WŁADYSŁAW LASKONOGI

Maciej Przybył

Władysław Laskonogi

Wydawnictwo Poznańskie

Copyright © Maciej Przybył, 2015

Copyright © Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o., 2015

Redakcja merytoryczna | Bogumił Twardowski

Redakcja | Lidia Wrońska-Idziak

Korekta | Aleksandra Powalska-Mugaj

Projekt okładki | Juliusz Zujewski

Projekt typograficzny, skład i łamanie | Barbara Adamczyk

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej | Dariusz Nowacki

Wydanie II poprawione i uzupełnione

Wydanie I ukazało się w Wydawnictwie Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Poznaniu

Wydanie elektroniczne 2015

ISBN 978-83-7976-274-3

Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o.

ul. Fredry 8, 61-701 Poznań

tel.: 61 853-99-10

fax: 61 853-80-75

redakcja@wydawnictwopoznanskie.com

www.wydawnictwopoznanskie.com

WSTĘP

Piastowie – pierwszy w dziejach naszego państwa ród królów i książąt polskich – cieszą się od dawna ogromnym zainteresowaniem historyków. Dokonania przedstawicieli tej dynastii stanowią do dziś pasjonujący temat badań naukowych, a oni sami, jako władcy, stali się wdzięcznymi bohaterami literatury popularnonaukowej i beletrystycznej. Jawią się wśród nich zarówno jednostki wybitne, zapisane w dziejach naszego narodu złotymi zgłoskami, jak i postaci przeciętne czy wręcz przez potomnych potępiane. Jednym z bardziej intrygujących władców piastowskich, który niewątpliwie korzystnie wypadł na kartach naszej historii, choć kronikarze i historycy nie zawsze darzyli go specjalną sympatią, był książę wielkopolski Władysław zwany Laskonogim.

Władysław Laskonogi był synem protoplasty Piastów wielkopolskich Mieszka Starego, zrodzonym z księżnej ruskiej Eudoksji, drugiej żony tego księcia. W prostej linii pochodził zatem od wybitnego władcy polskiego Bolesława Krzywoustego, który był jego dziadem. Rządom Laskonogiego nie towarzyszyły nieustanne laury, wytworne życie dworskie oraz podziw i uznanie poddanych. Czasy, w których żył, czasy wielkiego przełomu i istotnych zmian w różnych dziedzinach życia naszego państwa, nie poskąpiły mu wydarzeń dramatycznych, często obfitujących w zmienne, nie zawsze pomyślne koleje losu. Jako władcy przyszło mu się zmagać w obronie państwa, które stopniowo odchodziło w zapomnienie, państwa scalonego politycznie, funkcjonującego w oparciu o silne – zdawałoby się – niepodważalne prawo książęce. Książę gnieźnieński pragnął zachować obraz Polski, jaki pamiętał częściowo z autopsji, częściowo zapewne z opowiadań ojca; obraz państwa skutecznie rządzonego przez jednego księcia zwierzchniego. Stąd jego uparta walka o utrzymanie zasady senioratu (zasada, według której zwierzchnia władza należy do najstarszego członka dynastii) i polityczna rywalizacja z książętami, którzy próbowali tę zasadę obalić. Rywalizacji tej towarzyszyły również niemile widziane wówczas działania, występujące przeciwko hasłom reformy kościelnej, której celem było między innymi uniezależnienie się Kościoła od władzy świeckiej. To wszystko zazębiało się z długotrwałym konfliktem z bratankiem Władysławem Odonicem o zachowanie jedności politycznej Wielkopolski, czemu Laskonogi poświęcił praktycznie całe swoje życie. Dramaturgii tej postaci dodaje fakt, że na polu tych zmagań był on, niestety, często osamotniony, często wobec szybko zachodzących zmian bezsilny i bezradny. Po drugiej stronie barykady stanęła bowiem większość ówczesnych książąt piastowskich, stanowiąca bez wątpienia większą siłę polityczną, bo mająca silne poparcie emancypującego się Kościoła i coraz bardziej samodzielnego politycznie i gospodarczo możnowładztwa świeckiego.

Przymierzając się do opisania losów panowania i oceny rządów księcia wielkopolskiego Władysława Laskonogiego, stajemy przed podobnym problemem jak każdy historyk, zajmujący się okresem pierwszej połowy XIII w. Problemem tym jest ubóstwo informacji źródłowych, które niestety nie opisują wszystkich aspektów życia księcia, tak przecież potrzebnych do pełnego opracowania biograficznego. Ubóstwo tych informacji nie wynika jednak wcale ze skąpego zasobu źródeł pisanych w ogóle, bo on jest akurat w naszym przypadku dość pokaźny, ale z samej specyfiki tych źródeł, które nie uwzględniają na przykład charakteru Laskonogiego, okresu młodości tego księcia czy też prywatnej strony jego życia. Nie czynią tego nawet źródła narracyjne, w których pierwsze konkretne wzmianki na temat owego władcy pojawiają się dopiero w momencie rozpoczęcia przez niego rządów.

Do grupy tych źródeł należy przede wszystkim Kronika polska Mistrza Wincentego, prezentująca dla naszego tematu wysoką wartość z tego względu, że powstała w czasach współczesnych Władysławowi Laskonogiemu. Kadłubek, kończąc swoją kronikę, dużo miejsca poświęcił sprawie wyboru następcy na tron krakowski po śmierci Mieszka Starego, a zatem ze źródła tego zaczerpnąć można podstawowe informacje dotyczące początków panowania naszego bohatera. Drugim świadectwem pisanym o charakterze narracyjnym jest Kronika wielkopolska, która zawiera cenne wiadomości na temat konfliktu politycznego między Laskonogim a Władysławem Odonicem. Bardzo pomocna przy rekonstrukcji wydarzeń z lat 1227-1231 okazała się Kronika polska, zwana również Kroniką polsko-śląską. Jej autor zamieścił w swym dziele między innymi istotne informacje odnoszące się do wypadków w Gąsawie w roku 1227. Przy prezentacji świadectw pisanych typu kronikarskiego nie można zapomnieć także o słynnych Rocznikach Jana Długosza, które, choć w dużym stopniu oparte są na wymienionych wyżej kronikach, zawierają gros wiadomości nieznanych z innych źródeł. Ze świadectw źródłowych typu narracyjnego wykorzystano w niniejszej książce również kroniki powstałe poza granicami naszego państwa. Pewnych interesujących wskazówek dostarczyły przede wszystkim latopisy ruskie, a także jedna z tak zwanych kronik uniwersalnych, autorstwa mnicha cysterskiego Alberyka z Trois Fonteines. Dla określenia charakteru stosunków polsko-zachodniopomorskich pod koniec XII w. pomocne było również dzieło kronikarza duńskiego Saxo Gramatyka.

Pośród dokumentów zasadniczą grupę stanowią dyplomy pochodzące z kancelarii księcia gnieźnieńskiego. Z wyjątkiem kilku aktów o charakterze politycznym, w większej mierze dotyczą one różnego rodzaju poświadczeń z tytułu sprawowania przez Laskonogiego władzy książęcej oraz jego działalności donacyjnej. Pewne istotne informacje zawierają dokumenty książąt współczesnych Władysławowi, a odnoszące się nierzadko do stosunków politycznych owych władców z księciem gnieźnieńskim. Mamy tutaj na uwadze szczególnie świadectwa, które wyszły z kancelarii Henryka Brodatego, Leszka Białego i Władysława Odonica. Nieocenioną wartość mają bulle papieskie Innocentego III i Honoriusza III, poruszające problem konfliktu kościelno-politycznego z arcybiskupem gnieźnieńskim Henrykiem Kietliczem, a także jego zmagań dyplomatycznych i militarnych z Władysławem Odonicem.

Specyficzną grupą świadectw źródłowych, jaką wykorzystano w niniejszej pracy, są roczniki i nekrologi. Pierwsze odegrały rolę porządkującą niektóre wydarzenia związane z działalnością polityczną Laskonogiego, drugie dostarczyły wiele cennych wskazówek genealogicznych, nie tylko odnoszących się do osoby samego księcia, ale również innych władców dzielnicowych.

W niniejszej książce korzystano oczywiście z wcale niemałego dorobku historiograficznego, odnoszącego się do czasów, w których żył i panował Władysław Laskonogi. Z uwagi jednak na jej popularnonaukowy charakter, a co za tym idzie, ograniczone możliwości wstępu, wymienię tylko tytuły najważniejsze – dotyczące wyłącznie osoby naszego bohatera, a zainteresowanego czytelnika pragnę odesłać do zamieszczonych na końcu pracy wskazówek bibliograficznych, gdzie znajdzie większość wiążących się z naszym tematem pozycji[1].

W dotychczasowym dorobku historiograficznym brakuje opracowań monograficznych poświęconych dziejom panowania Władysława Laskonogiego. Stosunkowo najszerzej rządami tego księcia zajął się Stanisław Zachorowski w pracy pt. Studia do dziejów wieku XIII (1921), gdzie obok działalności politycznej innych władców tego okresu zamieścił również dość gruntowną analizę panowania księcia gnieźnieńskiego. Badacz ten był pierwszym z historyków, który gros uwagi poświęcił wyłącznie osobie Władysława Laskonogiego. Nieco bardziej ograniczony zasięg, bo sprowadzający się tylko do konfliktu Laskonogiego z Władysławem Odonicem, ma rozprawa Adama Kłodzińskiego na temat stosunków politycznych obu władców w latach 1202-1231 (1900). Cenną stronę tej pracy stanowi zaproponowany przez autora przebieg wojen Laskonogiego z Odonicem, które, z przerwami, ciągnęły się praktycznie od roku 1206 po rok 1231, a więc przez cały okres panowania księcia gnieźnieńskiego. Mimo że odnosi się ona niejako wyłącznie do konfliktu Laskonogiego ze swoim bratankiem, to jest obok wspomnianej pracy Zachorowskiego właściwie jedną z nielicznych, która obejmuje całościowo rządy interesującego nas władcy[2]. Mówiąc o pracach poświęconych wyłącznie księciu Laskonogiemu, wspomnieć również trzeba o nowszych ujęciach problematyki, której w centrum uwagi znalazł się ten władca. Powstał na jego temat szkic biograficzny autorstwa Zygmunta Borasa, zamieszczony w popularnonaukowej książce pt. Książęta piastowscy Wielkopolski (1983) oraz rys biograficzny o Laskonogim opracowany przez Benedykta Zientarę w Poczcie królów i książąt polskich (1987). Poza tym ukazała się w formie słownika praca zbiorowa poświęcona władcom polskim, w którym znajdujemy szkic o Laskonogim opracowany przez Jacka Jaskulskiego (1996). Mówiąc o notach biograficznych, nie można też zapomnieć o biogramie księcia gnieźnieńskiego zamieszczonym w Wielkopolskim słowniku biograficznym, a także w różnych innych pomniejszych słownikach i encyklopediach.

Jak już powiedziano, rządy Laskonogiego to czas nieustannych zmagań i walk politycznych. A zatem, właśnie działania polityczne Laskonogiego stanowią główną oś, wokół której toczy się narracja tej książki. Nieodzownym jej elementem są oczywiście czasy, w których żył Laskonogi oraz ludzie, w kręgach których się obracał, z którymi jako władca się zmagał i z którymi współpracował. Bez tego biografia księcia Laskonogiego nie spełniłaby nawet podstawowych oczekiwań, jakie się stawia przed tego typu opracowaniami.

Oddawana do rąk czytelnika książka, choć nosi charakter pracy popularnonaukowej, nie jest wolna od koniecznej w niektórych miejscach dyskusji naukowej i analizy źródeł pisanych. Wynika to stąd, że materiał źródłowy, którym dysponujemy, przekazuje informacje w dużej mierze bardzo lakoniczne i nie zawsze jednoznaczne, co pozwalało dotąd historykom na dość dużą dowolność interpretacyjną. Nie zgadzam się ze wszystkimi utartymi poglądami na niektóre zagadnienia związane z rządami Laskonogiego i, gdzie wydaje się to konieczne, przeprowadzam ponowną analizę świadectw źródłowych, a następnie na jej podstawie przedstawiam swój punkt widzenia na dany temat. Szczególnie dotyczy to rozdziału V książki, w którym dwa pierwsze podrozdziały, poświęcone bardzo kontrowersyjnym problemom odnoszącym się do wojen Laskonogiego z Odonicem i stosunków księcia gnieźnieńskiego z Henrykiem Brodatym, odbiegają nieco od narracji w innych częściach pracy i noszą w dużej mierze charakter analityczny. Niektóre kwestie sporne, ze względu na stan źródeł, pozostawiam nadal otwarte, a proponuję jedynie najbardziej trafne – moim zdaniem – rozwiązanie hipotetyczne. Bardzo często, przychylając się do hipotez już istniejących, staram się je dodatkowo podbudować nowymi argumentami, które nie zostały dotąd wzięte pod uwagę.

ROZDZIAŁ I

U BOKU OJCA (1166-1202)

| 1. Dlaczego „Laskonogi”?

Niemal każdy spośród władców dynastii piastowskiej obdarzony został jakimś przezwiskiem, które w mniej lub bardziej dobitny sposób podkreślało albo wygląd zewnętrzny danego Piastowicza (Krzywousty, Plątonogi), albo jakąś szczególną cechę jego charakteru (Wstydliwy, Szczodry). W odróżnieniu do imienia, które nadawano przy okazji chrztu, przezwisko powstawało później, a wymyślało je najbliższe otoczenie księcia lub niekryjący do niego sympatii czy antypatii potomni (kronikarze). Było ono albo wyrazem zwykłej złośliwości, albo wprost przeciwnie – dowodem uznania dla nazwanego.

Dość oryginalnym przezwiskiem, choć chyba mało sympatycznym, opatrzony został również bohater naszej książki – Władysław III zwany Laskonogim. Antroponim laskonogi pojawił się po raz pierwszy w Kronice wielkopolskiej, czyli kilkadziesiąt lat po śmierci Władysława. Jest wielce prawdopodobne, że używano go również za życia księcia, choć nie mamy pewności czy było to przezwisko w pewnym sensie oficjalne, czy może wręcz złośliwe wyzwisko, wymawiane wyłącznie za plecami władcy, w kręgach ludzi jemu nieprzychylnych. Określenie, które przylgnęło do księcia starał się wytłumaczyć Jan Długosz, który uznał, że księcia Laskonogiego nazywano tak z powodu cienkich i długich nóg. Niewątpliwie trzeba przyznać, że antroponim laskonogi musiał odnosić się do dość specyficznego wyglądu nóg Władysława. Nie wiadomo jednak, czy chodziło tutaj jedynie o ich wygląd naturalny, tak jak domyślał się nasz dziejopis, czy też o jakąś bliżej nieznaną, wrodzoną lub nabytą wadę ruchu księcia. Niewykluczone też, że przezwisko, jakim obarczono syna Mieszka Starego, mogło dotyczyć tylko jednej, może niesprawnej, dolnej kończyny Władysława i wtedy interesujący nas epitet laskonogi można by tłumaczyć bardzo zwyczajnie, że nazywany w ten sposób książę po prostu chodził o lasce. Wobec braku źródeł na ten temat najbardziej trafny wydaje się jednak domysł samego Długosza, że Władysław, którego nazwano Laskonogim, miał wyjątkowo długie i cienkie nogi. I na tej podstawie możemy mieć jedynie wyobrażenie o wyglądzie zewnętrznym Laskonogiego. Zawarta w kronice wiadomość, że miał długie nogi, pozwala przypuszczać, że należał do osób wysokich.

Omawiane przezwisko nie było jedynym, jakim obarczono księcia wielkopolskiego. Równie często określa się go w źródłach mianem maior lub magnus (wielki, stary), co zdaniem Jacka Hertla miało księcia odróżnić od innego władcy wielkopolskiego o tym samym imieniu – Władysława Odonica. Najczęściej jednak występuje on w dokumentach tylko pod imieniem Wladislaus, Wlodizlaus, Wlozislaus lub Lodislaus. W źródłach zachowały się zatem dwie formy tego imienia; pierwsza w brzmieniu pierwotnym – Włodzisław, druga w brzmieniu bardziej współczesnym – Władysław[3]. W naszej książce będziemy używać imienia Władysław. Jest to forma bardziej pospolita i częściej dzisiaj używana.

Imię Władysław było dość popularne w dynastii piastowskiej. Przed Laskonogim zostali tak ochrzczeni jego pradziad Władysław Herman oraz stryj Władysław zwany Wygnańcem. W rodzinie Piastów panował zwyczaj, że imię księciu często nadawano po jakimś przodku. Tak więc na przykład syn Bolesława Chrobrego odziedziczył imię po sławnym Mieszku I, a z kolei imię dziada Laskonogiego – Bolesława Krzywoustego – nawiązywało do tradycji imion wielkich Bolesławów. Niestety, trudno dziś ustalić, czy zwyczaj nadawania imion po przodkach odegrał również jakąś rolę w momencie chrztu Laskonogiego. Zdaniem Kazimierza Jasińskiego, znanego badacza genealogii Piastów, bohater nasz otrzymał imię po swym stryju Władysławie Wygnańcu. Przypuszczenie to wydaje się mało prawdopodobne, zważywszy na konflikt, do jakiego doszło między Władysławem a Mieszkiem po śmierci Bolesława Krzywoustego. W momencie narodzin Laskonogiego na pewno pamiętano jeszcze o dawnych niesnaskach dynastycznych i – jak można domyślać się – stryj Laskonogiego nie cieszył się w rodzinie Mieszka specjalną sympatią. Najprawdopodobniej imię Władysław odziedziczył książę po swym pradziadku Władysławie Hermanie albo po nieznanym nam dzisiaj ojcu chrzestnym o tym imieniu.

Klasztor Cystersów w Jędrzejowie. Fot. P. Namiota

| 2. W kręgu rodzinnym

W wiarygodnym przekazie kroniki Wincentego Kadłubka Władysław Laskonogi jawi się jako piąty z kolei i ostatni syn władcy wielkopolskiego Mieszka Starego. Należy zatem sądzić, co też zresztą czyni większość historyków, że był on najmłodszym potomkiem tego księcia w linii męskiej.

Świadectwa źródłowe współczesne Laskonogiemu nie podają daty urodzin naszego bohatera. Znajdujemy ją dopiero w kronice Jana Długosza, który wydarzenie to umieścił pod rokiem 1168. Informacja ta została uznana przez historyków za mało wiarygodną. Autor słynnej Genealogii Piastów Oswald Balzer stwierdził na przykład, że podobnie jak w przypadku ustalenia przez Długosza dat urodzin pozostałych synów Mieszka III, mamy tu do czynienia ze zwykłą spekulacją naszego dziejopisa. Zdaniem tego historyka urodziny Laskonogiego należy zamknąć w granicach lat 1161-1174. Pierwszą datę wyznacza fakt urodzin starszego brata, Mieszka, który według wiarygodnych źródeł urodzić się miał najwcześniej w 1160 r., natomiast drugą – przesłanka, że Władysław około 1186 r., w trakcie pobytu na dworze księcia zachodniopomorskiego Bogusława, musiał wykazać się już pełnoletniością i liczył najmniej 12 lat. Zaproponowaną przez Balzera datę końcową (1174) zakwestionował K. Jasiński. Historyk ten zawęził jeszcze bardziej ramy chronologiczne urodzin Władysława, cofając terminus ad quem (datę końcową) do 1166 r. Posłużył się przy tym dwoma dokumentami dla klasztoru w Jędrzejowie, w których jako świadkowie występują synowie Mieszka III, w tym najmłodszy z nich – Władysław. Podstawą tej datacji była ogólnie przyjęta przez historyków teza, że dokumenty te wystawione zostały na ogólnopaństwowym zjeździe w Jędrzejowie, który, według Władysława Semkowicza, miał odbyć się między 18 października 1166 a 2 marca 1167 r. Ostatnie badania przyniosły przesunięcie daty tego wydarzenia na okres między wrześniem 1167 a 1 marca 1968 r., a zatem wydaje się, że dopiero rok 1167 można uznać za terminus ad quem urodzin Władysława. Bez zastrzeżeń natomiast należy przyjąć pogląd O. Balzera, odnoszący się do czasu, w którym najwcześniej mógł się urodzić Władysław Laskonogi, czyli rok 1161. Wobec braku jakichkolwiek bliższych informacji źródłowych czasu urodzin Laskonogiego nie da się bardziej doprecyzować.

Matką Władysława była druga żona Mieszka, księżna o imieniu Eudoksja, którą Mistrz Wincenty nazywa córką króla Rusinów. Na podstawie zachowanych źródeł trudno dziś ustalić bezpośrednie pochodzenie Eudoksji. Użyte przez kronikarza określenie córka króla Rusinów skłoniło historyków do przypuszczenia, że była ona córką księcia kijowskiego Izasława Mścisławicza i pochodziła najprawdopodobniej z pierwszego małżeństwa tego księcia z nieznaną z imienia księżną ruską. Domysł ten wydaje się uzasadniony, zważywszy, że związek małżeński Mieszka z księżną Eudoksją nie był wówczas pierwszym przykładem związku dynastycznego Piastów z rodem książąt kijowskich. Mniej więcej w tym samym czasie związki takie zawarli: brat Mieszka Bolesław Kędzierzawy z księżną Wierzchosławą, bratanicą Izasława Mścisławicza, oraz siostry Mieszka: Agnieszka z Mścisławem Izasławiczem i Ryksa z Włodzimierzem Wsiewołodowiczem. Małżeństwo Mieszka z Eudoksją było zatem kolejnym mariażem i wynikało z bliskich wówczas związków politycznych rodu Piastów z dworem kijowskim.

Nie znamy dokładnej daty ślubu rodziców Laskonogiego. Najprawdopodobniej doszło do niego bezpośrednio po śmierci pierwszej żony Mieszka Starego – Elżbiety, która umarła najwcześniej około 1151 r., a najpóźniej w 1154 r. Los obdarzył to małżeństwo dość licznym potomstwem, co – jak zobaczymy – odbiło się później niezmiernie korzystnie na polityce dynastycznej Mieszka Starego. Ze związku Mieszka z Eudoksją, oprócz interesującego nas księcia Władysława, pochodziło dwóch synów: Bolesław i Mieszko oraz dwie córki: Anastazja i Salomea.

Bolesław – pierwszy z rodzonych braci Laskonogiego, był najprawdopodobniej najstarszym synem Mieszka z drugiego małżeństwa. Wiarygodną datę jego urodzin podaje Rocznik krakowski, w którym fakt ten zamieszczony został pod rokiem 1159. Bolesław uchodzi za najbardziej faworyzowanego i ulubionego syna Mieszka. To z nim władca ten wiązał najprawdopodobniej największe nadzieje na objęcie schedy i zwierzchnictwa politycznego w Wielkopolsce. Jak podaje Wincenty Kadłubek, był on żonaty z księżną pomorską. Wysunięto przypuszczenie, że była nią księżniczka sławieńska Dobrosława.

Drugi z braci – Mieszko (dla odróżnienia od ojca zwany również Młodszym) – urodził się najwcześniej w 1160 r., a najpóźniej około 1166 r. Termin ad quem potwierdzają wspomniane już dokumenty jędrzejowskie z lat 1167-1168, w których jako świadkowie występują synowie Mieszka Starego, w tym między innymi Mieszko Młodszy. W nieznanych nam bliżej okolicznościach, przypuszczalnie około 1186 r., ojciec wydzielił mu ziemię kaliską, stąd niekiedy określa się go mianem księcia kaliskiego. Z uwagi na brak źródeł, nie wiemy nic na temat ewentualnego związku małżeńskiego Mieszka. Nie ulega jednak wątpliwości, że – podobnie jak jego brat Bolesław – nie pozostawił żadnego potomstwa.

Księżna Anastazja wydaje się najbardziej ulubioną siostrą naszego bohatera. Była ona żoną księcia zachodniopomorskiego Bogusława I i – jak dalej zobaczymy – wykazywała żywe zainteresowanie Piastów związkami politycznymi z dworem szczecińskim. Właśnie z nią utrzymywał Laskonogi najczęstsze kontakty, o czym świadczą jego pobyty na tym dworze. Zdecydowanie mniej natomiast znana jest druga siostra Laskonogiego. Nie jest nawet do końca pewne czy faktyczne jej imię brzmiało Salomea. Wiemy jedynie z kroniki Kadłubka, że księżniczka ta wydana została za syna Bogusława I – Racibora, co potwierdza duże zainteresowanie jej ojca ziemiami u ujścia Odry.

Wspomniani bracia i siostry nie zamykają najbliższego kręgu rodzinnego Władysława. Liczne potomstwo Mieszka III uzupełniają jeszcze synowie i córki z jego pierwszego małżeństwa, których zaliczyć należy do przyrodniego rodzeństwa Laskonogiego.

Uwagę naszą przykuwa przede wszystkim najstarszy syn Mieszka – Odon, ojciec największego antagonisty naszego bohatera, Władysława Odonica. Możemy podać tylko przybliżoną datę jego urodzin. Według O. Balzera przypadają one na lata 1141-1149, aczkolwiek – jak stwierdził ten badacz – i ten przedział czasowy nie ma dostatecznej podstawy źródłowej. Żoną Odona była księżna halicka Wyszesława, córka księcia Jarosława Ośmiomysła. W dawniejszej literaturze przedmiotu przypuszczano, że z małżeństwa tego pochodziło dwóch synów: wspomniany Władysław Odonic, późniejszy książę kaliski, oraz Otton, proboszcz kapituły magdeburskiej. Pogląd ten zakwestionował jednak Stanisław Zakrzewski, który stwierdził, że wspomniany Otton nie był bratem Odonica i pochodził z młodszej linii czeskich Dypoldowiców[4].

Chyba najmniej znanym synem Mieszka Starego był książę o imieniu Stefan. Niespotykane dotąd imię w dynastii piastowskiej zostało nadane księciu najprawdopodobniej po jego dziadku od strony matki, królu węgierskim Stefanie II. Brak źródeł nie pozwala na podanie nawet przybliżonej daty urodzin Stefana. Na pewno był on młodszy od swego brata Odona. Zmarł najprawdopodobniej bardzo młodo (jeszcze przed 1177) i odegrał niewątpliwie najmniejszą rolę pośród synów Mieszka III. Jest bardzo prawdopodobne, że Władysławowi Laskonogiemu, urodzonemu – jak wiemy – po roku 1161 r., nie było dane poznać Stefana, bo ten mógł umrzeć jeszcze przed jego narodzinami.

Mówiąc o rodzinie Władysława Laskonogiego, nie można zapomnieć również o jego trzech przyrodnich siostrach: Wierzchosławie Ludmile, Judycie i Elżbiecie. Stosunkowo najwięcej wiemy na temat związków rodzinnych tych księżnych, albowiem ich mężów wymienia Wincenty Kadłubek przy okazji prezentacji powiązań dynastycznych rodziny Mieszka. Mężem Wierzchosławy był zatem książę lotaryński Fryderyk, mężem Judyty – hrabia Anhaltu i książę saski Bernard III, a mężem Elżbiety – książę czeski Sobiesław.

Jak widać, przyszło Laskonogiemu spędzać swe pierwsze lata życia w dość licznym kręgu rodzinnym. Wobec milczenia źródeł niewiele jesteśmy w stanie o tych czasach powiedzieć. Z pomocą przychodzą nam jedynie panujące wówczas zwyczaje na dworach książęcych. Ich znajomość pozwala się domyślać, że pierwsze lata życia Władysława nie odbiegały zbyt od charakteru i atmosfery dziecięcych lat innych młodych Piastowiczów. Zapewne zanim Władysław wkroczył w określony wiek chłopięcy, wychowywał się wraz z braćmi i siostrami u boku swej matki Eudoksji. Jest bardzo prawdopodobne, że wyręczała w tym księżnę nieznana nam dzisiaj z imienia piastunka dzieci Mieszka, która opiekowała się małym Władysławem. Pewne jest natomiast, że już od najmłodszych lat uczestniczył książę wraz z ojcem i braćmi w ważnych wydarzeniach państwowych. W roku 1167 (1168?), a więc mając najwyżej 6 lat, pojawił się na zjeździe książąt i możnych w Jędrzejowie, przy okazji konsekracji nowego kościoła klasztoru Cystersów. Po wkroczeniu w wiek chłopięcy, zgodnie z panującym zwyczajem, oddany został przypuszczalnie pod kuratelę jednego z dworskich możnych, przy którym, jak przystało na syna książęcego, zdobywał zapewne jako przyszły rycerz swe pierwsze szlify w posługiwaniu się bronią, przygotowując się do surowego, męskiego życia. Wydaje się również prawdopodobne, że posiadł już wówczas chociażby podstawową umiejętność czytania i pisania, a także ogładę życia dworskiego. Elementarza tego uczył się zapewne ze swoimi braćmi, prawie rówieśnikami, bo najstarszy rodzony brat, Bolesław, był zaledwie od Władysława o kilka lat starszy.

Miejscem, w którym przebywał Laskonogi jako kilkuletni chłopiec, było najprawdopodobniej Gniezno. Gród ten obok Poznania był jedną z głównych siedzib książęcych Wielkopolski. Wprawdzie do dzisiaj toczy się wśród historyków dyskusja, czy Mieszko już od samego początku dysponował Gnieznem (dotyczy to kształtu dzielnicy senioralnej), niemniej wydaje się nie ulegać wątpliwości, że w okresie, o którym mówimy, gród ten na pewno znajdował się w jego rękach, ponieważ w skład dzielnicy Mieszka wchodziła wówczas cała Wielkopolska. Gniezno było zresztą ulubioną siedzibą ojca Laskonogiego. Częściowo poświadcza to fakt, że nawet w momencie, kiedy przyszło mu sprawować władzę zwierzchnią w Krakowie, częściej przesiadywał w Gnieźnie i właśnie tu zwoływał ważne zjazdy państwowe.

Czas, w którym Laskonogi wkraczał w swe dorosłe życie, był okresem względnie spokojnym i ustabilizowanym. Zwierzchnią władzę w państwie sprawował wówczas jego stryj Bolesław Kędzierzawy, który w odróżnieniu do poprzedniego seniora Władysława Wygnańca wykazywał wolę współpracy ze swymi braćmi, a jego polityka wewnętrzna nosiła oznaki wzajemnej tolerancji, lojalności i zrozumienia. Wprawdzie znany jest z tego czasu epizod świadczący o pewnym niezadowoleniu z rządów Bolesława ze strony możnych krakowskich na czele z Jaksą i Świętosławem, którzy próbowali namówić księcia Kazimierza Sprawiedliwego do wystąpienia przeciw bratu, ale nie zakończył się on większymi zaburzeniami politycznymi. Podważona niedawno zasada senioratu w okresie rządów Kędzierzawego wydawała się niczym niezagrożona.

| 3. „Ja Mieszko... książę całej Polski”

Po śmierci Bolesława Kędzierzawego w 1173 r. na tronie senioralnym zasiadł ojciec Władysława Laskonogiego – Mieszko Stary[5]. Był on trzecim z kolei władcą piastowskim, który po wejściu w życie statutu Krzywoustego dostąpił zaszczytu władzy zwierzchniej. W tym czasie państwo polskie podzielone było na pięć dzielnic. Najważniejszą z nich, bo wyznaczoną dla księcia princepsa, była dzielnica senioralna, w której skład wchodziły ziemia krakowska i ziemia sieradzko-łęczycka. Zgodnie z ustanowioną przez Krzywoustego zasadą senioratu dzielnica ta znalazła się w rękach nowego księcia zwierzchniego Mieszka III. Drugą, ważną ze względów politycznych dzielnicę, tworzyła Wielkopolska, gdzie władzę, praktycznie od lat czterdziestych XII w., sprawował wybrany obecnie książę princeps. Trzecią dzielnicą był Śląsk, który wydzielony został po 1163 r. synom Władysława Wygnańca: Bolesławowi Wysokiemu i Mieszkowi Plątonogiemu. Pierwszy z nich dzierżył teraz księstwo wrocławskie, drugi – księstwo raciborskie. Środkowowschodnią część ówczesnego państwa zajmowała prowincja mazowiecko-kujawska, którą otrzymał w spadku po Bolesławie Kędzierzawym jego syn Leszek. Zgodnie z testamentem Kędzierzawego, opiekę nad małoletnim wówczas Leszkiem miał sprawować najmłodszy syn Krzywoustego, Kazimierz Sprawiedliwy. Ostatnią dzielnicę stanowiły ziemia sandomierska wraz z księstwem wiślickim. Ziemie te znajdowały się w rękach wspomnianego Kazimierza, który obok Mieszka III posiadał największe terytoria państwa.

Pieczęć konna Mieszka III Starego. Źródło: Z. Piech, Ikonografie pieczęci Piastów, Kraków 1993

Pierwsze lata panowania na tronie krakowskim poświęcił Mieszko wytężonym działaniom w polityce wewnętrznej, starając się umocnić swój autorytet zarówno w dzielnicy senioralnej, szczególnie wobec silnego tam możnowładztwa małopolskiego, jak i w stosunkach międzydzielnicowych, wobec podległych mu książąt juniorów. Podstawowym celem, jaki przyświecał nowemu princepsowi w dziedzinie polityki wewnętrznej, było zachowanie względnej jedności politycznej i terytorialnej państwa. Tylko częściowo stan taki zapewniała, ustanowiona statutem Krzywoustego, zasada senioratu, w myśl której mógł on jako książę zwierzchni podejmować różne decyzje w zakresie polityki zewnętrznej, prowadzenia wojen oraz niektórych spraw w administracji wewnętrznej. Faktycznie była to władza w dość znacznym stopniu ograniczona. Każdy bowiem z podległych mu książąt miał prawo prowadzić własną politykę wewnętrzną, a w praktyce też nie zawsze konsultował się w sprawie działań zewnętrznych. Mieszko miał zapewne jeszcze w pamięci konflikt seniora z juniorami po śmierci Bolesława Krzywoustego, kiedy to dość szybko upadła władza zwierzchnia jego starszego brata Władysława. Na pewno też i za czasów pryncypatu Bolesława Kędzierzawego musiał słyszeć o próbach obalenia władzy princepsa przez możnych małopolskich. Bazując na takim doświadczeniu, zdążył się Mieszko szybko przekonać, że rządy księcia zwierzchniego w podzielonym państwie nie będą należały wcale do łatwych i że władza pryncypacka jest tak naprawdę silna tylko w teorii. Utrzymanie tej władzy zależało od samego władcy, od jego zdolności i indywidualnych predyspozycji, a także od czynionych przez niego odpowiednich zabiegów administracyjnych.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

PRZYPISY

[1] Od pierwszego wydania niniejszej biografii w 1998 r. pojawiło się wiele nowych opracowań dotyczących okresu panowania Władysława Laskonogiego. Znalazło się w nich sporo cennych i inspirujących propozycji badawczych, które bądź polemicznie, bądź z aprobatą odniosły się do sformułowanych przeze mnie poglądów i hipotez na temat rządów księcia wielkopolskiego. Ponieważ jednak propozycje te wiążą się w większości z interpretacją trudnych do jednoznacznego wyjaśnienia wydarzeń i nie wpłynęły znacząco na ocenę mojego bohatera, uznałem za zasadne nie zmieniać zasadniczej narracji książki, a w samym tekście dokonać tylko niezbędnej korekty. Korzystając natomiast z zaproponowanej przez Redakcję możliwości zamieszczenia przypisów, postanowiłem uwzględnić w nich jedynie nowe ustalenia w literaturze przedmiotu i – gdzie to było konieczne – ustosunkować się w tym miejscu do owych wypowiedzi. Przypisy te odsyłają bardziej wymagającego czytelnika do konkretnych prac, załączonych na końcu w Bibliografii uzupełniającej do wydania II, gdzie zamieszczona została najnowsza literatura historyczna dotycząca czasów Władysława Laskonogiego. Odwołania do dawniejszej historiografii (przed 1998 r.), jednak bez odsyłaczy w postaci przypisów, pozostają bez zmian we Wskazówkach bibliograficznych.

[2] Spośród nowych opracowań monograficznych, które odnoszą się do okresu panowania Władysława Laskonogiego, na pierwszym miejscu warto wymienić dwie biografie Władysława Odonica autorstwa Krzysztofa Witkowskiego (2012) i Sławomira Pelczara (2013) oraz studia Wojciecha Barana-Kozłowskiego (2005), dotyczące działalności kościelnej i politycznej arcybiskupa Henryka Kietlicza. Sporo uwagi rządom Laskonogiego poświęcili też: Bronisław Nowacki (2003) w monografii księcia Przemysła I, Norbert Mika (2010) w pracy o księciu Mieszku Plątonogim, Henryk Samsonowicz (2008) w książce o Konradzie Mazowieckim oraz Marek Chrzanowski (2013) w biografii dotyczącej Leszka Białego. Gros ogólnych informacji na ten temat znalazło się także w innych opracowaniach dotyczących późniejszych władców dzielnicowych (P. Żmudzki 2000, A. Świeżawski 2006).

[3] Do kwestii imienia Władysław, Włodzisław, nadawanego władcom z dynastii piastowskiej, odniósł się ostatnio S. Pelczar w książce poświęconej Władysławowi Odonicowi (2013, s. 36-37). Historyk ten przyjął na podstawie wcześniejszych badań Jacka Hertla, że począwszy od XII w. coraz popularniejsza była w Polsce rodzima forma Włodzisław, która w następnym stuleciu zdominowała pozostałe formy tego imienia. Podobnie na temat imienia i przydomka Odonica wypowiedział się też inny biograf tego księcia, K. Witkowski (2012, s. 22-23).

[4] Problem domniemanego brata Władysława Odonica jest ciągle przedmiotem dyskusji w literaturze przedmiotu. Zdaniem S. Pelczara Władysław był najprawdopodobniej jedynym synem księcia poznańskiego Odona (2013, s. 37-38), natomiast według K. Witkowskiego należy dopuścić możliwość istnienia jeszcze drugiego syna, o czym świadczy – jego zdaniem – wpis do Księgi brackiej klasztoru Benedyktynów w Lubiniu: Dux Odo cum uxore et filis (2012, s. 20).

[5] Czytelnika bliżej zainteresowanego rządami Mieszka Starego pragnę odesłać do opracowanej przeze mnie popularnonaukowej biografii tego władcy (2002), gdzie znajdzie dodatkową literaturę na ten temat. Sporo uwagi protoplaście Piastów wielkopolskich poświęcili także ostatnio Magdalena Biniaś-Szkopek (2009) w monografii dotyczącej Bolesława Kędzierzawego oraz Józef Dobosz (2011) w biografii księcia Kazimierza Sprawiedliwego. Godne polecenia są też studia Marka Smolińskiego (2006 a, b, c) z dziejów stosunków polsko-niemieckich w drugiej połowie XII w., w których znaleźć można wiele nowych i cennych ustaleń dotyczących polityki zewnętrznej Mieszka Starego. Na temat początków rządów wielkopolskiego władcy, zwłaszcza w kontekście stosunków politycznych książąt juniorów z seniorem Władysławem Wygnańcem, pisali też Mariusz Dworsatschek (1998) i Agnieszka Teterycz-Puzio (2009).

Polecamy również:

Zbigniew Zielonka

HENRYK PRAWY

W dalszej części znajdziecie Państwo

fragment publikacji.

Rozdział VII

GDZIE REN, GDZIE ODRA...

Czy zdarzenie z nocy 18 lutego 1277 roku należy do tych partykularnych zdarzeń, które zdają się wypełniać dzieje Śląska – i nie tylko Śląska, ale całej ówczesnej feudalnej Europy – czy też ma zasięg o wiele szerszy, sięgający wypadków, które rozgrywały się wówczas od Renu wzdłuż Dunaju po Odrę? Współczesne przekazy o tym milczą. Wszystkie roczniki, za nimi wszystkie kroniki, zapisały fakt porwania tamtej nocy, z dworu leśnego w Jelczu pod Wrocławiem, księcia Henryka i uwięzienia go przez stryja Bolesława Rogatkę we Wleniu. Ale żaden rocznik nie spojrzał na ten fakt inaczej niż przez lokalną i personalną perspektywę zawiści Rogatki, który uważał, że po śmierci brata Włodzisława należy mu się 1/3 spadku po nim w terytorium księstwa wrocławskiego. Trafnie jednak zwraca uwagę Maleczyński, że w żadnym wypadku nie należało mu się aż tyle, lecz 1/6, gdyż drugą 1/6 powinien otrzymać Konrad głogowski, który nigdy pretensji swych nie zgłaszał[1]. Ponadto nie słyszymy, ażeby kiedykolwiek Bolesław wnosił przedtem pretensje do tego spadku, wprost przeciwnie, widzimy go zawsze razem z Henrykiem w przymierzu z Ottokarem. Tak, ale Ottokar był przez te siedem lat potężny, na konflikcie z nim można było jedynie stracić, a przecież Henryk znajdował się pod bezpośrednią jego protekcją. Tymczasem od 3 października 1273 roku nastąpił zwrot w sytuacji Rzeszy. Otrzymała ona władcę, który nie mieszkał za górami i za morzami, ale był rodzimym Szwabem. Posiadał majątki, stopniowo zdobywane, w Argowii (k. Zurichu), w Bryzgowii i dzięki małżeństwu z hrabianką Hohenberg w Górnej Alzacji. Wśród elektorów, a byli to arcybiskupi: moguncki, Werner, koloński, Engelbert, trewirski, Henryk, książę bawarski, Ludwik, książę saski Jan, i margrabia brandenburski Jan – zabrakło Przemysła Ottokara, mimo że ten jako cześnik Rzeszy posiadał prawo elektoratu. Odrzucono też pełnomocnictwo Bertolda, biskupa z Bamberga, którego przysłał Ottokar. Wybrano Rudolfa grafa z Habsburga, bo jak pisał do papieża biskup ołomuniecki Bruno, Niemcy chcieli króla dobrego i mądrego, ale słabego. We wszystkim się pomylili, chociaż ocena Rudolfa u historyków niemieckich nie jest jednoznaczna. Jedni widzą w nim niemieckiego Cyncynnata, który „zachował nadal prostotę w życiu, uczciwy sposób myślenia, szczerość i uprzejmość w obejściu a żona jego Gertruda z Hohenberg była gospodarniejsza od wielu dzisiejszych mieszczek niemieckich”[2]. Inni twierdzą, że był to polityk z ograniczonymi horyzontami i ambicjami, który jednak pewnie kroczył do celu. „Bezwzględny, twardy i egoistyczny, wspaniałomyślny, jeśli tego wymagał realizm. Szedł prawem i lewem, odważnie i podstępnie, wykorzystał każdą sposobność, szczęście w bitwach i układach”[3]. Po jego wyborze na króla, Henryk, biskup z Isny, zawołał: „Panie Boże, teraz trzymaj mocno Swój tron, bo Ci go Rudolf zabierze!” Ale inni woleli powtarzać anegdoty, jak to Rudolf w czasie wyprawy wojennej sam sobie łatał kubrak i jadał wyrwaną z pola wspólnie z żołnierzami rzepę. Albo że kiedy napotkał księdza spieszącego z Sanctissimum do chorego, odstąpił mu swego konia, a następnie nie chciał go odebrać, gdyż nie chciał siedzieć na koniu, na którym Pan jego jechał. Lecz złośliwi dodawali: Czyż za jednego konia nie chciał Rudolf kupić nawet Królestwo Niebieskie?

Niemców pasjonowała osobowość Rudolfa, ponieważ stał się on założycielem najsłynniejszej niemieckiej dynastii. Ale w chwili jego wyboru nikt się tego nie spodziewał i nie chciał. Liczono na to, że graf, który dotąd służył Hohenstaufom i zajmował się jedynie pomnażaniem rodzinnej fortuny, tocząc przy tym zwyczajne wówczas łupieskie wojny z sąsiadami, nie zagrozi wielkim feudałom niemieckim, tak jakby zagrozić mógł któryś z feudałów-dynastów. Wieść o możliwości wyboru dosięgła go w czasie oblężenia biskupiej Bazylei. Przezornie zwinął oblężenie i pospieszył do Frankfurtu nad Menem, nie wszedł jednak do miasta, lecz skromnie poczekał na wynik elekcji. 24 października siedział już na tronie Karola Wielkiego w Akwizgranie w towarzystwie swej małżonki, którą także ukoronowano koroną królowych rzymskich.

Przemysł Ottokar, który najbardziej pragnął i był godzien tej korony, nigdy dotąd do niej nie zgłosił pretensji. Wraz z innymi panami Rzeszy popierał kandydatów słabych lub dalekich. Wiedział, że on sam nie ma wielkich szans, jest bowiem najpotężniejszym z książąt Rzeszy. Ale chyba nie wiedział, że użyje się przeciw jego kandydaturze jeszcze jednego argumentu. Po co nam wybierać Słowianina, czyż nie mamy dosyć panów niemieckich?! – zawołano w czasie elekcji.

Czy do Henryka doszedł ten okrzyk? Jak go przyjął? Może wcale nie tak jak my, ludzie nowożytni, dzisiaj go przyjmujemy? Początkowo zresztą zlekceważył wybór i osobę niemieckiego grafa. Przekonamy się jednak, jak ten wybór i osoba nowego króla wpłynęła na jego polityczne losy, chociaż relacja pomiędzy nimi po dzień dzisiejszy stanowi przedmiot dyskusji historycznej.

W kilka miesięcy po elekcji frankfurckiej sprawa króla czeskiego stała się problemem nr 1 Rudolfa i Rzeszy. Uznano, że nie miał on prawa do spadku po Babenbergach i Sponheimach; pierwszy otrzymał od króla Ryszarda z Kornwalii wbrew prawom Rzeszy, bo nie bezpośrednio, lecz jedynie za pośrednictwem listu lennego, drugi, w postaci Karyntii i Krainy, zupełnie bezprawnie, gdyż Ulrich Sponheim nie mógł decydować o dobrach Rzeszy. Posypały się na Ottokara groźby, a potem kary. Zjazd panów Rzeszy pozbawił go nawet Czech i Moraw, wyjął spod prawa i skazał na banicję. Gorzej, że i w samych ziemiach nabytych po Babenbergach i Sponheimach wystąpiła groźna opozycja. Najgroźniejsza w arcybiskupstwie salzburskim i wówczas to po raz pierwszy Przemysł Ottokar musiał głęboko odczuć stratę spowodowaną śmiercią arcybiskupa Włodzisława. Przez kilka lat sytuacja pozostaje nierozstrzygnięta. Król czeski nie chce pogodzić się z przegraną jego ambicji, ciągle wierzy w swój miecz i blask swej potęgi. Ale jak zawsze, wierzy też w swą dyplomację. Działa ona w samej Rzeszy, nigdy nie określając Rudolfa inaczej niż „hrabią” lub „tym, który się uważa za króla”, rozwija cały swój kunszt na soborze w Lyonie, gdzie interesów czeskich bronią biskupi Bruno z Ołomuńca, Wernhard z Seckau. Reprezentują je też ludzie Henryka IV, a zwłaszcza kapelan królewski, a jednocześnie kanonik wrocławski, mistrz Witelo. Król stara się bezpośrednio wpływać na papieża, do którego bez przerwy idą ludzie i listy. Królewscy ludzie i listy docierają wszędzie, do panów Rzeszy i aż do odległej Brabancji, do miast włoskich, które buntują się przeciw uzurpacjom Rudolfa, do króla kastylijskiego Alfonsa, któremu jako królowi niemieckiemu pragnie Ottokar być wierny zgodnie ze swą książęcą cnotą... Początkowo papież Grzegorz X próbuje arbitrażu, ale Przemysł Ottokar oświadcza, że podda się jego osądowi... po rozwiązaniu konfliktu z Rudolfem. On, Przemysł, pragnie się przez cztery lata zbroić, aby się następnie wyprawić do Ziemi Świętej i tam przebywać tak długo, jak będzie to dla sprawy chrześcijaństwa konieczne. Po jego powrocie papież może przystąpić do sądu. Ale oprócz argumentu obrony Ziemi Świętej (na wojnę krzyżową „wyprawiał się” też Rudolf), król czeski podnosił argument obrony chrześcijaństwa od strony Prusów, Litwinów, Jadźwingów i Tatarów. Jeszcze przed soborem w Lyonie na zapytanie papieża dotyczące stosunków niemieckich, które mogłyby być przedmiotem obrad soborowych, biskup ołomuniecki pisał: „Stosunki są złe... Nikt nie myśli o dobru powszechnym. Chcą króla dobrego i mądrego, ale bez mocy. Wolą wybierać dwu, np. Alfonsa i Ryszarda, teraz Rudolfa i Alfonsa. Potrzeba więc silnego cesarza, wybranego z woli papieża i kolegium elektorskiego, który by zapewnił pokój Rzeszy, a potem na czele chrześcijaństwa wyruszył do Ziemi Świętej. Kto ma być obrońcą chrześcijaństwa zagrożonego od strony półpogańskich Węgrów i Kumanów, pogańskich Litwinów i Rusinów? Niemieccy książęta są niezdolni. Jedynie król Czech mógłby to uczynić”[4]. Ażeby nie było wątpliwości, przypomnijmy, że jednocześnie dyplomacja Ottokarowa dąży do sojuszu z Węgrami i Rusią Halicką, a przez nią kontaktuje się nawet z Tatarami, przypomnijmy też, że żona króla czeskiego jest pół Węgierką i pół Rusinką, co dawałoby w sumie... całą pogankę.

W krucjatowej argumentacji pojawia się Polska. Ale jako kraj zagrożony od pogan. Biskup Bruno pisał do Grzegorza X, że Polska płonie. To płonący dom, pisze, i tylko król czeski zdoła ten ogień ugasić. Motyw wspólnego domu polsko-czeskiego pojawił się już dużo wcześniej, w liście Przemysła Ottokara do biskupa krakowskiego, Prandoty, w 1255 roku, w którym powiada, że Polska i Czechy to dwie ściany jednej budowli, złączonej wspólnym kamieniem węgielnym. Trzeba jednak lojalnie dodać, że Przemysł Ottokar nigdy nie nawiązuje nawet do wspólnoty państwowej z królem czeskim na czele. Wobec papiestwa wyciąga się argument obrony chrześcijaństwa, chrześcijańskiej Polski, argument zresztą uważany powszechnie za przekonywający, bo spotykamy go jeszcze po latach w suplice „stanów polskich” o koronę dla Władysława Łokietka, ale w stosunku do samych Polaków wyciąga się także i dużo mocniej inne argumenty. W kancelarii praskiej przygotowuje się manifest do książąt polskich.

„Badając dokładnie i przezornie wszelakie rodzaje ludów, przekonaliśmy się, że szczególnie podobny nam jest naród rozległej Polski, a wśród wszystkich prowincji świata najbardziej jest również pokrewny przez posiadanie pewnego podobieństwa do tych ziem, którymi rządzimy za sprawą Boga. Polska bowiem we współbrzmieniu języka zgadza się z nami, z ziemiami naszymi łączy się najbliższym sąsiedztwem położenia, nieoddzielona od nas żadną przestrzenią, również i jednością krwi łączy się z nami i wiąże węzłem pokrewieństwa, a wreszcie tak wielka zachodzi między Polską a naszym majestatem wspólnota podobieństwa, iż szczyci się pochodzeniem swych książąt z tego samego źródła, co my...”

„[...] Jeżeli niestety wypadłoby nam ulec gwałtowi króla [Rudolfa], wtedy nienasycone żądze Niemców tym łatwiej będą się rozprzestrzeniać i tym łatwiej w swej występnej zachłanności swe niecne ręce wyciągną oni aż po prowincję polską. Jesteśmy bowiem dla was i dla waszych ziem niby potężna strażnica, chroniąca wasze bezpieczeństwo, która jeśli przypadkiem nie zdoła się oprzeć – czego oby Bóg nie dopuścił! – srożącej się gniewnie potędze, zrozumcie, że i wam i waszym poddanym zagroziłyby wówczas wielkie niebezpieczeństwa, ponieważ zuchwałej żądzy posiadania nie zadowoliłoby podbicie tylko nas samych, lecz i wasze rozdrapałaby dobra, i na was by się srożyła nieznośnym uciskiem. O jakże straszliwymi prześladowaniami uciśniony zostałby wówczas wasz liczny a tak Niemcom nienawistny naród, o jakże srogiej niewoli jarzmu poddana zostałaby wolna Polska! O jakżeby ta klęska roztrzaskała spoistość waszego narodu! Zapewne wystarczy zwrócić wam na to uwagę, a łatwiej wy sami możecie to zrozumieć, niż my możemy to przedstawić. Dlatego pospieszajcie nam z pomocą, pospieszajcie i dodajcie nam skutecznej siły i obrony do powstrzymania pożaru, jakim nam grozi odległy na razie płomień, bo zważcie, że rozumniej jest zapobiegać w zarodku, niż dopiero gdy żar ognia zbytnio się wzmoże i nie dopuści już oporu! I zważcie też, że ten, kto broni sąsiedniego domu przed pożarem, ochrania swoją własną siedzibę. Ponadto ostatnio dowiedzieliśmy się, że pomieniony król Rudolf swoimi kusicielskimi poselstwami usiłował was nie tylko oderwać od przyjaźni z nami i podmówić do nieudzielania nam pomocy, lecz także próbował między nami zasiać kąkol okrutnej niezgody. Z tego powodu, gdy – jeśli chcecie to dobrze zrozumieć – nie może to wyjść na waszą korzyść, lecz tylko na szkodę, upraszamy was gorąco, byście nie nakłonili chętnych uszu ku jego namowom, lecz raczej na pomoc nam, którzy jesteśmy z tego samego co i wy szczepu, uzbrójcie się ochoczo i potężnie”...[5]

Nawet nie jest najważniejsze, czy manifest ten rzeczywiście dotarł in extenso do książąt polskich. Ważne jest to, że takie argumenty mogły się wówczas pojawić, że to były argumenty! Stajemy wobec jeszcze jednej zagadki i sprzeczności średniowiecznej. Z jednej strony sytuacja, w której państwo przedstawia szatę sfastrygowaną z przeróżnych, niepasujących do siebie i rwących się części, zaludnione zaś jest ludźmi mówiącymi licznymi językami, z drugiej odwoływanie się do nacjonalistycznych uczuć; z jednej strony walka dyplomatyczna gromadząca stosy dowodów dynastycznych, spadkowych, prawnoustrojowych Rzeszy, z drugiej zawzięty atak na „zachłanność niemiecką”; z jednej strony zawieranie sojuszy i rodzinnych związków z Austriakami, Bawarczykami, Brandenburczykami, z drugiej argumentacja jak najbardziej nowożytna, żeby nie powiedzieć – nowoczesna. Jest taki jeden serdeczny list Ottokara do Henryka, księcia bawarskiego, przesłany z dwoma „wcale pięknymi” sokołami, które otrzymał z Polski, a teraz z kolei ofiarowuje Bawarczykowi. Te dwa polskie sokoły, które w formie upominku przeszły od Polski przez Czechy do Bawarii, też nam w tej materii mogłyby coś powiedzieć...

Sprzeczność posuwała się jeszcze dalej; użyte tu określenie „państwo” jest w stosunku do Czech szczególnie nieadekwatne (po dzień dzisiejszy nie ma w języku czeskim rodzimego wyrazu na oznaczenie tej instytucji) – było to bowiem typowo feudalne „państwo w państwie”, a i to państwo nadrzędne przedstawiało chaos prawnoustrojowy i prawnofaktyczny. Toteż wyniesienie przez Przemysła Ottokara (już jego imiona wyrażają sprzeczność!) sztandaru jedności słowiańskiej uderza niezwyczajnością. W przeciwieństwie do dyplomacji czeskiej, a przypomnijmy, że kierowali nią Niemiec i Włoch (!), dyplomacja Rudolfa posługiwała się argumentacją tradycyjną, nie odwoływała się do narodowych imponderabiliów („pobijemy wrogów siłą germańskiego oręża!” – pisał Rudolf, ale... do króla węgierskiego), raczej do feudalnych wartości. Czyli z jednej strony do korzyści partykularnych, i tymi Rudolf próbował skaptować ks. Bolesława legnickiego, z drugiej do perspektyw tradycyjno-uniwersalistycznych i o nich pisał do naszego Henryka w czerwcu 1276 roku. Widocznie Rudolf miał dobre wiadomości o Henryku, znał jego kłopoty, wrażliwość i ambicje. Przyobiecywał mu więc pośrednio przyjaźń papieża, tak potrzebną w aktualnym sporze z biskupem wrocławskim, a bezpośrednio ze swojej strony „nierozerwalny sojusz życzliwości i przyjaźni, wierności i miłości”, przede wszystkim jednak miejsce wśród książąt Rzeszy. Gdyby Henryk przyjął tę ofertę, sprawiłby pierwszy wyłom w całym rodzie Piastów[6]. Jeśli Rudolf proponował mu taki niesłychany krok, to widocznie sądził, że Henryk został do tego przygotowany przez wieloletnie przebywanie w Pradze, której król był księciem Rzeszy, przez liczne kontakty z książętami i margrabiami niemieckimi. Te kontakty zostały przecież nawet uwiecznione na powoływanej już rycinie przedstawiającej turniej rycerski naszego księcia.

Ale Rudolf bardzo się omylił, mniemając, że Henryk jest tylko ambitny. Długoletnie przebywanie przy boku Przemysła Ottokara musiało go nauczyć, to prawda, typowo feudalnej labilności postępowania publicznego, ale jednocześnie spoglądania na rzeczywistość polityczną przez szeroką perspektywę. Nie należy też zapominać, że Henryk jako sprzymierzeniec króla czeskiego nie był wśród książąt polskich wyjątkiem i obcy mu był wszelki izolacjonizm polityczny na terenie Polski. Już wówczas, jak sądzę, zaczęły się krystalizować pewne układy polityczne, które doprowadzić go miały na Wawel. Utrzymuje przyjazne stosunki z młodymi książętami głogowskimi, zwłaszcza z najstarszym Henrykiem. Zapewne jeszcze w końcu 1276 roku zawarł przymierze z rówieśnikiem swym, księciem wielkopolskim Przemysłem II, a tym samym poszerzał koalicję książąt skupionych przy królu czeskim. Ostatnie z księstw polskich, wrogie dotąd współpracy z Czechami, zostało wciągnięte w orbitę polityki „wielkosłowiańskiej”. To jeszcze jedno zwycięstwo dyplomacji Ottokarowej i jeszcze jeden akt przyjaźni Henryka wobec swego wuja i opiekuna. Jednocześnie wysyła mu rycerstwo na pomoc z posuwającym się wzdłuż Dunaju Rudolfem. Ale ta wojna kończy się klęską, pierwszą wielką klęską Ottokara. Przyczynili się do niej także panowie czescy, z Zawiszą z Falkenstejnu na czele, którzy podnieśli bunt przeciwko królowi. 21 listopada 1276 roku w obozie Rudolfowym pod Wiedniem Przemysł Ottokar wyrzeka się Austrii, Styrii, Karyntii, Krainy, Chebu i Pardenonu, w zamian otrzymuje od króla rzymskiego jako lenno Czechy, Morawy i należne do tego lenna ziemie Rzeszy. 30 listopada wkracza Rudolf do Wiednia, który pod wodzą Paltrama długi czas dochowywał wierności Ottokarowi. 5 grudnia Przemysł Ottokar składa hołd królowi rzymskiemu.

O tym wszystkim wiedział już Henryk, gdy udawał się na nieszczęsne, przerwane gwałtem Rogatki, łowy do lasów w okolicach Wrocławia, i o tym wszystkim musiał myśleć, gdy znalazł się w wieży zamku wleńskiego. Lecz o tym wszystkim także wiedział jego stryj, Bolesław Rogatka. Co prawda całą zimę 1276/77 roku toczy się znowu „mała wojna” między Przemysłem Ottokarem a Rudolfem, gdyż król czeski nie ma zamiaru wypełnić zobowiązań traktatowych, lecz w oczach Bolesława nie jest to już ten dawny, niezwyciężony król. Wreszcie Bolesław może się wyłamać z koncertu lojalności, wreszcie może pomyśleć o swoich najbliższych interesach tak zaniedbanych, według niego, przez te lata, w których trzeba się było liczyć z potęgą Ottokarową. To prawda, że i Rudolf wpływa na Bolesława, pojawił się nawet na Śląsku Fryderyk v. Hohenzollern, burgrabia Norymbergii, stronnik Habsburga, który aż tutaj poznaje swoją przyszłą żonę, Helenę, wdowę po Henryku III a macochę naszego Henryka (jest to pierwsze zjawienie się przedstawiciela rodziny Hohenzollernów w Polsce); wkrótce przybywa zaufany człowiek Rudolfa, franciszkanin, Henryk z Brenny. Posiadał on wiele osobistego uroku, odznaczał się (podobno) osobistą pobożnością, a przede wszystkim był bliskim krewnym książąt śląskich, i polskich w ogóle. Henryk z Brenny był bliższy pokrewieństwem księciu wrocławskiemu niż legnickiemu. To cioteczny brat Henryka, jego matka Eudoksja, żona Teodoryka, hrabiego Brenny i Wettinu, była córką Konrada I Mazowieckiego i rodzoną siostrą matki Henryka. Ale mimo to niewiele, a raczej nic, nie zyskuje poseł Rudolfowy we Wrocławiu. Za to wiele w Legnicy. Bolesław Rogatka wyśle wkrótce swego syna Bolka do boku Rudolfa (kiedyś wysłał najstarszego Henryka do Ottokara), a już teraz... porywa i więzi księcia wrocławskiego. Bolesław myśli konkretami, wie, że i Rudolf, i Ottokar są daleko, blisko natomiast są grody i ziemie, które pragnąłby posiadać. Bolesław myśli realistycznie: jakkolwiek potoczą się dalsze losy wojny między Czechami a Rzeszą, on będzie już posiadał kawał ziemi śląskiej, której mu nikt bez wojny nie będzie mógł odebrać. Dlatego tak trudno dzisiaj odróżnić, gdzie kończy się partykularny interes jednego z książątek, a gdzie zaczyna się wielka międzynarodowa gra. Dawniej, kiedy widziano jedynie pierwszy aspekt sprawy, szukano winnych wśród panów wrocławskich, którzy mieli uczestniczyć w zamachu na Henryka IV i stać się narzędziem księcia legnickiego. W Kronice książąt polskich jest napisane wyraźnie, że porwali Henryka ludzie, których Henryk podejrzewał o otrucie ojca i stryja. Od czasów Długosza zalicza się do nich panów z Michałowa i Pogorzeli oraz panów z Wissemburga, nasz kronikarz wylicza nawet imiona Janusza z Michałowa, kasztelana Niemczy, Jana Żerzuchę, kasztelana Barda, Tymona z Wissemburga, syna Peregryna z Wissemburga, który ongiś w Gąsawie własnym życiem ocalił życie Henryka Brodatego. Ale synowie Peregryna, pisze Długosz, nie szli za przykładem ojca. Dzisiaj uważa się, że panowie z Wissemburga byli raczej poza podejrzeniami, gdyż spotykamy ich później na godnościach w księstwie wrocławskim, podczas gdy znikają z dokumentów Pogorzelici i Jan Żerzucha, którym ponadto według Długosza miał Henryk skonfiskować majątki, a ich samych uwięzić. Ale to już nie znajduje żadnego potwierdzenia w źródłach. Na pewno istniała jakaś opozycja przeciw Henrykowi, może także przeciw jego polityce zagranicznej, i jej działalność zsynchronizowana została z sytuacją międzynarodową, z ową wielką grą, którą prowadził Rudolf i Ottokar. Ofiarą tej wielkiej gry nie tylko ze strony Rudolfa, ale i Ottokara miał być Henryk IV. Pretensje historyków pod adresem króla czeskiego nie wydają się jednak sprawiedliwe. Henryk IV utraciłby swe terytoria już na kilka lat przedtem, gdyby nie protekcja Ottokarowa. Ponadto Bolesław nie czekał na wynik przetargów o wolność Henryka, lecz natychmiast zajął sporne terytoria. Zachowanie się Ottokara w tym czasie, kiedy Henryk przebywał w więzieniu, było takie, na jakie mógł sobie pozwolić. Trudno też od niego wymagać, żeby swoje interesy poświęcił na rzecz interesów Henryka. Zresztą w polityce często nie można interesów cząstkowych oddzielać od ogólnych. Cóż przy tym mógł uczynić król czeski? Z Rudolfem za zasłoną dymną ciągłych pertraktacji toczy się faktyczna wojna, jednocześnie buntownicy pod wodzą Zawiszy z Falkenstejnu i Boresza z Rysenburga palą dobra królewskie. W tej sytuacji nie mógł pospieszyć natychmiast na Śląsk, nie mógł też mnożyć sobie wrogów. Toteż pisał pozornie naiwne i rzekomo obłudne listy do Bolesława, z apelami, aby ten okazał wspaniałomyślność młodemu Henrykowi, którego porwali jacyś źli ludzie i aby nie naruszał terytorium księcia wrocławskiego. Mogło to jedynie Bolesława utwierdzić w przekonaniu o bezkarności, mogło to uwięzionego Henryka doprowadzać do pasji, ale niczego innego król czeski uczynić nie mógł. A ponadto poza plecami Bolesława organizował jednak obronę swego pupila. To prawda, że pisząc do dwu książąt polskich przyrzeka im za cenę interwencji na rzecz Henryka wynagrodzić ich z dóbr i ziem księstwa wrocławskiego, co z jego strony jest gestem nielojalnym wobec najwierniejszego sprzymierzeńca, nie jest też w zgodzie z hojnością Ottokara, okazywaną przedtem książętom śląskim, może jednak skarb królewski rzeczywiście świecił wówczas pustkami, ileż to bowiem złota i srebra trzeba było ostatnio wydać na wojsko i na kupno przyjaciół, zwłaszcza w Rzeszy. Podobno workami złota, jak piszą współcześni, przekupywał właśnie księcia bawarskiego.

Imiona książąt, do których zwrócił się król czeski, znane są tylko z inicjałów L i H, co może oznaczać Leszka Czarnego i Henryka głogowskiego. Do Przemysła wielkopolskiego król pisać nie musiał, istniało bowiem ścisłe przymierze między nim a uwięzionym Henrykiem. W rezultacie dwaj książęta, wielkopolski Przemysł i głogowski Henryk, urządzają wyprawę przeciw Bolesławowi. Do spotkania wojsk dochodzi między wsią Stolec a Zwrócona koło Ząbkowic Śląskich 24 kwietnia 1277 roku. Bitwa trwa niemal cały dzień. Już w pierwszej jej fazie szala zwycięstwa przechyla się na stronę przyjaciół księcia wrocławskiego, a Bolesław Rogatka ucieka z pola walki. Ale sytuację ratuje jego syn Henryk Gruby, który okazał się człowiekiem z charakterem i dobrym wodzem. Późnym popołudniem roty wielkopolskie i głogowskie zostają pokonane, szansa na zbrojne rozwiązanie konfliktu upada.

Na domiar złego, wykorzystując sytuację, teraz, albo już i przedtem, zgłosił swe pretensje do Wrocławia książę Bolesław Pobożny i trzeba było arbitrażu Bolesława Wstydliwego i Włodzisława opolskiego, aby go zaspokoić zastawem dwóch grodów śląskich. Pobożny zawsze znajdował się w antyczeskim obozie, jego córka była żoną najstarszego syna Rogatki, a „konfliktowy” bratanek, Przemysł II, od dzieciństwa prawie stawał mu okoniem. Nawet przymierze z Henrykiem IV zawarł przynajmniej potencjalnie także przeciw niemu.

Większe zaskoczenie budzi zachowanie się margrabiego brandenburskiego, Ottona V Długiego, szwagra króla czeskiego i jego od wielu lat sojusznika. Zażądał on teraz 3,5 tysiąca grzywien jedynie za cenę neutralności w sporze i nieprzepuszczenie przez swe ziemie posiłków dla Rogatki, który werbował żołnierzy we wschodnich ziemiach niemieckich. Ponieważ skarb księstwa wrocławskiego nie dysponował żądaną sumą, Otto z kolei zażądał w formie zastawu Krosna. Rozjemcy zgodzili się na to, a byli to – biskup ołomuniecki Bruno, książę głogowski Henryk i ludzie z ówczesnej elity dworskiej. Ale zaprotestowało rycerstwo księstwa wrocławskiego, które pamiętało, że dopiero co Henryk wykupił Krosno z rąk niemieckich i że Krosno zawsze uchodziło za „klucz królestwa”. Trzeba było osobistej interwencji Ottokara, jego pisemnego upomnienia, by opozycja rycerska nie przeszkadzała w uwolnieniu własnego księcia, trzeba było listu do kasztelana krośnieńskiego, w którym król czeski wyłącznie na siebie bierze decyzję czasowego oddania Krosna, aby rokowania doszły do skutku. W tej obrzydliwej ze strony margrabiego brandenburskiego transakcji widzimy również rękę Rudolfa. Pragnie on teraz wszelkimi siłami przeciągnąć na swoją stronę wszystkich Askańczyków. Natomiast król czeski próbuje ratować dotychczasową koalicję, stąd przepłaca (nie swoim kosztem) Ottona Długiego, stąd ciągle jeszcze zabiega o utrzymanie Bolesława Rogatki w swoim obozie, pisząc do niego listy z glejtami bezpieczeństwa, zapraszającymi jego i syna Henryka do Pragi na pertraktacje. W ostateczności zabiegi króla czeskiego odnoszą pełny sukces. Co prawda kosztem (ale koszt ten zawsze trzeba by było ponieść) Henryka IV, który opuścił więzienie i przybył do Wrocławia 22 lipca 1277 roku. Wyrzekł się on 1/3 swych posiadłości, a w tym grodów Środy, Strzegomia, Jaworu i Świdnicy. Przemysł Ottokar jest już tutaj od 15 lipca i on to ostatecznie doprowadził do ugody. Przy okazji pobytu na Śląsku prowadzi szeroką akcję polityczną[7]. W czasie pertraktacji o zwolnienie z więzienia Henryka IV spotkał się we Wrocławiu z książętami legnickimi, Bolesławem i jego synami: Henrykiem, Bolkiem i Bernardem oraz z książętami opolskimi, Włodzisławem i jego synem, Bolkiem. Wkrótce zorganizuje dwa zjazdy – księżnych polskich i książąt polskich. Dat tych zjazdów dokładnie nie znamy, ale prawdopodobnie miały one miejsce jeszcze latem tego roku. Na zjeździe księżnych doprowadza do małżeństwa Fryderyka v. Hohenzollern (właśc. Zollern) z Heleną, macochą Henryka IV. Księżna ta mieszkała po śmierci męża Henryka III cały czas na Śląsku, skoro właśnie tutaj w sprawie jej małżeństwa z Fryderykiem zabiega jednocześnie Rudolf Habsburg i król czeski. Rudolf zabiega u Bolesława Rogatki za pośrednictwem Henryka z Brenny, Przemysł Ottokar u Henryka IV i innych książąt. Pozorna sprzeczność daje się tu łatwo wytłumaczyć. Chociaż Przemysł Ottokar uderza teraz w najwyższe tony słowiańskości, nie rezygnuje z zabiegów o pomoc panów niemieckich. Pisze więc jeszcze z Wrocławia uprzejmy list do Fryderyka (ktoś ten list musiał Fryderykowi przeczytać, bo on sam był zupełnym analfabetą), jest on bowiem posłem Rudolfa w pertraktacjach z posłem Ottokara biskupem Brunonem i wykazuje w rozmowach dużą elastyczność. Ale jednocześnie Rudolf nie mógł się wyrzec takiego stronnika w niepewnej Bawarii, więc go kupował także uprzejmością, a przede wszystkim dużymi nadaniami ziemskimi; Fryderyk już jest dziedzicznym burgrabią Norymbergii, wkrótce otrzyma Ansbach i Beyruth, tak to Habsburg kładzie podwaliny ekonomiczne pod przyszłą dynastię niemiecką, która wystartowała i zeszła po wiekach ze sceny jednego dnia z dynastią Habsburgów. Przez małżeństwo Heleny z Fryderykiem zaskarbił sobie Rudolf przyjaźń u jej rodziny, była ona bowiem siostrą jego zięcia, Albrechta II, księcia saskiego na Wittemberdze. Tego samego spodziewał się od książąt saskich Przemysł Ottokar...

Z książętami polskimi spotkał się on zapewne jeszcze w sierpniu na zamku opawskim. Brak źródeł, które by wymieniały imiona tych książąt, ale przypuszczać można, że byli niemal wszyscy, a więc Henryk IV, Bolesław Wstydliwy, Leszek Czarny, Przemysł II wielkopolski, Włodzisław opolski z synami, książęta głogowscy, a zwłaszcza najstarszy Henryk. Może byli także książęta legniccy, wkrótce Ottokar będzie mówił o wszystkich książętach polskich jako o swych sprzymierzeńcach, a ponadto za coś przecież musieli otrzymać jego zgodę na aneksję terenów księcia wrocławskiego. Jednakże z tegoż sierpnia pochodzą także listy – Rudolfa do Henryka z Brenny, któremu król niemiecki dziękuje za pośrednictwo i poleca mu dalsze działania wśród książąt polskich i ruskich, jednocześnie prosząc minorytę, by przybył do Austrii, rzekomo dla udzielenia rady królowi, oraz odpowiedź tegoż Henryka, w której przyrzeka Rudolfowi pośrednictwo w jego sprawach u książąt Polski i Rusi, z którymi przecież jest związany więzami krwi.

Na spotkaniu z książętami polskimi musiał król czeski powtarzać te argumenty, które się znalazły w jego odezwie – o nienasyconej żądzy Niemców, o wspólnocie interesów czeskich i polskich, o zagrożonej wolności Polaków. I musiały te argumenty przekonywać, skoro tylu książąt polskich, niemających żadnych dotychczas konfliktów z Rudolfem, sprzymierzyło się z Przemysłem Ottokarem. Jeśli takie argumenty były stosowane wobec Henryka IV, ponieważ wszyscy książęta śląscy są zawsze wówczas traktowani jedynie i wyłącznie jako książęta polscy, to co do poglądów i uczuć narodowych tego księcia nie powinniśmy mieć żadnych wątpliwości. Zresztą zdania w manifeście do książąt polskich, które mówią o działaniu wśród nich dywersji Rudolfa, odnoszą się konkretnie tylko do Henryka i Bolesława Rogatki. Henryk wyszedł z więzienia jako dojrzały człowiek. Jako dojrzały, choć gorzko doświadczony, polityk. Stracił dużo w sensie terytorialnym i materialnym, ale jednocześnie zyskał świadomość granic działania. Czy wobec tego zacieśnił teraz granice swych ambicji?.... Wydaje się, że wprost przeciwnie! Henryk wyszedł z więzienia z jaśniejszym obrazem rzeczywistości, z lepszym rozróżnianiem przyjaciół i wrogów, rzeczy pewnych i zmiennych. Pozostał w koalicji Ottokarowej i chyba nie tylko z poczucia czci rycerskiej, o której tyle słyszał w Czechach. Ostatecznie Ottokar go zawiódł i żadne zobowiązanie rycerskie nie obligowało go więcej do lojalności. Pozostał w niej z poczucia interesu politycznego, w jakiś sposób także narodowego, które w nim tak gwałtownie podsycał manifest Ottokara, z szerszego spojrzenia na rzeczywistość historyczną. Przecież w obozie Ottokarowym byli wszyscy bez mała książęta polscy! Wyjątek książąt z Mazowsza, którzy się ostatnio na jakiś czas bardzo od Śląska oddalili, nie przekreślał tej jedności, a Bolesław Pobożny był już wówczas bardzo stary, bez względu na wiek... Za to stoi teraz przy Henryku jego bratanek, już wkrótce pan całej Wielkopolski, Przemysł II, stoi też przy nim kuzyn Henryk, najstarszy z młodych książąt głogowskich.

Rok 1277, zapamiętajmy sobie tę datę, oznacza ona bowiem początek dalekowzrocznie pojętej współpracy między tymi trzema książętami. Zapamiętajmy to sobie, ponieważ w polityce bardzo rzadko występują nagłe olśnienia, cudowne nawrócenia, a te właśnie momenty widzi się w działalności naszego Henryka. Zapamiętajmy też: ta trójca – pretendent, król i dziedzic królestwa polskiego – po raz pierwszy spotkała się we wspólnym działaniu właśnie wówczas. I na zasadzie współdziałania z innymi książętami polskimi – krakowskim, sieradzkim i opolskim. A także we wspólnej, wielkiej koalicji słowiańskiej pod egidą Przemysła Ottokara. To o nich wszystkich myśli ten król, gdy 12 września 1277 roku zawiera nowy traktat pokojowy z Rudolfem, w którym nazywa wszystkich książąt polskich swymi krewniakami i przyjaciółmi. Specjalne jednak więzy łączą nadal króla czeskiego z Henrykiem IV, skoro właśnie on zostaje w traktacie wymieniony jako jeden z arbitrów w ewentualnym przyszłym sporze. Zgodnie z tym traktatem Przemysł Ottokar otrzymuje wolną rękę do działania w swym królestwie, a więc może się rozprawić z opozycją magnacką. Również Henryk teraz rozprawia się z przeciwnikami, którzy pomogli Rogatce. Przede wszystkim jednak stara się podnieść ekonomicznie swe uszczuplone księstwo i zapewnić mu praworządność. Za cenę poszerzenia przywilejów lokacyjnych Wrocławia, Namysłowa, Grodkowa, Świebodzic otrzymuje od miast pieniądze potrzebne na wykup Krosna, za cenę pewnych nadań lub tylko osobistej przyjaźni zaciąga na ten cel pożyczki w klasztorze lubiąskim a przede wszystkim henrykowskim, zwraca też uwagę na możliwości wyższych dochodów ze złóż złota w okolicy dzisiejszych Głuchołaz.

[1] K. Maleczyński, Historia Śląska, t. I, s. 506.

[2] F. Szlosser, Dzieje powszechne, s. 935.

[3] O. Redlich, Rudolf von Habsburg, s. 180.

[4] Tamże, s. 225.

[5] Manifest znajdował się w formularzu Henryka z Iserni, wyd. J. Emler, dz. cyt. nr 1106. Pisało o nim i interpretowało go wielu historyków polskich, czeskich i niemieckich. Literatura: R. Grodecki, Historia Śląska, s. 279 oraz K. Maleczyński, Historia Śląska, t. 5, s. 509. Por. też tłumaczenie w: T. Lehr-Spławiński, K. Piwarski, Z. Wojciechowski, Polska – Czechy. Dziesięć wieków sąsiedztwa, Katowice 1947, s. 47–48.

[6] R. Grodecki, Historia Śląska, s. 266.

[7] Charakter publikacji obliguje do ograniczenia przeglądu źródeł. Por. Reg. Sil. nr 1510, 1528, 1529, 1539, 1540; J. Emler, nr I, 1100, nr II, 2290; B. Ulanowski, Über die Datierung der auf Heinrich IV, v Breslau bezüglichen, w: Zeitschrift f. Geschiche Schlesiens, t. XVI; M. Boniecki, Książęta szląscy z domu Piastów, Warszawa 1874–1875; R. Grodecki, Historia Śląska, s. 265–279; K. Maleczyński, Historia Śląska, t. I, s. 505–508; Z. Boras, Książęta piastowscy Śląska, s. 112, 126–129.