Simon Schama

Historia Żydów
od 1000 r. p.n.e. do 1492 r. n.e.

Przekład
Mateusz Fafiński

Tytuł oryginału: The Story of the Jews: Finding the Words, 1,000 bce–1492 ce

Copyright © Simon Schama, 2013

Copyright © Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o., 2016

Copyright © for the Polish translation by Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o., 2016

Redaktor prowadzący: Filip Karpow

Redakcja: Lidia Wrońska-Idziak

Korekta: Alicja Laskowska

Projekt okładki: Kuba Sowiński

Konwersja: Grzegorz Kalisiak | Pracownia Liternictwa i Grafiki

Opracowanie map: Mariusz Mamet

Fotografia na okładce:: Wadi Feiran, Synaj, Frank Mason Good, 1866–1867 © The Palestine Exploration Fund Pozostałe ilustracje pochodzą z archiwum Wydawnictwa Poznańskiego

ISBN 978-83-7976-505-8

Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o.

ul. Fredry 8, 61-701 Poznań

tel.: 61 853-99-10

fax: 61 853-80-75

redakcja@wydawnictwopoznanskie.com

www.wydawnictwopoznanskie.com

Dla Chaji i Avrahama Osei

– zawsze w mej pamięci

Wszystkie rzeki płyną do morza, a morze wcale nie wzbiera; do miejsca, do którego rzeki płyną, zdążają one bezustannie.

Księga Mądrości 1, 7

Spis treści

Przedmowa

Część pierwsza Papirus, pokrywki, pergamin

W Egipcie

Słowa

Kopiąc i przepowiadając

Klasyczni Żydzi?

Część druga Mozaika, pergamin, papier

Menora i krzyż

Wśród poddanych Bogu

Kobiety z Aszkenaz

Próby

Wygnanie z wygnania

Mapy

Chronologia

Podziękowania

Bibliografia

Wydawnictwo Poznańskie poleca

Część pierwsza

Papirus, pokrywki, pergamin

Rozdział 1

W Egipcie

Na początku – nie na tym zmyślonym – czasu patriarchów i proroków, i z pewnością nie na początku całego wszechświata, lecz tylko zwyczajnych Żydów – matka i ojciec martwili się o swojego syna.

Syn ten to młody żołnierz imieniem Szelomam, co jest aramejską wersją mojego hebrajskiego imienia Szim’on. Jego ojciec ma na imię Ozeasz, a to drugie imię mojego własnego aby1. A działo się to dwa i pół tysiąca lat temu, w 475 roku p.n.e., w dziesiątym roku panowania Kserksesa, achemenidzkiego króla Persji, który, choć znacznie wykrwawił się w Grecji, nadal rządził Egiptem, gdzie żyli Szeloman i Ozeasz. Kserkses miał na tronie spędzić jeszcze całą dekadę, zanim został zamordowany przez swojego najbardziej zaufanego oficera Artabanusa z Hyrkanii. Czynu tego dokonał wespół z pewnym pomocnym eunuchem. Do narodzin Jezusa z Nazaretu miało upłynąć jeszcze niemal pięćset lat. Jeśli wierzyć kilku autorom hebrajskiej Biblii, minęło osiemset lat odkąd Mojżesz wyprowadził zniewolonych Izraelitów z Egiptu w pustynne góry, gdzie na podstawie praw danych im przez Jahwe – zapisanych jego własną ręką – budowali swoje jestestwo, pomimo ciągłego popadania w pogaństwo, powoli zbliżając się do wykształcenia wspólnoty żydowskiej.

Wyjście z karmionego wodami Nilu Egiptu, koniec zniewolenia, zostało przez autorów Biblii przedstawione jako warunek stania się prawdziwym Izraelitą. Stąd też wyobrażali sobie tę podróż jako wspinaczkę, zarówno pod względem topograficznym, jak i moralnym. To w tych kamiennych, położonych wysoko przystankach w drodze do nieba Jahwe – zapisywano YHWH – objawił się (nie ukazując oblicza) Mojżeszowi, czyniąc jego twarz gorącą i błyszczącą. Od samego początku (czy biblijnego, czy też archeologicznego) Żydzi kształtowali się w kraju górzystym. Po hebrajsku emigracja do Izraela nadal określana jest słowem alija – wznoszenie się. Trudno wyobrazić sobie Jerozolimę na niskiej, nadrzecznej równinie. Rzeki były mętne i pełne pokus; morze było jeszcze gorsze, pełne pokrytych łuskami potworów. Ci, którzy mieszkali nad jego brzegami lub pływali po jego falach (jak Fenicjanie czy Grecy), byli pogardzani jako niestali, nieczyści i pogańscy. I tak „wrócić do Egiptu” oznaczało – w oczach tych, dla których wyjście było początkiem wszystkiego, co żydowskie – upaść, powrócić do poziomu pogaństwa. Prorocy Ezechiel i Jeremiasz – ten drugi sam nawet trafił do Egiptu – ostrzegali przed takim upadkiem, takim… odżydowieniem. Jeremiasz więc ostrzegał, że ci, którzy w pełni się poddadzą, „staną się przedmiotem przekleństwa, zgrozy, złorzeczenia i urągowiska”.

Nieostrożnie, i nie po raz pierwszy, Izraelici nie posłuchali i ruszyli do Egiptu całymi tłumami. Można zapytać, dlaczego nie, skoro północne królestwo Izraela zostało zniszczone przez Asyryjczyków w 721 roku p.n.e., a w stulecie później podobny los, tym razem z ręki Babilończyków, spotkał Judę? Wszystkie te nieszczęścia mogły i były odczytywane przez autorów Biblii jako kara Jahwe za przewinienia. Jednak można zrozumieć tych, którzy musieli to znosić i którzy myśleli z pewnością w ten sposób: no cóż, dużo dobrego dla nas zrobił… Z drugiej strony około 30 tysięcy baranów i owiec poświęconych w ofierze w czasie Paschy w Świątyni przez króla Jozjasza; masowe rwanie szat w pokucie za flirtowanie z fałszywymi bogami, i co w zamian? Żadnej pomocy w odparciu zdobywców o kręconych puklach, którzy przybywali z Mezopotamii ze swoimi panterami i setkami łuczników i oszczepników.

I tak Izraelici odeszli ze wzgórz Judy o kolorze futra lwa i przenieśli się do żyznego Egiptu, do Tahpanhes w delcie, Memfis w połowie drogi na południe, a w szczególności do Pathros na południu. Kiedy w 525 roku p.n.e. przybyli Persowie, traktowali Izraelitów nie jak niewolników, lecz jak posiadaczy niewolników, a przede wszystkim jako twardych, godnych zaufania żołnierzy, na których można było polegać jak na Aramejczykach, Kaspijczykach czy Grekach z Karii na zachodnim wybrzeżu Anatolii. Ich głównym zadaniem było stłumienie egipskiego powstania przeciw Persji. Mieli także patrolować sprawiającą kłopoty południową granicę, gdzie zaczynała się już Nubia.

Szelomam, syn Ozjasza, był jednym z tych młodzieńców – najemnikiem, którego wysłano na południe aż do garnizonu Hajla hajahudaja, oddziałów judejskich na wyspie Elefantynie, tuż obok pierwszej katarakty Nilu. Być może miał osłaniać karawanę, pilnować trybutu złożonego z kości słoniowej, hebanu i etiopskich chłopców, którzy należeli się faraonowi z Nubii, a teraz wysyłano je perskiemu gubernatorowi.

Ojciec, Ozjasz, pisał z Migdol, prawdopodobnie znajdującego się we wschodniej części delty Nilu, gdzie poprzednio stacjonował Szelomam. List swój (który czekał na chłopca na Elefantynie, pięćset mil rzeką na południe) napisał po aramejsku, a więc w języku powszechnie używanym nie tylko w całym regionie, lecz także w całym imperium. Napisał go na papirusie – materiale, który bardzo powoli poddaje się rozkładowi. Jeśli trzymać go z dala od światła, tusz pozostaje ciemny i dobrze widoczny. Kwadratowe pismo, w tym samym stylu, w jakim zapisuje się hebrajski od czasów Drugiej Świątyni aż do dziś, nadal można odczytać bez trudu. Zmartwiony ojciec to zmartwiony ojciec. Nie może jednak od razu, na początku listu, powiedzieć chłopcu, jak bardzo się martwi: „Posyłam ci życzenia siły i powodzenia, jednak od momentu, gdy odjechałeś, nie czuję się najlepiej”. Potem czas już na nieunikniony punkt, pięć słów, których Szelomam musiał się spodziewać, nawet jeśli Ozjasz by ich nie napisał. Nadszedł czas na zdanie, które słyszy każdy żydowski chłopiec w pewnym momencie swojego życia, zdanie, od którego zaczyna się cała historia: „Podobnie jak i twoja matka”.

Typowe uderzenie wyprzedzające. Mój własny ojciec, Artur Osea, bezwstydnie uciekał się do takiego rozwiązania, gdy, podobnie jak Ozjasz znalazł się w trudnej sytuacji i spodziewał się, że nadchodzące wieści niezbyt uradują syna. „Nie martw się […], twoja matka trochę się tym przejęła, ale…”. Cóż więc mogło wytrącić jego syna Szelomama, jego radość i dumę, z równowagi? Kłopoty z żołdem i wyposażeniem? Dajcie spokój… „Tunika i ubrania, o których pisałeś, są gotowe, tak? Nie gniewaj się na mnie, ponieważ nie mogłem ich dowieźć do Memfis na czas (twojej podróży na południe). Przywiozę je i będziesz je miał gotowe na drogę powrotną”. Żołd? Owszem, mamy tu, chłopcze, mały problem. „Kiedy opuściłeś Migdol, nie chcieli wysłać nam twoich pieniędzy”. Co gorsza, gdy Ozjasz zaczął dopytywać o zaległe płatności, został odesłany z kwitkiem w najlepszym stylu każdej biurokracji wielkiego imperium. Bardzo nam przykro, to nie jest sprawa naszego wydziału, wiecie, rozumiecie… Ależ oczywiście, proszę wystąpić z oficjalną skargą do odpowiednich organów! „Kiedy wrócisz do Egiptu, dasz im odpowiednie papiery i wypłacą ci żołd”. Ozjasz nie przyznaje się także, że zawiódł syna w kluczowej kwestii, jaką jest jego wyposażenie żołnierskie: „Nie płacz. Bądź mężczyzną […]. Twoja matka, dzieci, wszyscy mają się dobrze”.

Dobrze byłoby wiedzieć, jakie były warunki życia Szelomama w świecie mieszkających na granicy żydowskich żołnierzy na Elefantynie, lecz list tam został; kto wie, może Szelomam nigdy nie dotarł na Elefantynę, nigdy nie dostał swojej tuniki i żołdu. Albo dotarł tam i list zostawił. W każdym razie dokument pozostał tam przez dwa i pół tysiąca lat, aż amerykański egiptolog amator i były dziennikarz „New York Herald Tribune” Charles Edwin Wilbour kupił w 1893 roku gliniane garnki pełne papirusów od kobiet szukających naturalnego nawozu zwanego sebagh. „Wszystkie te pap. z Kom pokazały mi trzy różne kobiety w różnych okolicznościach” – napisał Wilbour w swoim dzienniku. Jednak gdy zobaczył, że papirusy zapisano po aramejsku i że pochodzą z dwudziestej siódmej dynastii, stracił zainteresowanie. Jego celem były większe i starsze artefakty, z czasów faraońskich.

Dwadzieścia lat wcześniej musiał uciekać z Manhattanu, kiedy jego patron, król miejskiego półświatka „Szef” Tweed, który zapewnił Wilbourowi kilka lukratywnych kontraktów na produkcję papieru, został wygnany z miasta. W Paryżu – można powiedzieć metaforycznie i dosłownie: dzięki starożytnemu Egiptowi – Wilbour dostał drugą szansę. Historii starożytnego Egiptu uczył się od samego Gastona Maspero. Zorganizował dahabiję, by wspólnie z żoną, Charlotte Beebee (zdeklarowaną sufrażystką), móc przepłynąć Nil z pełnymi wygodami. Zatrzymał się w Karnaku, Luksorze i Tebach, by pomóc przy wykopaliskach. Wyniośli niemieccy, brytyjscy i francuscy egiptolodzy uznawali jego jankeski entuzjazm za zabawny, a czasem i przydatny. Wilbour spotkał nawet Flindersa Petriego w jego surowym namiocie i uznał, że brytyjski archeolog niepotrzebnie wiedzie tak spartański styl życia.

Wilbour zapuścił brodę i uczynił Nil swoim domem na następne dwie dekady. Kiedy pod koniec tego czasu stał na Elefantynie wśród szukających nawozu kobiet, wiedział, że sebagh to tak naprawdę rozłożone szczątki cegieł mułowych, które miały w sobie dość słomy i trawy, by zawierać sporą ilość azotu. Jednak z pewnością nie wiedział, że pod jego stopami rozpościerało się żydowskie miasto. Pierwsze żydowskie miasto, którego życie możemy zrekonstruować w jego codzienności: w dyskusjach o prawo własności pokojów, domów, wyjść i wejść; w małżeństwach i rozwodach; w testamentach i intercyzach; w jedzeniu i ubiorze; w przysięgach i błogosławieństwach. Wilbour nie miał o tym pojęcia i zabrał papirusy, skrzętnie zwinięte i poskładane, opatrzone na wierzchu adresami wypisanymi w V i IV wieku p.n.e., do swojego mieszkania w Paryżu. Tam też zmarł w 1896 roku.

Dziesięć lat później niemiecka ekspedycja znalazła jeszcze więcej papirusów, z których niektóre zabrano do Berlina i Paryża, a część opublikowano. Brytyjczycy, sprawujący kolonialne rządy nad Egiptem, oczywiście nie pozostawali w tyle. Papirusy i inskrybowane fragmenty ceramiki – ostrakony – kończyły tam, gdzie zwykle, czyli w Oksfordzie i w British Museum, a jeśli archeologiczne tuzy były akurat w dobrym humorze – także w Kairze. Niektóre papirusy opublikowano na początku XX wieku, jednak dopiero kiedy zbiór papirusów trafił do Brooklyn Museum, można było zobaczyć prawdziwe cuda żydowskiej Elefantyny.

Przetrwały fragmenty listów i inskrypcji zapisane na skorupach w klasycznym, kwadratowym piśmie hebrajskim (dwa lub trzy stulecia starsze niż papirusy z Elefantyny). Judejskie krzyki i skargi, na wpół utracone w wichrze dziejów: oto rolnik, którego płaszcz zabrał pozbawiony skrupułów bankier; zapędzony w kozi róg kwatermistrz, który musiał poradzić sobie z hordą nadchodzących Babilończyków, potrzebujących oliwy i zboża; młody oficer z innej cytadeli, wypatrujący nadaremnie ogni ostrzegawczych z fortów na pobliskich wzgórzach.

A co z hebrajską Biblią? Jeśli nie jesteśmy (niczym ultraortodoksyjni żydzi i chrześcijanie) zwolennikami teorii, że została podyktowana przez Boga Mojżeszowi i prorokom, to większość tej niezwykłej, poetyckiej opowieści jest właśnie tym, co pewien archeolog nazwał „echem” historycznej prawdy. Czasami, jak z zupełnie nieudokumentowaną historią eksodusu, napisaną niemal pół tysiąclecia po tym, jak miała się wydarzyć, nie możemy liczyć nawet na „echo”. Są momenty, w których biblijne opowieści i żydowska rzeczywistość historyczna naprawdę się spotykają, jednak Biblia hebrajska jest zapisem stanu żydowskiego umysłu, obrazem zmyślonej przeszłości i pochodzenia; to epos opowiadający o przymierzu Jahwe z Izraelem, przymierzu jedynego Boga, pozbawionego formy osobowej, idącego przez dzieje. Jest to też prawdziwa skarbnica duchowej wyobraźni.

Poczerniałe papirusy z Elefantyny, zapisane równym pismem skryby, oferują nam coś zupełnie innego, coś bardziej ludzkiego i zwyczajnego. Zapis codziennego życia judejskich i izraelickich emigrantów, którym możemy towarzyszyć równie naturalnie i równie łatwo, jakby żyli w naszej dzielnicy: twardziele, zamartwiające się matki, żony-niewolnice, kibitzerzy i gaduły, kłócący się o majątek, prawnicy, skrybowie, kapłani, dziewczyny za młode na seks, grube ryby i płotki. Znamy ich imiona, zwykłe żydowskie imiona kończące się na -iasz, formę wywodzącą się od imienia Jahwe i która zapewniała jego opiekę: Berekiasz, Ananiasz, Delaiasz, Machsejasz, Szemajasz, Godoliasz, Jedaniasz, Mibtahjasz, Pelaliasz, Malchiasz, Uriasz, Jezaniasz, Genariasz, Azariasz, Zachariasz.

Lud Jahwe zebrany razem na małej wyspie pośrodku Nilu. Nie był to dom zjadaczy lotosu, lecz biorąc wszystko pod uwagę, nie było to też takie złe miejsce: dużo cienia w gorące miesiące; sławne drzewka figowe, które nigdy nie zrzucały liści; rzadkie palmy o wielkim pióropuszu liści, które można było znaleźć tylko w tym regionie; trzciny przy brzegu; akacje, cynamonowce i morwy – mała kępka zieleni w miejscu, gdzie uprawna dolina zalewowa na zachodnim brzegu rzeki stanowiła tylko wąską wstążkę odgrodzoną złotymi wydmami. Na wschodnim brzegu, jeszcze suchszym, znajdowały się kamieniołomy Asuanu, gdzie mieszkali Aramejczycy – zarówno żołnierze, jak i pracujący w kamieniołomach. Bloki tutejszego granitu, upstrzone różowymi i krwistoczerwonymi plamkami, ładowano tu na łodzie i barki, a następnie wysyłano w dół rzeki. Tam architekci budowali z nich świątynie i mauzolea, jakby ich egipscy panowie nadal byli wielkimi faraonami, a nie – od czasu podboju przez Kambyzesa w końcu VI wieku p.n.e. – poddanymi perskiej woli. Jeden z tych bloków miał być tak wielki, że można było z niego wykonać całą królewską kaplicę – tak w każdym razie donosi Herodot, któremu nieobca jest przecież pewna przesada. Ten sam blok, jak pisze, miał być tak wielki, że do jego przetransportowania do Sais w delcie Nilu potrzeba było dwóch tysięcy ludzi i aż trzech lat.

Elefantyna – „Yeb” dla miejscowych, od egipskiego Iebw, co oznacza „miejsce słoni” (chociaż nikt, nawet Herodot, nie wiedział, skąd taka nazwa; trzeba jednak przyznać, że szare skały w rzece przypominają nieco słonie) – leżała na granicy, była ostatnią częścią Egiptu, skrajem cywilizacji, za którym rozpościerała się nubijska pustynia. Tutaj powolna i leniwa rzeka, niosąca użyźniający muł, zmieniała nagle swą osobowość, przyspieszając na granitowych występach, które pchały łodzie na katarakty. Tylko „flisacy niespokojnych wód”, sąsiedzi Żydów, którzy znani byli ze swojego braku manier, mogli poradzić sobie z trudami podróży na tym odcinku rzeki. Po trudnych wodach nawigowali z użyciem lin przywiązanych do skał. Geograf Strabon – każdy szanujący się grecki podróżnik V wieku p.n.e. musiał dotrzeć na Elefantynę – przekonał ich nawet do kaskaderskich wyczynów w wodzie, oczywiście ku uciesze turystów. W prądzie rzeki kryły się tajemnice: esencja egipskiego życia. Między dwoma wzgórzami Krofi i Mofi, które stały nad brzegami, miało według relacji Herodota (któremu historię tę opowiedzieć miał egipski kapłan) tryskać źródło Nilu tak głębokie, że nikt nie mógł dotrzeć do jego dna. Faraon Psametych I próbował podobno zmierzyć jego głębokość obciążoną liną długości tysiąca sążni i dna nie sięgnął. Pod powierzchnią wody znajdować miał się rozdzielnik: połowę wody wysyłający do spalonej słońcem Nubii, a połowę na północ, by użyźniała zalewowe doliny. Na Elefantynie czczono boga o głowie barana, Chnuma, który miał być odpowiedzialny za coroczny wylew, bez którego miejscowi rolnicy umarliby z głodu. Święte barany Chnuma miały na wyspie swoje własne mauzoleum, uświetnione wieloma posągami grubych, futrzastych zwierząt z wapienia. Nilometr ustawiony wzdłuż stopni prowadzących do brzegu rzeki mierzył ciągłość chnumowego błogosławieństwa.

Do rzecznej fortecy trafiały nie tylko mity i rytuały, lecz także ludzie, pieniądze i broń. Razem z Asuanem była ona strażniczką południowego kraju, wentylem starożytnego Egiptu. Trzeba było ją utrzymywać, strzec i bronić – jednak czemu mieli to robić Judejczycy? Co tu w ogóle robili? Czy niepomni byli ostrzeżeń Jeremiasza? Jednak w czasie, gdy Izraelici i Judejczycy z południowej i północnej Palestyny ruszyli w podróż w górę Nilu, być może w VII wieku p.n.e., niewiele z ksiąg proroków zostało napisanych, a jeszcze mniej z nich rozpowszechniono.

Żydowska tożsamość miała się ukształtować gdzieś między dwoma kulturowymi biegunami: Nilem i Eufratem. Jednak wahnięcia w sile przyciągania i odpychania każdego z nich były dość znaczne. Biblię napisano w Judei i w Babilonie, a nie w Egipcie. W umysłach i w pismach hebrajskich mędrców, skrybów i proroków – wszystkich tych, którzy między VII a V wiekiem p.n.e. starali się zebrać i zredagować wspomnienia, tradycje ustne, folklor i pisma, które miały się w końcu stać kanoniczną Biblią – istniały dwie migracje: dobra (Mezopotamia) i zła (Egipt). Obie były niewolą u despotów rządzących dorzeczami; obie krainy istniały dzięki równinom użyźnianym wylewającymi rzekami; w obu zboża i owoce rosły dzięki żyznemu mułowi. W obu istniały miasta-państwa ubogacone uregulowanym pismem, prawami, eposami, piramidami i zikkuratami. I chociaż obie krainy były ojczyzną brutalnych najeźdźców, w uścisku kultów ofiarnych (Marduka i Ra), i obie były pełne idolatrii, to ziemie między Tygrysem a Eufratem nigdy w protożydowskim umyśle nie zajmowały tak demonicznego miejsca jak dolina Nilu. Autorzy są zgodni co do jednego: trudno było Żydom wieść żywot w Egipcie.

Życie w tym kraju było oznaką nieczystości i niewoli – tak w każdym razie przedstawiali to autorzy ksiąg Rodzaju i Wyjścia. W Księdze Powtórzonego Prawa – która bardziej niż jakakolwiek inna zdefiniowała obowiązki Żydów – Bóg przedstawiony jest jako Bóg z Księgi Wyjścia, ten, który „wywiódł cię z ziemi egipskiej”. Fragment ten powstał najprawdopodobniej około VII lub VI wieku p.n.e., dokładnie wtedy, gdy Żydzi wrócili do ziemi egipskiej. Dla „deuteronomistów”, jak nazywano tych autorów, którzy przepracowali także ustną tradycję czasów sędziów i królów, powrót ten był wykroczeniem przeciwko przymierzu.

Wygnanie w Babilonie po zdobyciu Jerozolimy w VI wieku p.n.e. było z kolei, z niejasnych, pokutnych niemal powodów, uznane przez Boga za powrót do źródła, do miejsca, skąd wywodziło się przymierze. Autorzy Księgi Rodzaju, którzy spisali dzieje podróży Abrahama do komunii z Jahwe oraz przelali na papier ideę Żydów jako oddzielnego ludu pod specjalną ochroną Jahwe, umieścili miejsce narodzin Abrahama w Chaldei w Mezopotamii. Kolebką monoteizmu miało więc być miasto-państwo Ur. Nadawało to szczególnego znaczenia zniszczeniu skażonej Świątyni Jerozolimskiej przez Nabuchodonozora w 587 roku p.n.e. Lud, który opuścili Izraelici, by zapisać się w historii, stał się teraz narzędziem Jahwe, by połączyć ich na nowo z oryginalnym przymierzem. Babilon zniszczył Świątynię. Z Babilonu – lub raczej z perskiego imperium, które go zastąpiło – miało nadejść oczyszczone odnowienie, kiedy po pół wieku wygnania perski król Cyrus zezwolił Żydom wrócić do Jerozolimy.

W umyśle piszących Biblię, Babilonia-Persja stała się instrumentem boskiej woli. Egipt zawsze był zatwardziałym wrogiem planów Jahwe. To poczucie wrogości mogło być wzajemne. Pierwszy przypadek wystąpienia słowa „Izrael” w historycznym kontekście znajdziemy na słynnej triumfalnej inskrypcji z końca XIII wieku p.n.e. faraona Merenptaha, syna Ramzesa II. Ramzes II jest tradycyjnie identyfikowany z „faraonem o twardym karku” z Księgi Wyjścia. „Izrael jest spustoszony”, mówi inskrypcja, „jego nasienia już nie ma”, a użyte hieroglify dają jasno do zrozumienia, że chodzi o lud Izraela, a nie o krainę. Historia Egiptu pióra kapłana Manethona (napisana między III a II wiekiem p.n.e. i znana nam dzięki pracom rzymsko-żydowskiego historyka Józefa Flawiusza z I wieku p.n.e.) opisuje wyjście Izraelitów z Egiptu – jednak opis ten jest całkiem inny. Przedstawia wygnanie nieczystych pariasów, niewolników, a może nawet bandytów, nie zaś zwycięskie wyjście chronionych przez Jahwe dzieci Boga.

W tym sensie epos o wyzwoleniu, jakim jest Tora (pięć ksiąg Mojżeszowych, które rozpoczynają Biblię), był odwróceniem tego wstydu. Tożsamość Izraela została ustanowiona nie tylko poprzez wyzwolenie z egipskiej niewoli, lecz także przez odwrócenie triumfalnej egipskiej narracji. Babilon może zniszczyć Jerozolimę i Świątynię, lecz nie zniszczy naszej wiary; boski plan wygnania może ją nawet ulepszyć. Egipt to zaś zupełnie inna sprawa – wrócić tam, jak ostrzegał Jeremiasz, gdy tam trafił, to flirtować z potępieniem, zarówno duchowym, jak i fizycznym. Nigdy nie wracajcie nad Nil.

Jednak Żydzi robili to nie raz i nie dwa, tak często i tak konsekwentnie, że trudno wyobrazić sobie żydowską historię w odłączeniu od Egiptu. Egipt był ostatecznym Obcym, Egipcjanie zaś to Oni; jednak Egipt był, pokolenie po pokoleniu, także Nami. Najbardziej żydowskie z imion, Mojżesz, w którego historii po raz pierwszy wykuł się naród, jest prawdopodobnie egipskie. Nie wspominając już o tym, że jedna z żon króla Salomona była córką faraona. „Nie idź do Egiptu po konie” – ostrzegał Izajasz króla Ezechiasza z Judy, ponieważ wiedział, że od stuleci Izraelczycy i Judejczycy właśnie to robili – kupowali ogiery do wielkich stajni w północnej Palestynie.

Niezależnie od ryzyka, jakie podjęli Asyryjczycy, kiedy wyruszyli na swoje destrukcyjne podboje z Mezopotamii w VIII wieku, Egipt stał się kluczowy dla przetrwana królów i ludów Izraela i Judy. Ostatni królowie Izraela tej epoki ze swojej stolicy w Samarii podpisali taktyczny sojusz z Egiptem (chociaż koniec końców nie ochronił ich od zniszczenia, a mógł nawet się do niego przyczynić). Oblężony w Jerozolimie przez prowadzoną przez Sannecheryba asyryjską armię Ezechiasz wybudował podziemne tunele doprowadzające wodę, które mogły być jego szansą na przetrwanie, jednak nadal potrzebował pomocy z Egiptu.

Co dokładnie stało się, gdy wielka armia Sannecheryba obległa Jerozolimę w 715 roku, pozostaje jedną z wielkich tajemnic historii. Biblia i Herodot mówią nam, że armia asyryjska padła ofiarą jakiejś niezidentyfikowanej plagi (Herodot, jak to on, opisuje myszy, które przegryzły się przez cięciwy łuków). Tryumfalna inskrypcja Sannecheryba dumnie wymienia wszystkie judejskie miasta przezeń zniszczone i wspomina o tym, jak zamknął Ezechiasza w jego królewskiej cytadeli „niczym ptaka w klatce”, jednak dyplomatycznie nie wspomina, że Sannecheryb nigdy tej cytadeli nie zdobył. Najbardziej zaskakująca – lecz historycznie prawdopodobna – jest wzmianka pochodząca z egipskich źródeł, że to właśnie armia pod wodzą nubijskiego faraona z XXV dynastii złamała asyryjskie oblężenie i pozwoliła uratować królestwo Judy i jego stolicę, Jerozolimę. Egipt stał się ratunkiem Judy.

W ciągu następnych dwóch stuleci – epoki, w której zaczęto spisywać Biblię – Juda starała się rozgrywać Mezopotamię i Egipt przeciwko sobie. Punkt zwrotny w powrocie Żydów do Egiptu nastąpił po pierwszym oblężeniu Jerozolimy przez Nabuchodonozora w 597 roku, kiedy wielu członków elity – kapłanów, arystokratów, skrybów – zostało deportowanych nad Eufrat, pozostawiając lud – rolników, pasterzy, rzemieślników – samym sobie. Dziesięć lat później Babilończycy zadali ostateczny cios, niszcząc Jerozolimę i Świątynię Salomona oraz plądrując judejską wieś. Wielu z tych, którzy zdecydowali się opuścić popioły i ruiny, ruszyło na południe, tam gdzie już od dawna mieszkali Żydzi – do Tahpahnes, Memfis i do jeremiaszowego Patros, południowej prowincji Egiptu, której stolicą była Elefantyna.

Jeremiasz, świadomy, że Żydzi uciekli przed trudami, głodem i terrorem, jakie zapadły w Judei, udał się do Egiptu, by ostrzec przed fałszywymi nadziejami na bezpieczną przystań: „Dosięgnie was tam, w ziemi egipskiej, miecz, którego się obawiacie, oraz głód, którego się lękacie, będzie szedł za wami nieodłącznie w Egipcie; tam też pomrzecie”. Szalony w swoich tyradach prorok Ezechiel, piszący z babilońskiego obozu pracy nad kanałem Chebar, był jeszcze ostrzejszy w swoich ostrzeżeniach. Przekazując głos Jahwe, zwrócił się do samego faraona:

Oto Ja jestem przeciwko tobie, faraonie,

królu egipski,

wielki krokodylu, rozciągnięty

wśród swoich rzek,

który mawiałeś: „Moje są rzeki,

ja je uczyniłem”.

Założę kółka w twoje szczęki i sprawię,

że ryby twoich rzek przylgną do twoich łusek

i wydobędę cię z twoich rzek,

a wszystkie ryby twoich rzek przylgną do twoich łusek.

Wyrzucę cię na pustynię, ciebie

i wszystkie ryby twoich rzek.

[…]

Zwierzętom polnym i ptakom powietrznym

oddam cię na pożarcie.

[…] i uczynię z ziemi egipskiej wyludnioną pustynię,

od Migdol aż do Sjene i aż do granic Kusz.

Nie przekroczy jej żadna ludzka stopa

ani też nie przejdzie przez nią noga żadnego zwierzęcia.

Nie będzie zamieszkana przez lat czterdzieści.

Ezechiel, mimo swojego babilońskiego wygnania, zdaje się wiedzieć jeszcze lepiej niż Jeremiasz, gdzie osiedlili się Żydzi po zniszczeniu Jerozolimy – szczególnie w „kraju Patros”, który, jak ostrzega prorok głosem Jahwe, będzie „najmniejszym z królestw”. Jednak Żydzi w południowych prowincjach nie wymierali w kraju skazanym na czterdzieści lat wyniszczenia. Wręcz przeciwnie, wiodło im się całkiem znośnie. Szło im tak dobrze, że po podboju Egiptu przez Persów pod wodzą syna Cyrusa, Kambyzesa, wojowniczy Żydzi z Elefantyny byli w stanie dokonać rzeczy niesamowitej: zbudowali świątynię, dom Jahwe, lub po aramejsku „Jahu”, bóstwa, które nazywali Bogiem Niebios. Zrobili to wbrew ostremu i jasnemu zakazowi (zapisanemu w księgach Królewskich i Kronik i wyłożonemu podwójnie, najpierw za panowania Ezechiasza, a potem za reformatorskich czasów Jozjasza w końcu VII wieku p.n.e.), że nie może być żadnych świątyń poza Jerozolimą.

Co więcej, świątynia na Elefantynie dla żydowskich żołnierzy i ich rodzin, a także całej społeczności wyspy, nie była jakąś prowincjonalną dziurą. Jej zamysł powstał na podstawie tego, co wiedziano o oryginalnej Pierwszej Świątyni z Biblii – jej pięć kamiennych bram otwierało się na przestronny dziedziniec, w centrum którego stało sanktuarium mieszczące Arkę i Torę. Drzwi wewnętrznego sanktuarium miały brązowe zawiasy, dach był z cedru, a wewnątrz znajdowały się srebrne naczynia2. Co gorsze, w jawnym pogwałceniu biblijnych zakazów, regularnie składano tam ofiary zwierzęce wraz z ofiarami ze zboża i kadzidła. A przecież była to świątynia Jahwe i (zupełnie jakby był on jeszcze jednym z lokalnych bóstw) w ten sposób dbano o jego potrzeby3. Rozlewano więc wiele krwi, robiono dużo dymu z „całopalnych ofiar”, zazwyczaj owiec i jagniąt (co, biorąc pod uwagę bliskość kultu boga-barana Chnuma, którego świątynia stała po drugiej stronie ulicy, było co najmniej nietaktowne). Przedstawiciele nowych władz w Jerozolimie – kapłani, skrybowie i autorzy ksiąg proroczych – musieli być wściekli. Jednak Żydzi z Elefantyny byli niezwykle dumni ze swojej świątyni. Miała być tak ważna, że gdy Kambyzes zniszczył świątynie Egipcjan, upewnił się, by zachować dom Jahwe.

Istnienie świątyni Jahwe w Górnym Egipcie może oznaczać jedną z dwóch alternatyw w naszym rozumieniu Żydów, w tym początkowym momencie ich wspólnego istnienia. Albo byli jeszcze ludem przedbiblijnym, który miał świadomość tylko niektórych elementów prawnych Tory i fragmentów pierwszych eposów, lecz jeszcze nie przyjął Księgi Powtórzonego Prawa, napisanej dwa stulecia wcześniej. Wedle tradycji miało to być przesłanie umierającego, studwudziestoletniego Mojżesza do Izraelitów, które kodyfikowało znacznie dokładniej luźne i często sprzeczne ze sobą przepisy Księgi Kapłańskiej. Albo też Żydzi z Elefantyny mieli już mojżeszowe struktury rodem z Księgi Powtórzonego Prawa lub nawet wiedzieli o reformach króla Ezechiasza i jego prawnuka Jozjasza, które uczyniły ze Świątyni Jerozolimskiej jedyne miejsce sprawowania rytuału i pielgrzymek, lecz nie mieli najmniejszego zamiaru poddawać się temu dyktatowi. Żydzi z Elefantyny byli jahwistami, którzy nie chcieli trzymać się sztywno przepisów spisanych w Jerozolimie. Podobnie jak i dziś większość Żydów, którzy uważają się za praktykujących, nie będzie akceptować instrukcji od ultraortodoksyjnych Żydów o tym, kto jest, a kto nie jest Żydem i co właściwie to oznacza.

Możliwe, że kapłani, starsi i oficjele, którzy zajmowali się świątynią na Elefantynie, uważali sanktuarium za bliższe tradycji salomońskiej niż dość skromna, odbudowana Świątynia w Jerozolimie (ukończona dopiero w 515 roku p.n.e.). Niektórzy z nich mogli przybyć do Egiptu w VII wieku p.n.e., w odpowiedzi na powrót do politeizmu króla Manassesa, i zbudowali oparte na stylu i proporcjach sanktuarium na wzór tego w Biblii4. Podobnie jak i w Palestynie, synagogi, miejsca zbierania się na modlitwę, nie były jeszcze znane. Świątynia stanowiła oś całej społeczności, była trwałym wyrażeniem ich religii. Być może w jej centrum znajdował się wolnostojący filar kultowy, zwany masseba, podobny do tego, który znajdował się w innym fortecznym sanktuarium w Arad, w północnej części pustyni Negew. I być może był tam też rogaty stół ofiarny – ten standardowy element świątyń znajdujących się poza Jerozolimą.

Jednak możemy zrozumieć, dlaczego żydowska matka zapytała swojego syna, kuratora wystawy w Brooklyn Museum dotyczącej papirusów Wilboura, czy ci egipscy, przedbiblijni Żydzi globtroterzy byli „naprawdę Żydami”. Ich imiona – Zachariasze, Gemariasze, Jedaniasze, Hagiasze, Machsejasze i Mibtahjasze – jasno identyfikują ich jako Żydów, a imię nie było byle czym w czasach starożytnych. Posługiwali się kalendarzem księżycowym swoich przodków, z pięknymi nazwami miesięcy Cheszwan, Kislew, Tiszri, Nisan. Ich rok był podzielony w ten sam sposób, jak czynią to do dnia dzisiejszego Żydzi dwa i pół tysiąca lat później. Dokonywali obrzezania synów, chociaż wówczas każdy to robił w Egipcie, co prawda nie wszyscy w dzieciństwie, a z pewnością nie dokładnie ósmego dnia po narodzinach5. Błogosławili, przeklinali, przysięgali, podpisywali kontrakty, zaczynali i kończyli listy, przywołując „Boga Nieba i Ziemi”: „Błogosławię cię w imię Jahwe”, „Niech Jahwe cię błogosławi”, „Niech Jahwe sprawi, że usłyszysz dobre wieści każdego dnia”, „Niech Jahwe uczyni ten dzień dobrym dla ciebie”. I chociaż czasami przywoływali aramejskie, fenickie, a nawet egipskie bóstwa, to tego od nich oczekiwano od strony formalnej. Nie był to wszakże problem, od dawna w Judei oddawano cześć nie tylko Jahwe, lecz także jego małżonce, Aszerze. Ścisłe przepisy najbardziej ekskluzywnych z proroków, jak tak zwany drugi Izajasz, który dodał około dwadzieścia rozdziałów do Księgi być może w dwa stulecia po napisaniu oryginału i który domagał się oddawania czci „tylko Jahwe”, mogły jeszcze nie dosięgnąć Żydów z Elefantyny. Ich przodkowie przybyli do Egiptu wciąż głęboko zanurzeni w tradycji i magii ludowej religii izraelskiej.

Chociaż szabat nie jest wymieniony w Księdze Powtórzonego Prawa (podobnie jak i dzień pokuty), to wiemy, że Żydzi z Elefantyny go przestrzegali (lub, jak większość dzisiejszych Żydów, wiedzieli, że mają go przestrzegać). W kolonii żyło wielu takich ludzi, chociaż spora część z nich mogła być aramejskiego pochodzenia i – co za tym idzie – mieć mieszane uczucia co do całej tradycji; podobnie zresztą jak i mieszkańcy Jerozolimy, którzy pozwolili nieżydowskim tyreńskim kupcom sprzedawać dobra w czasie szabatu wewnątrz i poza murami miejskimi. Dziś Jerozolima i Tel Awiw mają bardzo różne spojrzenie na to, co jest, a co nie jest dozwolone w tym dniu – Elefantyna musiała zatem bardziej przypominać Tel Awiw. Jednak list zapisany na ostrakonie do pewnego Isli mieszkającego w mieście pokazuje, jak bardzo nerwowa mogła stać się dyskusja o tym, co trzeba było zrobić przed szabasową przerwą w pracy: „Słuchaj, wysyłam ci jutro warzywa. Idź tam [do doku] jutro, zanim przypłynie łódź, bowiem idzie szabat [bsbh po aramejsku] i chodzi o to, żeby się nie zepsuły. Jeśli tego nie zrobisz, to przysięgam na życie Jahwe, że cię zabiję! Nie polegaj na Maszullemecie i Szemajaszu [znów dwa żydowskie imiona], by się tym zajęli. W zamian sprzedaj za mnie jęczmień”. A jeśli Isla nie pojął od razu o co chodzi, na koniec powtórzona zostaje groźba: „na życie Jahwe, jeśli tego nie zrobisz, zapłacisz za to”.

Nawet ważniejsze niż przestrzeganie szabatu było (i nadal jest) wspólne zebranie się na Paschę. To właśnie czyni Żydów Żydami. Paschy na Elefantynie musiały mieć nieco inny charakter, skoro Jahwe miał być tym, który wyprowadził ich z Egiptu, a eksodus momentem oddzielenia religijnych i narodowych narodzin – warunków koniecznych do otrzymania Prawa, które oddzielało Żydów od innych. Jednak Żydzi z Elefantyny nie byli zupełnie oddzieleni, a już z pewnością nigdzie się nie wybierali, przynajmniej nie z własnej woli. Najwcześniejsza Hagada, opowieść wykładająca rytuał seder na początku Paschy, pochodzi z IX wieku n.e., więc nie wiemy, co w wigilię Paschy recytowali egipscy Żydzi – w Tahpanhes, Memfis czy Elefantynie. (Formalny rytuał seder był, jak i większość tradycji, uznawany za niezwykle stary, choć w rzeczywistości ustanowili go rabini nie wcześniej niż w III wieku n.e., prawdopodobnie w odpowiedzi na chrześcijańską Wielkanoc, a nie na jej wzór).

Starsi w Jerozolimie w V wieku p.n.e., bardzo zmartwieni obcymi skażeniami, chcieli zmusić Żydów poza granicami do uznania ich autorytetu. Ezra, „Skryba Boga Niebios”, został wysłany na zachód przez króla Artakserksesa, by naprawić luźne praktyki tych, którzy pozostali w Palestynie po upadku Świątyni i którzy przez wygnanych do Babilonu byli podejrzewani o nieczyste czyny, w tym powrót do pogańskich rytów i małżeństw z „obcokrajowcami”. W 419 roku p.n.e. pewien Ananiasz, być może brat lub krewny przywróconego gubernatora Judei, Nehemiasza, napisał list do przewodniczącego gminy na Elefantynie, Jedaniasza bar Gemaria, przedstawiając mu prawo standardowego obchodzenia Paschy6. Mógł nawet dostarczyć list do Egiptu osobiście. W którymś momencie Ananiasz pojawił się na Elefantynie, a wraz z nim – kłopoty.

Często w takich momentach żydowskiej historii jeden Żyd mówi drugiemu Żydowi, jak trzeba postępować. Ananiasz nie wypowiada się w grożącym tonie Ezechiela i Jeremiasza, domagających się opuszczenia przeklętego kraju. Zresztą, jaki to miałoby sens? Jednak szczegóły pouczenia Ananiasza sugerują, jak bardzo luźne były zwyczaje związane z Paschą na Elefantynie. Wcześniejszy ostrakon, w którym pada pytanie, „daj mi znać, kiedy będziesz obchodził Paschę”, sugeruje święto ruchome wedle upodobań. Jedaniasz zostaje więc pouczony przez Ananiasza, że Pascha zaczyna się w piętnastym dniu miesiąca nisan, ile trwa i że kluczowym jej elementem jest spożycie wyłącznie przaśników, macy przygotowanej bez zakwasu. Egipcjanie zaś – w owym czasie – jak najbardziej lubili chleb i tego typu zmiana byłaby z pewnością sprzeczna z miejscowymi preferencjami. Jeśli zaś chodzi o inną podstawę diety – piwo, to w czasie Paschy Żydzi mieli powstrzymać się od spożywania „fermentowanych napojów”. Współcześnie w czasie seder wymagane są cztery kieliszki wina. „Nie pracuj piętnastego i dwudziestego pierwszego dnia miesiąca nisan” i „bądź czysty”. W żydowskiej tradycji seks nie był uznawany za nieczysty (chyba że w czasie menstruacji), więc ostatnia instrukcja odnosi się albo do złożenia ofiary zwierzęcej zgodnie z rytuałami oczyszczenia Świątyni Jerozolimskiej, albo do unikania wszelkiego kontaktu ze zmarłymi, co w pełnym mumii Egipcie nie było proste. Co zaś z chametz – okruchami, bochenkami i odłamkami lub czymkolwiek, co miało z nimi kontakt, tak dokładnie usuwanymi dziś z ortodoksyjnych domów żydowskich, gdy zbliża się Pascha? Dla współczesnych strażników prawa nie lada szokiem byłoby, gdyby dowiedzieli się, jak do sprawy podszedł Ananiasz – kazał wnieść chametz do żydowskich domów, ułożyć je w garnkach i naczyniach, a następnie szczelnie tam zamknąć. Zwyczaj ten wprawiłby współczesnych Żydów wiernych Talmudowi w zdziwienie – przecież nie chodzi o niewidzialność, a o nieobecność! Chociaż Miszna – pierwsza spisana wersja ustnej Tory i Talmud (wielka antologia komentarzy, zawierająca także Misznę) pozwalają na tymczasową „sprzedaż” żywności na zakwasie i przedmiotów, które miały z nią kontakt nieżydowskim sąsiadom.

Czy Jedaniasz bar Gemaria zrobił, jak mu kazano i poprowadził elefantyńskich Żydów do czystszego przestrzegania Paschy, tego nie wiemy. Jednak misja Ananiasza wskazuje na pewien niepokój wśród mieszkańców Jerozolimy dotyczący złych zwyczajów egipskich Żydów. Słusznie dostrzegli ich zboczenie z dobrej ścieżki. W jednej z kluczowych kwestii – która znajdowała się w samym sercu debaty o tym, co to znaczy być Żydem, czyli warunków, pod jakimi Żydzi mogli zawierać małżeństwa z obcymi – żołnierze i okoliczni mieszkańcy mieli co najmniej luźne poglądy. A perscy panowie wszak nakłaniali ich do zakładania rodzin. Elefantyna to nie było miejsce na końcu świata, gdzie dominowały zakurzone koszary, pełne kawalerów duszących się w słońcu, brudzie, pijactwie i nudzie. Było to (podobnie jak kosmopolityczne garnizony na Murze Hadriana) rodzinne miasto. Judejscy żołnierze mieli płodzić synów, którzy mieli przejąć ich miejsce w „brygadzie”, frontowym regimencie. Poza garnizonem Żydzi – przedstawiciele świątyni, skrybowie, kupcy, rzemieślnicy – żyli w szarych, zbudowanych z cegły mułowej domach, często dwupiętrowych, z paleniskami i stajniami na parterze i dość przestronnymi pokojami mieszkalnymi na górze. Ich drzwi wychodziły na ulice węższe, niż wskazywałyby na to ich górnolotne nazwy, jak na przykład „ulica Królewska”, jednak wykopaliska w latach dziewięćdziesiątych XX wieku pokazały prawdziwe miasto: kamienne schody prowadzące z jednego poziomu na drugi, wysokie mury, długie proste ulice i kręte uliczki. Nie potrzeba wiele wyobraźni, by poczuć ducha Elefantyny – przejść się po ulicach, usłyszeć plotki i poczuć zapach właśnie przygotowywanej kolacji. Nie była to zamknięta żydowska dzielnica. Sąsiadami byli Persowie, Kaspijczycy i oczywiście Egipcjanie. Czasami, jak pokazują nam kontrakty zawarte w papirusach, Żydzi zawierali małżeństwa ze swoimi sąsiadami. Pomagało, jeśli sąsiad lub sąsiadka przechodzili na kult Jahwe, jednak nawet wtedy Księgi Wyjścia i Powtórzonego Prawa nieprzychylnie patrzyły na taką praktykę (Nie będziesz z nimi zawierał małżeństw, Pwt 7, 3), podobnie ogląd tych kwestii znajdujemy w późniejszych księgach Biblii i Talmudu.

Jednak kiedy Judea była poddawana kolejnym inwazjom i spustoszeniom, kiedy większość z jej mieszkańców zostało wygnanych do Babilonii i Egiptu, a sama Palestyna stała się miejscem przemarszu licznych najemników, ci, którzy czuli się odpowiedzialni za utrzymanie i odnowienie religii jedynego Boga „Nieba i Ziemi”, byli z oczywistych względów bardzo ostrożni. Skrybowie i prorocy uważali, że Judejczycy i Izraelici pozostawieni na wzgórzach i w dolinach Palestyny byli szczególnie wystawieni na pogańską kontrrewolucję. Jeśli zaczęliby zawierać małżeństwa z „Edomitami” lub innymi podejrzanymi poganami, to ich oddanie przepisom Prawa mogłoby zostać osłabione przez przywiązanie ich mężów i żon do pogańskich „abominacji”. Mogliby zacząć jeść mięso świń; egipskie i fenickie wpływy mogłyby zamienić Jahwe w bóstwo Księżyca; filary z drewna mogłyby zacząć pojawiać się w ich domach i grobowcach. Niczym nie różniliby się od pogan. Większa część Księgi Ezdrasza, napisanej około czasów największego rozkwitu elefantyńskiej społeczności w połowie V wieku p.n.e. i opisującej mniej więcej współczesne sobie wydarzenia, poświęcona jest nakazom, których przestrzegać mieli mieszkańcy Jerozolimy i sami Judejczycy, którzy pozostali po upadku Świątyni i wżenili się w okoliczne społeczności. Mieli oni „odstawić” swoje obce żony.

Jednak na Elefantynie kwestie te postrzegano zupełnie inaczej i miejscowi mieli swoje własne sposoby dochowywania wierności Jahwe. Jeden z urzędników, lechen świątyni Jahu, Ananiasz bar Azaria, robił sobie niewiele – i pewnie niewiele więcej wiedział – z jerozolimskich zakazów, tak niewiele, że ożenił się z nastoletnią egipską niewolnicą, Tapemet, znaną jako Tamet7. Jednak Tamet nie była niewolnicą swojego męża. Na jej lewym przedramieniu widniał wytatuowany znak jej właściciela, Meszullama, znanej osobistości na wyspie. Wydaje się, że Meszullam zdobył Tamet jako zabezpieczenie pożyczki srebra dla żydowskiej kobiety imieniem Jehohen. Tego typu ludzkie gwarancje były całkiem powszechne i ów Meszullam, który pobierał pięć procent odsetek i który zawarował sobie w kontrakcie, że jeśli spóźnienie z zapłatą przekroczy dwa lata, to może zabrać cokolwiek tylko sobie zażyczy z majątku kobiety – on więc po prostu przejął niewolnicę.

W jaki sposób Ananiasz bar Azaria spotkał swoją żonę, możemy tylko zgadywać. Oto moja koncepcja. Być może stało się to w domu Meszullama, podczas odwiedzin, bo obaj mężczyźni znali się dość dobrze. Z punktu widzenia właściciela niewolnicy sprawą Ananiasza było, czy chce egipską dziewczynę uznać za konkubinę, nawet po tym, jak urodziła mu syna imieniem Pilti. Ananiasz mógł zostawić sprawy w takiej formie: zostać ojcem, co wpada do domu od czasu do czasu. Jednak zrobił inaczej: w 449 roku poślubił Egipcjankę Tamet. „Jest moją żoną, a ja jestem jej mężem od teraz na wieki”, czytamy w prawnym dokumencie potwierdzającym zawarcie małżeństwa. Cokolwiek skłoniło wolnego Ananiasza do poślubienia niewolnicy, z pewnością nie miało nic wspólnego z pieniędzmi. Tamet wniosła w posagu „jedno ubranie wełniane”, tanie lusterko (jesteśmy w Egipcie, nie zapominajmy), parę sandałów, kilka garści oleju do balsamowania (bardzo cennego) i oleju rycynowego (nie tak cennego, ale nadal całkiem przydatnego). Wszystko to było warte marne siedem szekli, cały majątek młodej matki, który wniosła do tego małżeństwa z miłości. Na Meszullamie, właścicielu panny młodej, nie zrobiło to większego wrażenia. Prawnie nowy status Tamet jako żony nie zmieniał nic w jej statusie niewolnicy, nawet jeśli zamieszkała ze swoim mężem. Jednak Meszullam wystarał się o jeszcze lepsze warunki, żądając (gdyż był praktycznym człowiekiem), by w wypadku rozwodu to on miał prawo do chłopca Pilti. Jeśli zaś jedno z pary umrze, to dziecko miało otrzymać połowę ich wspólnego majątku. Nowożeńcy jednak nie chcieli nawet o tym słyszeć, poszli do sądu i wygrali zmianę kontraktu. Jeśli Meszullam chciałby zagarnąć Pilti, wówczas groziła mu wysoka kara, a ponadto utraciłby prawo do przejęcia połowy majątku w wypadku śmierci jednego ze współmałżonków. Zwycięstwo dla Tamet i Ananiasza.

Gdzie zamieszkali – tego nie wiemy. To tylko dokumenty prawne, a nie prywatny dziennik. Jednak dwanaście lat po małżeństwie z Tamet Ananiasz kupił zrujnowany dom należący do Kaspijczyków, Bagazuszy i Whyla, i dostał go za bezcen – czternaście szekli. Zrujnowany dom niedaleko świątyni miał zabłocony dziedziniec, ramy okienne, lecz brak mu było dachu. Jednak to tutaj para uwiła sobie gniazdko. Trzy lata później Ananiasz przysposobił go do życia i formalnie dał „mieszkanie” – w rzeczywistości pojedynczy pokój – Tamet. Niewolnice nie dostawały takich prezentów, nawet te koszerne. Niemal z pewnością uczynił to z okazji urodzin kolejnego dziecka – dziewczynki imieniem Jechojszima.

Jakimś cudem w zamkniętym świecie fortecy właściciel niewolników, dawna niewolnica, urzędnik świątynny i ich dzieci stali się rodziną. W 427 roku, gdy Jechojszima miała zaledwie siedem lat, jej prawny właściciel, twardy Meszullam, być może po jakichś namowach, dał małej dziewczynce i jej matce wyzwolenie – nie całkiem bezwarunkową wolność. Zostały, jak mówi urocza egipska formuła, „wyzwolone z cienia słońca”. Oczywiście wszystko miało swoją cenę. Dziewczynka stawała się częścią rodziny Meszullama i jeśli sobie tego życzył, jego dzieci nadal mogły żądać, by im służyła. Jednak przynajmniej jeden z jej adoptowanych braci, Zakkur, stał się prawdziwym bratem dla swojej małej adoptowanej siostrzyczki. Siedem lat później, gdy miała lat czternaście i wychodziła za mąż za człowieka o takim samym imieniu jak jej ojciec, Ananiasz, to właśnie Zakkur upewnił się, że jej posag był lepszy niż jej matki. Było tam wszystko, czego potrzebowała nastoletnia panna młoda: porządna garderoba – nowa wełniana sukienka w pasy, długi szal, lniana tunika, „ubranie z frędzlami” i „komoda z liści palmy”, by to wszystko pomieścić. Do tego jeszcze jedna skrzynia z papirusu, trzecia na klejnoty, brązowe kielichy i utensylia, modne perskie sandały i zwyczajowe oleje, z których jeden był perfumowany. Dzięki bratu panna młoda była dobrze uposażona. Miała też miejsce do życia – jeszcze przed weselem ojciec dał jej prawo mieszkania w połowie domu niezajętej przez jej starszego brata Pilti.

Szesnaście lat później, w 404 roku, czterdzieści pięć lat po ślubie niewolnicy i lechena, Ananiasz w testamencie przekazał majątek, teraz już dom rodzinny, swojej córce, w uznaniu wymiernego „wsparcia”, jakie okazała swojemu ojcu w jego starości. Dobra dziewczyna z tej Jechojszimy. Na koniec suchego opisu majątku w dokumencie czytamy: „Oto miary domu, który dałem Jehojszimie, mej córce, z miłości”. Jednak nie musiała czekać aż do pogrzebu. Półtora roku później Ananiasz zmienił darowiznę na natychmiastową. „Ty, Jehojszimo, moja córko, masz do niego prawo od tego dnia na zawsze, a twoje dzieci mają prawo po Tobie”8. Być może do tego czasu stary Meszullam trafił już na wyspiarski cmentarz, a kobieta i jej córka były teraz prawdziwie „wyzwolone z cienia słońca”.

Elefantyna mogła być miastem żołnierzy, jednak to kobiety stanowiły jej siłę – zarówno pod względem prawnym, jak i społecznym – znacznie poważniejszą niż kobiety w tym samym czasie w Judei i Jerozolimie. „Pani” Mibtahia, córka Machsejasza bar Jezanii, wywodziła się ze społeczności umocowanej znacznie wyżej niż ta, z której pochodziła Tamet. Jej rodzina zaliczała się do przywódców – urzędników świątynnych. Nie przeszkodziło jej to jednak w tym, by dwóch z jej trzech mężów wywodziło się z lokalnej egipskiej populacji – obaj byli budowniczymi. Jeden z nich, Eszor (który zmienił imię na Natan), został opisany jako „budowniczy królewski”. W ciągu swojego długiego życia Mibtahia – równie pewna siebie i wyniosła, jak Tamat była skromna i cicha – zdobyła trzy domy i trzech mężów. Zaczęła od poślubienia swojego sąsiada, Jezaniasza. Jej posag był bogaty – poza biżuterią i skrzyniami zawierał także łoże z trzciny papirusowej. Jednak do małżeństwa wniosła także własny majątek dzięki bogatemu ojcu, który przekazał jej dom. „Każdemu, kogo kochasz, możesz przekazać ten dom, takoż i twoje dzieci po tobie” – taka klauzula znalazła się w akcie darowizny. Jej mąż zaś miał ograniczone prawo do domu – tylko na czas trwania małżeństwa. A czas ten nie był zbyt długi, bo Jedaniasz zmarł przedwcześnie.

Mąż numer dwa, Egipcjanin imieniem Peu, najwyraźniej nie za dobrze się sprawdził jako towarzysz życia, bowiem w dokumentach dotyczących rozwodu jasno widzimy, że w żydowskim Egipcie, w przeciwieństwie do przepisów Tory (wówczas, jak i teraz), kobiety mogły zainicjować separację. Księga Powtórzonego Prawa 24, 1–4 dawała mężom prawo rozwodu poprzez zwykłe oświadczenie, że „znaleźli jakąś nieczystość”. Jeśli mężczyzna zdecydował, że „nienawidzi” swojej żony, na mocy tego samego dokumentu mógł ją odesłać do domu. Jednak sprawy na Elefantynie miały się zgoła inaczej, a z pewnością dla Mibtahii, której znaczący posag musiał zostać zwrócony. Peu i ona poszli z tym do sądu, lecz Mibtahia wygrała sprawę, nomen omen po złożeniu przysięgi na lokalną egipską boginię Sati. Z pewnością taka postawa wywołałaby zgorszenie wśród strażników Tory w Jerozolimie, lecz dla Żydów nad Nilem to była tylko kwestia formy.

W tej pierwszej żydowskiej społeczności, o której wiemy coś więcej, rodziny mogły być żydowskie na swój sposób. Mogły być otwarte na praktyki Egipcjan, nie tracąc swoich własnych wierzeń, imion i tożsamości. Misja Ananiasza, by narzucić im ortodoksję – nie mógł lub nie chciał nakłonić ich przecież do opuszczenia Egiptu, jak tego życzyliby sobie prorocy – była sprzeczna z całymi dziesięcioleciami praktyk udokumentowanymi w elefantyńskich papirusach. Społeczność Elefantyny ukształtowała się przecież, zanim prawa Tory okrzepły, a i dystans był odpowiednio wielki, by pozwolić ich prawom i zwyczajom stać się częścią wspólnego dziedzictwa.

Innymi słowy, pomimo że wydawać by się mogło, że garnizonowe miasto na nilowej granicy Egiptu nie jest modelową społecznością do poznania żydowskiej historii, to jednak tak właśnie jest. Podobnie jak wiele innych żydowskich gmin umieszczonych wśród pogan, żydowskość Elefantyny była światowa, kosmopolityczna, odmienna językowo (aramejska, a nie hebrajska), skupiona na prawie i dobrobycie, nastawiona przedsiębiorczo, modna, wielce zajęta zawieraniem i rozwiązywaniem małżeństw, dziećmi, szczegółami drabiny społecznej, a także przyjemnościami i obciążeniami żydowskiego rytualnego kalendarza. Nie była też jakoś specjalnie przywiązana do książek. Jedyną literaturą znalezioną w archiwum była Księga mądrości. Historia i mądrość Achikara Asyryjczyka. W sercu ich społeczności znajdowała się świątynia, wznosząca się ponad zatłoczone ulice, które dzielili z Aramejczykami, Kaspijczykami i Egipcjanami. Może trochę nazbyt kiczowata i wystawna, jednak przede wszystkim ich własna.

To właśnie ta podmiejska zwyczajność jest tak niesamowita. Żydowska historia bez męczenników, filozoficznych cierpień, humorzastego Wszechmogącego. Miejsce szczęśliwej banalności; czas wypełniony dyskusjami o majątek, ubieraniem się, weselami i świętami. Twardzi żołnierscy chłopcy żyjący na tej samej ulicy, co jeszcze twardsi zawiadujący łodziami rzecznymi – goje. Miejsce zaułków i alejek, rzucania kamieni do rzeki i nudzenia się pod palmami; czas i świat pozbawiony ideologii cierpienia. Jednak, oczywiście, można się było spodziewać, że tę sielankę niebawem coś zmąci – musiały zatem nadejść kłopoty.

Jak w przypadku wielu innych żydowskich społeczności, które zadomowiły się poza Palestyną przez następne tysiąclecia, mieszkańcy Elefantyny byli odrobinę zbyt pewni tego, że ich dobre relacje z sąsiadami były doskonałe i że takie już zostaną, póki perska imperialna władza będzie ich chronić przed zazdrością lokalnej ludności. Jednak na tym właśnie polegał problem. Kiedy imperialne siły zaczynają się chwiać, grupy etniczne postrzegane jako beneficjenci ich siły nagle zaczynają rysować się całkiem obco, niezależnie od tego, że dotąd żyli w zdrowej koegzystencji. I wreszcie stało się – w końcu V wieku p.n.e. Egiptem wstrząsały bunty, a w latach 464–454 i ponownie pod koniec wieku zaczął się proces zrzucania jarzma perskich władców. Nagle (jak to miało się stać dwa i pół tysiąca lat później w Egipcie XX wieku) elefantyńscy Żydzi zostali kolonistami, narzędziami perskich okupantów. Ich praktyki uznano za anomalię, ich religię jako bluźniercze odchylenie. Perska tolerancja pozwalała im kwitnąć pod imperialną protekcją, więc egipska rebelia uznała ich za okupantów, zmarginalizowała i zastraszyła. Postanowiono usunąć Żydów z lokalnej kultury i pejzażu.

Czytamy o zamieszkach i plądrowaniu – co zapisano na papirusach – oraz o starożytnych protopogromach. Sześć kobiet, które czekały na swoich mężów w bramach Teb – wszystkie wydane za żydowskich mężczyzn, lecz niektóre z nich (jak to często bywało na Elefantynie) noszące egipskie imiona jak Isireszwet – zostało aresztowanych bez jakiegokolwiek wyjaśnienia. Mauziasz pisał do Jedaniasza, że wrobiono go w handel skradzionymi klejnotami, który później znaleziono w rękach kupców, i za ten czyn osadzono w więzieniu. Oburzenie tą jawną niesprawiedliwością było tak wielkie, że w końcu go zwolniono. Jednak w liście daje się wyczuć pewną nerwowość – niedawnemu więźniowi bardzo zależy na okazaniu wdzięczności tym, którzy pomogli mu wydostać się z więzienia – „daj im czegokolwiek chcą!”.

1 Bezalel Porten, J.J. Farber, C.J. Martin, G. Vittmann et al., The Elephantine Papyri in English: Three Millennia of Cross-Cultural Continuity and Change (Leiden, New York, Cologne 1996), B8, s. 107–109. Praca Portena jest najbardziej dokładnym i szczegółowym opracowaniem archiwów Elefantyny i moje opracowanie w wielkim stopniu na nim się opiera. Patrz także: jego Archives from Elephantine: The Life of an Ancient Jewish Military Colony (Berkeley, 1996).

2 Tego wszystkiego dowiedzieć się możemy z dokładnego opisu zawartego w liście do Jerozolimy, opisującym co zostało zniszczone w 407 r. p.n.e. Porten, B19, s. 241.

3 Punkt ten przedstawia (nieco zbyt dosłownie w mojej opinii) Herbert Niehr, In Search of YHWH’s Cult Statue in the First Temple, w: Karel van der Toorn (red.), The Image and the Book: Iconic Cults, Aniconism and the Rise of Book Religion in Israel and the Ancient Near East (Leuven, 1997), s. 81. Niehr jest przekonany, że w Pierwszej Świątyni znajdował się jakiegoś rodzaju posąg kultowy (chociaż nie w drugiej) i z tego powodu ofiary składane przez ludzi Jahwe przypominały te składane antropomorficznym bogom w innych częściach zachodniego semickiego Bliskiego Wschodu.

4 Stephen G. Rosenberg, The Jewish Temple at Elephantine, „Journal of the American Schools of Oriental Research”, Vol. 67 (March 2004).

5 Dowody na obrzezanie wśród Egipcjan odnajdziemy w grobowcach i rzeźbach od czasów Starego Państwa (około 2500 r. p.n.e.).

6 Porten, B13, s. 125–126.

7 W kwestii chronologii małżeństwa Tamet i Ananiasza idę za Porten, s. 208–251. Boulos Ayad Ayad, From the Archive of Ananiah Son of Azariah: a Jew from Elephantine, JNES, 56, 1 (1997) przedstawia wyjątkowo sprzeczny opis, w tym separację między Tamet a Ananiaszem, ich ponowne zejście się i małżeństwo. Ten sam cykl zdarzeń spotyka także ich córkę Jehoiszimę i jej męża imieniem także Ananiasz. W korespondencji ze mną profesor Porten przypisał pomyłkę Ajada błędnemu odczytaniu chronologii dokumentów. Patrz także: Emil G. Kraeling, The Brooklyn Museum Aramaic Papyri (New Haven, 1953); Edward Bleiberg, Jewish Life in Ancient Egypt: A Family Archive from the Nile Valley (Brooklyn, 2002). Jestem bardzo wdzięczny Edwardowi Bleibergowi za możliwość przyjrzenia się papirusom brooklińskim na wczesnym etapie projektu. Było to niezwykłe doświadczenie.

8 Porten, Elephantine Papyri, s. 242.