www.wydawnictwosol.pl

Copyright © by Mirosław Salski 2008

Redakcja:

Bogna Sypniewska

Korekta:

Adelajda Mieszczanin

Projekt okładki:

Monika Krzyżanowska

Warszawa 2012

ISBN 978-83-62405-46-6

Wydawca:

Wydawnictwo SOL
Monika Szwaja • Mariusz Krzyżanowski
05-600 Grójec, Duży Dół 2a
wydawnictwo@wydawnictwosol.pl

ePub i Redakcja techniczna:

Ilona i Dominik Trzebińscy Du Châteaux
atelier@duchateaux.pl

1. Kościółek w Starodębach

Po dwóch godzinach slalomu między pokaźnych rozmiarów wyrwami w resztkach asfaltu Kustosz dojechał wreszcie do Starodębów. Za kamiennym mostem skręcił w stronę nieczynnej elektrowni wodnej, minął kilka chłopskich zagród i wjechał na wyjątkowo oszczędnie brukowaną drogę. Zgodnie z tym, co wyczytał z mapy, za kilka minut powinien być na miejscu. Coraz bardziej jednak wątpił w sens swoich poszukiwań. Ten kościółek miał być bowiem jedenastym z kolei i właściwie Kustosz był przygotowany, że jeszcze dziś przyjdzie mu przejechać kolejne kilkadziesiąt kilometrów do ostatniego już obiektu z jego listy. Skoro jednak – co zwykł powtarzać w podobnych sytuacjach – w każdej plotce może być odrobina prawdy, to i w każdym wiejskim kościółku może być odrobina sztuki. Każdą zaś taką odrobinę należy dokładnie sprawdzić.

Starodębowski kościółek okazał się być typowym jednonawowym obiektem, zbudowanym na planie kwadratu, z niewielkim prezbiterium, zakończonym półkolistą absydą, oraz wieżą od zachodu. Na dodatek obiektem wielokrotnie przebudowywanym. I to nieudolnie. Zbyt mocno, mianowicie, obniżona kalenica wyraźnie zmieniła proporcje budowli, a zastąpienie większości oryginalnych, wapiennych ciosów czerwoną cegłą przywoływało na myśl bardziej strażacką remizę niż kościół. Całości nieszczęścia dopełniał przebudowany portal z grubą warstwą tynku na tympanonie i wyjątkowo prymitywnie zakratowane okna.

Kustosz nawet nie chciał myśleć, jak to wygląda wewnątrz.

Od owego „wewnątrz” dzieliły go jednak grube i solidne drzwi zamknięte na sporych rozmiarów kłódkę, przełożoną przez dwa uchwyty. Te z kolei przyspawane były do metalowej sztaby.

Nauczony doświadczeniem, zaczął od tego, co normalnie wydaje się mało prawdopodobne (a jednak często stosowane), czyli od sprawdzenia nadproża.

I słusznie. Chwilę potem bowiem, znalezionym tam kluczem, bez trudu otworzył kłódkę. Zdecydowanie gorzej poszło mu z grubą, metalową sztabą – umocowana na dwóch prymitywnych zawiasach pozwoliła podnosić się tylko jedną stroną. Na dodatek zamontowano ją tak, jakby miała uniemożliwiać wyważenie drzwi tyle, że od środka. Kompletna paranoja! A potem wszyscy się dziwią, że złodzieje nie mają najmniejszych trudności ze sforsowaniem najgrubszych nawet drzwi!

W końcu te drzwi też ustąpiły.

Wewnątrz panował specyficzny dla wiejskich kościółków klimat – pachniało tu bowiem kadzidłem i wilgocią. Niewielką ilość światła, przezierającą przez przypadkową kombinację ocalałych fragmentów witraży i grubego, mrożonego szkła, tłumiła skutecznie, spora warstwa osiadłego na kratach, kurzu. Mimo to, już na pierwszy rzut oka, można było się zorientować, że cudów tu raczej nie ma; najbardziej zabytkową rzeczą jest niewielki ołtarz, a w zasadzie jego tradycyjne usytuowanie, wymuszające odprawianie mszy tyłem do wiernych. Jeśli, oczywiście, jacyś wierni w ogóle tu przychodzą. Okoliczne chałupy wyglądały bowiem na niezamieszkałe, a i z oddalonej o kilkaset metrów wsi jakoś żadne odgłosy nie docierały. Pusto też było na przylegających do kościółka popegeerowskich łąkach i pastwiskach.

– Klucz zostawiłem dla kobiety, która tu sprząta!

Stojący w drzwiach ksiądz wyglądał na zagniewanego.

– Przepraszam… ale nie mogłem się powstrzymać… To bardzo piękny i bardzo, że tak powiem, malowniczy kościółek… – wyjąkał Kustosz.

Bardzo intensywnie myślał przy tym o najbardziej prawdopodobnej wersji, usprawiedliwiającej jego niezbyt legalną tu obecność.

W końcu zdecydował się na atak.

– A tak, swoją drogą, nie boi się ksiądz zostawiać klucza w tak prymitywnej skrytce? To bardzo nieodpowiedzialne. Gdyby wojewódzki konserwator zabytków się o tym dowiedział…

– …Zwykle noszę go przy sobie. – Ksiądz najwyraźniej się zmieszał. – Zostawiam go tylko przed sprzątaniem… Zresztą, co tu można ukraść?

Zaraz po ataku najlepsze oczywiście są pochlebstwa. Kustosz zmienił więc ton.

– To prawda – powiedział, uśmiechając się rozbrajająco – ale kościółek jest naprawdę wspaniały.

– Wspaniały to on był w dwunastym wieku. Zbudowały go ponoć same kobiety. Mężczyźni, jak głosi legenda, schowali się w okolicznych lasach przed poborem do wojska i ponoć żaden już do wsi nie wrócił. Nawet wówczas, jak już było dawno po poborze. Baby się wtedy sprzysięgły i postanowiły żyć bez chłopów. Ustawiły straże i nie wpuszczały do wsi żadnych portek. Jedynym wyjątkiem był ksiądz, ale w końcu to też persona chodząca w kiecce Z przyczyn, że tak powiem, naturalnych wieś powoli wymierała. Wtedy kobiety utworzyły specjalne oddziały, które zajmowały się polowaniem na chłopów. Wyłapywały ich pojedynczo, zmuszały do… fizycznego ojcostwa, a potem znowu wyganiały ze wsi. Bogu jednak najwyraźniej to się nie podobało i pewnego razu, zaraz po niedzielnej mszy, pękła kościelna wieża…

Dalszej części księżej opowieści Kustosz już nie słuchał, tylko gapił się na obraz, który wisiał jakieś trzy, cztery metry od niego, zasłonięty nieco zwieńczeniem konfesjonału. Czyżby to był cel jego poszukiwań?

Udawane kichnięcie pozwoliło mu stanąć nieco bliżej obrazu. Szybko omiótł płótno wzrokiem i wytarł pot z czoła. I to gestem na tyle szerokim, aby nie uszedł uwagi księdza.

– Źle się pan czuje?

– Nie, nic… Zaraz mi przejdzie.

Albo i nie! Miał bowiem przed sobą Świętego Mateusza i anioła Michelangela Merisi Caravaggia! I to w pierwotnej wersji.

To nie może być prawda!

Tego obrazu już od dawna nie ma.

Jeśli jednak tego obrazu nie ma, to czego niby tu miał szukać? Przecież nie czegoś pospolitego. Na byle czym, poza tym, liter „FL” nie umieszczano. Cholera, żeby tak móc podejść jeszcze trochę bliżej…

– Czy jednak mogę prosić o szklankę wody?

– Ależ naturalnie… Oczywiście, o ile coś tam jeszcze zostało w butelce, bo kranu, niestety, tu nie ma. Niech pan lepiej siądzie.

Kustosz odczekał, aż ksiądz zniknął za drzwiami zakrystii i podbiegł do obrazu. Delikatnie dotknął jego faktury i poczuł, jak druga fala potu spływa mu po karku. Nie mógł, oczywiście, stwierdzić ani składu chemicznego użytych barwników, ani pochodzenia płótna, ale jego palce dobrze pamiętały wrażenie, jakiego w podobnych sytuacjach doznawał. Miał bez wątpienia przed sobą obraz z XVI czy XVII wieku. Odsunął się o dwa kroki i spojrzał na całość kompozycji. Łysa, nienawykła do myślenia głowa i brudne nogi świętego z całą pewnością były takie same jak w oryginale. Identyczna też wydawała się postać stojącego przy Mateuszu anioła, a jego skrzydło, dokładnie tak samo jak w oryginale, zostało ucięte tuż przed ramą.

Z trudem oderwał wzrok od obrazu i usiadł w ławce.

Czy to możliwe, że tutejszy ksiądz nie wie, co ma? Chociaż, z drugiej strony, niby skąd ma wiedzieć? Ta wersja obrazu oficjalnie nie istnieje. Nie jest więc powszechnie prezentowana ani w podręcznikach, ani gdziekolwiek indziej. Gdyby też było napisane „Caravaggio”, to, poza tym, że byłaby to fałszywka (Michelangelo Merisi wszak podpisał tylko Ścięcie świętego Jana Chrzciciela), ksiądz na pewno już dawno by ów napis przeczytał i przynajmniej usiłował dochodzić prawdy. Na dodatek stan płótna nie był najlepszy, a gruba warstwa rozmazanego kurzu (całe szczęście, że ktoś ostatecznie zrezygnował z dokładnego wytarcia obrazu szmatą) dość skutecznie odbierała dziełu jego urok. Poza tym, gdyby ksiądz wiedział, co ma, to obrazu dawno by już tu nie było. Oczywiście, jeśli teraz zauważy zbytnie nim zainteresowanie, to ani chybi zaraz kogoś o tym powiadomi. W końcu absolwent seminarium duchownego to nie prosty wiejski chłopek roztropek…

– No i jak?, Lepiej? Niewiele tego, ale zawsze.

– Co? A, woda. Dziękuję księdzu bardzo. Już mi lepiej. Znacznie.

– Może zadzwonić na pogotowie? Mam na plebani telefon. To, co prawda, kawałek drogi, ale…

– Nie, dziękuję. Poza tym muszę już wracać.

Kustosz ukłonił się księdzu, rzucił jeszcze jedno spojrzenie Świętemu Mateuszowi i wyszedł z kościółka.

•

Przez całą powrotną drogę do hotelu myślał oczywiście jedynie o świętym Mateuszu. Głównie zaś o tym, w jaki sposób mógłby ten obraz przejąć, a potem go przetransportować. Duży obraz wymaga wszak specjalnego opakowania. Typowa tuba nie wystarczy. Większej natomiast nie da się zbyt dokładnie ukryć pod płaszczem. Wychodzi więc na to, że musiałaby to być głęboka noc…

Po godzinie Kustosz dojechał do niewielkiego miasteczka i zatrzymał się przed księgarnią.

– Dzień dobry, szanownej pani! – Skłonił się szarmancko mało apetycznemu rudzielcowi. – Dostanę jakieś książki o malarstwie, albumy…

– A konkretnie?

– Sam nie wiem. Potrzebuję czegoś ładnego na prezent. Jeśli mi pani pozwoli wejść za ladę, to sam sobie wszystko obejrzę.

Sprzedawczyni nie oponowała. Kustosz oglądał więc albumy, ukradkiem zaś wypatrywał terminala do kart kredytowych. Po kilku minutach znalazł to, czego szukał i nie znalazł, czego znaleźć nie chciał.

– To jest niezłe. – Położył na ladę gruby album. – Mogę zapłacić visą?

– Niestety, u nas kupuje się tylko za gotówkę.

– Szkoda, takie piękne wydanie.

– Też żałuję.

I masz czego, pomyślał Kustosz. Sto czterdzieści złotych piechotą nie chodzi. Niestety, obraz o wymiarach 223 x 183 cm też nie.

– Jest tu gdzieś w pobliżu jakiś sklep dla plastyków albo z przyborami papierniczymi? – spytał.

Nie było. Do najbliższego dużego miasta było natomiast ponad sto kilometrów, więc Kustosz zdecydował się odłożyć tę wyprawę na dzień następny. Dziś natomiast postanowił ułożyć szczegółową listę pytań, na które powinien sobie odpowiedzieć przed ostateczną wizytą w Starodębach. Wrócił do hotelu, wziął prysznic i zasiadł do pracy.

Zaczął od wypisywania następujących punktów pod hasłem „obserwacja kościółka”:

1. Ustalić rozkład zajęć księdza i godziny mszy

2. Ustalić dni i godziny sprzątania kościoła

3. Ustalić, kim jest sprzątaczka i gdzie mieszka?

4. Sprawdzić, kto, kiedy i po co przychodzi do kościoła?

5. Sprawdzić najbliższe otoczenie kościoła.

Potem równie starannie zapisał punkty dotyczące wszelkich dróg dojazdowych do wsi, ewentualnych tras powrotu do domu, siedzib najbliższych placówek policji, stacji benzynowych i tak dalej.

Po godzinie plan działań na najbliższe dni był gotowy. Kustosz mógł więc rozciągnąć się na łóżku i oddać rozmyślaniom. Zastanawiał się teraz głównie nad tym, czy to w ogóle możliwe, że obraz ze Starodębów jest oryginalny? Z tego, co pamiętał, pierwsza wersja Mateusza nie została zaakceptowana z uwagi na „brak szacunku dla świętego”. Caravaggio namalował bowiem postać o wyglądzie łysego wieśniaka z brodą, a na dodatek z brudnymi nogami. Wizerunek anioła, kierującego masywną, spracowaną i najwyraźniej niewprawną w pisaniu, ręką świętego też znacznie odbiegał od powszechnie przyjętego wyobrażenia. Ostatecznie więc Caravaggio przystąpił do malowania nowej wersji, a tę za niewielkie pieniądze sprzedał markizowi Giustiniani. W 1851 roku potomkowie markiza odsprzedali Mateusza Kaiser-Friedrich Museum w Berlinie, gdzie pod sam koniec drugiej wojny światowej obraz uległ zniszczeniu. To wersja oficjalna. Jak było naprawdę tego chyba nie wie nikt. Może tak jak w Brukseli, kiedy to pracownicy tamtejszego muzeum po prostu sprzedali Święto wiosny a następnie upozorowali włamanie, a może obraz po prostu został przywłaszczony przez jakiegoś reichsleitera? Skoro naziści zwozili do Niemiec wszelkie zrabowane dzieła sztuki, mogli również powodować ich przemieszczanie się wewnątrz Rzeszy albo wywozić je do swoich dystryktów. Do zupełnie prywatnych kolekcji. Tak też musiało być i ze Świętym Mateuszem. Kube wywiózł go z Berlina na Białoruś, a Stubenrauch chciał mu go zabrać.

Gdzie dwóch się bije, tam skorzystał wiejski, polski kościółek.

Może zresztą nie tylko ten. Nie da się przecież wykluczyć, że i w innych jakieś równie cenne dzieła ciągle czekają na swoje odnalezienie. I może nawet są to obrazy Caravaggia? Do dziś wszak nie wiadomo, gdzie są choćby te, które artysta namalował po swojej szpitalnej rekonwalescencji w Santa Maria della Consolazione. Może też leżą gdzieś w skrytce na szczotki? Tak jak Pielgrzymka naszego pana do Emaus i Święty Tomasz wkładający palec do ran Chrystusa, odnalezione kilkanaście miesięcy temu w niewielkim kościółku w Loches nad Loarą. Skoro zatem można znaleźć Caravaggia we Francji, to dlaczego nie w Polsce?

I tylko szkoda, że w takich okolicznościach.

Przez moment Kustosz pomyślał, że gdyby to było jeszcze kilka miesięcy temu, mógłby do badań nad Świętym Mateuszem zaprosić samego Jose Frechesa. Na pewno by nie odmówił. W końcu mało który ekspert ma okazję w ciągu tak krótkiego czasu obwieszczać światu odnalezienie kolejnego, oryginalnego obrazu. Przy okazji zaś byłaby spora szansa, że przy nazwisku Frechesa pojawiłoby się także nazwisko Kustosza. To z kolei mogłoby otworzyć przed nim możliwość wypłynięcia na szerokie wody. Znacznie szerszych niż te, po których dziś brodzi.

I to z takim trudem.

•

Trzy dni obserwacji kościółka pozwoliły Kustoszowi na konkretne ustalenia: kobieta do sprzątania zjawiła się jedynie drugiego dnia, około siódmej rano. Ksiądz przychodził codziennie około jedenastej i siedział w kościele ze dwie godziny. Klucz nad drzwiami zostawił dwa razy – pierwszego i trzeciego dnia. To oznaczało, że kościółek jest sprzątany co drugi dzień. I tak za często.

Przez trzy powszednie dni obserwacji, poza księdzem i sprzątaczką, nie pojawił się bowiem w kościółku nikt inny. Zresztą nie to było istotne. Ważne było, że prawdopodobieństwo niespodziewanego pojawienia się tu kogokolwiek było znikome. Skoro tak, to nie było na co czekać. Chyba tylko na klucz. I to nie tylko dlatego, aby uniknąć forsowania drzwi, a głównie po to, aby sprzątaczka zmyła wszelkie, ewentualnie pozostawione, ślady. W tym i te „węchowe”, po których biegają policyjne psy.

Tego, że sprzątaczka odkryje zniknięcie obrazu Kustosz wcale się nie obawiał. Z praktyki wiedział, że to mało prawdopodobne. Po prostu ludzie wykonujący powtarzalne czynności (a sprzątanie bez wątpienia do takich należy) widzą tylko to, co wchodzi w zakres ich zadania. A nawet gdyby ta reguła miała akurat tu się nie potwierdzić, to on o siódmej rano powinien być już daleko stąd.

•

Noc z czwartku na piątek była wręcz wymarzona do działania. Odwieczny wróg nocnych złodziei drzemał sobie bowiem gdzieś za grubą warstwą chmur, z której to warstwy na dodatek deszcz lał się strumieniami. Jeśli dodać do tego odgłosy szybko zbliżającej się burzy, to prawdopodobieństwo pojawienia się w kościółku kogokolwiek osiągało wartość zerową.

W świetle ułożonej na kościelnej ławce latarki wprawne ręce Kustosza bez trudu wyjęły obraz z ram i po delikatnym zrolowaniu Święty Mateusz został umieszczony w specjalnie na tę okazję wydłużonej do 185 centymetrów, tekturowej tubie. Wystarczyło już tylko zarzucić ją na ramię, otworzyć parasol i jak na zbłąkanego, przemoczonego i zziębniętego turystę przystało, wracać pospiesznie do samochodu.

Finis coronat opus.

Zadowolony z siebie Kustosz uśmiechnął się i nacisnął klamkę. Drzwi jednak nie dość, że nie ustąpiły, to na dodatek dał się słyszeć szczęk opadającej sztaby.

Co jest do diabła!?

Zagrzmiało tak potężnie, jakby faktycznie sam przywołany zareagował na swoje imię. Kustosz nie miał jednak odpowiedniego nastroju, by zajmować się jakąkolwiek kościelno-diabelską metafizyką. Nacisnął klamkę raz jeszcze.

Drzwi ani drgnęły.

Nie poruszyły się także ani o milimetr, kiedy nacierał na nie całym ciałem i zawzięcie w nie kopał. Zapalił więc znowu latarkę i poddał drzwi dokładnym oględzinom: grube dechy przylegały szczelnie do futryny, na dodatek były ze sobą zespolone stalowymi nitami. Nie do podważenia, rozkręcenia, ani rozebrania na kawałki (zwłaszcza, że i tak wszelkie narzędzia Kustosza zostały w jego samochodzie). Podobnie rzecz się miała z sześcioma zakratowanymi oknami, stropem, posadzką i zamurowanym wejściem na wieżę.

Po kilkukrotnym, bezowocnym sprawdzeniu wszystkich ewentualnych wyjść z kościółka, Kustosz dał w końcu za wygraną i usiadł w ławce. Jedyne, co mu pozostało, to czekać do rana, aż przyjdzie sprzątaczka. W końcu jaką poważną przeszkodę może stanowić stara, przygarbiona kobieta? Może jedynie narobić krzyku. Tylko kto ją usłyszy? Zanim kobiecina dotrze do wioski i spowoduje jakąś reakcję, obaj z Mateuszem będą już daleko. Niewykluczone też, że uda się wyjść z kościółka niepostrzeżenie. Wszak kobieta przychodzi ze wsi bez żadnych przyborów do sprzątania. Musi zatem mieć tu, na miejscu, jakiś schowek na wiadro czy szczotkę do zamiatania. I to przecież nie w ogólnodostępnej części kościoła, a najpewniej gdzieś w zakrystii. Skoro tak, to bez wątpienia tam właśnie skieruje pierwsze kroki. I nawet jeśli przejdzie obok…

Kustosz spojrzał na konfesjonał.

No właśnie! Jeśli gdzieś w kościele można się skutecznie ukryć, to chyba w konfesjonale najlepiej.

Zadowolony z siebie, zasiadł w swojej kryjówce i zapalił latarkę. Nigdy w życiu, pewnie zresztą jak większość ludzi, nie widział konfesjonału od środka ani kościoła z tej perspektywy. Nie spodziewał się, co prawda, zobaczyć czegoś niezwykłego, lecz jedna rzecz wydała mu się o ile nie specjalnie odkrywcza, to co najmniej ciekawa. Otóż jako jeszcze całkiem młody człowiek był kilka razy u spowiedzi, ale nigdy nie widział siedzącego w konfesjonale księdza. Po prostu przez kratkę, dzielącą grzesznika od spowiednika, nie było go widać. Był zatem przekonany, że ta anonimowość jest obustronna. Dziś natomiast odkrył, że ksiądz doskonale widzi, z kim ma do czynienia. Podobnie jak on teraz choć siedzi przecież „po ciemnej stronie” konfesjonału. Przyłożył ucho do kratki i zapukał w boczną ściankę.

Gdyby to było takie proste?

A może jest?

Może tylko wystarczy wyznać grzechy?

•

2. Świat w złotych ramach

Para sympatycznych dzieciaków (choć już ze świadectwami maturalnymi w kieszeniach), zawieszonych gdzieś między świeżo udokumentowaną dojrzałością a bliżej nieokreśloną przyszłością, wałęsała się bez celu po mieście kiedy nagle zaczęło padać. I to solidnie. On, niestety, nie mógł szarmancko oddać dziewczynie swojej marynarki (bo jej po prostu nie miał) ona zaś z coraz większym trudem osłaniała to, co coraz bardziej bezwstydnie oblepiała bawełniana bluzka. I gorączkowo rozglądała się za jakimkolwiek schronieniem, które mogło uchronić ją przed jeszcze większą kompromitacją. Najbliżej było do niewielkiego sklepu ze starociami i tam też zaciągnęła chłopaka. Dla przyzwoitości spytała o srebrne świeczniki.

– Państwo będą łaskawi spojrzeć tam – sprzedawca, najwyraźniej tęskniący za klientami, z przymilnym uśmiechem wskazał właściwy regał – mam też w magazynie kilka innych lichtarzy z nowej dostawy. Jeśli zechcą państwo zaczekać, to je przyniosę.

Zechcieli. Sprzedawca zniknął na zapleczu, a oni zaś ruszyli do sreber. Obok regału wisiały obrazy. Wśród nich widniał niewielki pejzaż w złotych, rzeźbionych ramach. Ni stąd, ni zowąd chłopak zerwał go ze ściany, chwycił dziewczynę za rękę i oboje wypadli ze sklepu.

Biegli, co sił w nogach ze dwa kilometry, wykorzystując przy tym wszelkie możliwości, jakie dają przechodnie podwórka. Wreszcie, zziajani i do reszty przemoczeni, usiedli na ławce przystanku autobusowego. Nie odzywali się do siebie, ani na siebie nie patrzyli. Jeśli, oczywiście, pominąć, niby to przypadkowe spojrzenia chłopaka na okryty mokrą bawełnianą tkaniną biust dziewczyny.

– Co cię znowu napadło? – spytała w końcu dziewczyna.

– Nie wiem… Coś mnie naszło. Może chciałem sprawdzić, jak to jest być złodziejem?

– Jeśli nie potrafisz odróżnić etiudy aktorskiej od kradzieży, to w ogóle nie powinieneś wychodzić z domu.

– Przepraszam.

– Mnie? Przecież to nie mnie okradłeś.

I znowu przez kilka minut milczeli, a on znowu zerkał na jej biust. Tym razem jednak nie na tyle dyskretnie, aby tego nie zauważyła. Albo więc chciała mu w tym przeszkodzić, albo po prostu ciekawość wzięła górę, bo bez słowa wyjęła mu zza pazuchy skradziony obrazek. Chwilę patrzyła na sporą połać liliowej łąki, jakąś drogę i las w oddali. Odwróciła obrazek i przeczytała, że obraz nazywa się „Wrzosowisko” i jest dziełem niejakiego Antoniego Zawieyskiego.

– Głupi złodziej – powiedziała, wkładając obrazek do torebki. – I co z tym teraz zrobimy?

– My?

– W końcu byliśmy tam razem. Ciekawe, ile to jest warte?

– Zapomniałem spytać.

– Zawieyski. Znasz takiego malarza?

– Wiesz, że poza Matejką…

– Brzmi nieźle. W dodatku przez „y”!

•

Najprościej byłoby oddać obrazek i po krzyku. Tylko jak? Przecież nie powie, że wziął go przypadkiem albo że przez pomyłkę. Sprzedawca z całą pewnością wezwie milicję. Szlag by to trafił! Przecież nigdy dotąd niczego nie ukradł. Ba, nawet o tym nie pomyślał. Co go zatem podkusiło?

– Stasiu, telefon!

Chłopak schował obrazek do biurka, zamknął je na klucz, a klucz schował do kieszeni. Na wszelki wypadek.

– Pytała mama, kto dzwoni?

– Jak ktoś nie ma na tyle kultury – deklamowała matka w stronę odłożonej słuchawki – żeby się samemu przedstawić, to nie pytam.

Wiedzieli o tym wszyscy jego znajomi, skoro więc ktoś odważył się nie przedstawić, to najpewniej był to ktoś obcy.

– Słucham.

– Obywatel Zaczyk Stanisław, syn Bronisława? – metaliczny kobiecy głos wyjątkowo drażnił uszy.

– …Tak, a o co chodzi?

– Tu komenda wojewódzka milicji obywatelskiej. Dzwonię w sprawie kradzieży obrazu…

Chłopak zbladł. Już? To niemożliwe! Przecież nikt o tym nie wie… Zwłaszcza matka! Szybko zamknął drzwi od kuchni.

– Halo! Jest obywatel tam?

– …Jestem.

– Proszę podać nazwisko dziewczyny, która była z obywatelem na miejscu przestępstwa.

– Jakiej dziewczyny? Byłem w tym sklepie sam…

– A więc obywatel się przyznaje?

– Ja?

– A co, niby ja? Przecież przed chwilą obywatel sam powiedział, że był w „tym sklepie”. Zresztą sprzedawca i tak dokładnie obywatela opisał: ciemne spodnie, biała popelinowa koszula z podwiniętymi rękawami i wąski, skórzany krawat. Jak więc obywatel widzi, do szczęścia, to jest do tego, aby skierować sprawę do prokuratury, brakuje nam tylko nazwiska dziewczyny. No więc…

– Nie znam żadnej dziewczyny.

– Lepiej dla was obywatelu będzie, jak powiecie…

– Już powiedziałem: byłem sam.

– To wasze ostatnie słowo?

– Tak.

– Prawdziwy z was dżentelmen-włamywacz, obywatelu Zaczyk. Jak, nie przymierzając, Arsene Lupin. I za to was kocham.

– …Justyna?! To ty?

– I co, obywatelu Zaczyk? – metaliczny skrzek milicjantki zmienił się nagle w dobrze znany mu głos Justyny – tchórz was obleciał, nie?

– Chciałabyś. Od początku wiedziałem, że to ty.

– Akurat!

– Akurat to takich żartów przez telefon się nie robi.

– Mogę się zrehabilitować. Dzwonię z budki obok twojego domu.

– To poczekaj. Zaraz zejdę.

Poczekała.

– Mądrzyć się przez telefon to każdy potrafi – powiedział, stając przed nią naburmuszony. – Trudniej wymyślić, jak z tego wybrnąć!

– A bo ja wiem? Chciałam się nawet poradzić naszego proboszcza… Ze dwie godziny siedziałam w kościele, ale nie miał dla mnie czasu. Mam przyjść do niego jutro.

– Zwariowałaś! Takich rzeczy nikomu się nie mówi. Nawet księdzu.

– …Już powiedziałam. W czasie spowiedzi, tylko nie zdążyłam z nim porozmawiać

– I nie porozmawiasz! Słyszysz? Nie pójdziesz do żadnego księdza i z nikim nie będziesz na ten temat rozmawiała. A poza tym to przecież nie twój grzech.

– Ale ja też tam byłam.

– I co z tego? To ja ukradłem i ja, jeśli będzie trzeba, poniosę za to karę. Chodźmy lepiej na spacer i skończmy tę dyskusję.

Poszli. I choć wcale nie rozmawiali o ewentualnych konsekwencjach wynikających z kradzieży obrazu, to czuć było wyraźnie, że temat ciągle wisi w powietrzu.

– Co byś zrobiła, gdybyś miała kupę forsy? – spytał w końcu chłopak.

– Nic, bo jej nie mam. Zresztą w życiu…

– …są ważniejsze rzeczy od pieniędzy – dokończył za nią. – Już to słyszałem. Czy ten twój ksiądz w ogóle zezwala na jakieś marzenia?

– Oczywiście.

– To jak w takim razie brzmi odpowiedź?

– Gdybym miała dużo pieniędzy to, na przykład, na przykład…

– Poszłabym na pielgrzymkę do Częstochowy – dopowiedziała.

– Nie kpij ze mnie! – obruszyła się. – Czy ja ci wyrzucam, że nie chodzisz do kościoła?

– Przepraszam. Tak mi jakoś to samo wyszło

– Ostatnio wszystko ”samo ci wychodzi”. Może po prostu jesteś za szybki?

– Już zwalniam. To co byś zrobiła, gdybyś miała dużo forsy?

– Pojechałabym na resztę wakacji nad morze.

– Sama?

– Niekoniecznie. – Zerknęła na niego prowokacyjnie.

– Ja też bym pojechał nad morze. Nawet bardzo, bardzo chętnie.

– To szkoda, że nie mamy za co.

I to był właściwy moment na przedstawienie „jedynie słusznego pomysłu”, który kiełkował w Stasiowej głowie, a sprowadzał się do tego, aby obraz sprzedać, a za uzyskane pieniądze wyjechać razem na wakacje.

– W końcu się nam należą. Choćby za maturę.

A poza tym, pomyślał, może wreszcie uda się ostatecznie przypieczętować dojrzałość pewnych tegorocznych maturzystów.

– A jak się wyda? – spytała.

– To najwyżej pójdę siedzieć. Sam. Ciebie przecież ze mną nie było. Wcześniej jednak zrobimy sobie wspaniałe wakacje. I chcę, żebyś wiedziała, że są one dla mnie warte każdej ceny.

– To jednak chyba grzech.

Nie bardzo wiedział, który grzech miała na myśli i jak na razie nie chciał wiedzieć.

Najważniejsze, żeby w ogóle zgodziła się na wyjazd.

•

Przez tydzień chłopak szukał kontaktu, aż wreszcie przez znajomego taksówkarza trafił do cinkciarza, który z kolei, nie bez wątpliwości i obaw (pamiętaj, jakby co, to cię znajdę!) dał mu adres człowieka, który poza tym, że prowadzi antykwariat z książkami, to czasami kupuje różne cenne rzecz. Tyle, że ten człowiek mieszkał w innym mieście. Pełna konspiracja! Może to zresztą i lepiej. Przynajmniej będzie miał pewność, że nie trafi na kogoś znajomego. Nikt go nie zobaczy i w ogóle wszystko pozostanie w tajemnicy. I przy okazji zrobią sobie wycieczkę. Jeśli, rzecz jasna, ojciec pozwoli mu wziąć motor.

Pozwolił. Pojechali więc żółtą shl 175, a raczej czymś, co seryjny motocykl tej marki przypominało. Bez bocznych osłon bowiem, z lampą od junaka i w najmodniejszym od ubiegłego roku kolorze yellow Bahama, trudno było ów wehikuł zidentyfikować. Ponadto tylko podróż motocyklem z Justyną dostarczała niezapomnianych wrażeń. Dziewczyna przywierała bowiem do niego tak dokładnie, że przez cały czas podróży czuł jej piersi. Utrudniało to, oczywiście, skupianie się na kierowaniu pojazdem. Zwłaszcza wtedy, kiedy wyobraźnia nadto chłopaka ponosiła. Mimo to gotów był ponosić takie ryzyko bez przerwy. Dziś nawet najchętniej od razu ruszyłby w drogę powrotną. Obowiązek jednak, rzecz święta. Poza tym, jak dobrze pójdzie, stać ich będzie, aby mogli sobie tak jeździć do końca wakacji.

•

Znalezienie antykwariatu okazało się bardzo łatwe. Mieścił się on bowiem dokładnie naprzeciw wielkiego gmachu z czerwonej cegły, w którym to Staś był już kilka razy.

– Popatrz – wskazał budynek Justynie – mój ojciec chodził kiedyś do tej budy.

– Historyczne miejsce – zakpiła. – Może w antykwariacie są jeszcze jego podręczniki z odręcznym autografem?

– Może i są – zbył ją chłopak i nacisnął klamkę.

Wewnątrz pachniało… starymi książkami i nie był to specjalnie przyjemny zapach. Może dlatego nikogo tu nie ma? Nikogo oczywiście, poza nimi i około trzydziestoletnim sprzedawcą. Chyba sprzedawcą, bo obecny tam facet zupełnie na sprzedawcę nie wyglądał. Nie dość bowiem, że miał na sobie zupełnie niehandlowy strój, czyli białe spodnie, czarne skarpetki i buty, a do tego czarną koszulę, to jeszcze czytał sobie w najlepsze książkę. I zupełnie nie zwracał uwagi na klientów.

Staś chrząknął znacząco.

– Pomóc w czymś, czy sami państwo sobie poradzą? – spytał sprzedawca, zamykając na chwilę książkę.

Wystarczyło jednak, aby dostrzec jej tytuł: „O szczęściu”.

– My do pana Henryka.

– To ja. Czym mogę służyć?

Pewnie niczym, pomyślał Staś. Skoro bowiem facet czyta książki o szczęściu, to sam pewnie go nie ma. Jedyna nadzieja, że niefart nie jest zaraźliwy…

– Jestem od Józefa i przywiozłem…

– Nie tak szybko!

Pan Henryk podszedł do drzwi wejściowych. Zamknął je na klucz i odwrócił wywieszkę z godzinami otwarcia, informując teraz potencjalnych klientów, że zaraz wraca i zaprosił gości na zaplecze.

– No to co masz ciekawego? – spytał.

– Obrazek. Ile pan da?

– Spokojnie. Pośpiech jest niezbędny jedynie przy łapaniu pcheł.

Pan Henryk odwinął obraz z papieru, spojrzał najpierw na jego spodnią stronę, odwrócił, poskrobał paznokciem po wrzosowisku i znów go zapakował.

– Dziesięć… sekund na to, abyście się stąd wynieśli. Razem z tym.

Rzucił zawiniątko na podłogę.

– Co pan robi?! – Chłopak schylił się po obrazek. – Przecież to dzieło sztuki. Jeśli coś mu się stało, to będzie musiał pan zapłacić odszkodowanie.

– Synek – powiedział spokojnie antykwariusz – posłuchaj, a panienka niech wybaczy, że to powiem. Jeśli ewidentny szajs zetknie się z dębowym parkietem, to co, twoim zdaniem, dozna większego uszczerbku? Ciesz się, że nie każę ci płacić za cyklinowanie.

– Chce mnie pan przechytrzyć… żebym spuścił z ceny.

– Idźcie już lepiej.

– Chyba rozumiem. Poczekaj na mnie na zewnątrz – polecił dziewczynie. – Zapomniałem, że takie sprawy załatwia się w cztery oczy.

– Najlepiej będzie jak oboje poczekacie sobie na zewnątrz.

– Uprzedzali mnie, że będzie pan próbował…

– Wiesz co, synek – pan Henryk wyglądał na zrezygnowanego – pokaż no to dzieło jeszcze raz.

Wziął „Wrzosowisko”, oparł je o kant stołu i najzwyczajniej je przełamał. Razem z ramami.

– Żebyś, synek, nie miał wątpliwości.

Czego, jak czego, ale takiego obrotu sprawy chłopak zupełnie się nie spodziewał. Dziewczyna też była zupełnie zdezorientowana i z niedowierzaniem patrzyła to na chłopaka, to na antykwariusza.

– No i co się tak gapisz, synek? – pan Henryk, rozbawiony ich reakcją, zdobył się na nieco łagodniejszy ton – nie sztuka ukraść. Sztuka ukraść sztukę. Prawdziwą. To, co przed chwilą jeszcze, według ciebie, nią było, to zwykła konfekcja wyprodukowana w pracowni poligraficznej „Antoni Zawieyski” w ilości dwóch tysięcy sztuk. Zamiast kraść, mogłeś to swojej panience za grosze kupić na jarmarku. No, dość już tego dobrego. Zmykajcie. A ty, synek, wróć do mnie, jak się nauczysz odróżniać gówno od twarogu.

– Żeby pan wiedział, że wrócę – wycedził chłopak.

Był zdruzgotany. Najbardziej bolało go nie to, że ukradł rzecz bezwartościową, ale to, że został upokorzony. Przy dziewczynie. W każdym więc jej spojrzeniu z niepokojem doszukiwał się drwiny. Na szczęście, jeszcze jej tam nie spostrzegł. Co jednak będzie, kiedy się ta drwina pojawi? Kiedy dziewczyna da mu odczuć, że on dla niej też jest „synek”? Dopiero co uporał się z niezdanym egzaminem do szkoły filmowej, a tu rodzi się kolejny, poważny problem

•

O tym, żeby zostać aktorem, myślał od dawna i było to dla niego tak naturalne, jak cała otaczająca go rzeczywistość. W końcu nazywał się Zaczyk. Stanisław Zaczyk. Dokładnie tak samo, jak ten facet od Stawki większej niż życie, Popiołów i telewizyjnej „Kobry”. Przystojny, elegancki i czarujący. Wszystkie znajome mamy za nim przepadały. Inne panie także.

– Stasiu – spytała go kiedyś polonistka – czy ten sławny aktor jest może twoim krewnym?

Oczy wszystkich szóstoklasistów zwróciły się w jego stronę. Cóż więc było robić?

– To jest… kuzyn taty – skłamał bez mrugnięcia okiem – ale nigdy go nie widziałem… tak na żywo. Może w tym roku przyjedzie do nas na święta.

– Sądzisz, że dałby się zaprosić na spotkanie w naszej klasie?

Tego nie przewidział. Bąkał więc o tym, jaki to jego stryjek jest zajęty, bo to przecież i film, i teatr i, że tak w ogóle to jeszcze nie jest takie pewne, czy naprawdę przyjedzie.

Pani była niepocieszona. Trudno. Najważniejsze, że od tej chwili był kimś! Nikt przecież z jego klasy nie był krewniakiem sławnego aktora. Chcąc nie chcąc, zaczął więc zbierać wszelkie informacje dotyczące „stryjka” (bo a nuż ktoś zechce go o coś spytać) i dyskretnie wprowadził w obieg jego czarno-białe fotki. Krótko potem stały się one równie atrakcyjnym przedmiotem wymiany jak te Krajewskiego czy Klenczona. I wszystkie dziewczyny już wiedziały, że Zaczyk to przystojny i elegancki facet. I że to cechy rodzinne – Staś Zaczyk przeszedł bowiem nagłą metamorfozę: spodnie miał już odtąd zawsze wyprasowane, buty wyglansowane, a uszy czyste. Kiedy zaś na szkolnej zabawie zjawił się w śnieżnobiałej koszuli non iron, spod kołnierzyka której fantazyjnie zwisała czarna aksamitka, nikt już nie miał wątpliwości – Staś Zaczyk i Stanisław Zaczyk to niemal jedno i to samo.

Czy zatem nie było oczywiste, że on także zostanie aktorem?

Tak samo jak to, że wkrótce zapisał się do kółka teatralnego i, że na każdej szkolnej akademii recytował wiersze. Podobnie było w liceum, choć na nowej pani od polskiego zupełnie nie robiło wrażenia nazwisko „Zaczyk”. Wydawało się nawet, że wręcz ją drażni – nie dość bowiem, że zupełnie nie brała Stasia pod uwagę jako recytatora akademii ku czci, to jeszcze czepiała się go o byle co. Pewnie nie mogła mu darować, że odzywał się nie pytany, a na dodatek…

.

.

.

(fragment)

3. Wielki świat w małym kościółku

(fragment)

4. Milicjanci i złodzieje

(fragment)

5. Pejzaż z samarytaninem w tle

(fragment)

6. Awans

(fragment)

7. Muzeum falsyfikatów

(fragment)

8. W cieniu antykwariatu

(fragment)

9. Za jednym zamachem

(fragment)

10. Spacer po cienkim lodzie

(fragment)

11. Faux-art po polsku

(fragment)

12. Złodzieje i policjanci

(fragment)