January Weiner

TECHNIKA PISANIA I PREZENTOWANIA
PRZYRODNICZYCH PRAC NAUKOWYCH

Projekt okładki
Izabela Turska

Ilustracja na okładce
Arkadiusz Belica/digitouch

Subhadip Mukherjee, sxc

Rsdaktor
Krystyna Mostowik

EPUB został przygotowany
na podstawie wydania papierowego z 2012 r.
(wyd. 4 zm, dodr. 1)

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 1998, 2003, 2009

ISBN 978-83-01-17656-3

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. G. Daimlera 2

tel. 22 69 54 321; faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; www.pwn.pl

Skład komputerowy: Phototext, Warszawa

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Przedmowa do wydania 4

Od poprzedniego wydania tego poradnika minęły zaledwie 3 lata, a w codziennej praktyce pisania i prezentowania przyrodniczych prac naukowych nastąpiły zmiany tak wielkie, że trzeba było od nowa napisać kilka rozdziałów: o korzystaniu ze źródeł informacji naukowej za pośrednictwem Internetu i ich prawidłowym cytowaniu, o niepożądanych ubocznych skutkach posługiwania się tym narzędziem, o wyłącznie elektronicznej procedurze wysyłania prac do druku, itp. Skreślić zaś należało wszystkie dobre rady na temat przygotowywania ilustracji, wykładów czy posterów bez pomocy komputera, bo nikomu się już nie przydadzą. Zapewne i ta wersja poradnika okaże się wkrótce przestarzała – za parę lat samo pojęcie czasopisma naukowego czy książki może poważnie zmienić swój sens. Z drugiej strony – wciąż aktualne, od pierwszego wydania sprzed ponad 16 lat, są wszystkie uwagi na temat głównych zasad przygotowywania publikacji naukowych pod względem treści (i różnic, jakie je dzielą od innych tekstów), wykonywania ilustracji, tworzenia dokumentacji bibliograficznej i najpospolitszych popełnianych przy tym błędów. Autor znowu skorzystał z wielu uwag i rad użytkowników poprzednich wersji (kolegów i studentów), którym wszystkim – bez wymieniania nazwisk – bardzo za to dziękuje.

Przedmowa do wydania 1

W Polsce brak podręczników poprawnego pisania przyrodniczych prac naukowych. Brak ten daje się odczuć zarówno przy próbie samodzielnego pisania, jak i przy czytaniu wielu nieporadnych tekstów. W języku angielskim opublikowano dziesiątki poradników ,,jak pisać’’, z uwzględnieniem przeróżnych kategorii zawodowych i specjalizacji. Podręcznik dla studentów piszących prace seminaryjne i magisterskie, autorstwa K.L. Turabian, miał już podobno 5 mln czytelników, a kolejne wydanie CBE Style Manual – poradnika dla autorów prac przyrodniczych, zalecanego jako wzór przez wiele wydawnictw światowych, są w ciągłej sprzedaży od prawie 30 lat. Publikowane w Polsce poradniki dla wydawców są albo bardzo ogólnikowe, albo – przeciwnie – bardzo specjalistyczne i nie mogą być pomocne początkującym autorom. Znakomity podręcznik dla autorów i redaktorów B. Osuchowskiej (1988) koncentrował się na zagadnieniach technicznych, a jego mały nakład rozszedł się błyskawicznie.

Kilka poradników przygotowania dysertacji dla studentów i doktorantów, które się niedawno ukazały w Polsce, w niewielkim stopniu uwzględniają odrębność specyfiki prac przyrodniczych i humanistycznych, bardzo pobieżnie traktują przygotowanie maszynopisu do druku i zupełnie pomijają międzynarodowy charakter publikacji przyrodniczej. Rady dla adeptów nauk przyrodniczych publikowano często na łamach specjalistycznych czasopism naukowych (p. spis literatury uzupełniającej). Artykuły te, bardzo pożyteczne, miały z natury rzeczy ograniczony zasięg i – niestety – krótki ,,czas półtrwania’’.

Periodyki naukowe zamieszczają wskazówki dla potencjalnych autorów, pełne niezrozumiałych nakazów, zakazów i tajemniczych zaklęć w rodzaju: ,,transliteracja cyrylicy wg normy ISO’’ albo ,,skróty nazw czasopism podawać zgodnie z World List of Scientific Periodicals’’. Studenci przystępujący do pisania pracy przejściowej (seminaryjnej) lub magisterskiej wysłuchują zawsze tych samych próśb i gróźb opiekuna, którym towarzyszą bezskuteczne poszukiwania wymiętej karteczki z transliteracją alfabetu rosyjskiego (ISO czy nie ISO?) i liryczne opowieści o widzianym kiedyś CBE Style Manual, w wydaniu sprzed kilkudziesięciu lat.

Niniejszy poradnik ma ułatwić studentom i ich opiekunom fachowe przygotowanie publikacji. Ale nie chodzi o to, aby doradzić studentom, jak napisać pracę magisterską ku zadowoleniu opiekuna i ,,mieć to z głowy’’ – do czego sprowadza się taktyka wielu podręczników. Chodzi o to, by wyjaśnić, na czym polega poprawne przygotowanie publikacji, po to, aby adepci nauk przyrodniczych nabyli trwałych umiejętności pisania tekstów naukowych, a ponieważ w gronie początkujących najwięcej jest studentów – poradnik ten dla nich przede wszystkim jest przeznaczony.

Znaczną część prac przyrodniczych publikuje się w języku angielskim. Artykuły naukowe i książki napisane w tym języku stanowią też lwią część lektury przyrodników. Dlatego w poradniku tym, oprócz polskich, uwzględniono również normy przyjęte w języku angielskim i międzynarodowych wydawnictwach. Przyjęto zasadę, aby nie odsyłać czytelnika do publikowanych norm polskich lub międzynarodowych, lecz, by podać wszystkie potrzebne reguły, co nieraz wymagało dokonania skrótów i uproszczeń. Niektórych przepisów szczegółowych (np. dotyczących nomenklatury fachowej) nie da się streścić – tutaj odsyłacz do oryginału był niezbędny.

Poradnik ten dotyczy przede wszystkim przygotowania artykułów i doniesień naukowych, przeznaczonych do opublikowania w periodykach, a także rozpraw i dysertacji, nie różniacych się zasadniczo od tekstów zamieszczanych w czasopismach naukowych. Takie właśnie teksty najczęściej przygotowują przyrodnicy, chociaż niekiedy prace przeglądowe lub monografie z zakresu np. taksonomii czy faunistyki mogą przybierać spore rozmiary. Jednak przyrodnicy, inaczej niż humaniści, bardzo rzadko publikują oryginalne wyniki swoich badań w formie książkowej. Wielkie monografie przeglądowe i podręczniki piszą zwykle autorzy doświadczeni, którzy nie szukają rad ,,jak pisać’’ w poradnikach dla początkujących; przygotowywanie do opublikowania książki naukowej i tak wymaga stałego kontaktu z redakcją wybranego wydawnictwa. Jeżeli jednak chodzi o wskazówki techniczne – jak przygotować maszynopis, ryciny, dyskietki z tekstem i ilustracjami – to rady zawarte w tym poradniku mogą się przydać wszystkim, także autorom podręczników i encyklopedii.

Wskazówki zebrane w tym poradniku zaczerpnięto z wielu publikowanych i niepublikowanych źródeł, stanowią one ,,uśrednienie’’ norm i obyczajów obowiązujących w różnych krajach i różnych wydawnictwach. Zmienność nie jest duża i dlatego można zagwarantować, że postępowanie dokładnie według tych wskazówek uchroni od poważnych błędów. Ale każde wydawnictwo czasopism i książek naukowych na świecie ma swoje własne przepisy i przyzwyczajenia i to do tego wydawnictwa należy zawsze ostatnie słowo.

Wiele zawartych w tym poradniku rad, zasad, reguł i przepisów ma charakter tak ogólny, że przez długi czas nie stracą one aktualności. Inne mogą ulec wkrótce dużym zmianom, ze względu na szybki postęp techniki wydawniczej. Przepisy dotyczące formy maszynopisu mogą w ogóle utracić znaczenie, bo już dziś wiele czasopism chętniej przyjmuje dyskietki komputerowe, a niedługo zwykłym trybem przekazywania pracy naukowej do redakcji będzie przesyłanie pliku z osobistego mikrokomputera przez Internet.

Czy zmiany te nastąpią, czy nie – umiejętność poprawnego opracowania tekstu naukowego będzie nadal ważną częścią zawodowego przygotowania przyrodnika z wykształceniem uniwersyteckim. W poradniku tym świadomie pomijam wiele zagadnień pokrewnych, jak choćby normy metodologiczne pracy badawczej przyrodnika, wyszukiwania informacji, problemy etyki zawodowej itp. Zagadnienia te godne są opracowania szerszego, niż dopuszczałyby ramy tego poradnika.

W roku 1992 ukazała się poprzednia wersja tej książeczki, jako skrypt uczelniany Uniwersytetu Jagiellońskiego, przeznaczony głownie dla magistrantów biologii. Nakład rozszedł się bardzo szybko, a poradnika tego poszukiwali nie tylko studenci, ale również pracownicy naukowi związani z tą dziedziną. Otrzymywałem wiele listów świadczących o tym, że poradnik taki jest rzeczywiście bardzo potrzebny, ale co najważniejsze – zawierających mnóstwo życzliwych uwag krytycznych oraz rad, postulatów co do następnego wydania. Z wielu tych rad skorzystałem.

Czytelniczki proszę o wyrozumiałość: kierując się duchem języka polskiego, wszędzie tam, gdzie piszę o anonimowym przyrodniku, autorze, redaktorze, recenzencie – używam rodzaju męskiego, chociaż wiem, że właśnie w odniesieniu do tych kategorii zawodowych rodzaj żeński byłby bardziej stosowny.

Podziękowania

Czytelnicy wcześniejszych wersji tego poradnika: Czesław Jura, Jan Koteja, Jan Kozłowski, Elżbieta Król, Ewa Symonides, Bogusław Kościelski, Zdzisław Pucek, Roman Tertil (wymieniam w porządku alfabetycznym i z pominięciem tytułów naukowych) swoimi wnikliwymi uwagami przyczynili się do usunięcia licznych usterek. Mrówcza praca redakcji Wydawnictwa Naukowego PWN ustrzegła mnie od kompromitacji, gdyż – jak się okazało – mój własny maszynopis roił się od błędów, przed których popełnieniem sam ostrzegałem, oraz takich, z których nie zdawałem sobie sprawy. Wielu magistrów Wydziału Biologii Uniwersytetu Jagiellońskiego odważnie wypróbowało na sobie skutki posługiwania się tym poradnikiem. Bardzo im wszystkim dziękuję. Ponieważ jednak nie wszystkie rady uwzględniłem, sam ponoszę odpowiedzialność za pozostałe niedociągnięcia. Wielu czytelników przyczyniło się swoimi uwagami do usunięcia różnych usterek w wydaniu 2. tego poradnika. Szczególne podziękowania należą się Wojciechowi Kani.

1
Wstęp

1.1. Cechy publikacji naukowej

Jedną z zawodowych umiejętności, którą powinien posiadać absolwent uniwersytetu, jest skuteczne przekazywanie informacji w mowie i w piśmie. Pisanie albo mówienie czegokolwiek ma sens jedynie wtedy, kiedy może dotrzeć do drugiego człowieka. W szczególności, każda działalność naukowa osiąga swój cel tylko pod warunkiem, że komunikat o jej rezultatach wywrze jakiś wpływ na innych ludzi. Najprecyzyjniejsze pomiary, największe odkrycia i najgłębsze przemyślenia pozostają bez znaczenia, jeżeli nie zadbano o ich rozpowszechnienie albo uczyniono to w sposób nieudolny. Zasad skutecznego przekazywania informacji innym ludziom trzeba się po prostu nauczyć. Jednym z celów pisania prac przejściowych, wykonywania pracy magisterskiej, udziału w seminariach itp. jest właśnie ćwiczenie takich umiejętności.

Od absolwentów wyższych uczelni oczekuje się, aby ich wypowiedzi, w mowie lub w piśmie, dotyczące dziedziny wiedzy, którą studiowali, spełniały kilka elementarnych wymogów poprawności. Zasad takiej poprawności można się nauczyć, a pisanie różnych prac, z magisterską włącznie, oraz czynny udział w seminariach ma pomóc w nabraniu odpowiedniej biegłości. Umiejętność ta jest potrzebna nie tylko w pracy naukowej, ale w każdym zawodzie związanym z pracą umysłową.

Przede wszystkim wymagana jest całkowita jasność co do tego, które z wypowiadanych zdań powiadamiają o nowych faktach stwierdzonych przez autora, a które zdania dotyczą wiadomości ,,z drugiej ręki’’. Wypowiadane zdania mogą też być hipotezą, domysłem, subiektywną interpretacją albo nawet fantazją autora. Każda z tych kategorii ma prawo znaleźć się pośród wypowiedzi zawodowego przyrodnika, pod warunkiem, że czytelnik (słuchacz) nie będzie miał trudności z ich rozróżnieniem. Wbrew pozorom utrzymanie takiej dyscypliny wcale nie jest łatwe i sama dobra wola może nie wystarczyć. Wiele omówionych poniżej reguł i konwencji stosowanych w literaturze naukowej pomaga w utrzymaniu wymaganej poprawności.

Bardzo ważna jest pełna dokumentacja wszystkich wypowiedzi. O wiarygodności każdego twierdzenia naukowego decyduje wskazanie źródła i sposobu zdobycia danych, o których mowa. Sytuacja przyrodnika z tytułem naukowym różni się zasadniczo od sytuacji dziennikarza, pisarza beletrysty czy też poety. Niczego nie ujmując tamtym profesjom, rządzą się one innymi prawami. Pomieszanie konwencji może prowadzić do efektów komicznych (Dodatek 1.) albo do przestępczych nadużyć (takich jak ,,ekspertyzy naukowe’’ tworzone ad hoc w celu propagandowego poparcia wcześniej podjętych decyzji). Różnice pomiędzy wypowiedziami we właściwych dla siebie, ale rozmaitych konwencjach, są szczególnie jaskrawe, kiedy dotyczą problemów ,,ekologicznych’’ lub medycznych. Dziennikarz mówiący o szkodliwym wpływie zanieczyszczeń powietrza na zdrowie mieszkańców Krakowa ma prawo używać nacechowanych emocjonalnie wyrażeń, przytaczać malownicze, jednostkowe przykłady, zestawiać fakty w sposób sugerujący ich przyczynowe związki i odwoływać się do rozpowszechnionych opinii (,,Jak wszyscy wiemy..., Jest oczywiste, że...’’ itd.). Czytelnik wie, z którą konwencją ma do czynienia i sam sobie będzie winien, jeżeli artykuł z gazety uzna za źródło obiektywnej informacji naukowej. Jeszcze innych środków użyje działacz polityczny mobilizujący opinię publiczną, a innych artysta (poeta, plastyk) usiłujący przekazać swoje lęki, nadzieje i frustracje, nie dające się bezpośrednio zwerbalizować. Tymczasem, w tekście napisanym przez zawodowego przyrodnika, nawet jeżeli jest to artykuł popularny, taka konwencja jest niedopuszczalna. Każdy fakt, nawet zakomunikowany werbalnie (,,wyraźnie wzrasta częstość zachorowań na...), musi być udokumentowany, na przykład poparty odnośnikiem do źródła tej informacji (,,por. Rocznik Statystyczny 1989, Tabela 19(737)’’). Tym bardziej jeżeli chodzi o tekst specjalistyczny (np. ,,Badania Iksińskiego i Igrekowskiej (1987) wykazały 13,5-procentowy wzrost zachorowań na...’’, po czym w spisie literatury musi się znaleźć dokładna notatka bibliograficzna o cytowanej pracy).

Jeżeli źródłem informacji są badania własne (praca oryginalna), raport o ich wynikach musi spełnić pewne formalne wymogi, po to, aby wyniki te mogły być poddane krytyce, potwierdzone w niezależnych badaniach i ostatecznie włączone do sumy wiedzy na dany temat.

Od posiadacza dyplomu wyższej uczelnik oczekuje się również profesjonalnej umiejętności przygotowywania tekstów przeznaczonych do ogłoszenia drukiem lub ustnego zreferowania zarówno pod względem treści, jak i formy. Nie chodzi tylko o bezbłędne posługiwanie się gramatyką i ortografią, ale także o umiejętność technicznego przygotowania maszynopisu do druku czy biegłość w posługiwaniu się kredą i rzutnikiem do przeźroczy. Uzyskanie tych sprawności nie wymaga ani specjalnych talentów, ani wieloletniej rutyny, wystarczy postępować w myśl kilku prostych zasad.

1.2. Strategia i taktyka autora publikacji naukowej

Celem publikacji naukowej jest przekazanie informacji o wynikach badań jak największej liczbie zainteresowanych i przekonanie ich, że wniki te są doniosłe.

Wybór czasopisma. Aby ten cel osiągnąć, trzeba się starać umieścić swoją publikację w czasopiśmie o możliwie dużym kręgu odbiorców i dużej sile oddziaływania. Musi to być oczywiście periodyk poświęcony tej samej problematyce co nasze własne badania. Trzeba pewnego oczytania, aby spośród wielu czasopism o podobnych tytułach wybrać to o najodpowiedniejszym profilu. Trudno z góry zgadnąć, że ,,Evolution’’ i ,,Evolutionary Biology’’, mimo podobieństwa nazwy, różnią się profilem; że ,,J. of Ecology’’ jest czasopismem botanicznym, a ,,Canadian J. of Zoology’’ zamieszcza artykuły z fizjologii obok opisów taksonomicznych, czego nigdy nie robi brytyjski ,,J. of Zoology’’ i tak dalej.

Od tematu pracy zależy, jakiego spodziewamy się kręgu czytelników. Praca z zakresu biochemii czy fizjologii porównawczej ma z definicji znaczenie ogólne, a zatem powinna zainteresować wielu specjalistów na całym świecie. Świadome umieszczanie jej w lokalnych ,,Zeszytach Naukowych’’ po polsku, nawet bez angielskiego streszczenia, oznacza, że cały wysiłek podjęty był na niby. Z drugiej strony próba opublikowania po angielsku, w międzynarodowym periodyku, wyników kolejnej inwentaryzacji gryzoni w pewnym rezerwacie przyrody nie ma sensu, nawet jeżeli praca jest solidna i celowa – na przykład w związku z potrzebami ochrony lokalnej przyrody. Doniosłe publikacje dotyczące problematyki intensywnie i szybko rozwijającej się na świecie (niektóre aspekty biologii molekularnej czy medycyny) warto umieścić w czasopiś-mie o krótkim cyklu wydawniczym (np. w miesięczniku), inaczej mogą stracić znaczenie, jeszcze zanim się ukażą. Natomiast prace stanowiące trwałą dokumentację (np. opisy struktur anatomicznych, opisy nowych gatunków) można spokojnie umieścić w kwartalniku lub roczniku.

Język angielski. Prace dotyczące zagadnień o znaczeniu szerszym niż lokalne powinny być opublikowane po angielsku (rzadkością niewartą wzmianki są tematy, które ze względu na tradycję publikować trzeba w innym języku: niemieckim czy francuskim). Dominacja języka angielskiego w wymianie informacji naukowej jest faktem, z którym trzeba się pogodzić. Pozostałe języki kongresowe mają obecnie znaczenie szczątkowe, zgodnie z ich nazwą: na wielkich kongresach naukowych są dopuszczane obok angielskiego do używania w czasie obrad. W publikacjach naukowych ich znaczenie jest marginalne. W tym miejscu powstaje dylemat: pisać samemu po angielsku, czy zdać się na tłumacza? Trudno tutaj doradzać. Pisząc samemu w obcym języku na ogół nie popełniamy błędów merytorycznych, znając z literatury terminologię i idiomatykę danej dziedziny. Możemy jednak narazić nasz tekst na usterki leksykalne i gramatyczne (ubóstwo naszej prozy w języku Szekspira i Conrada ma w wypadku tekstów naukowych mniejsze znaczenie). Zawodowy tłumacz, który jest równocześnie specjalistą w danej dziedzinie nauki, to skarb rzadki i nieoceniony. Ten zrobi wszystko znakomicie, co najwyżej zażąda od nas słowniczka wybranych terminów fachowych. Przeciętny tłumacz – nawet najlepszy znawca języka, ale nie przyrodnik – będzie wymagać znacznie ściślejszej współpracy z autorem i znacznie obfitszego słowniczka terminologicznego. Jeżeli pozostawi się go samego sobie, to na pewno narobi kłopotu (licznych przykładów takich niepowodzeń dostarczają książki przyrodnicze przetłumaczone na język polski przez filologów, bez fachowego nadzoru. Najśmieszniejszy autentyczny przykład: ,,celekant z łapkami na szypułkach’’ zamiast... ryba trzonopłetwa).

Cenną pomocą może się okazać znajomy naukowiec z Wielkiej Brytanii lub USA, uprawiający tę samą lub pokrewną dziedzinę, który zgodzi się dokonać korekty językowej dzieła, naszego własnego lub przetłumaczonego przez tłumacza filologa. Ale uwaga – fakt urodzenia się w kraju anglojęzycznym bynajmniej nie gwarantuje perfekcyjnej znajomości języka, tak jak urodzenie się i ukończenie szkół w Polsce wcale nie gwarantuje poprawnego posługiwania się naszą mową (kto nie wierzy, niech włączy telewizor). Są też firmy zawodowych tłumaczy, które podejmują się korygowania albo nawet redagowania tekstów naukowych, napisanych ,,surową’’ angielszczyzną autora. Jest to nieco tańsze niż tłumaczenie, a przy dobrej współpracy autora i tłumacza daje efekty optymalne.

Jakość periodyków naukowych. Czasopisma mogą być dobre lub kiepskie. W dobrych nie jest łatwo publikować. Są wymagające co do treści i formy nadsyłanych prac, korzystają bezwzględnie z recenzji specjalistów. Nie przyjmują do druku wszystkiego ,,jak leci’’, ale tylko wyselekcjonowaną starannie część nadesłanych prac, dostosowując ilość przyjętego materiału do ustalonej z góry objętości zeszytu, a nie odwrotnie. Pod uwagę są brane przede wszystkim walory merytoryczne, nowatorstwo i poprawność metodyczna. Jednak sposób napisania pracy i jej techniczna forma też mogą mieć znaczenie. Dzięki tej procedurze powstaje mechanizm sprzężenia zwrotnego, sprzyjający stałemu polepszaniu jakości czasopisma naukowego: renoma przyciąga wielu autorów, to wzmaga konkurencję, prace przyjmowane do druku podlegają ostrzejszej selekcji – jakość periodyku się polepsza itd.

Czasopisma kiepskie, nie recenzowane wcale, lub tylko pobieżnie, są znacznie liberalniejsze dla swoich autorów. Zamiast przebierać w nadesłanych maszynopisach – starają się o dodatkowe państwowe dotacje na papier i koszty druku. Doprowadzają do kolosalnych opóźnień, ponieważ usiłują opublikować większość nadesłanych prac i nie stosują dyscypliny w dotrzymywaniu terminów. Brak konkurencji prowadzi nieuchronnie do obniżenia średniego poziomu publikacji. Należy unikać publikowania czegokolwiek w takich periodykach, nie tylko dlatego, iż lata całe mijają od złożenia maszynopisu do wydrukowania pracy, która jest od razu... przestarzała. Także dlatego, że na świecie nikt nie traktuje poważnie czasopism, w których data na okładce nie odpowiada dacie wydrukowania, a prawdopodobieństwo natrafienia na nowatorski i doniosły artykuł wśród masy beznadziejnych jest nikłe. Międzynarodowe instytucje, takie jak Institute of Scientific Information, na bieżąco śledzą drogi rozpowszechniania się informacji naukowej. Ogromny rocznik Science Citation Index regularnie podaje, które publikacje były cytowane (przez kogo, jak często), informuje też, jaka jest przeciętna szansa, iż praca opublikowana w danym czasopiśmie będzie dostrzeżona i zacytowana (tzw. impact factor – czyli współczynnik siły przebicia czasopisma). Science Citation Index oraz Science Citation Report są dostępne w niektórych bibliotekach w Polsce, niekiedy w formie baz komputerowych (w krajach zachodnich są one dostępne powszechnie na wszystkich wyższych uczelniach jako podstawowe narzędzie pracy naukowej. Również w Polsce wiele uczelni i instytutów PAN ma już dostęp do baz SCI, Medline i in. poprzez Internet). Warto postarać się o dostęp do tych ważnych źródeł informacji.

Gdy dokonujemy wyboru miejsca publikacji, warto pamiętać, że niektóre ,,roczniki’’, ,,sprawozdania’’, ,,biuletyny’’ i ,,zeszyty naukowe’’ mają małe nakłady. Może to spowodować, że umieszczony tam artykuł w ogóle nie zostanie w świetle obowiązującej konwencji uznany za publikację (np. opis nowego gatunku nie wejdzie do oficjalnej taksonomii).

Na świecie przybywa badaczy, rośnie lawinowo liczba pisanych przez nich prac, rośnie też liczba czasopism naukowych – nowe powstają wtedy, gdy rodzi się nowa dziedzina badań, albo w obrębie istniejących dziedzin rozwijają się wąskie specjalności. Nasila się konkurencja o miejsce na łamach dobrych, powszechnie znanych i czytanych czasopism, a te, które nie zyskają takiej renomy, stają się stopniowo składnicami makulatury i w wreszcie znikają z rynku. Kto poważnie traktuje swoja pracę badawczą, musi brać pod uwagę ten bezwzględny mechanizm selekcji i odpowiednio dużo wysiłku wkładać w przygotowanie swoich prac do publikacji, starając się zawsze wybrać jak najlepsze czasopismo o odpowiednim profilu.

Wysyłka. Obecnie cała procedura wysyłania tekstu do publi-kacji, korespondencja autora z redakcją, redakcji z recenzentami oraz redakcji z drukarnią odbywa się drogą elektroniczną. W naukach przyrodniczych tradycyjne sposoby (wysyłanie papierowych maszynopisów pocztą) stosowane są wyjątkowo. Wydawcy najważniejszych czasopism naukowych prowadzą swoje witryny internetowe, na których można znaleźć dokładne instrukcje zalogowania się i wprowadzenia maszynopisu, którego opublikowanie chce się zaproponować danej redakcji, według ściśle określonej procedury. Zwykle nie ma tam nawet możliwości dodania osobistego listu. Jeżeli wydawnictwo nie korzysta z tak zautomatyzowanego mechanizmu, maszynopis można wysłać jako załącznik do poczty elektronicznej, podobnie, jak w przypadku tradycyjnej wysyłki. W tej sytuacji maszynopis opatrujemy krótkim listem do redaktora naczelnego lub sekretarza redakcji (nazwisko i adres, na który trzeba nadsyłać manuskrypty, jest podany w każdym numerze danego periodyku). Nie ma potrzeba rozpisywać się o treści pracy, ani o jej walorach – przedstawi się sama.

Recenzje. Jeżeli redaktor stwierdzi, że praca mieści się w profilu czasopisma i spełnia podstawowe wymogi formalne, wysyła ją do jednego lub dwóch (czasem trzech) recenzentów – specjalistów o pokrewnych autorowi zainteresowaniach, starając się znaleźć takich choćby na drugiej półkuli. Równocześnie zawiadamia autora o wpłynięciu maszynopisu. Recenzenci mają obowiązek albo odesłać maszynopis natychmiast (jeżeli nie chcą lub nie mogą napisać recenzji), albo w określonym przez redakcję czasie (ok. 1 miesiąca) nadesłać szczegółowo uzasadnioną opinię o tym, czy dana praca nadaje się do publikacji w owym czasopiśmie. Do recenzentów należy ocena, czy praca przynosi nowe, istotne wyniki, czy stosowano poprawne metody doświadczalne i statystyczne, czy jej temat zgodny jest z profilem czasopis-ma, czy napisana jest dobrym językiem, jasno i zwięźle. Uzasadnienie merytoryczne wszystkich tych wniosków jest zawarte w recenzji albo zaznaczone wprost na kopii maszynopisu.

W konkluzji recenzenci sugerują decyzję (najczęściej na gotowym formularzu, Przykład 1), czy pracę należy przyjąć bez zastrzeżeń (rzadkość – podobno nie więcej niż 5% nadesłanych maszynopisów dostępuje tego zaszczytu), czy odrzucić bezapelacyjnie (dobre czasopisma biologiczne odrzucają co najmniej połowę!), czy też odesłać autorowi w celu wprowadzenia mniejszych lub większych zmian. Recenzenci mogą też zasugerować skierowanie maszynopisu do innego czasopisma, o bardziej odpowiednim profilu tematycznym.

Recenzenci działają jawnie albo (częściej) anonimowo. Autor otrzymuje kopie ich uwag merytorycznych i formalnych, ale decyzję o przyjęciu lub odrzuceniu pracy podejmuje redaktor, zazwyczaj nie ujawniając autorowi sugestii poszczególnych recenzentów. W dobrych czasopismach prace nadesłane konkurują bowiem o ograniczoną przestrzeń i dlatego zdarza się często, że nawet prace zakwalifikowane przez recenzentów jako nadające się do druku przegrywają z ocenionymi jeszcze wyżej.

Jeżeli redaktor zawiadomi o odrzuceniu pracy – nie należy rozpoczynać żadnych negocjacji: decyzja taka jest nieodwołalna. Na otarcie łez mamy jednak przeważnie bardzo kompetentne i rzeczowe uwagi recenzentów. Bywa tak, że recenzje są w zasadzie pozytywne, a redaktor wręcz zachęca do opublikowaniu w innym czasopiśmie – o nieco odmiennym profilu albo o mniej natężonej konkurencji o miejsce na łamach. Wtedy – poprawiając niewiele, ale z całą skrupulatnością dopasowując formę do wymogów innego czasopisma – wysyłamy tam naszą pracę. Jeżeli pracę odrzucono, ponieważ recenzje zawierały merytoryczną krytykę, nie pozostaje nam nic innego, jak wyciągnąć wnioski i przerobić pracę (w razie potrzeby powtórzyć eksperymenty lub ponowić obserwacje) i zacząć od początku.

Odpowiedź pozytywna najczęściej polega na obietnicy przyjęcia pracy, pod warunkiem wprowadzenia zmian i poprawek postulowanych przez recenzentów. W pierwszej chwili wydaje się nam, że wszystkie uwagi krytyczne są niesłuszne, pedantyczne i wynikające z nieporozumień. Należy jednak zachować zimną krew. Po zastanowieniu dojdziemy do wniosku, że większość sugerowanych zmian rzeczywiście poprawi jakość pracy. Bardzo rzadko zdarza się, że opinie recenzentów są zasadniczo sprzeczne. Redakcja zwykle zwraca się wtedy o opinie do dodatkowych recenzentów. Jeżeli kontrowersja dotyczy drugorzędnych szczegółów – jest to zapewne nieporozumienie. Jednak za wszystkie nieporozumienia tylko autor ponosi odpowiedzialność: jeżeli specjalista, czytając bardzo uważnie, nie zrozumiał intencji autora – to czego się spodziewać po przeciętnym czytelniku? Jedyną radą jest przerobić tekst w taki sposób, żeby nieporozumienie nie mogło powstać. Między bajki trzeba włożyć opowieści sfrustrowanych autorów, którzy swoje niepowodzenia przypisują złośliwości, głupocie i międzynarodowemu spiskowi recenzentów. Jak w każdej działalności ludzi, tu też zdarzają się różne nieprawidłowości, a nawet skandale, ale są to zjawiska tak rzadkie, że nie warto się nimi zajmować.

Należy znieść sarkastyczne uwagi rodowitych Anglosasów o naszej (lub naszego tłumacza) angielszczyźnie. Chociaż wiele uwag stylistycznych ma czysto subiektywny charakter, ponadto Anglicy i Amerykanie często odruchowo piszą ,,niezgrabny język’’ na wszystkich maszynopisach cudzoziemców, jednak na ogół mają sporo racji.

Bardzo rzadko zdarza się, że recenzent wytyka kwestię w swojej istocie polemiczną (a więc dotyczącą odmiennych poglądów, a nie jakości pracy) albo – jeszcze rzadziej – myli się co do faktów. Wtedy, oczywiście, autor powinien w liście do redakcji wyjaśnić, dlaczego odrzuca krytykę i pozostaje przy swoim.

Zazwyczaj doprowadzenie maszynopisu do stanu pożądanego przez recenzentów i redaktora polega na przygotowaniu nowej wersji. Autor musi uwzględnić wszystkie uwagi wszystkich recenzentów, albo przerabiając tekst, albo uzasadniając swoją odmowę w liście do redakcji.

Przyjęcie do druku. Jeżeli przeróbki wykonano starannie, recenzenci nie mają więcej zastrzeżeń, to redaktor odpisuje po pewnym czasie, że ,,praca została przyjęta do opublikowania’’. Data podjęcia decyzji o przyjęciu do druku zostanie też wydrukowana w naszej pracy. Od tego momentu mamy prawo powoływać się na nasze dzieło jako będące ,,w druku’’, (,,in press’’; nie ,,in print’’ – to oznacza, że wciąż nie został wyczerpany nakład danego wydawnictwa). Dotychczas było ono jedynie ,,wysłane do redakcji’’ (,,submitted’’). Po kilku miesiącach redaktor przysyła próbną odbitkę do korekty. Od tej chwili do ukazania się zeszytu czasopisma z naszą publikacją mija już niewiele czasu. W najlepszych, bardzo szybko działających czasopismach cały cykl może trwać poniżej 6 miesięcy. Czas od wysłania manuskryptu do wydrukowania pracy nie powinien przekraczać 1 roku. Cykl dłuższy (jeśli nie wynika z zajadłych polemik autora z recenzentami) źle świadczy o czasopiśmie.

Odbitki. Nakład czasopism naukowych jest z reguły niewielki, większość egzemplarzy wpada w otchłań wielkich bibliotek uniwersyteckich. Potencjalni czytelnicy trafiają na ślad naszej pracy dzięki publikowanym zbiorom spisów treści lub abstraktów czasopism. Do niedawna taką rolę pełniły wydawnictwa „Current Contents” czy „Biological abstracts”, obecnie dominujące znaczenie mają ich elektroniczne odpowiedniki – bazy danych, takie jak: „Scopus”, „Medline” , „Science Citation Index” (= „Web od Science”) itp. Dla większości potencjalnych czytelników kolejnym krokiem (bez wstawania od komputera) będzie wyszukanie elektronicznej kopii danego artykułu, udostępnianej za odpowiednią opłatą bezpośrednio przez wydawcę danego czasopisma, albo za pośrednictwem lokalnej biblioteki naukowej. Obecnie duże biblioteki uniwersyteckie i instytutowe w Polsce umożliwiają dostęp pracownikom i studentom do ogromnych zasobów publikowanych prac naukowych, bez wysiłku i dodatkowych opłat (ogromne koszty pokrywane są centralnie z budżetu państwa). Czasem jednak dostęp do najnowszych numerów czasopism (albo do numerów archiwalnych) wiąże się z dodatkowymi, wysokimi opłatami, nie wszystkie czasopisma są prenumerowane w wersji elektronicznej, bywają też inne ograniczenia dostępu, wtedy potencjalnemu czytelnikowi nie pozostaje nic innego, jak wysłać e-mail do autora z prośbą o odbitkę jego artykułu. Do niedawna wysyłanie papierowych odbitek było jedną z głównych dróg rozpowszechniania publikacji naukowych, a wydawcy czasopism zaopatrywali autora w niewielką liczbę odbitek bezpłatnych i dowolną liczbę płatnych egzemplarzy. Do tej pory większość czasopism oferuje taką usługę (zamówienie na odbitki zwykle składa się wraz z odsyłaną korektą). Obecnie jednak zamiast odbitek papierowych po świecie krążą ich dokładne elektroniczne kopie w formacie pdf (po wydrukowaniu na dobrej drukarce odbitka nie różni się od oryginału z czasopisma). Autor zazwyczaj otrzymuje taki plik pdf po publikowaniu pracy, wyłącznie do prywatnego użytku (tzn. może go np. wysłać, spełniając czyjąś prośbę). Szersze rozpowszechnianie (np. masowe wysyłanie do znajomych i nieznajomych) stanowi już naruszenie prawa autorskiego! Niektóre wydawnictwa pozwalają jednak na takie rozpowszechnianie, za osobną opłatą (można wówczas umieścić taki plik na własnej stronie internetowej do pobrania dla każdego). Wiodące czasopisma naukowe świata oferują jeszcze jedną możliwość, tzw. „otwarty dostęp” („open access”): za odpowiednią, dość wysoką opłatą, samo wydawnictwo może udostępnić daną pracę bezpłatnie wszystkim zainteresowanym, i to od razu po przyjęciu do druku (nie czekając na opublikowanie całego zeszytu). Tam, gdzie chodzi o szczególnie ważne „frontowe” badania, wyścig o złotodajne patenty, a może i Nagrodę Nobla, na szybkim i szerokim rozpowszechnieniu najnowszych wyników nie warto oszczędzać. W większości wypadków wystarczy mieć przygotowany do wysyłki pdf swojej najnowszej pracy. Na wszelki wypadek, zawsze trzeba również przechowywać odbitki papierowe wszystkich swoich dzieł.

2
Treść

2.1. Typy publikacji naukowych

Znane są rozmaite kryteria rozróżniania rodzajów prac naukowych, a nawet istnieją urzędowe normy takiej kategoryzacji, które jednak tutaj pominiemy. Ze względów praktycznych zastosujemy arbitralny podział na: 1) publikacje (doniesienia) oryginalne, o tematyce eksperymentalnej lub opisowej, 2) publikacje oryginalne – teoretyczne, 3) artykuły przeglądowe, napisane w celu stworzenia nowych syntez (uogólnień) lub w celu streszczenia stanu wiedzy w jakiejś dziedzinie, 4) artykuły popularnonaukowe, 5) recenzje, krytyki, polemiki, 6) podręczniki i skrypty.

Prace obligatoryjnie przygotowywane przez studentów w toku studiów mogą należeć do wszystkich wymienionych kategorii, z wyjątkiem ostatniej. Na przykład praca przejściowa albo seminaryjna może mieć charakter przeglądowy, popularnonaukowy lub polemiczny, może też być recenzją książki. Przyrodnicza praca magisterska najczęściej należy do kategorii 1), rzadziej do 2). Schemat oryginalnej pracy doświadczalnej (opisowej) rozważymy najdokładniej, poznając na jego przykładzie ogólne zasady przygotowywania publikacji naukowych. W opisie pozostałych kategorii uwzględnimy tylko najważniejsze różnice.

2.2. Publikacja (doniesienie) oryginalna, dotycząca badań eksperymentalnych lub opisowych

Jak sama nazwa wskazuje, tekst tego typu donosi po raz pierwszy o nowo odkrytych faktach empirycznych: wynikach eksperymentów lub obserwacji. Dawniej takie prace miały często formę listu, co od razu narzucało międzyosobowy, informacyjny charakter tekstu oraz ograniczało jego objętość do niezbędnego minimum. Jeszcze dziś niektóre czasopisma, na przykład „Nature”, stosują formę „Letters to the Editor”. Dobrze jest pamiętać o tej tradycji, a zwłaszcza o istnieniu anonimowego, ale realnego czytelnika.

Oprócz rzeczowego przekazania samych wyników, publikacja musi zawierać ich interpretację na tle wiedzy o przedmiocie. Wymóg zwięzłości oraz klarowności spowodował, iż przyrodnicze publikacje eksperymentalne na całym świecie są pisane według jednakowego, dość sztywnego schematu: Wstęp – Materiał i metody – Wyniki – Dyskusja – Piśmiennictwo. Na początku znajduje się zazwyczaj Abstrakt, a na końcu zdarzają się: Streszczenie i wnioski (Przykład 2). Wzorzec ten jest wszechstronnie wypróbowany i tak silnie utrwalony w praktyce wydawniczej, że odejście od niego może być uzasadnione tylko wyjątkowo. Za posługiwaniem się tym właśnie schematem przemawia bardzo istotny argument: odpowiada on dokładnie postulatom metodologicznym nauk ścisłych, które wymagają jasnego formułowania hipotez, eksperymentalnego ich testowania, powszechnej sprawdzalności podawanych wyników. Pokusa odejścia od tego schematu najczęściej rodzi się wtedy, gdy sens badań jest niejasny, metoda nieadekwatna, wyniki dwuznaczne, a konkluzji brak. Jeżeli sami odczuwamy taką pokusę – warto się zastanowić, gdzie może leżeć przyczyna.

Tytuł. Dobry tytuł decyduje o sukcesie publikacji. Tytuł nie może być nazbyt długi (najwyżej 85 znaków, czyli półtorej linijki maszynopisu). Powinien zawierać słowa znaczące, użyteczne przy komputerowym indeksowaniu i gromadzeniu informacji, nie zaś balast słowny (Przykład 3). Należy więc unikać zwrotów: „Badania nad...”, „Nowsze przyczynki do...”, „Materiały do poznania...”. W tytule powinna się też znaleźć naz-wa gatunkowa badanego organizmu, jeśli taka informacja jest merytorycznie istotna. Mimo postulatu zwięzłości, w tytule należy unikać skrótów (np. skrótów nazw związków chemicznych, hormonów, enzymów itd.), z wyjątkiem nielicznych – powszechnie i jednolicie przyjętych.

Abstrakt (czasem nazywany „synopsis” albo „streszczenie” – ale te słowa mogą też znaczyć co innego) najczęściej poprzedza pracę. Jest to samodzielny tekst o objętości około 100 słów (pół strony standardowego maszynopisu), który przeczytany w oderwaniu od reszty pracy może poinformować o jej zawartości. Abstrakt powinien więc zawierać: sformułowanie celu badań, identyfikację obiektu, istotę stosowanej metody, najważniejsze wyniki i wnioski. Nie wolno w abstrakcie cytować literatury, ani odwoływać się do tabel i rycin. Typowym błędem jest pisanie w abstrakcie, co i jak robiono, bez wzmianki o tym, co z tego wynikło (Przykład 3). W skład abstraktu wchodzą również: nazwiska wszystkich autorów, tytuł pracy, jej dane bibliograficzne i adres pierwszego autora (czasem wszystkich autorów). Abstrakt nie powinien powtarzać treści zawartych w tytule, lecz poszerzać je i wzmacniać.

Abstrakt jest najczęściej czytaną częścią pracy, jako samodzielny tekst przedrukowany w przeglądowych czasopismach i zbiorach ab-straktów, albo też w celu sprawdzenia, czy warto przeczytać całą pracę. Bez przesady można powiedzieć, iż jakość abstraktu decyduje o tym, czy praca „wejdzie w obieg”, a więc czy pisanie jej w ogóle miało jakiś sens.

Na podstawie abstraktu dokonuje się automatycznego indeksowania publikacji w komputerowych bazach danych, dlatego ważne jest, aby poszczególne słowa abstraktu niosły możliwie najwięcej konkretnej treści. Warto samemu przygotować listę 5–10 słów kluczowych (key words), przydatnych do komputerowego indeksowania i sortowania bibliografii, nawet jeżeli redakcja tego nie wymaga. Słowa kluczowe powinny przede wszystkim zawierać nazwę łacińską organizmu badanego (jeśli był taki), hasła dotyczące zasadniczych problemów poruszonych w pracy, jeżeli to istotne – region geograficzny lub nazwę metody. Słowami kluczowymi nie powinny być skróty (chyba że chodzi o skróty powszechnie zrozumiałe – jak np. DNA). Trudno tu dawać rady – tylko autor wie, które słowa są kluczowe dla jego tekstu. Trzeba się wczuć w sytuację kogoś, kto poszukuje konkretnej informacji i może użyć kilku słów kluczowych. Nie warto powtarzać słów zawartych w tytule pracy, bo komputerowe programy przeszukujące bazy danych zawsze i tak przeglądają tytuły. Lista słów kluczowych (key word index) towarzyszy zawsze abstraktowi.

Wstęp powinien zawierać precyzyjne sformułowanie celu badań (zwłaszcza jeżeli nie udało się go zmieścić w tytule) oraz uzasadnienie podjęcia tego właśnie tematu. Wprawni czytelnicy szukają celu pracy w dwóch ostatnich zdaniach wstępu. Wcześniej należy naszkicować tło teoretyczne i powołać się na ostatnie publikacje w danej dziedzinie, po to, by wskazać, na jakie nasuwające się pytania brak było odpowiedzi i dlaczego uzyskanie takich odpowiedzi jest ważne. Nie należy jednak wdawać się w zbyt obszerne dywagacje historyczne. Argument w rodzaju: „Dotychczas brak było danych o ...” nie jest wystarczający! Jeżeli autor nie potrafi bardziej przekonywająco uzasadnić, dlaczego podjął dany temat, to znaczy, że powinien był zająć się czym innym. Zawsze pożądane (chociaż nie zawsze możliwe) jest sformułowanie we wstępie jednoznacznej hipotezy. Ideałem jest, gdy konkluzja pracy zawiera odpowiedź „tak” lub „nie” na postawione we wstępie pytanie, a reszta pracy stanowi dokumentację tej konkluzji.

Materiał i metody (czasem uzupełnione o teren badań) definiują precyzyjnie, co było obiektem badań. W pracach biologicznych tutaj powinna się znaleźć pełna nazwa gatunkowa badanego organiz-mu (organizmów), ewentualnie dokładniejsza charakterystyka (płeć, wiek, liczba osobników użytych w doświadczeniu, wielkość ciała, pochodzenie). W wielu pracach biologicznych w tym miejscu podaje się pełną nazwę łacińską wraz z autorem i datą opisu badanego gatunku. Dalej używa się już tylko nazwy potocznej – jeśli taka istnieje. Upor-czywe powtarzanie nazw łacińskich, kiedy chodzi o pospolite gatunki, jest pretensjonalne. Porównajmy: „Obserwowano 4 osobniki Anas crecca oraz 2 osobniki Fulica atra” – z: „Widziałem cztery cyraneczki i dwie łyski”.

Przy opisie terenu badań konieczne jest podanie dokładnej lokalizacji, czasem – zwłaszcza w pracach drukowanych w międzynarodowych czasopismach – przytoczenie współrzędnych geograficznych. W przypadku eksperymentów laboratoryjnych przeprowadzonych na żywych organizmach należy też opisać sposoby hodowli. Ostatnio rozpowszechnia się chwalebny obyczaj uzasadniania konieczności poświęcenia zwierząt do doświadczeń. Zaświadcza się także, że zwierzęta były traktowane w zgodzie z przyjętymi w wielu krajach i nakazanymi prawem humanitarnymi normami postępowania. W Polsce obowiązują: Ustawa z dn. 21 sierpnia 1997 o Ochronie Zwierząt (Dz.U. 111 poz. 742 z późniejszymi zmianami), Ustawa z dn. 21 stycznia 2005 o Doświadczeniach na Zwierzętach (Dz.U. 33, poz. 289) oraz Rozporządzenie Ministra Nauki i Informatyzacji z dn. 29 lipca 2005 w sprawie Krajowej Komisji etycznej do Spraw Doświadczeń na Zwierzętach oraz lokalnych komisji etycznych do spraw doświadczeń na zwierzętach (Dz.U. 153, poz. 1275). Niezależnie od podania informacji o uzyskaniu zgody na badania od odpowiedniej komisji etycznej, warto opisać warunki hodowli oraz zabiegi ograniczające cierpienia zwierząt: rodzaj narkozy, sposób pozbawiania życia. Coraz liczniejsze są czasopisma, które uzależniają opublikowanie pracy od ujawnienia tych informacji. Jako wskazówek można użyć zaleceń stosowanych na Uniwersytecie Jagiellońskim, a wzorowanych na odpowiednich normach Rady Europy*.

Opis metod powinien nie tylko dać czytelnikowi wyobrażenie o sposobie prowadzenia badań i o wiarygodności uzyskanych wyników, ale również pozwolić na powtórzenie identycznego eksperymentu (obserwacji) przez innych badaczy. Dlatego nie wolno pominąć żadnych szczegółów mogących mieć znaczenie. W przypadku stosowania specjalistycznej aparatury należy podać typ (producenta), dla wszystkich mierzonych wielkości należy w rozdziale dotyczącym „metod” podać osiąganą precyzję pomiarową. Oczywiście, w przypadku stosowania metod i aparatów powszechnie używanych lub opisanych już dokładnie w innych publikacjach, wystarczy je nazwać („aparat Kippa”, „metoda Kjeldahla”) lub powołać się na literaturę.

Warto również wymienić, a nawet szerzej opisać bardziej wyrafinowane metody statystyczne, jeśli takich używano, zawsze z podaniem literatury, z jakiej korzystano. W przypadku posługiwania się komercyjnym programem komputerowym należy podać jego nazwę. Nie ma zaś sensu ogłaszanie z namaszczeniem, że oto „obliczono odchylenie standardowe według wzoru...” (i tu wzór przepisany z podręcznika dla początkujących). Jeżeli używamy wielu różnych testów statystycznych i miar dyspersji, dobrze jest jednak zacytować standardowy podręcznik, którego się używa – usuwa to ewentualne wątpliwości terminologiczne i interpretacyjne. Jeżeli publikacja zawiera znaczną liczbę symboli matematycznych, wskaźników itp., to ich lista z objaśnieniem powinna się znaleźć w rozdziale dotyczącym metod.

Wyniki to rozdział najważniejszy, a jednak zazwyczaj najkrótszy. Dane ilościowe najlepiej umieścić w tabelach, albo na wykresach, jeżeli bezwzględne wartości nie mają kluczowego znaczenia. Niewielkie zbiory liczb można umieścić wprost w tekście. Jest podstawową zasadą, aby nie powtarzać tych samych danych w tabeli i na wykresie lub w tekście.

Tekst powinien być lakoniczną „konferansjerką” przedstawiającą czytelnikowi kolejne wyniki i zwracającą uwagę na pewne istotne wzorce lub zjawiska. Na przykład: „Zawartość X w Y jest prawie dwukrotnie wyższa latem niż zimą (tab. 3)”, jest lepsze od: „Jak widać w tabeli 3, zawartość X w Y wynosi 13,5% w okresie lata i 7% w okresie zimy”.

Rozdział „Wyniki”, z definicji, nie może zawierać żadnych innych danych, niż oryginalne wyniki autora, dlatego nie ma w nim cytatów z literatury. W tym rozdziale należy również unikać jakichkolwiek interpretacji i polemik oraz przetwarzania danych, zwłaszcza jeżeli są do tego potrzebne dodatkowe założenia. Już w „Wynikach” trzeba natomiast umieścić ewentualne wnioski z analizy statystycznej: osiąg-nięte poziomy istotności, przyjęcie lub odrzucenie statystycznych hipotez itd.

Dyskusja jest najbardziej swobodną częścią pracy, często najdłuższą. Nie oznacza to, że w „Dyskusji” nie obowiązuje dyscyplina. Przede wszystkim, nie wolno mechanicznie powtarzać „Wyników”, choćby nawet innymi słowami. Dyskusja jest bodaj najciekawszą częścią całej pracy. Tutaj autor formułuje wnioski i uzasadnia je za pomocą swoich (i cudzych) wyników, tutaj daje popis swojej inwencji twórczej, tutaj projektuje dalszy rozwój swojej dziedziny, „fantazjuje” o konsekwencjach teoretycznych i praktycznych. Początek dyskusji powinien jednak zawierać (samo)krytyczną interpretację własnych surowych danych z poprzedniego rozdziału: wnioski o stosowności użytej metody, o dokładności i powtarzalności wyników, suche porównanie z analogicznymi wynikami podawanymi przez innych autorów. Dopiero po określeniu stopnia wiarygodności swoich danych można przystąpić do wykorzystania ich w celu poparcia lub obalenia jakiejś hipotezy, czy nawet teorii. W „Dyskusji” cytuje się najwięcej literatury i tu trzeba uważać, aby ani autor, ani czytelnik nie pomylili oryginalnych wyników z danymi z literatury, własnymi hipotezami lub cudzymi wnioskami.

Dyskusja może być ilustrowana, tu jest bowiem miejsce na najbardziej twórczo przetworzone schematy i ogólne modele. Eleganckim zakończeniem „Dyskusji” jest lakoniczne sformułowanie wniosków (może być w punktach). Niektóre redakcje czasopism żądają dodania takiej konkluzji w postaci osobnego podrozdziału. Do konkluzji należy też sformułowanie otwierających się następnych problemów i projekt dalszych badań.

Streszczenie, w odróżnieniu od abstraktu, jest częścią składową tekstu publikacji. Coraz rzadziej stosowane w periodykach, służy najczęściej przedstawieniu zawartości pracy w innym języku (polskie streszczenia w pracach wydawanych w Polsce po angielsku, angielskie streszczenia w pracach wydawanych po polsku). „Streszczenie” może być nieco dłuższe niż „Abstrakt”, może – a nawet powinno – odwoływać się do wszystkich tabel i rycin umieszczonych w pracy , w razie potrzeby (kwestie polemiczne, specjalne metody) – nawet do piśmiennictwa. Podpisy rycin i nagłówki tabel muszą również być dwujęzyczne. W jednolitej językowo pracy streszczenie (powtarzające abstrakt) jest zbyteczne.

Podziękowania stanowią integralną część publikacji naukowej. Umieszczone najczęściej na samym końcu tekstu (przed spisem literatury) pełnią nie tylko rolę kurtuazyjną. Zwykle w „Podziękowaniach” informuje się o instytucji finansującej badania („Projekt nr ... finansowany przez grant nr ...”), wymienia się osoby, które przyczyniły się szczególnie do powstania publikacji, a zwłaszcza te, których krytyczne uwagi pozwoliły ulepszyć publikację (nazwisko przełożonego – jeżeli zasłużył, również techników czy laborantów). Dobrym obyczajem jest wymienienie nawet „Anonimowych Recenzentów”, jeśli ich uwagi w istotny sposób wpłynęły na ostateczny kształt publikacji. Lista nazwisk nie powinna przypominać książki telefonicznej, jednak nazbyt kwiecisty styl też może razić.

„Podziękowania” pełnią jeszcze jedną, delikatną rolę: zdanie „Profesorowi X jestem wdzięczny za cenne uwagi...” dość jednoznacznie sugeruje, iż profesor X zaakceptował tę formę pracy, jaka została ostatecznie opublikowana, w jakimś stopniu wspiera autora pracy swoim własnym autorytetem. Intencja autora, aby przy okazji podziękowań wskazać na przynależność do szkoły sławnego X-a, sama w sobie nie jest naganna, a może być informacją istotną dla czytelnika. Jednakże czasem może być i tak, iż rzeczony profesor X w swoich „cennych uwagach” pracę zdyskwalifikował, a autor nie przejął się tym wcale. Podobna sytuacja zachodzi, gdy autor wylewnie dziękuje docentowi Y za „nieocenioną pomoc w obliczeniach statystycznych”, a w pracy – obok poprawnych – zamieszcza swoje własne błędne rachunki. Podanie nazwisk X i Y w takich kontekstach jest nadużyciem! Dlatego lepiej jest porozumieć się z zainteresowanymi, zanim wymieni się ich nazwiska, a ci nie powinni z fałszywej skromności wzbraniać się od przyjęcia podziękowań, jeżeli są zasłużone.

Piśmiennictwo musi zawierać dane bibliograficzne wszystkich publikacji cytowanych w całym tekście, ale ani jednej więcej! Dane bibliograficzne muszą być na tyle kompletne, aby czytelnik mógł dotrzeć do każdej cytowanej pozycji. Sposoby zestawiania piśmiennictwa regulują precyzyjnie szczegółowe przepisy, o których będzie jeszcze mowa. Epatowanie swoją (rzekomą) erudycją za pomocą ekstrawaganckiej obfitości cytowań jest w złym stylu. Wolno umieszczać w spisie literatury tylko te publikacje, które się rzeczywiście przejrzało lub czytało. Cytowanie publikacji znanych tylko z cytowań w pracach trzecich jest nie tylko nierzetelne, ale może prowadzić do poważnych błędów. Można cytować pozycje „z drugiej ręki” tylko pod warunkiem, że wskazuje się na źródło, z którego naprawdę zaczerpnięto informację, np.: „...Empedokles (wg Tatarkiewicza 1968)”. W spisie literatury podaje się w miarę możności oba źródła. W zasadzie nie cytuje się elementarnych podręczników akademickich.

Nie ma sensu cytować prac nie będących publikacjami (np. różnych lokalnych biuletynów lub prac magisterskich, a nawet doktorskich). W wielu krajach prace doktorskie, powielane w sporych nakładach (np. 150), deponowane są w licznych bibliotekach uniwersyteckich, a więc trafiają do ogólnodostępnych katalogów i bez wielkiego trudu można dotrzeć do egzemplarza. Dlatego cytowanie ich ma sens. W Polsce prace doktorskie produkowane są w kilku kopiach i tylko jedna z nich trafia do archiwum macierzystej uczelni. Prace magisterskie są przechowywane w dziekanatach tylko przez parę lat, po czym się je wyrzuca. Zawarte w nich informacje mają więc co najwyżej walor „informacji ustnej”, dopóki nie zostaną opublikowane jako doniesienia naukowe.

Osobno trzeba omówić narzędzie wyszukiwania i źródło informacji, jakim jest Internet. Doświadczenie pokazuje, że ogromny pożytek z tego wspaniałego wynalazku niweczony bywa przez szkody, jakie wyrządza wskutek nieumiejętnego wykorzystywania. Łatwość znalezienia dowolnej informacji, stwarzającej czasem pozory wiarygodności, a nawet naukowości, rodzi pokusę, aby w tekście naukowym powoływać się na cokolwiek, co wskaże automatyczna wyszukiwarka: prywatne strony internetowe, listy dyskusyjne, blogi, witryny stowarzyszeń i instytucji nie mających nic wspólnego z naukami przyrodniczymi, i tak dalej, z enigmatycznie podanym źródłem „internet”. Powiedzmy zatem od razu, stanowczo i jednoznacznie: żadne z takich źródeł nie może być zacytowane jako źródło informacji naukowej, w żadnym z omawianych tu typów przyrodniczych tekstów naukowych! Powtórzę jeszcze raz, jak najdobitniej tę zasadę: prywatne strony internetowe, listy dyskusyjne, blogi, witryny stowarzyszeń i instytucji nie posiadających formalnej afiliacji naukowej, skopiowane do Internetu teksty rozmaitych wypowiedzi i publikacji, nie pochodzących z czasopism i książek naukowych (tylko np. publikacji gazetowych), nie stanowią źródła informacji naukowej, nie powinny być cytowane w przyrodniczych pracach naukowych, nie dają bowiem elementarnych gwarancji wiarygodności, jakich oczekujemy od naukowych źródeł, w dodatku bardzo często mają charakter efemeryczny. Nie ma wyjątków od tej zasady!

Ostrożność dotyczy również źródeł o formalnie naukowych afiliacjach, np. stron www instytutów naukowych czy wydziałów uczelni. Obok materiałów spełniających kryteria naukowej wiarygodności, mogą się tam znaleźć inne rzeczy – jak choćby... prace seminaryjne studentów, z których jedne mogą być poprawne – inne niekoniecznie. Wśród czasopism naukowych, dostępnych w Internecie, są elektroniczne wersje renomowanych publikacji papierowych. Pojawia się coraz więcej regularnych czasopism wydawanych i dystrybuowanych wyłącznie drogą elektroniczną. Wśród tych ostatnich są tytuły o wielkim międzynarodowym prestiżu, np. czasopisma wydawane przez organizację Public Library of Science (PLoS, http://www.plos.org/), oraz wiele takich, które tylko udają poważne czasopisma naukowe, wydawane są przez słabe ośrodki i nie mają żadnego znaczenia jako źródło informacji naukowej, podobnie jak wydawane na papierze lokalne „Zeszyty” i „Biuletyny”. Na pierwszy rzut oka niełatwo je odróżnić, ale można skorzystać z baz cytowań, żeby sprawdzić, czy dane czasopismo rzeczywiście jest w obiegu. Pewną sugestią jest... zbytnia łatwość dostępu: za dostęp do poważnych publikacji na ogół trzeba zapłacić, lub jest on w inny sposób ograniczony. Są też źródła bezpłatne dla czytelników, ale za darmowe udostępnianie słono zapłacili autorzy publikacji. Jeżeli dostęp jest dla czytelnika bezpłatny i niczym nie ograniczony, a wydawca nie pobiera wysokich opłat za publikację od autorów, to możemy podejrzewać, iż źródło nie jest wiarygodne (ale to też nie dowód!).

Źródła informacji naukowej możemy podzielić na pierwotne (wyniki oryginalnych badań), wtórne (publikacje, donoszące o wynikach oryginalnych badań) i trzeciorzędne (informujące „z trzeciej ręki” o tym, co było w publikacjach naukowych). Do tych ostatnich należą zarówno prace przeglądowe, podręczniki, encyklopedie, literatura popularnonaukowa, jak i gazetowe komentarze, dyskusje dyletantów, i tak dalej. Z tej kategorii tylko prace przeglądowe i podręczniki mogą stanowić wiarygodne i nietrywialne źródło informacji, nadające się do cytowania w tekście naukowym. Nawet encyklopedie – choćby o największym prestiżu – na ogół zawierają informacje wprawdzie doskonale wiarygodne, ale niczego istotnego nie wnoszące do pracy naukowej, która by się na nie powoływała (dlatego nikt w pracach naukowych encyklopedii, ani słowników przecież nie cytuje). Wniosek z tego jest oczywisty: również internetowa Wikipedia nie powinna być cytowana jako źródło informacji naukowej (tym bardziej, że z zasady nie udziela gwarancji wiarygodności wszystkim swoim hasłom). To oczywiście nie znaczy, że z Wikipedii, albo innych materiałów internetowych nie warto korzystać. Owszem, ale tak samo jak z encyklopedii drukowanych: to dobry punkt zaczepienia, aby dowiedzieć się czegoś o nieznanym terminie czy pojęciu, aby potem sprawdzić w źródłach naukowych (dobrze opracowane hasła Wikipedii zawsze cytują oryginalne źródła naukowe).

Jakie zatem informacje z Internetu można wykorzystywać? Przede wszystkim, czasopisma naukowe i książki (te same, które mają wersje papierową, ale zostały również udostępnione przez Internet); czasopis-ma naukowe i książki publikowane tylko w wersji elektronicznej, ale wydawane przez poważne wydawnictwa naukowe, instytucje i towarzystwa naukowe; materiały z baz danych prowadzonych przez określone instytucje naukowe lub urzędy (np. Główny Urząd Statystyczny); opublikowane w Internecie materiały naukowe lub dydaktyczne autorów posiadających afiliację w instytucjach naukowych i opublikowane na witrynach związanych z instytucjami naukowymi. O tym, jak poprawnie cytować takie źródła i jak wykazywać je w liście bibliograficznej, dowiemy się nieco dalej.

W tym miejscu przestrzec trzeba czytelników przed jeszcze jedną pokusą, mianowicie popełnienia plagiatu. Jest to prawdziwa plaga, zwłaszcza w naszym kraju, gdzie szacunek dla własności intelektualnej nie jest powszechny, a fatalny obyczaj odpisywania i oszukiwania przy egzaminach jest nagminnie tolerowany. Ale nawet w krajach o bardziej cywilizowanych obyczajach zjawisko komputerowego plagiatu przybiera groźne rozmiary i dlatego wydano mu bezwzględną walkę. Chodzi o to, ze znajdując w Internecie gotowe opracowania, zawierające zręcznie sformułowane zdania od razu w odpowiednim języku, z łatwością możemy je skopiować i skleić z nich własny elaborat. To się czasem udaje, chociaż w zasadzie nie powinno ujść niepostrzeżenie, bo bardzo łatwo o ujawnienie braku własnej myśli u autora takiej wyklejanki. Raz ujawniony plagiat całkowicie kompromituje autora, jako pospolite, kryminalne przestępstwo: kradzież połączona z próbą poświadczenia nieprawdy. Plagiat jest jednym z najsurowiej karanych wykroczeń, jakie można popełnić w pracy naukowej (gorsze jest tylko fałszowanie lub zmyślanie danych). Dla pracownika naukowego oznacza zwykle natychmiastowe i nieodwołalne zakończenie kariery. Naganne jest również popełnianie autoplagiatu, czyli wielokrotne publikowanie własnych, ale wciąż tych samych tekstów czy ilustracji. Niechcący można popełnić plagiat wskutek niestarannego cytowania źródeł – gdy zaniedbamy skrupulatnie podać, skąd zaczerpnęliśmy przytaczane dane lub opinie, czy nawet dosłowne cytaty (te też nam wolno wkleić do swojego tekstu, pod warunkiem że umieszczone w cudzysłowach i z odpowiednim odwołaniem bibliograficznym).

Dodatki (suplementy) dołącza się czasem na samym końcu publikacji po to, by umieścić w nich w bardzo skrótowej formie duże zbiory oryginalnych danych, które nie były przez autora wykorzystywane w dyskusji pracy (autor mógł na przykład posługiwać się tylko wartościami średnimi albo współczynnikami regresji). Można sobie wyobrazić, iż ktoś mógłby inaczej wykorzystać surowe materiały, nieraz zebrane z ogromnym wysiłkiem i związane z wielkimi kosztami. Obyczaj publikowania surowych danych w „Dodatku”, mimo że chwalebny, nie jest mile widziany przez oszczędnych do przesady wydawców czasopism. Masowe stosowanie komputerowych banków danych może już niedługo rozwiązać ten dylemat. Już dziś spotyka się w niektórych publikacjach odnośnik do odpowiedniego adresu w Internecie, gdzie czytelnik może znaleźć wszystkie dane. Sekwencje DNA standardowo są deponowane w specjalnych bankach, na które autorzy powołują się w publikacjach.

„Dodatek” jest też dobrym miejscem na wyprowadzenie modelu matematycznego lub na szczegółowy opis programu komputerowego – materiałów ważnych dla pełnej dokumentacji metod i wyników, ale mało istotnych dla większości czytelników pracy. Niektóre czasopisma, po przyjęciu pracy do druku, umożliwiają autorom zamieszczenie dodatkowych materiałów („supplementary material”) w postaci pliku na witrynie internetowej czasopisma.

2.3. Publikacja oryginalna – teoretyczna

W stosunku do poprzedniej kategorii różnice strukturalne są niewielkie. Publikacja teoretyczna jest również doniesieniem o oryginalnych wynikach, ujawniających fakty dotychczas nieznane, popierających lub obalających jakąś teorię oraz pozwalających na snucie przewidywań i stawianie dalszych pytań. Są to więc rozważania empiryczne, odnoszące się do realnej rzeczywistości, mimo że mogą zupełnie nie odwoływać się do szczegółowych danych eksperymentalnych. Najczęściej stosowaną metodą w przyrodniczych pracach teoretycznych jest konstruowanie formalnego modelu (matematycznego, symulacyjno-komputerowego, czasem graficznego). Sekcja „Struktura modelu i założenia” albo po prostu „Model” zapełnia wówczas część metodyczną pracy. Analogiczne do „Wyników” są w takiej pracy tautologiczne wnioski wynikające z rozważań matematycznych. Interpretacja przyrodnicza tych wnios-ków, poprzedzona krytyką adekwatności modelu do badanego zjawiska przyrodniczego, i zasadność przyjętych założeń mieszczą się w „Dyskusji”. Podział na sztywne sekcje jest w pracach teoretycznych mniej rygorystycznie przestrzegany.

Czymś pośrednim między pracami teoretycznymi a eksperymentalnymi są prace posługujące się modelowaniem symulacyjnym. Struktura tekstu opisującego takie badania nie wymaga osobnego traktowania.

2.4. Artykuł przeglądowy

Artykułów przeglądowych nie należy mylić z pracami teoretycznymi. Publikacje przeglądowe stanowią mniej lub bardziej neutralne streszczenie aktualnego stanu wiedzy w danej dziedzinie. Prace te przede wszystkim muszą zdefiniować obszar, którym się zajmują, przedstawić teoretyczne implikacje tej dziedziny, wreszcie dokonać krytycznego przeglądu wybranych publikacji wcześniejszych. Ambitniejsze prace przeglądowe zbliżają się do oryginalnych prac teoretycznych w tym sensie, że starają się stawiać i testować nowe hipotezy. Mniej „ambitne”, ale wcale nie mniej potrzebne artykuły przeglądowe ograniczają się do podsumowań: co już wiemy, a czego jeszcze nie wiemy, jakie hipotezy postawiono, które obalono, a których jeszcze nie, jakie są statystyczne rozkłady zmiennych zmierzonych już przez licznych badaczy, jakie charakterystyczne współzależności wynikają z dotychczas otrzymanych wyników itd.

Struktura prac przeglądowych jest znacznie luźniejsza niż prac eksperymentalnych. Obowiązuje sformułowanie problemu we „Wstępie”. W pracach, które intensywnie wykorzystują obliczenia statystyczne, nieodzowna może być sekcja „Metody”, gdzie również można pomieścić kryteria selekcji źródeł i danych. Podziału na „Wyniki” i „Dyskusje” zwykle nie ma, ale rozdziały i podrozdziały mogą być zatytułowane według merytorycznej treści. Pożądane jest, aby również w artykułach przeglądowych dokładnie rozgraniczać silnie umotywowane wnioski z zebranych danych (np. o występowaniu istotnych współzależności statystycznych) od luźnych domysłów (np. o przyczynowych mechaniz-mach takich współzależności). Artykuły przeglądowe, częściej niż inne, kończą się konkluzją „o potrzebie dalszych badań”, dobrze więc, jeżeli wskażą, jakich konkretnie i dlaczego. Szczególnej staranności wymaga cytowanie obfitej zazwyczaj literatury. Prace tego typu są zamieszczane zwykle w specjalnych czasopismach przeglądowych lub na wyróżnionych pozycjach (zwykle na początku) w czasopismach zamieszczających prace oryginalne.

Przeczytanie odpowiednich artykułów przeglądowych powinno poprzedzać przystąpienie do własnych badań w danej dziedzinie. Brak takich publikacji oznacza, że zanim się rozpocznie własne prace badawcze należy koniecznie samemu dokonać przeglądu literatury (a jeszcze lepiej – napisać o tym). Dlatego rozsądne jest, aby praca seminaryjna („przejściowa”) była artykułem przeglądowym z dziedziny, w której projektowana jest praca magisterska.

2.5. Artykuł popularnonaukowy

Gatunek ten całkiem niesłusznie bywa lekceważony przez profesjonalistów. Literatura popularnonaukowa jest źródłem informacji o świecie nie tylko dla dziatwy szkolnej i emerytów, ale również umożliwia ogólną orientację uczonym pracującym w innych dziedzinach. Dzisiaj specjalizacja zaszła już tak daleko, że wątpliwe jest, aby – powiedzmy – ekolog zrozumiał artykuł przeglądowy z neurofizjologii (nie mówiąc o pracach oryginalnych), i odwrotnie. Ale też artykuły popularne bywają rozmaite, zależnie od poziomu spodziewanego adresata i kwalifikacji samego autora. Napisanie pracy popularnonaukowej jest zdecydowanie trudniejsze niż napisanie przeciętnej pracy przeglądowej, przeznaczonej dla specjalistów. Wymaga lepszej znajomości tematu, głębokiej erudycji, większego dystansu do omawianych zagadnień oraz – talentu.

Rygory przy pisaniu artykułu popularnonaukowego na dobrym poziomie wcale nie są mniejsze niż przy pisaniu innych prac naukowych. Nie obowiązuje tu wprawdzie żaden schemat formalny, jednak potrzebna jest nadzwyczajna skrupulatność dokumentacyjna. Ze względów redakcyjnych, publikowane artykuły popularnonaukowe często nie zawierają spisu piśmiennictwa, gdzie można by umieścić źródła. Nie zwalnia to jednak od obowiązku zamieszczenia informacji uwiarygodniających wypowiadane stwierdzenia. Przede wszystkim jednak, sam autor musi mieć zebraną dokładną dokumentację. Od autora pracy popularnonaukowej, który w możliwie prostych słowach, bez żargonu specjalistycznego i bez cytowania źródeł, przedstawia nieraz zaskakujące fakty, wymaga się tym większej odpowiedzialności za słowo. Formalną dokumentację zastępuje reputacja autora i (lub) czasopisma.

Czytelnik artykułu popularnonaukowego musi również bezbłędnie rozróżnić, kiedy autor pisze o ustalonych faktach, kiedy o hipotezach, kiedy zaś o stanowisku jednej ze stron nie rozstrzygniętego jeszcze sporu. Jakby tego wszystkiego było mało, od publikacji popularnonaukowej oczekuje się jeszcze szczególnie atrakcyjnej formy. Publikacja popularnonaukowa nie może być nudna. Pracę oryginalną lub przeglądową, choćby najnudniejszą, specjalista i tak pewnie przeczyta z obowiązku. Ale artykuł popularny przeczytają – albo właśnie nie – tylko ochotnicy! Z tego samego powodu dobranie materiału ilustracyjnego wymaga wielkiej pomysłowości. W literaturze popularnonaukowej najwięcej jest złych przykładów nieodpowiedzialnego pisania z manierą dziennikarską, a niechlujstwo na tym polu ma najgroźniejsze skutki. Nic dziwnego, iż wybitne czasopisma popularnonaukowe, takie jak „Scientific American” (polska mutacja: „Świat Nauki”) czy „New Scientist” udostępniają swoje łamy autorom jeszcze staranniej wyselekcjonowanym, niż czynią to nawet znakomite czasopisma zamieszczające prace oryginalne.

Swobodna forma dopuszcza stosowanie elementów niespotykanych w pracach ściśle naukowych: graficzne schematy pomieszane z tekstem, „ramki” zawierające dodatkowe wyjaśnienia i dygresje, zróżnicowanie graficzne tekstu itd. Posługiwanie się tymi narzędziami wymaga sporej umiejętności i doświadczenia dydaktycznego.

Reasumując, wyrażam pogląd, iż jest iluzją jakoby przeciętny, początkujący autor mógł łatwo napisać artykuł popularnonaukowy na zadowalającym poziomie. Doświadczenie uczy, że to, co wychodzi spod pióra debiutantów jako – w zamierzeniu – artykuły popularnonaukowe, to nader często słabe prace przeglądowe albo przyczynkarskie doniesienia oryginalne.

2.6. Recenzje, krytyki, polemiki

Te formy publikacji stanowią ważny element pracy przyrodników. Warto, by studenci też spróbowali swoich sił. Nic nie stoi na przeszkodzie, aby praca seminaryjna miała charakter recenzji albo polemiki. W pracach takich szczególnie jaskrawo widać, iż teksty naukowe pisze się do kogoś i w jakiejś sprawie, o czym zawsze warto pamiętać.

Publikowana recenzja dotyczy najczęściej książki lub innego stosunkowo dużego dzieła autorskiego (na przykład cyklu prac, filmu naukowego). Recenzję warto pisać wtedy, kiedy dzieło wywiera (lub może wywierać) wpływ, wszystko jedno, czy w sensie pozytywnym, czy negatywnym. W pierwszym przypadku recenzent powinien zawiadomić czytelników, że takie dzieło istnieje, ukazać przyczyny, dla których dzieło to uważa za doniosłe, i wskazać na szczególnie istotne cechy. Wymóg podania dokładnych danych bibliograficznych, numeru katalogowego ISBN, a nawet ceny jest oczywisty. Solenne streszczanie książki lub przytaczanie całego spisu treści nie jest konieczne, a nawet bywa szkod-liwe, jednakże kiedy recenzja dotyczy dzieła trudno dostępnego dla potencjalnych czytelników, warto szerzej omówić jego zawartość. Recenzja z definicji musi być krytyczna, to znaczy: 1) nie należy omawiać dzieła w oderwaniu od reszty wiedzy na dany temat, recenzent musi się dobrze orientować w dziedzinie, do której należy omawiane dzieło, i 2) warto wskazać sprawy dyskusyjne oraz wytknąć dostrzeżone niedociągnięcia. Nie o to jednak chodzi, żeby się za wszelką cenę do czegoś przyczepić. W bardzo złym guście jest popisywanie się własną erudycją, kosztem omawianego dzieła, chociaż nieco ogólniejsze rozważania i dygresje mogą być na miejscu. Recenzja nie może być za długa!

Książkę, o której sądzimy, że jest szkodliwa, tym bardziej warto zrecenzować. To jednak wymaga szczególnej ostrożności, gdyż zarzuty muszą być uzasadnione i dobrze udokumentowane. Nie należy mylić negatywnej recenzji z polemiką, chociaż w praktyce recenzja bywa początkiem polemik i niekiedy różnica się zaciera. Ostra, negatywna recenzja wytyka błędy treści i formy, wynikające ze złej jakości pracy (lub zgoła ze złej woli albo niewystarczających kwalifikacji recenzowanego autora czy redaktora), jest to więc atak frontalny, wymagający rozwagi i bardzo starannego przygotowania. Czasem druzgocące recenzje bywają pisane pełnymi hipokryzji, słodkimi słowami. Nie jest to forma godna zalecenia, chociaż należy się też wystrzegać sformułowań, które mogą być poczytane za obraźliwe.

Polemika natomiast jest to wymiana argumentów w spornej sprawie, wówczas, kiedy rozbieżność wynika z rozmaitej dopuszczalnej interpretacji faktów, nieporozumień semantycznych, niepełnego obrazu zjawiska dostępnego jednej ze stron itp. Polemika ma więc być solidarnym wysiłkiem dżentelmenów, którzy nawzajem pomagają sobie w dążeniu do Prawdy. Praktyka oczywiście odbiega od tego ideału. Aby utrzymać polemikę na odpowiednim poziomie, należy unikać fałszywego nadskakiwania adwersarzowi i skupić się na rzeczowej dyskusji. Nigdy nie wolno tracić z oczu tych elementów dyskutowanego dzieła, które są bezwzględnie wartościowe (jeżeli nie ma takich elementów, to nie ma co polemizować, wystarczy napisać miażdżącą recenzję).

A zatem artykuł polemiczny pisze się tak jak list do konkretnego autora, w konkretnej sprawie, biorąc niejako czytelników na świadków. Recenzję, wszystko jedno, pochwalną czy krytyczną, adresuje się do czytelników, nie dbając o autora.

W recenzjach i polemikach na tematy przyrodnicze nie powinno być miejsca na to, co nieraz stanowi samą esencję krytyki literackiej, muzycznej czy plastycznej: arbitralne opinie, kierowanie się poczuciem smaku, opisywanie subiektywnych odczuć i tak dalej. W recenzji można wyrazić sądy natury estetycznej („nie podoba mi się język przekładu”, „okładka jest okropna”), ale tego rodzaju kwestie nie mogą dominować.

2.7. Podręczniki i skrypty

Nie ma potrzeby w tym miejscu radzić, jak pisać podręczniki i skrypty akademickie. Ten rodzaj literatury naukowej jest jednak najczęściej czytany przez studentów i adeptów nauk przyrodniczych, a jego forma bywa, niestety, mechanicznie naśladowana w pracach przez nich pisanych.

Podręczniki naukowe obowiązuje inny zakres treści i inna forma, niż prace oryginalne i przeglądowe. Podręczniki są traktowane jako źródło wiadomości w miarę pewnych, rzetelnie sprawdzonych, w zasadzie bezdyskusyjnych. Wydawnictwo i recenzenci odpowiadają za zrealizowanie tych postulatów. Czytelnik ma prawo obdarzać wiadomości podręcznikowe większym zaufaniem, niż oryginalne doniesienia i wstępne prace przeglądowe. Dlatego dokumentacja faktów w podręczniku i skrypcie nie musi być aż tak drobiazgowa; czasem zupełnie się rezygnuje z cytowania wszystkich źródeł – jest oczywiste, że autor sam osobiście nie odkrył wszystkiego, co opisuje.

Podręcznik, z reguły dotyczący stosunkowo szerokiej dziedziny, nie może zawierać wszystkich szczegółów. Powinien natomiast informować czytelnika, gdzie znajdzie więcej wiadomości na dany temat i tematy pokrewne. Dlatego też spis literatury w podręczniku może zawierać prace nie cytowane w tekście. Dotyczą one albo literatury źródłowej, z której można się dowiedzieć o szczegółach omawianych zagadnień, albo lektury dodatkowej odnoszącej się do problemów pokrewnych, ale nie poruszanych w podręczniku. Poza podręcznikami zamieszczanie w spisie literatury prac nie cytowanych jest niedopuszczalne. Natomiast piśmiennictwo rzeczywiście cytowane w podręczniku to zazwyczaj klasyczne prace źródłowe, zwłaszcza te, z których dosłownie powtórzono przykłady, dane liczbowe czy ilustracje.

Podręczniki różnią się również stylem od krótkich publikacji oryginalnych. Przede wszystkim, autor podręcznika musi dostarczyć czytelnikowi pełnych informacji na omawiany temat, zamiast odwoływać się lakonicznie do prac publikowanych gdzie indziej. Prowadzi to do obfitości słów nie spotykanej w czasopismach naukowych. W podręczniku często używany jest tryb oznajmujący czasu teraźniejszego („...tempo metabolizmu ssaków rośnie ze spadkiem temperatury otoczenia...”), ponieważ taka forma najlepiej wyraża prawa ogólne i treści uniwersalne. Tymczasem w pracach oryginalnych stosowny jest czas przeszły („...metabolizm nornic wzrastał ze spadkiem temperatury otoczenia...”), jest to bowiem doniesienie o tym, co kiedyś się wydarzyło w pewnym laboratorium. Z tego samego względu podręcznik często posługuje się formą bezosobową i stroną bierną („...stwierdzono, że...”, „...zostały przeprowadzone liczne eksperymenty, które...”), zaś autor pracy oryginalnej może napisać: „...stwierdziłem, że...”, „...przeprowadziłem 18 eksperymentów, które...”).

Przytoczone uwagi nie powinny być rozumiane w ten sposób, iż prace oryginalne przynoszą informacje niepewne lub wątpliwe, zatem należy je czytać z podejrzliwym krytycyzmem, podczas gdy teksty podręcznikowe są nieomylne i w ogóle nie podlegają krytyce. Nic podobnego! Podręczniki też trzeba czytać ostrożnie, a ich treści i aktualność porównywać z innymi źródłami, przede wszystkim z innymi podręcznikami, najnowszymi monografiami i pracami przeglądowymi na podobny temat. Podręczniki starzeją się nieraz szybciej niż prace oryginalne! Różnica między skryptami i podręcznikami a pracami oryginalnymi polega więc na różnym zakresie podawania informacji szczegółowych i innych sposobach weryfikacji oraz krytyki.

2.8. Jak napisać podanie o dotację na badania („grant”)?

Czy to stosowne, aby w poradniku pisania naukowych tekstów przyrodniczych umieszczać wskazówki, jak napisać prośbę o pieniądze? Twierdzę, że tak: podanie o grant należy do kategorii tekstów naukowych. Przynajmniej powinno. I nie należy się z góry martwić, czy osoby, w których ręce trafi takie podanie, mogą odróżnić poprawny tekst naukowy od pseudonaukowego. Powinny odróżniać. Zasadniczą część wniosku o dotację na badania stanowi projekt badań, a ten – z definicji – powinien zawierać wszystkie twórcze myśli, które autor poda w późniejszych publikacjach, wspierając je wtedy wynikami eksperymentów i uwiarygodniając obliczeniami statystycznymi.

Projektowanie badań nie jest czczą biurokracją. To znaczy, nie powinno być. Napisanie projektu jest integralną częścią przedsięwzięcia badawczego. Dobrze przygotowany projekt jest prefabrykatem końcowej publikacji. Podania o sfinansowanie badań pisze się oczywiście według wytycznych odpowiedniej instytucji, używając do tego gotowych formularzy. Narzucają one jednoznacznie formę wniosku. Ale na jego treść składają się zawsze te same elementy: uzasadnienie wyboru tematu, oparte na przeglądzie literatury, ewentualnie z wykorzystaniem włas-nych niepublikowanych danych, sformułowanie hipotez badawczych (z podaniem strategii ich testowania) oraz wybór metod, wszystko to podsumowane w treściwym abstrakcie. Czyli te same elementy, które trzeba będzie umieścić we Wstępie i Metodach publikacji donoszącej o wynikach badań. Zasady pisania wniosku są więc dokładnie takie same, jak przy pisaniu doniesienia naukowego (p. rozdz. 2.2). Trzeba do tego podejść z identyczną skrupulatnością i nie żałować czasu ani wysiłku.

Nie ma sensu radzić tutaj, że najważniejsze jest faktyczne znaczenie merytoryczne projektowanych prac. To oczywiste. Żadne zabiegi formalne nie zdołają zamaskować pustki umysłowej, wtórności pomysłów czy ignorancji autora. Może się natomiast zdarzyć coś przeciwnego: nieudolnie napisany projekt może przesłonić głębię jego myśli, nowatorstwo pomysłów i erudycję.

Jeżeli projekt badań czymś się zasadniczo różni od innych tekstów naukowych – to gronem czytelników. Ci, którzy będą go czytali (recenzenci, członkowie komisji), nie wybrali sobie tej lektury dobrowolnie. Muszą przeczytać ten wniosek, oprócz wielu innych, aby zadecydować, którym projektom przydzielić część z puli i tak za małych środków. Zwykle wnioski takie najpierw recenzują specjaliści z danej dziedziny, a potem grono przyrodników różnych specjalności musi podjąć decyzję.

Ci pierwsi wykryją błędy merytoryczne, zauważą wtórność pomysłu, luki w lekturach, zły dobór metod i fantazjowanie w kosztorysie. Przeważnie znają też poprzednie publikacje autora projektu (albo wiedzą, że takowych nie ma) i będą wiedzieć, czy autor rzeczywiście potrafi dokonać tego, co obiecuje.

Ci drudzy muszą podjąć decyzję porównując projekty z różnych (chociaż pokrewnych) dziedzin. Mają trudne zadanie. Będzie im znacznie łatwiej, jeżeli w projekcie znajdą argumenty na rzecz znaczenia proponowanych badań, wykraczającego poza wąsko pojętą dziedzinę. Autor projektu musi więc ukazać swoje badania na nieco szerszym tle, niż by to robił w końcowej publikacji (czytelnik czasopism wie, dlaczego chce przeczytać daną publikację i zna kontekst teoretyczny – inaczej nie weźmie jej do ręki; czytelnik projektu badań oczekuje tej informacji od autora). A jeżeli zamierzone badania nie mają żadnego ogólniejszego znaczenia? To szkoda na nie pieniędzy!

Pisząc projekt postaw się w położenie kogoś, kto ma zadecydować o przyznaniu dotacji na podstawie twojego wniosku. Obiecujesz, że za równowartość mercedesa z klimatyzacją, za 2–3 lata, jak dobrze pójdzie, napiszesz parę kilkustronicowych artykułów. Gdybyś miał mercedesa, oddałbyś go za taką obietnicę?

Zarówno recenzenci, jak i członkowie komisji konkursowych w krótkim czasie nabawiają się ciężkiej alergii na wodolejstwo. Autorzy projektów, którzy dla zamaskowania niedostatków merytorycznych albo pod wpływem bezinteresownego entuzjazmu decydują się na popisy literackie, niech nie liczą na pobłażliwość.

To samo czeka tych, którzy pominą istotne informacje. Oto jakie:

1. Tło teoretyczne: w jakim stanie znajduje się dana dziedzina badań? Które ważne wyniki, opublikowane w ostatnich latach, prowokują do ważnych pytań? Czy takie pytania już ktoś postawił? Czy autor stawia je jako pierwszy? Dlaczego odpowiedź na te pytania jest ważna? Jakie – konkretnie – przyjęte obecnie poglądy mogą w ten sposób ulec zmianie?

2. Hipotezy: jakie są możliwe odpowiedzi na postawione wyżej pytania? Jakie wyniki badawcze mogą wykluczyć jedne hipotezy szczegółowe – a utwierdzić inne?

3. Pomysł: na czym polega istota proponowanych badań (w jaki sposób dostarczą one wyników selekcjonujących postawione wyżej hipotezy?). Czy jest to próba zupełnie nowa, czy powtórzenie? Dlaczego warto zrobić takie powtórzenie? Jak to autor zamierza zrobić? Tu jest miejsce, żeby się pochwalić: a) dotychczasowymi osiągnięciami i doświadczeniem w prowadzeniu takich badań, b) posiadanym warsztatem. To jest ważne, bo warto finansować tylko takich badaczy, którzy mają odpowiednie warunki (a pieniędzy potrzebują na koszty bieżące i uzupełnienie wyposażenia) oraz dysponują odpowiednim doświadczeniem (albo mogą liczyć na współpracę doświadczonych kolegów). Tylko to gwarantuje, że pieniądze się nie zmarnują. Jeżeli masz znakomity pomysł, ale w twoim instytucie nie ma odpowiedniej aparatury, a sam nigdy takich badań nie robiłeś, nie pisz podania o „grant”, tylko o stypendium do odpowiednio wyposażonego ośrodka!

Ważnym argumentem jest podanie wyników badań pilotażowych, zwłaszcza jeżeli projekt dotyczy dużego i drogiego przedsięwzięcia.

4. Procedury: nie tylko podaje się wymienione metody (w stylu „azot będę oznaczał metodą Kjeldahla, a siarkę kolorymetrycznie”). Trzeba napisać dokładnie: ile serii, jakich pomiarów (obserwacji, eksperymentów) trzeba będzie zrobić; ile preparatów, ile zwierząt i tak dalej; uzasadnić, dlaczego właśnie tyle (oszacować, ile powtórzeń będzie trzeba w celu uzyskania rozstrzygających statystycznie wyników, opierając się albo na danych pilotażowych, albo na podobnych metodycznie badaniach – własnych lub cudzych). Z tego będziesz mógł wyliczyć koszty. Podaj dokładny plan eksperymentu (hipotezy zerowe, projektowane analizy statystyczne). Trzeba udokumentować harmonogram: podać, ile czasu zajmują poszczególne etapy (i skąd to wiadomo?), realistycznie rozpisać te czynności na efektywny czas pracy wykonawców projektu, uwzględnić zapas na nieprzewidziane wydarzenia. Obiecanki, że „przez pierwszy rok będę badał, przez drugi będę analizował, a przez trzeci pisał”, nie są harmonogramem.

5. Potrzeby – kosztorys: należy podać, jakiego wyposażenia brakuje i jakie będą bieżące koszty całego przedsięwzięcia (nie tylko te, o których finansowanie prosisz). Jeżeli podajesz kosztorys, to napisz, z czego będą pokryte inne wydatki. Badania naukowe to nie tyko praca w laboratorium czy w terenie i ślęczenie przed komputerem. To również wymiana informacji. Dlatego dziwnie wygląda podanie, w którym nie ma wzmianki o literaturze naukowej czy o udziale w konferencjach. To nie znaczy, że muszą być umieszczone w kosztorysie; informacja, że nie przewiduję wydatków na książki i czasopisma, bo nasz instytut ma najlepszą bibliotekę w Europie; w przyszłym roku zreferuję wyniki badań na Światowym Kongresie Angelologów w Rio de Janeiro, gdzie pojadę na koszt organizatorów”, jeżeli jest prawdziwa – tylko zwiększy szansę na otrzymanie „grantu”. To samo dotyczy kosztów serwisu aparatury, korespondencji, kserowania itd.

Kosztorys trzeba uzasadnić rzetelnie. Recenzenci pracują w tej samej dziedzinie i dobrze wiedzą, ile np. kosztują odczynniki, który mikroskop kosztuje dużo, gdyż został wyprodukowany przez renomowaną firmę, a który jest równie dobry, chociaż o połowę tańszy. Mogą nawet wiedzieć, że w twoim instytucie są już dwa takie spektrofotometry, o jaki się starasz, i to niewykorzystane. Ale nie przesadzaj ze skromnością: recenzent zauważy, że proponujesz zakup tandetnego sprzętu (i takie też będą wyniki) albo nie wiesz, ile co kosztuje. Sprawdzaj ceny w katalogach (i cytuj te katalogi).

6. Lista cytowanej literatury – równie porządna, jak w publikacji.

Nie czekaj do ostatniego dnia terminu składania podań. Po otrzymaniu odpowiedzi zachowaj spokój, ochłoń, zanim napiszesz list z inwektywami pod adresem recenzentów. Podobnie jak przy publikacji, krytyczne recenzje mogą być bardzo pożyteczne. Co więcej, przychodzą one w bardziej odpowiednim momencie, bo zanim jeszcze zmarnowałeś mnóstwo czasu i pieniędzy na uzyskanie wyników, które nie będą się nadawały do publikacji. Wykorzystaj to, przemyśl krytykę, popraw projekt i składaj jeszcze raz. Chyba że nie traktujesz serio własnych pomysłów.

Kto już miał doświadczenia z jakąś fundacją przyznającą dotację na badania, może uznać podane rady za naiwne; zapewne, wyłaniający się z nich obraz procesu recenzowania i rozpatrywania wniosków jest wyidealizowany. Ale nie jest nieprawdziwy. Sens napisania porządnego projektu docenisz w pełni wtedy, gdy dostaniesz dotację i przystąpisz do pracy. Zaoszczędzone ci będzie mnóstwo rozczarowań, a zainwestowany czas zwróci się przy pisaniu artykułów do druku. Dlatego projekt badań warto pisać nawet wtedy, gdy nie ma go dokąd wysłać. Projekt badań z wnioskiem o dotację jest znakomitym tematem studenckiej pracy seminaryjnej.

* Uniwersytet Jagielloński. Przepisy i zalecenia dotyczące doświadczeń na zwierzętach stosowane na Uniwersytecie Jagiellońskim, Kraków 1995.

3
Forma

3.1. Przygotowanie maszynopisu do druku

Forma publikacji naukowej, zarówno maszynopisu przygotowywanego do druku, jak i powielonej w kilku egzemplarzach dysertacji, podlega pewnym regułom. Wiele z obowiązujących przepisów edytorskich wydaje się dziwaczne, jednakże mają one logiczne uzasadnienie i znaczenie praktyczne. Sens przepisów edytorskich jest jasny dla każdego, kto zapoznał się z trybem pracy redaktorów, recenzentów, drukarzy, bibliotekarzy.

Wymagania stawiane maszynopisom przeznaczonym do druku bywają w szczegółach rozmaite (można je znaleźć prawie zawsze na ostatniej stronie lub na wewnętrznej stronie okładki czasopisma naukowego), ale ich istota pozostaje taka sama. Dotyczy to zarówno tradycyjnych maszynopisów (wydruków na papierze), jak i ich współczesnych odpowiedników – plików tekstowych na odpowiednich nośnikach (CD, DVD) lub przesyłanych drogą elektroniczną. Ich forma podlega wciąż bardzo podobnym rygorom. Istnieje zasada, że maszynopis przygotowuje się w sposób „neutralny”, nie wprowadzając żadnych decyzji typograficznych (rodzaju i wielkości czcionek, odstępów itp.). Decyzje te podejmuje wyłącznie redaktor techniczny, wprowadzając do tekstu odpowiednie znaki adiustacyjne – zgodnie z konwencjami danego wydawnictwa. Wprowadzenie do maszynopisu zróżnicowanej typografii lub znaków adiustacyjnych utrudnia pracę redaktora technicznego, gdyż musi on zacząć od anulowania decyzji autora. W skrajnych przypadkach niezastosowanie się do formalnych wymogów redakcyjnych może spowodować odrzucenie pracy – bez względu na jej treść.

Nie ma jednolitych przepisów dla dysertacji (prac magisterskich czy doktorskich), a tym bardziej dla prac seminaryjnych. Można jednak założyć, że każda praca seminaryjna i dysertacja ma być m.in. ćwiczeniem stylu pracy nad publikacjami naukowymi lub „majstersztykiem” stanowiącym dowód biegłości, a zatem powinna spełniać wymogi stawiane pracom przygotowywanym do druku. Niektóre rygory mogą być osłabione, dlatego że powielana w kilku egzemplarzach dysertacja sama jest jakby gotową publikacją i utrzymywanie w mocy wszystkich wymagań może prowadzić do sztuczności.

3.2. Papier

Bardzo rzadko już zachodzi potrzeba sporządzenia przez autora maszynopisu w wersji papierowej po to, by pochylali się nad nią redaktorzy, recenzenci i drukarze. Wtedy jednak dobór gatunku papieru nie jest obojętny; dotyczy to również sporządzenia kopii papierowej do własnego archiwum, która również powinna być trwała. Papier powinien być możliwie najlepszej jakości, biały, stosunkowo gruby (wytrzymały). Nad maszynopisem pracują recenzenci, redaktorzy naukowi i techniczni, robiąc liczne uwagi kolorowymi ołówkami i wymazując czasem to co napisali. Maszynopis przechodzi przez ręce wielu ludzi i papier musi to wytrzymać. Papier kredowany jest niedobry, bo się błyszczy, co niesłychanie utrudnia pracę (np. uwagi ołówkiem są czasem niewidoczne, za to trudne do wymazania). Z gatunków dostępnych w sprzedaży należy wybierać papier maszynowy lub kserograficzny (ewentualnie specjalny papier odpowiedni do danej drukarki), matowy, o wysokiej gramaturze (80–100 g/m²). Stosuje się wyłącznie format A4 (210×297 mm; amerykańskim odpowiednikiem tej normy jest format „letter size”: 8,5×11 cali, tj. 216×279 mm).

3.3. Maszynopis z komputera

Od dziesiątków lat rękopisy, choćby kaligraficzne, nie mają już zastosowania. Umiejętność biegłego pisania na klawiaturze maszynowej lub komputerowej jest w wielu krajach warunkiem uzyskania matury. Nawyk pisania na klawiaturze, i to od razu wszystkimi palcami, warto kształcić już od pierwszych prac seminaryjnych. Przecież klawiatura komputera, sterowanego komputerem urządzenia kontrolno-pomiarowego będzie stanowić (już stanowi!) podstawowe narzędzie pracy na wielu stanowiskach dostępnych dla absolwentów uniwersytetu.

Dla kogoś, kto w znoju tworzy własny tekst metodą prób i błędów, pisanie na komputerze za pomocą odpowiedniego programu („edytora tekstu”) jest niezastąpione. Nie będziemy tu podawać szczegółowego opisu posługiwania się tym znakomitym, ale wymagającym pewnych umiejętności urządzeniem, ani rozważać o tym, który z dostępnych u nas programów jest najlepszy. Wszystkie współczesne edytory tekstów mają ogromne możliwości, a ich sprawność bardziej zależy od tego, co potrafi użytkownik, niż od listy ich potencjalnych możliwości. Moja rada jest następująca: wybierz jeden z nowszych (niekoniecznie najnowszy) edytor, pasujący do twojego komputera i nie porzucaj go zbyt prędko; przeczytaj dokładnie podręcznik, poznaj wszystkie możliwości programu (jeżeli program zaopatrzony jest w „tutora” – nie zadzieraj nosa, użyj go). Przyjmij od początku zasadę, żeby w pełni korzystać z wygód, jakie oferuje program, nawet jeżeli na początku wymaga to dodatkowego wysiłku. Opłaci się. Moje obserwacje wskazują bowiem, że większość użytkowników procesorów tekstów wykorzystuje 10% ich możliwości, bo nie wiedzą, co mają. Na skutek tego ludzie w pocie czoła ręcznie wykonują różne operacje, które mógłby za nich lepiej, szybciej i bezbłędnie wykonać komputer, przed którym siedzą, używając programu, który właśnie po to kupili za duże pieniądze. Wiem co piszę, bo sam mam ten etap za sobą.

Zwracam uwagę na istnienie gotowych narzędzi ułatwiających takie prace, jak: tworzenie tabel, ustawianie standardowych stylów formatowania tekstu, opcje numerowania stron, żywych pagin i przypisów; tworzenie indeksów, tworzenie hierarchicznych spisów treści i odnośników, tworzenie i sortowanie list alfabetycznych, pisanie wzorów matematycznych, tworzenie złożonych dokumentów, używanie znaków niestandardowych.