu terytorialnego, ok. 1635, oraz ziemie później utracone.

.

Kolizja litewska

.

Na zachodnim skraju Puszczy Rudnickiej, nad piękną Mereczanką, nieco powyżej ujścia do niej leśnej rzeczki Solczy, leży miasteczko Olkieniki. Przy torze kolejowym z Warszawy do Wilna istnieje stacyjka tej nazwy, ale teatru wydarzeń, o których za chwilę, z okien pociągu nie widać. Kraj tamtejszy odznacza się posępnym urokiem, jest piaszczysty, porosły sośniną i bardzo ubogi. Ostatniej jesieni XVII stulecia skonfederowana szlachta litewska rozłożyła się pod Olkienikami obozem. Dwunastotysięczną przeszło armię długo gnębił chłód, zanim doniesiono, że traktem grodzieńskim nadciąga od strony Wilna nieprzyjaciel. Był nim Kazimierz Jan Sapieha, hetman wielki litewski i wojewoda wileński.

Działo się to w listopadzie 1700 roku, na samym niemal początku panowania Augusta II Mocnego, króla Rzeczypospolitej Obojga Narodów i księcia Saksonii. Nowy monarcha zdążył już przed paru laty poważnie zmniejszyć wojsko litewskie i zorganizować w Grodnie publiczną ceremonię łamania sztandarów rozwiązanych pułków. Wojna domowa, upuszczająca krwi poddanym, nie musiała go zbytnio martwić. August zamierzał wprowadzić ład, opierając się na własnych, niemieckich, na czerwono przystrojonych regimentach. Okazji po temu miała dostarczyć kampania przeciwko Szwecji, prowadzona do spółki z carem Piotrem I i Chrystianem duńskim. Działania już się rozpoczęły i przyniosły pierwsze niepowodzenia. Nie udało się zaskoczyć i wziąć Rygi. Szwedzki dowódca patrolu wykrył, że fury ciągnące nocą do miasta, rzekomo na targ, wiozą broń, a idący przy nich chłopi to przebrani sascy grenadierzy. W sierpniu osiemnastoletni Karol XII błyskawicznie rozbił Danię i podyktował jej pokój.

August II nie patronował zgromadzonej pod Olkienikami szlachcie. Ona zaczęła się burzyć i rwać do broni już za poprzedniego panowania. To Jan III był tym, który postanowił sięgnąć po stary, od stuleci zapomniany sposób. Własne doświadczenie go pouczyło, że wysuwanie jednego wielkiego pana przeciwko drugiemu do niczego nie prowadzi. Wczorajszy protegowany, wziąwszy górę, nazajutrz zmienia bowiem front, zaczyna robić to samo, co czynił poprzednik. Magnat spycha magnata i zaraz zajmuje jego miejsce. Bruździli królowi Pacowie, więc poparł Sapiehów. Lecz kiedy i ci stanęli okoniem, Jan III poruszył szlachtę, rozjątrzoną uciskiem królewiąt.

Niech nam ludzie ówcześni własnymi słowami opowiedzą, co znaczył wtedy na Litwie ród Sapiehów:

Naprzód bowiem Kazimierz Jan Sapieha był wojewodą wileńskim i hetmanem wielkim. Brat zaś jego, Benedykt, podskarbim Wielkiego Księstwa Litewskiego. Synowie zaś Kazimierza Jana Sapiehy tymi honorami byli uczczeni: jeden był marszałkiem wielkim, drugi stolnikiem, a trzeci koniuszym Wielkiego Księstwa Litewskiego [oraz, dodajmy od siebie, generałem artylerii litewskiej, generałem-majorem wojsk cesarza Leopolda]. Którzy wszyscy przy domowej wielkiej fortunie i będąc jeszcze do tego przez królów panów i Rzeczpospolitą wsparci różnymi beneficjami, starostwami, dzierżawami... A do tego skarb Wielkiego Księstwa Litewskiego będąc w Sapieżyńskim Domu...

Naiwna relacja starczy za wszelkie analizy „mechanizmów”. Potęga materialna, o jakiej darmo by marzył skarb w Warszawie, skupienie w jednej rodzinie najważniejszych urzędów sprawowanych dożywotnio i nieodpowiedzialnie! W Rzeczypospolitej Obojga Narodów tylko władzy królewskiej jak gdyby brakło, magnacka osiągała wręcz wyjątkowy stopień koncentracji. I w tym właśnie względzie Litwa zdecydowanie górowała nad Polską. Sapiehowie mieli poprzedników. Byli nimi Pacowie, Radziwiłłowie, Gasztołdowie.

Jan III poruszył przeciwko wielmożom szlachtę. Oręż, którym przed dwustu laty z powodzeniem posługiwał się Jan Olbracht, teraz zawiódł. Zardzewiał, popsuł się. Za długo leżał w rupieciarni. A najważniejsze, że odwykł służyć właściwej ręce.

„Wszystka Polska mówiła niemal, że dla kollizji litewskiej ginie” – napisał anonimowy autor Kroniczki litewskiej, odnoszącej się do tych czasów. Bazylianin, ksiądz Jan Oleszewski, zostawił nam po sobie dzieło o tytule, który dobrze oddaje zarówno gust literacki epoki, jak i koloryt dziejów: Abrys domowej nieszczęśliwości i wewnętrznej niesnaski, wojny, Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego pro informatione potomnym następującym czasom przez jedną zakonną osobę światu pokazany i z żałością wyrażony. Niepewnego autorstwa pamiętnik, tradycyjnie przypisywany Erazmowi Otwinowskiemu, twierdzi, że pod sam koniec XVII wieku tysiące ludzi uciekało z Litwy, gdzie oczy poniosą: „jedni do Inflant, drudzy do Prus Brandengburskich poszli, cum infallibili salutis iactura [z nieuchronną utratą zbawienia] w kalwinią i luteranią obracając się”. Nawet życzliwy Sapiehom biskup Andrzej Chryzostom Załuski musiał wyznać, że „ustały na Litwie prawo, sprawiedliwość, wstyd; wszystko podlega mieczowi, rządzi, kto mocniejszy, a prawa dyktuje brzydka namiętność. Trzeba się obawiać, aby za taki ucisk szlachty, choć powoli, nie nastąpiła kara Boża...”.

O, quam pulchrum spectaculum[1] – powiedział pewnej nocy „Machiawel litewski”, podskarbi Sapieha, przyglądając się płonącej wiosce szlacheckiej.

Zazwyczaj jednak nie trzeba było uciekać się aż do takich metod pacyfikacji. Brat podskarbiego, hetman, rozporządzał wszak środkiem niezawodnym – kwaterunkiem wojska. Żołnierzy oraz ich konie trzeba było karmić, ale to jeszcze nie wszystko. W ówczesnym wojsku litewskim każdy towarzysz usarski, pancerny lub petyhorski miał prawo trzymać kilkanaście głów czeladzi, „którym nie panowie, ale oni panom płacili, dawając każdy od siebie po taleru bitym i więcej drudzy, na tydzień, do tego i siebie, i pana sustentowali; a takim wolno było rabować, co chcieli, na czaty wychodząc”. Wobec takiego regulaminu służby wewnętrznej cóż dziwnego, że wsie pustoszały, „że i znaku, gdzie budynki stały, nie zostało”?

Jan III przeciągnął był na swoją stronę biskupa wileńskiego, Konstantego Kazimierza Brzostowskiego. W roku 1689, podczas sejmu w Warszawie, poseł Kazimierz Stanisław Dąbrowski, wierny sojusznik najpierw Paców, potem Sapiehów, uderzył hierarchę. W izbie rozbłysły szable, a prymas Michał Radziejowski dotknął kościoły stołeczne interdyktem, zaraz zresztą cofniętym z woli nuncjusza. (Spór biskupa z hetmanem nie nosił charakteru totalnego, nie wykluczał zgody w innych sprawach. W tym właśnie czasie Sapieha wydał Brzostowskiemu nieszczęsnego Kazimierza Łyszczyńskiego, straconego wkrótce za rzekomy ateizm, a niewątpliwe wolnomyślicielstwo).

Pięć lat później, już u siebie, w Wilnie, Brzostowski znowu zastosował sankcje kościelne. 8 kwietnia 1694 roku, za spustoszenie dóbr duchownych przez Tatarów sapieżyńskich, rzucił klątwę. Kiedy osobiście ogłaszał ją w katedrze – „pan hetman na Antokolu na wzgardę biskupowi z dział bić kazał”. Nuncjusz i tym razem wdał się w sprawę. Anatemę cofnięto. Kat spalił publicznie jej tekst na rynku wileńskim. Tak chciał Sapieha.

W 1696 roku stanęła w Brześciu pierwsza antysapieżyńska konfederacja szlachty. Przewodził Hrehory Ogiński, chorąży litewski. Wspierali go Pociejowie oraz rodzina Kryszpin-Kirszenszteinów. Byli to mieszczanie z Królewca, których Jan III umyślnie wysoko awansował. Król zabezpieczał się, jak widać. Pojmował, że na czoło ruchu czysto szlacheckiego muszą się wysunąć inni magnaci, i szukał gdzie indziej przeciwwagi.

Hetman otoczył Ogińskiego w samym Brześciu i głodem zmusił do układów. Zawarto kulawy kompromis. Wśród bicia dzwonów i uroczystego Te Deum we wszystkich kościołach Sapieha wjechał do miasta.

Wczesną wiosną 1698 roku znowu poszło na ostro (tak się dziwnie składało, że walki wybuchały gwałtowniej w latach parzystych). Część wojska wypowiedziała hetmanowi posłuszeństwo, Ogiński zaś skupił swoich pomiędzy Dubissą a Niewiażą. Gotował się do energicznego działania i pragnąc skrzepić męstwo szlacheckie, przyrzekł podwładnym rabunek Kowna. Zanim jednak udało się urzeczywistnić zamiar, Sapieha zamknął sprzysiężonych w widłach Niemna i Niewiaży. Nie wdając się w bitwę, marszałek konfederacki rozwiązał oddziały, oddał wrogowi obóz, zapasy, chorągwie.

22 lipca August II doprowadził do rozejmu. W tej samej jednak chwili, kiedy w Warszawie przedstawiciele zwaśnionych obozów kładli podpisy na dokumencie pokoju, na pograniczu litewsko-pruskim zaszły wypadki uniemożliwiające go zupełnie. Pod Jurborkiem Michał Sapieha, o którym zaraz pomówimy obszerniej, frontalnym atakiem uderzył na ponownie zgromadzonych konfederatów. Szlachta początkowo biła się dzielnie, lecz nie wytrzymała ognia dział. Lekkie chorągwie tatarskie ścigały rozproszonych. Na placu zostało kilkaset trupów; wielu uciekających utonęło w Niemnie. Niedobitki uszły do Prus.

Teraz dopiero Sapiehowie, zwłaszcza ci młodsi wiekiem, rozhulali się bez skrupułów. Zrażali sobie własne wojsko, które wcale nie tak bardzo pragnęło przelewu krwi. Jeszcze przed starciem jurborskim deputaci sił sapieżyńskich zawarli ze szlachtą rozejm w Szkudach. Za niekarność i samowolę hetman kazał stracić, ściąć czy też rozstrzelać obydwu tych deputatów, Bokieja i Karola Białłozora.

W sierpniu tegoż 1698 roku zawiązano w Wilnie nową konfederację. Wodzem jej został Michał Kazimierz Kociełł, kasztelan witebski. Warto pozwolić sobie na dygresję, bo postaci tej należy się nieco uwagi.

W nadniemeńskim miasteczku Bienica wzniósł pan Kociełł dla siebie pałac, dla Stwórcy zaś oraz bernardynów kościół i klasztor. Zawczasu przygotował sobie grób murowany w świątyni, a czując bliski zgon, zawezwał malarza i kazał mu wykonać swój portret. Jeszcze w początkach XX wieku można było oglądać w dworze bienickim ów konterfekt. Przedstawiał ubranego w kontusz szlachcica, u którego stóp leżały pękate mieszki oznaczone rozmaitymi liczbami. Tuż przed śmiercią dziedzic oświadczył, że wyobrażoną na malunku sumę bierze ze sobą do mogiły i nie da jej nikomu ruszyć, chyba żeby „kościół do ostatecznej przyszedł inflagracji”. Któż tylko później tych pieniędzy nie szukał! Przełożony zakonu, kiedy dach na eremie spłonął, starsza krewna pewnego pisarza polskiego... Pan Kociełł odznaczał się widać dość makabryczną odmianą poczucia humoru.

Zmarł w roku 1722. Okazałe budowle w Bienicy wznoszono akurat wtedy, kiedy „kollizja litewska” osiągnęła sam szczyt. W roku 1700, który od początku źle jakoś wróżył Sapiehom.

W lutym wybory marszałka trybunału litewskiego nie wypadły po ich myśli. Został nim Karol Radziwiłł, popierany przez dwóch książąt Wiśniowieckich. Wkrótce potem prosty zbieg okoliczności przyniósł ciężkie skutki. Wileńska ulica św. Jana jest wąska. Właśnie tam orszak hetmana zetknął się niespodziewanie z pojazdem Wiśniowieckich, których zaprzęg był przypadkiem zupełnie podobny do koni Kociełła. Sapieżyńscy dali ognia, zbodli karetę rapierami. Zanim się nieporozumienie wyjaśniło, obaj książęta ucierpieli. Przeprosiny nie pomogły. Może dlatego, że jeden z Wiśniowieckich miał dwadzieścia dwa lata, drugi był młodszy o dwie wiosny. Konfederacja zyskała potężnych stronników oraz ich nadworne regimenty.

W lipcu król wezwał poddanych do mobilizacji w obronie granic. Poprzednie przewidywania zawiodły bowiem. Szwecja, w której August, Piotr I i Dania upatrywali łatwy łup, okazała się przeciwnikiem strasznym. Od razu wzięła górę.

Oba obozy litewskie skwapliwie posłuchały uniwersałów monarchy. Hetman na nowo zwerbował pułki, szlachta poszła na pospolite ruszenie. Pan Kociełł zgromadził je w samym sercu Wielkiego Księstwa, pod Oszmianą. („Oszmiański powiat – powiada Erazm Otwinowski – w województwie wileńskim wielkością szlachty przewyższa inne, że można go in longitudine et latitudine za województwo poczytać, na ten powiat cała Litwa zawsze się zapatruje, jako Mała Polska na województwo sandomierskie”). Szlak bojowy zawiódł konfederatów pod Olkieniki. Tam również zmierzał hetman na czele trzech tysięcy zbrojnych i ośmiu dział. Obie strony myślały o ostatecznej rozprawie ze sobą, a nie ze Szwedami.

W ostatniej niemal chwili, w karczmie obok miejscowości Lejpuny, biskup Brzostowski, sufragan Zgierski i kanonik Szaniawski daremnie usiłowali doprowadzić do rozejmu.

18 listopada 1700 roku, jeszcze przed świtem, hetman pchnął ku Olkienikom podjazd stu osiemdziesięciu Tatarów. Jednocześnie dwunastotysięczna armia konfederacka wyszła z obozu, strzeżonego nadal przez dwie chorągwie. Spotkanie nastąpiło przy trakcie grodzieńskim.

Dniało, kiedy między liniami zaczęli się ścierać harcownicy. Salwa z dział sapieżyńskich zmiotła od razu kilkudziesięciu jeźdźców, lecz w tej samej chwili na tyłach wojsk hetmana pokazała się ława szarżującej kawalerii.

Nocą przyszło konfederatom na pomoc jeszcze tysiąc szabel. Przywiedli je Hrehory Ogiński i strażnik litewski Ludwik Konstanty Pociej. Nie połączyli się oni jednak z głównym korpusem. Zatoczyli wielki łuk, lasami wyszli na tyły wroga. Huk jego dział uznali za sygnał do ataku, od frontu zaś dwudziestoletni Michał Serwacy Wiśniowiecki, „najwyższy pułkownik województw i powiatów”, ruszył do swoich. Konne tłumy szlacheckie obskoczyły zewsząd trzytysięczne wojsko Sapiehów.

Litwa. Pospolite ruszenie u brodu. Autor: Józef Brandt.

Hetman wraz z bratem Benedyktem od razu pojęli, co się święci, i uszli z placu. Komenda przeszła w ręce koniuszego Michała, tego samego, co dwa lata wcześniej tyle dokazywał pod Jurborkiem. U sapieżyńskich najmężniej walczyli Tatarzy. Trzy ich chorągwie, zupełnie otoczone na prawym skrzydle, szablami otworzyły sobie drogę. Oddziały krajowe oraz regimenty cudzoziemskiego autoramentu biły się dość miękko. Za to szlachta, wiedząc, co ją czeka w razie przegranej, „ostatnim potykała się azardem”.

Kawaleryjska rąbanina trwała przez cały, krótki listopadowy dzień. Ku wieczorowi Sapieha wysłał parlamentariusza. Zastrzelono go, zanim dotarł, gdzie miał nakazane. Ściemniło się na dobre i śnieg zaczął prószyć, kiedy koniuszy wraz z półtora tysiącem ocalałych złożył przed Wiśniowieckimi broń. Książęta zapewnili mu życie, osobiście odstawili go do Olkienik i osadzili w klasztorze franciszkanów.

Nie dybali oni wcale na gardło jeńca. Dużą rolę grać musiała stanowa solidarność magnacka, która sprawiła, że niektórzy wielmoże zza Buga, oficjalnie zachowując neutralność, po cichu sprzyjali Sapiehom. Tuż przed batalią olkienicką hetman wielki koronny Stanisław Jabłonowski podesłał im na pomoc nieco żołnierzy. Zgodnie z rozkazem szli oni chyłkiem, grupkami po kilkanaście koni, przebrani i z ukrytą bronią.

Solidarność magnacka była faktem, ale nie ją jedną należy liczyć. Znaczyć coś musiała i osobista kultura. Wiele się tu złego mówiło o wielmożnych, wspominało na przykład nazwisko Paców. A przecież to w dobie ich bez wątpienia szkodliwej przewagi na Litwie, z ich polecenia i za ich własne pieniądze stanął w Wilnie na Antokolu kościół Świętych Piotra i Pawła, jeden z najwspanialszych zabytków baroku na kontynencie.

W Olkienikach tryumfował motłoch szlachecki. Przewalały się po miasteczku tłumy pijane do zbydlęcenia. Kociełł, Ogiński i chorąży żmudzki Stanisław Zaranek nie żałowali wódki. Przez całą noc roznoszono ją kufami. Pod szablami panów braci padali wzięci do niewoli stronnicy Sapiehów. Tak zginął starosta brasławski Michał Woyna i tamtejszy chorąży Mirski. Niezmordowanie uwijał się i podjudzał „krwawy ksiądz”, kanonik wileński Krzysztof Białłozor, rodzony brat Karola, straconego z rozkazu hetmana. Postawił na swoim, lecz dopiero nad ranem, kiedy szlachta – „przeciwko Bogu i sumieniu obowiązek przyrzeczonego słowa złamawszy i nie dotrzymawszy... będąc zgrają z podpojenia trunkiem zuchwałą i w zajadłości i gniewie raczej bestiej okrutnej aniżeli ludziom podobną, na żadną zwierzchność i powagę książąt nic nie respektując...” – rzuciła się na dom klasztorny obstawiony wartą.

Żołnierze Wiśniowieckich mocno „wsparli” napastników, obronili drzwi. Nie było posterunków na dachu. Poleciały w dół gonty, łaty, krokwie. Zdarto deski powały. Więzień ujrzał nad głową rozjuszone gęby, przez okno wtargnął do celi kanonik Białłozor. Śmierć mając w oczach, Michał Sapieha ukląkł przed duchownym. Prosił o wysłuchanie ostatniej spowiedzi.

– Ot! masz absolucyją! – krzyknął ksiądz, bijąc klęczącego po twarzy.

Wiśniowieckim zdawało się, że zdążyli na czas. Wzięli jeńca między własne książęce osoby, prowadzili go do podstawionej karety.

Wtenczas niejaki Świderski ciął z tyłu w głowę koniuszego, że upadł na ziemię, a książęta ledwie się salwowali; tam dopiero furor populi[2] dokazywała nad nim, rozrąbano straszliwie ciało na sztuki, gdzie trzy dni tratowane w błocie na ulicy leżało.

Biskup Brzostowski też chciał ratować. Sam się z trudem uratował, uciekając do kościoła.

„Tym terminem zakończona ta nad Domem Sapieżyńskim Rzeczypospolitej wiktoria”. Niespełna dwa tygodnie po Olkienikach, 30 listopada, Karol XII rozgromił pod Narwą całe wojsko Piotra Wielkiego. Na początku 1702 roku Szwedzi zajęli Wilno, 24 maja byli w Warszawie, 7 sierpnia w Krakowie.

Jest absolutnie pewne, że dobro kraju nie nakazywało wtedy udziału w koalicji i wojny ze Szwecją. (Karol XII też ze swej strony popełnił katastrofalny błąd, kiedy wbrew zdaniu doradców odrzucił pojednawcze propozycje senatu polskiego i uderzył na Rzeczpospolitą. Genialny taktyk nie miał najmniejszego pojęcia o polityce ani o strategii). Podsumowanie, zestawienie raczej, którego trzeba teraz dokonać, ważne będzie dla ogólnej oceny położenia, a nie tylko dla staczanej wówczas kampanii.

Pod Olkienikami walczyło po obu stronach około szesnastu tysięcy zbrojnych. Poprzednie starcia też sporo Litwę kosztowały. Siedemnaście lat wcześniej Wielkie Księstwo posłało na wiedeńską wyprawę Jana III dwanaście tysięcy wojska. Nie uczestniczyło ono w sławnej bitwie. „Spóźniło się”, bo tak chciał hetman, tenże sam Kazimierz Jan Sapieha. W dniu batalii było jeszcze w Polsce, w pobliżu Krakowa. Potem w szkaradny sposób spustoszyło Bogu ducha winną Słowację, jątrząc Węgrów przeciwko Polakom i marnując przez to zamiar króla współpracy z Madziarami. 11 listopada 1683 roku Jan III pisał o tym do Marysieńki:

Litwa po zadzie się wlecze, omijając z daleka nie tylko fortece tureckie, ale i granice. Byli od nas już tylko o kilka mil, ale nie dawszy znać o sobie, ani starszyzna zbiegłszy przodem do nas, jako byli powinni, zostali się czegoś znowu w kwaterach cesarskich koło Lewencu, wniwecz ich obracając i czekając na jakieś działa, z których do kogo oni będą strzelać, my zgadnąć nie możemy. Dosyć dokażą, że od Wilii przyjdą aż do Cisy ciągnieniem z stanowisk do stanowisk, nie widząc nieprzyjaciela.

Ten sposób postępowania miał tradycje. Kiedy w listopadzie 1673 roku hetman wielki koronny Jan Sobieski odniósł znakomite zwycięstwo pod Chocimiem i chciał je do głębi wyzyskać, jego litewski kolega Michał Pac zabrał większość swoich i odszedł do domu. Przy tych koroniarzach, których uczynek Paca nie zdemoralizował, wytrwał Michał Kazimierz Radziwiłł, hetman polny, z tysiącem żołnierzy zaledwie. Dokładnie to samo powtórzyło się jesienią 1674 roku, gdy ekshetman Sobieski był już Janem III. Armia Rzeczypospolitej odnosi powodzenia, świta możność przeniesienia działań na terytorium wroga – Pac odchodzi na Litwę, w obozie zostaje Radziwiłł. Mało pomógł pełen oburzenia rozkaz królewski, by dezerterzy nie ważyli się „imieniem żołnierzów mianować”. Pac dożywotnio piastował swą godność. Wziął ją po nim Sapieha i czynił to samo co poprzednik. Jedna z dwóch części składowych Rzeczypospolitej wyłamywała, sabotowała politykę własnego monarchy.

Herby szlachty litewskiej, która naprawdę uczestniczyła w bitwie pod Wiedniem, wymalowano na pamiątkę w grodzieńskim kościele bernardynów (w tym samym, gdzie się zaczyna akcja Ostatniego sejmu Rzeczypospolitej Reymonta). Zmieściły się wygodnie na zwieńczeniu nawy głównej. Ta okoliczność wręcz uzmysławia sens zabiegów Jana III, który popychał ziemiaństwo przeciwko magnatom. Chodziło o urzeczywistnienie władzy państwowej.

W roku 1683 Wielkie Księstwo nie pomogło królowi, który zamierzył nie tylko pokonać groźnego wroga na cudzym terenie, swego nie niszcząc, lecz zdobyć ponadto za Karpatami punkt oparcia dla reformy w kraju. Kilkanaście lat później Księstwo trwoniło znaczne siły w wojnie domowej. Szlachta odniosła sukces i wyzyskała go w sposób równie katastrofalny, jak haniebny.

Obaj starsi Sapiehowie, hetman i podskarbi, uciekli w przebraniu ku granicy pruskiej, przebyli ziemie elektora i nie oparli się aż w Lidzbarku Warmińskim, u biskupa Załuskiego. Z czasem wylądowali w obozie szwedzkim, stali się przysięgłymi (do czasu!) stronnikami Karola i przy jego boku szukali zemsty. Wrogowie ich od razu pociągnęli, rzecz jasna, w przeciwnym kierunku. Nie oglądając się na Koronę ani na własnego króla, który lawirował i wolałby pokój, Wielkie Księstwo zawarło sojusz z carem, występując jako „Rzeczpospolita Litewska”. Oddano Piotrowi twierdzę w Drui, pozwolono mu wprowadzać wojska do kraju, gospodarzyć w nim swobodnie. 19 czerwca 1702 roku ukazało się orędzie carskie do litewskich „burmistrzów, rajców, ławników, mieszczan i wszego pospólstwa”. Obiecywało rozmaite dobrodziejstwa, zapraszało do przesiedlania się w głąb Rosji. Piotr objął protektorat nad Litwą. Postanowienia unii lubelskiej doraźnie przestały obowiązywać. Carskie instrukcje dla dyplomatów, aczkolwiek tajne, wyraźnie zdradzają zamiar zupełnego zniweczenia związku Wielkiego Księstwa z Koroną, przyjęcia go pod zwierzchność Moskwy.

Filary rosyjskiego stronnictwa na Litwie to zwycięscy wodzowie spod Olkienik. Na pierwsze wśród nich miejsce znowu wybił się Michał Serwacy Wiśniowiecki. Jego początkowe skrupuły nie oparły się wizji buławy hetmańskiej. Nigdy ich nie żywił oficjalny „rezydent Wielkiego Księstwa Litewskiego” przy carze. Był nim kanonik Krzysztof Białłozor. „Krwawy ksiądz” podpisywał układy Wilna z Moskwą, wraz z Piotrem Wielkim podróżował aż do Archangielska. Musiał to potem rzewnie rozpamiętywać w więzieniu, gdzie spędził nieco czasu, schwytany w roku 1708 przez podjazd sapieżyński. Od kary śmierci ocaliła go interwencja kapituły wileńskiej, wsparta klątwą rzuconą na miasto przez biskupa, a wyzwoliło ostateczne zwycięstwo odniesione przez jego protektora pod Połtawą.

Historia zadrwiła potężnie. Do utrzymania i wzmocnienia związku Polski z Litwą przyczyniła się walnie presja moskiewska. Można śmiało twierdzić, że do unii lubelskiej dopomogli Wasyl III oraz Iwan Groźny, którzy zdobyli kolejno Smoleńsk i Połock, nieustępliwie żądali Kijowa, Halicza i wszystkiego po „Białą Wodę”, czyli po Wisłę. Teraz Litwa w chwili krytycznej szła samopas pod zwierzchność państwa, będącego dziedzicznym wrogiem jej właśnie, a nie Korony. Znany nam z Olkienik Stanisław Zaranek jeździł do Warszawy jako poseł Wielkiego Księstwa. Zadanie jego polegało na zwalczaniu tendencji pacyfikacyjnych i neutralistycznych, które przeważały w Polsce. Przyjąwszy protektorat Piotra, Wilno ciągnęło za sobą i Warszawę. W roku 1704 cała Rzeczpospolita zawarła z nim sojusz, który w danych okolicznościach równał się dyktaturze cara.

Państwo miało wtedy fatalnego kierownika. August II popełnił właściwie przestępstwo, knując wojnę i ją rozpoczynając. Kiedy się w roku 1701 opamiętał i próbował cofnąć, fakty dokonane stworzyli jego litewscy poddani. Jedni związali się z Karolem, drudzy z Piotrem. W Koronie szary ogół chciał pokoju i neutralności, magnaci też byli do kupienia.

Zerwaną chwilowo czy też nadwątloną unię polsko-litewską wznowiono. Tylko rzeczywista suwerenność już nie powróciła. Jak wiadomo, kolumna Zygmunta pozostała w Warszawie jedynie dlatego, że Piotr nie znalazł sposobu przewiezienia jej nad Newę, do Petersburga. Wspomniany na początku autor Kroniczki wcale nie przesadził. Rzeczpospolita ginęła. Państwo przestało istnieć u schyłku XVIII stulecia. Licząc okrągło – w ćwierćwiecze po wiktorii wiedeńskiej Jana III.

Przyzwyczailiśmy się sądzić, że najciemniejsze karty naszych dziejów zapisała doba rozbiorów. Moim zdaniem czas „kollizji litewskiej” był gorszy. Samowolny, sprzeczny z prawem układ z Piotrem nie jest mniej haniebny od Targowicy. Zawarli go obywatele państwa suwerennego, urodzeni i wychowani nie w tradycjach zależności, lecz w swobodzie. Ludzie, którzy Sobieskiego znali, dobrowolnie poleźli w jarzmo cara, którego siły Szwed właśnie zdruzgotał.

Nie żałowałem miejsca na szczegóły, starałem się pokazać nie tylko sprawy wielkiej polityki, lecz i sposób zachowania się tłumów, nawet jednostek. Obraz jest zupełnie wyraźny. Pijana tłuszcza z Olkienik może posłużyć za symbol panujących w kraju stosunków. Być może ci sami ludzie na trzeźwo, podczas pokoju postępowali przyzwoicie jako osoby prywatne. Konfederaci zgromadzeni pod Grodnem dwa lata wcześniej nie rabowali i nie gwałcili, trzymali się w karbach. Jako obywatele suwerennego państwa okazali się zgrają warchołów prowadzoną przez łotrów. Organizm Rzeczypospolitej uległ rozkładowi.

Początek XVII stulecia wyglądał dość wspaniale, zasługiwał na nazwę Srebrnego Wieku. Sam jego kres przypieczętowały Olkieniki. Rozkład dokonał się z przerażającą szybkością.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy

[1] O, ąuam pulchrum spectaculum! (łac.) – O jakie piękne widowisko!

[2] furor populi (łac.) – wściekłość ludu

Czy dla nas – zwykłych czytelników, czytaczy historii – jest coś bardziej frapującego niż odpowiedź na pytanie – co by się stało, gdyby...

A jeszcze większą przyjemnością jest, gdy takie rozmyślania zostają podparte ogromną historyczną wiedzą, jaką prezentuje nam Paweł Jasienica w książce Myśli o dawnej Polsce. Dla każdego, kto choć odrobinę smakuje polską historię, zastanawia się, dlaczego losy potoczyły się tak, a nie inaczej – to doprawdy prawdziwa rozkosz zagłębić się w owe dywagacje światłego i mądrego autora, wybitnego znawcy Polski Piastów i Jagiellonów i popłynąć z nim w wartki nurt wydarzeń tamtych czasów oraz przyjrzeć się procesom, które doprowadziły Polskę do miejsca, gdzie dziś się znajduje.

Znakomita intelektualna przygoda dla tych, którzy lubią zastanawiać się nad przeszłością.

.

Przemijają Jagiellonowie na polskim tronie, umiera bezpotomnie ostatni męski potomek Zygmunta Starego i Bony – Zygmunt August. Przed szlachtą i magnaterią staje widmo bezkrólewia. Walezjusz decyduje się objąć polski tron, ale bardziej go kusi tron francuski. Przy drugim sejmie elekcyjnym w ciągu roku widać oznaki paniki. Na planie pojawia się książę Siedmiogrodu. To czas Anny, siostry Zygmunta Augusta, która przez ponad 50 lat swego życia stała w cieniu wielkich spraw królestwa. Czy zdała egzamin z panowania? Czy starczyło jej sił i energii, by Rzeczpospolitą prowadzić w czas zawieruchy?

W książce Ostatnia z rodu przyglądamy się z bliska losom Anny Jagiellonki podpartym ogromną historyczną znajomością epoki Pawła Jasienicy.

Dla każdego, kto choć odrobinę smakuje polską historię, zastanawia się, dlaczego losy potoczyły się tak, a nie inaczej – to doprawdy prawdziwa rozkosz – zagłębić się w owe dywagacje światłego i mądrego autora, wybitnego znawcy Polski Jagiellonów i popłynąć z nim w wartki nurt wydarzeń tamtych czasów oraz przyjrzeć się procesom, które doprowadziły Polskę do miejsca, gdzie dziś się znajduje.

Naprawdę znakomita intelektualna przygoda dla tych, którzy lubią zastanawiać się nad przeszłością.

.

...Autor umieszcza swe uwagi w szerokim kontekście dziejowym wczesnego średniowiecza polskiego. Przytaczając fragmenty kronik, ukazuje realia dawnej epoki, wydarzenia polityczne i przede wszystkim zwraca uwagę na ich znaczenie dla kształtowania się świadomości zbiorowej Polaków, na wartości ważne dla ich wspólnoty – wolność, niepodległość, przywiązanie do własnej ziemi i własnej tradycji. Obszerny komentarz, jakim autor okrasił teksty (tłumaczone z łaciny przez znakomitych specjalistów), stanowi przyczynek do poznania i lepszego zrozumienia potrzeb naszego społeczeństwa także w tysiąc lat później.

Cenimy pośród naszych wielkich rodaków Stanisława Konarskiego za to, że „ośmielił się być mądrym”. Paweł Jasienica „ośmielił się być odważnym”, pomagał przyswajać rodakom treści niemieszczące się w ówczesnym kanonie oficjalnej historii Polski. Pokazywał wydarzenia, które krzepiły serca ludzi w czasach niewoli, opowiadał się za tymi wartościami, które uważał za istotne dla państwa, dla narodu. Nie był bowiem bezkrytycznym sprawozdawcą idei zawartych w owych trzech kronikach. Wyjaśniał je, omawiał, nierzadko krytykował, często polemizował z ich autorami. Stawiał też pytania, które i dziś skłaniają do refleksji...

Profesor Henryk Samsonowicz

.

Nie doczekał się potomków ostatni z Jagiellonów. Zygmunt August zakończył historię litewsko-polskiej dynastii. Została jedynie siostra Anna, ale powierzyć jej korony się nie zdecydowano. W ciągu niespełna roku spisano Pacta Conventa i wysłano propozycję pretendentowi. Przyjechał, koronę wziął i po roku uciekł. Panowie i sejm radzili, to do nich należał jeszcze głos decydujący, który już niedługo całkiem straci swoją wagę. Tym razem wybrali znakomicie, ale to niestety ostatni dobry wybór.

Na kartach Rzeczpospolitej Obojga Narodów staje nad przed oczyma ogrom błędów, jakie poczynili nasi przodkowie; Paweł Jasienica punktuje je prawie wszystkie, przedstawiając niezbite dowody i fakty. Zaniechanie reform, z jednej strony fanatyzm, z drugiej zaś bezwład, brak strategicznych koncepcji, brak hierarchii potrzeb i brak politycznego słuchu Wazów zrujnowały dotychczasowy porządek i zepchnęły w ruinę myśl reformatorską i polityczną swoich czasów. Jeszcze siła była, ale nogi już gliniane...

Dla każdego, kto choć odrobinę smakuje polską historię, zastanawia się, dlaczego losy potoczyły się tak, a nie inaczej – to doprawdy prawdziwa rozkosz zagłębić się w owe dywagacje światłego i mądrego autora, znawcę wybitnego polskiej historii, popłynąć z nim w wartki nurt wydarzeń tamtych czasów i przyjrzeć się procesom, które doprowadziły Polskę do miejsca, gdzie dziś się znajduje.

Naprawdę znakomita intelektualna przygoda dla tych, którzy lubią zastanawiać się nad przeszłością.

.

Mści się nierozwiązana kwestia Rusi Kijowskiej. Wybucha powstanie, na którego czele stoi Chmielnicki z Kozakami. Krwawa ta wojna domowa, tysiące ofiar po jednej i po drugiej stronie. A król, bezradny i bezzębny, nie słucha nikogo wiedziony planami magnatów ruskich i litewskich. Donikąd to prowadzi.

W granice wkracza Rosja, trzeba będzie oddać Smoleńsk, Kijów i Ukrainę Zadnieprzańską.

Rok później będzie jeszcze gorzej. Potop szwedzki – najbardziej niszczycielski i śmiercionośny konflikt w historii Rzeczypospolitej wywołany nierealnymi mrzonkami i zapędami Wazów.

Łamie się kraj, wyniszczony i ograbiony, zmęczony ciągłymi wojnami, które wydarzać się nie musiały. Nie ma już porządnego państwa, nie ma już porządnych sejmów, jest liberum veto, jest król i magnaci, nikt inny nie decyduje.

I tylko na chwilę jaśniejsza gwiazda świeci w Wilanowie, ale i on nie da już rady uzdrowić Rzplitej. Idzie ku upadkowi...

Dla każdego, kto choć odrobinę smakuje polską historię, zastanawia się, dlaczego losy potoczyły się tak, a nie inaczej – to doprawdy prawdziwa rozkosz zagłębić się w owe dywagacje światłego i mądrego autora, wybitnego znawcy polskiej historii, popłynąć z nim w wartki nurt wydarzeń tamtych czasów i przyjrzeć się procesom, które doprowadziły Polskę do miejsca, gdzie dziś się znajduje.

Naprawdę znakomita intelektualna przygoda dla tych, którzy lubią zastanawiać się nad przeszłością.

.

No i staje się nieuchronne... Gnuśni Wettynowie i gnuśny naród, skłócona, skorumpowana magnateria, sprzedajna szlachta – to tak się dzieje w Rzplitej. A jednak światełko nadziei nie gaśnie. Pięknie rozkwita Oświecenie za ostatniego króla, zachwyca bogactwem i jasnością myśli. Naród bierze się do porządków... tylko dlaczego tak późno, za późno... Krzątanina wokół spraw publicznych – edukacji, wojska, budżetu, praw mieszczan i chłopów – napotykają marsowe oblicza Wielkiej Katarzyny i Fryderyka. Ostatnim wysiłkiem przyjmie Rzeczpospolita swoją Konstytucję – ale na bardzo krótko, na rok! Zerwie się jeszcze do boju wraz z Kościuszką, ale już nie da rady. I powoli będzie zmierzać ku wymazaniu z mapy Europy...

Dla każdego, kto choć odrobinę smakuje polską historię, zastanawia się, dlaczego losy potoczyły się tak, a nie inaczej – to doprawdy prawdziwa rozkosz zagłębić się w owe dywagacje światłego i mądrego autora, wybitnego znawcy polskiej historii, popłynąć z nim w wartki nurt wydarzeń tamtych czasów i przyjrzeć się procesom, które doprowadziły Polskę do miejsca, gdzie dziś się znajduje.

Naprawdę znakomita intelektualna przygoda dla tych, którzy lubią zastanawiać się nad przeszłością.

Copyright © 2025, Ewa Beynar-Czeczot

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kopiowanie w urządzeniach przetwarzania danych, odtwarzanie w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych – również częściowe – tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw.

ISBN 978-83-8241-118-8

Projekt okładki: Zuzanna Malinowska Studio

Na okładce wykorzystano fragment zdjęcia pomnika konnego Augusta II Mocnego w Dreźnie fot. Wikimedia

Korekta: Dorota Ring

Skład: Jacek Antoniuk

Konwersja eLitera

www.wydawnictwomg.pl

kontakt@wydawnictwomg.pl

handlowyMG@gmail.com