Tytuł oryginału: O tym, co w życiu ważne. Filozofia praktyczna

©  Tekst: Paulina Felicja Seidler 2023
© Copyright for the Polish edition by Wydawnictwo Zwierciadło sp. z o.o., Warszawa 2023

Projekt okładki i strony tytułowej: Marianna Sztyma

Ilustracje wewnątrz książki: Marianna Sztyma

Projekt graficzny i skład: Sylwia Rogowska-Kusz, Magraf sp.j., Bydgoszcz

Redakcja: Helena Nowowiejska

Korekta: Barbara Zawiejska

Redaktor inicjująca: Edyta Woźnica

Dyrektor produkcji: Robert Jeżewski

Wydawnictwo nie ponosi żadnej odpowiedzialności wobec osób lub podmiotów za jakiekolwiek ewentualne szkody wynikłe bezpośrednio lub pośrednio z wykorzystania, zastosowania lub interpretacji informacji zawartych w książce.

Wydanie I, 2023

ISBN: 978-83-8132-469-4

Wydawnictwo Zwierciadło Sp. z o.o.
ul. Widok 8, 00-023 Warszawa
tel. 22 312 37 12

Dział handlowy:
handlowy@grupazwierciadlo.pl

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kopiowanie w urządzeniach przetwarzania danych, odtwarzanie, w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw autorskich.

Konwersja: eLitera s.c.

Szczepanowi

1. Zaproszenie do filozofii

Radość w mym dziwnym życiu jest radością mojego myślenia. Czy jest to radość życia?

Ludwig Wittgenstein, Uwagi różne, s. 35

.

Filozofia a nauka

Nie musimy przystawać na to, że filozofia jest królową nauk, ale z tym, że jest matką nauk, nie sposób polemizować. Z filozofii wyrosły wszystkie inne dziedziny nauk. Początek filozofii to moment odejścia człowieka od mitu. Moment, w którym wyjaśnienia mityczne przestały być zadowalające, a ciekawy świata i siebie samego człowiek z bajań przechodzi do racjonalnego myślenia. Dlatego „filozofowie starożytności to ludzie renesansu”. Mam przez to na myśli, że odpowiadali na wszystkie pytania – od tych, które dziś zaliczylibyśmy do zagadnień fizyki, przez dotyczące współczesnej filozofii, po zupełnie trywialne kwestie życia codziennego. Pytania dotyczyły wszystkiego, co interesuje człowieka, a odpowiedzi miały przede wszystkim być rozumne i racjonalne.

To właśnie racjonalne myślenie przekonywało filozofów starożytnych, bardziej od doświadczenia. Stąd też wzięły się paradoksy ruchu i zmiany Zenona z Elei. Dziś bliżej nam do „szkiełka i oka” i dane doświadczalne, a zwłaszcza te obserwacyjne, traktujemy jako najbardziej wiarygodne. Tym sposobem docieramy do najistotniejszej różnicy między nauką a filozofią. Zwłaszcza jeśli słowem „nauka” określamy wyłącznie przyrodnicze nauki empiryczne. Filozofię co prawda możemy zaliczyć do nauk humanistycznych. Tak czy inaczej, filozofia nie posługuje się eksperymentem czy doświadczeniem empirycznym, a w każdym razie nie w takim sensie, jak robi to nauka[1]. Filozofia ma swoje metody. Myślenie, rozumowanie, wnioskowania, racjonalne rekonstrukcje, eksperymenty myślowe[2], a w wymiarze praktycznym – także ćwiczenia duchowe i medytacyjne[3]. Filozofia często związana jest z tym, co inteligibilne, czyli poznawalne wyłącznie rozumowo. Inny przedmiot zmusza nas do innych metod. „Filozofia to dynamit do rozsadzania empirii”[4] – trafnie pisze Henryk Elzenberg. Filozofia nadaje empirii głębię, uzupełnia naukę. Można także powiedzieć, że filozofia odpowiada na pytania, na które nie odpowiada nauka, szuka tam, gdzie nie sięga metoda naukowa. Filozofia odpowiada na pytania bardzo istotne, być może najważniejsze. Są to pytania o naturę tego, co istnieje i jak to poznajemy, o istnienie oraz o nas samych i nasze życie. Momentami filozofia jest metanauką, jak na przykład filozofia nauki; filozofia społeczna może także korzystać z badań i dokonań naukowych, jak robi to na przykład kognitywistyka czy filozofia umysłu. Istnieje także wymiar praktyczny filozofii.

Między innymi dlatego właśnie filozofia nie daje jednej odpowiedzi. Sama filozofia ze swoimi teoriami nie zaspokoi ludzkiej potrzeby myślenia. Nie taka jest jej rola. Jak ujmuje to Hannah Arendt: „Gdyż potrzeba myślenia nie może być nigdy uciszona przez rzekomo ostateczne intuicje «mądrych ludzi», może ona być zaspokojona jedynie przez samo myślenie (...)”[5]. Filozofia i ludzie, którzy się nią zajmują, mają pobudzać do myślenia. Przy czym nie jest tak, że zadajemy pytanie, ścieramy nasze teorie i hipotezy z doświadczeniem, z przyrodą i otrzymujemy od przyrody odpowiedź: prawda/fałsz. (Swoją drogą nawet nauka nie działa w tak prosty sposób).

Filozofię życia możemy praktykować i w ten sposób uznać, czy nam odpowiada, czy też niekoniecznie. W wypadku filozofii praktycznej – zamiast o prawdzie – lepiej myśleć o użyteczności i o znaczeniu[6]. Kategoria prawdy i fałszu do filozofii praktycznej nie ma moim zdaniem zastosowania. Dlatego też mamy tyle różnych filozoficznych teorii na przykład dotyczących szczęścia czy sensu życia. Nie ma jednej wyróżnionej, powszechnie uznanej za prawdziwą. Filozofia nie daje algorytmu na szczęście ani wzoru na dobre życie. Takie cuda, w postaci jednoznacznych odpowiedzi i wzorów, oferuje jedynie matematyka. Być może właśnie dlatego jest przez wielu uznawana za królową nauk.

Z mojego punktu widzenia fakt, że filozofia stawia pytania, daje wiele odpowiedzi i jednocześnie wskazuje kolejne nowe pytania, absolutnie nie jest jej minusem. Wręcz przeciwnie – to przejaw rozwoju. Mamy wiele różnych stanowisk częściowo ze sobą sprzecznych. Może to przytłaczać, a nawet frustrować. Nie jesteśmy do tego przyzwyczajeni. Nauki empiryczne działają inaczej, zazwyczaj wyróżniają pewną teorię. Dlatego właśnie dla niektórych jest to także powód rozczarowania filozofią. Inną ważną różnicą jest to, że filozofia nie wstydzi się swojej historii. Utrzymując tradycję, chronimy się przed popełnianiem tych samych błędów i przed popadnięciem w dogmatyzm. Chyba żadna inna dziedzina, a z pewnością nauki empiryczne nie poświęcają tyle czasu i uwagi swojej historii.

Charakterystyczne dla filozofii jest również to, że – podobnie jak historii – nie wstydzimy się błędów. Korygujemy je i przejmujemy z filozofii danych myślicieli to, co najlepsze. Tym sposobem na przykład nie przyjmujemy fizyki czy logiki starożytnych myślicieli, ale etykę i jej zalecenia praktyczne już jak najbardziej. Historia filozofii jest częścią właściwie każdej dziedziny filozofii. Filozofia to historia rozwoju myśli ludzkiej. Możemy prześledzić rozwój myśli na dany temat od starożytności po współczesność. Poznać ujęcia najwspanialszych umysłów w dziejach świata. Możemy stanąć na ramionach olbrzymów[7].

Do historii filozofii wraca zwłaszcza filozofia praktyczna. Filozofia miała bowiem najpraktyczniejszy wymiar w starożytności. Niektórzy, jak na przykład Pierre Hadot, są zdania, że w momencie, kiedy filozofia weszła do uniwersytetów, stała się mniej praktyczna, a bardziej akademicka[8]. Skupiono się na teorii kosztem praktyki, w rezultacie dziś na większości wydziałów filozoficznych niestety nie uczymy się filozofii praktycznej. Poznajemy ją z bardziej teoretycznej i historycznej strony. Studiując filozofię i zajmując się filozofią praktyczną, trudno nie przyznać racji Hadotowi. Dlatego też w tej książce będziemy wielokrotnie wracać do filozofów starożytnych (zwłaszcza stoików, których stosunkowo wiele tekstów dotrwało do dziś). To właśnie oni są filozofami życia, praktykami filozofii.

Jestem zdania, że w bardziej współczesnych rozważaniach filozoficznych również można odnaleźć wiele praktycznych wątków, lecz wymaga to od nas większego zaangażowania. Często to nie praktyczne życiowe rady były przecież intencją filozofa. Trzeba samemu to dostrzec i wyłowić. Są bowiem teksty filozoficzne, które zachwycają swoją głębią, bogactwem myśli i poruszanych problemów. Możemy wchodzić na różne poziomy ich interpretacji, co między innymi świadczy o ich świetności. Mamy zatem do rozważania cały wachlarz teorii i koncepcji filozoficznych od starożytności po współczesność.

Wobec tego, co zostało już powiedziane, filozofia praktyczna i jej konkretne stanowiska powinny być traktowane bardziej jak drogowskazy niż rozwiązania. To ważna kwestia, z której trzeba sobie zdawać sprawę, by dobrze zacząć swoją przygodę z filozofią. Co ciekawe, od czasów, kiedy filozofia weszła do uniwersytetów i w dużej mierze zaniedbała swój praktyczny wymiar, wielu filozofów stało się „drogowskazami”. Zwłaszcza tak zwani filozofowie gabinetowi, którzy zajmują się teorią, a nie praktyką[9]. W starożytności filozof był osobą, która nie tylko prawiła i teoretyzowała, ale przede wszystkim prezentowała swoją filozofię własnym życiem i postawą. Wielu filozofów mieszkało razem z uczniami, by dawać przykład tego, jak przekładać filozofię na życie codzienne. Stawiali drogowskazy i sami nimi podążali. Niestety, taki etos filozofa został niemalże zapomniany. Między innymi dlatego Max Scheler, świetny etyk pięknie piszący o wartościach, przyłapany przez swoich studentów, gdy wychodził z domu publicznego, powiedział, że drogowskaz drogę wskazuje, a nie idzie po niej.

Dziś od filozofa nie wymaga się, by mieszkał z uczniami ani by świecił przykładem. Jest to zrozumiałe. To, że ktoś nie stosuje się do własnych dobrych rad, nie unieważnia jeszcze słuszności owych rad. Nie uderzajmy ad personam ani tu quoque[10]. Nie tylko myśli starożytnych, ale także bardziej współczesnych filozofów praktycznych są warte rozważenia. Przedstawię takich, którzy wskazywali drogę.

Musimy uświadomić sobie swoisty charakter filozofii i co za tym idzie, zaakceptować wielość teorii filozoficznych. Zazwyczaj w zagadnieniach poruszanych przez filozofię praktyczną jest jednak pewna nić, myśl, która przechodzi z jednej koncepcji do drugiej. Innymi słowy, co do pewnych kwestii związanych z poszczególnymi tematami poruszanymi przez filozofię praktyczną zgadzają się niemalże wszyscy filozofowie. Będę starała się je pokazać, tak byśmy przeszli przez tematykę gładko i wynieśli to, co najważniejsze, z myśli filozoficznej. Nic jednak w filozofii praktycznej nie jest narzucone. Tak jak nie ma jednej uniwersalnej, dobrej dla każdego ścieżki życia, tak nie ma jednej teorii filozoficznej dającej prawdziwą odpowiedź. Sami możemy wybrać to, co przemawia do nas najbardziej, to, co nam odpowiada. Dobra filozofia praktyczna to filozofia, która działa w praktyce, jest użyteczna. Tym sposobem filozofia praktyczna jest dla każdego. Ale każdego, kto ma ochotę się z nią zapoznać i ma otwartą głowę. Nikomu się niczego nie narzuca, a jedynie proponuje. Zatem filozofia praktyczna, uznając różnice między nami i dostrzegając to, co wspólne dla nas, szanuje naszą wolność.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy

[1] Często za umowną datę oddzielenia się jakiejś dziedziny od filozofii uznaje się moment, w którym staje się ona empiryczna. Umownie przyjmuje się, że psychologia stała się samodzielną dziedziną w 1879 roku, kiedy powstało pierwsze laboratorium Wilhelma Maximiliana Wundta.

[2] W eksperymencie myślowym wyobrażamy sobie pewną konkretną sytuację (najczęściej nierealną, hipotetyczną), tak by rozważenie jej doprowadziło nas do wniosku, ale także do pewnego filozoficznego rozstrzygnięcia. Czasem eksperymenty myślowe pomagają dojść nam do tego, która z abstrakcyjnych i ogólnych teorii filozoficznych rozstrzygająca pewien problem odpowiada nam bardziej, a innym razem stanowią część argumentacji przemawiającej za pewnym stanowiskiem. To ich praktyczny wymiar. Przykładami eksperymentów myślowych są dylemat wagonika Philippy Foot czy mózg w naczyniu Hilarego Putnama. Dobrze opisują i klasyfikują eksperymenty myślowe Anna Brożek i Jacek Jadacki [zob. A. Brożek, J. Jadacki, Eksperymenty myślowe w filozofii, Filozofia Nauki, XX, 2012, nr 2 (78)].

[3] W książce pojawią się ćwiczenia duchowe i medytacyjne. Przedstawię także krótkie analizy wybranych dzieł literatury i kinematografii w formie eksperymentów myślowych. Pragnę przez nie pokazać, że kinematografia, a przede wszystkim literatura, może nie tylko wspierać pewne filozoficzne koncepcje, ale także być interpretowana na sposób filozoficzny, zwłaszcza filozofii praktycznej. Nie musimy wymyślać hipotetycznych sytuacji, przykładów, możemy posłużyć się literaturą. Nie bez powodu według starożytnych poezja i filozofia miały ten sam cel, ale inny środek przekazu. Poezja była nie tyle sztuką, co największą mądrością, poeta był półbogiem, wieszczem, nie artystą (zob. W. Tatarkiewicz Historia estetyki, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 2009, t. I, s. 29). Trzeba także pamiętać o tym, że pierwsza powieść powstała później, a jej autorem jest Ksenofont z Efezu (II–III w. n.e.), a pierwszy film to dopiero dzieło braci Lumière (1895 r.).

[4] H. Elzenberg, Kłopoty z istnieniem. Aforyzmy w porządku czasu, Wydawnictwo Znak, 1963, s. 352.

[5] H. Arendt, Myślenie, Czytelnik, Warszawa 2002, s. 132.

[6] Nawet do nauk empirycznych nie wszyscy są skłonni odnosić kategorię prawdy i fałszu, czynią tak naukowi antyrealiści. Uważają oni, że celem nauki nie jest prawda czy wyjaśnianie.

[7] Nawiązuję tu do zdania: „Jeśli widzę dalej, to tylko dlatego, że stoję na ramionach olbrzymów”. Pochodzenie tych słów nie jest zupełnie jasne. John z Salisbury przypisuje je Bernardowi z Chartres. Często kojarzone są z Isaakiem Newtonem, który użył ich w jednym ze swoich listów do Roberta Hooka. Dlatego też interpretuje się tę wypowiedź Newtona jako wyraz szacunku wobec swoich poprzedników i przyznanie, że swoje dokonania zawdzięcza możliwości skorzystania z dotychczasowej wiedzy i dokonań innych badaczy. Takie uznanie jest zdecydowanie rzadsze w nauce niż w filozofii. Biorąc pod uwagę późniejszy konflikt Hooka i Newtona, inni interpretują tę wypowiedź jako przytyk i odniesienie do niskiego wzrostu Hooka. Znamy zresztą inną wersję tego powiedzenia: „Karły umieszczone na barkach gigantów widzą więcej niż sami giganci”. Pomijając kwestię autorstwa powiedzenia oraz intencje Newtona, to właśnie filozofowie chronią, pielęgnują swoją historię i do niej wracają. Co ważniejsze, my również możemy stanąć na ramionach filozoficznych olbrzymów, korzystając z filozofii praktycznej niezależnie od tego, czy bliżej nam do karłów, czy olbrzymów.

[8] P. Hadot, Czym jest filozofia starożytna?, Aletheia, Warszawa 2000, s. 317–318, 325–326; tenże, Filozofia jako ćwiczenie duchowe, Aletheia, Warszawa, 2003, s. 295–302.

[9] Określenia „filozof gabinetowy” zazwyczaj używa się w odniesieniu do filozofów uprawiających aprioryczną (niezwiązaną z empirią) filozofię analityczną.

[10] To chwyty erystyczne, które uderzają w osobę wypowiadającą dane twierdzenie lub odnoszące się do zachowania osoby wypowiadającej na przykład: „Twierdzisz, że alkohol jest niezdrowy, ale sam pijesz”. To, że ktoś nie stosuje się do własnych rad, nie znaczy, że rady te nie są dobre. Jak każdy chwyt, to pozornie argument na temat, ale na dobrą sprawę uderza gdzieś obok.