Spis treści

Karta redakcyjna

WSTĘP

ABC DIETY

Zespół metaboliczny – czym jest, kogo dotyczy i jak często występuje

Profil metaboliczny – zalecane badania z krwi

Otyłość brzuszna jako punkt zapalny zespołu metabolicznego

Co możesz z tym zrobić

Insulinooporność – główny element zespołu metabolicznego

Co możesz z tym zrobić

ZESTAWY ŻYWIENIOWE

Dieta w insulinooporności – podstawowe wytyczne i ważne składniki

Tygodniowy plan żywieniowy w insulinooporności

Dzień 1

Posiłek 1. Omlet z cukinii

Posiłek 2. Sałatka z rzodkiewką

Posiłek 3. Leczo z warzywami i soczewicą

Posiłek 4. Serniczki z leśną nutką

Posiłek 5. Pikantna sałatka z truskawkami

Dzień 2

Posiłek 1. Pieczony naleśnik ze śliwką

Posiłek 2. Deser owocowy

Posiłek 3. Kasza gryczana z kurczakiem i warzywami

Posiłek 4. Sałatka z grejpfrutem

Posiłek 5. Placuszki dyniowe

Dzień 3

Posiłek 1. Owsianka bakaliowa z kurkumą

Posiłek 2. Zielone smoothie

Posiłek 3. Fasolka po meksykańsku

Posiłek 4. Deser à la panna cotta

Posiłek 5. Sałatka z tuńczykiem i melonem

Dzień 4

Posiłek 1. Puszysty omlet z dżemem

Posiłek 2. Deser porzeczkowy z migdałami

Posiłek 3. Makaron żytni z tofu i warzywami

Posiłek 4. Krem z marchewki z kokosem

Posiłek 5. Burger z halloumi i ananasem

Dzień 5

Posiłek 1. Omlet twarogowy

Posiłek 2. Koktajl truskawkowy z błonnikiem

Posiłek 3. Dorada z warzywnym spaghetti

Posiłek 4. Grzanki z awokado

Posiłek 5. Kanapka z żurawiną i serem

Dzień 6

Posiłek 1. Muffiny z jajek

Posiłek 2. Jaglany koktajl wiśniowy

Posiłek 3. Curry z dynią i ciecierzycą

Posiłek 4. Chłodnik z pomidorów

Posiłek 5. Sałatka z papają i halloumi

Dzień 7

Posiłek 1. Jajka sadzone z humusem i awokado

Posiłek 2. Koktajl dyniowo-korzenny

Posiłek 3. Zapiekanka ziemniaczana z kurczakiem

Posiłek 4. Zupa krem z selera

Posiłek 5. Sałatka warzywna z cieciorką

Nadciśnienie tętnicze – składowa zespołu metabolicznego

Tygodniowy plan żywieniowy w nadciśnieniu tętniczym

Dzień 1

Posiłek 1. Grzanki z awokado, serem i granatem

Posiłek 2. Shake jagodowy

Posiłek 3. Makaron z tofu i warzywami

Posiłek 4. Chłodnik pomidorowo-arbuzowy

Posiłek 5. Kanapka z indykiem, rukolą, pomidorem i kiełkami

Dzień 2

Posiłek 1. Lekki omlet z warzywami

Posiłek 2. Orzeźwiające smoothie arbuzowe

Posiłek 3. Komosa z pieczoną dynią i brokułami

Posiłek 4. Klasyczna sałatka grecka

Posiłek 5. Sola zapiekana z mozzarellą z komosą

Dzień 3

Posiłek 1. Grzanki z pastą z awokado i gruszką

Posiłek 2. Koktajl antyoksydacyjny

Posiłek 3. Dorsz śródziemnomorski

Posiłek 4. Sałatka z burakiem i szparagami

Posiłek 5. Sałatka z truskawkami, fasolką i kalafioremi

Dzień 4

Posiłek 1. Owsianka śliwkowa

Posiłek 2. Shake rozgrzewający z gałką muszkatołową

Posiłek 3. Makaron ryżowy z soczewicą i sosem z marchewki

Posiłek 4. Deser truskawkowy

Posiłek 5. Kanapki z tuńczykiem i jajkiem

Dzień 5

Posiłek 1. Bułka z twarożkiem, rzodkiewką i sokiem pomidorowym

Posiłek 2. Sałatka z bobem i awokado

Posiłek 3. Kasza jaglana z krewetkami i szpinakiem

Posiłek 4. Deser ryżowy

Posiłek 5. Sałatka z mozzarellą, awokado, pomidorami i mango

Dzień 6

Posiłek 1. Kasza jaglana migdałowo-owocowa

Posiłek 2. Sałatka z granatem i ziołami prowansalskimi

Posiłek 3. Cielęcina z kaszą i warzywami

Posiłek 4. Pudding z tapioką i trawą cytrynową

Posiłek 5. Grillowany dorsz z sałatką śródziemnomorską

Dzień 7

Posiłek 1. Kasza brzoskwiniowa

Posiłek 2. Koktajl potasowy

Posiłek 3. Kurczak z ziemniakami i sałatką

Posiłek 5. Lody domowe z czekoladą

Posiłek 5. Tatar z łososia

Hipercholesterolemia jako uzupełnienie zespołu metabolicznego

Tygodniowy plan żywieniowy w hipercholesterolemii

Dzień 1

Posiłek 1. Jaglanka z musem truskawkowym i bakaliami

Posiłek 2. Koktajl odżywczy z pyłkiem kwiatowym

Posiłek 3. Dorsz z amarantusem

Posiłek 4. Ciasteczka owsiane orzechowo-żurawinowe

Posiłek 5. Sałatka z mozzarellą, awokado i pomidorkami

Dzień 2

Posiłek 1. Owsiane placki cukiniowe

Posiłek 2. Pomarańczowe smoothie

Posiłek 3. Leczo

Posiłek 4. Fitmuffinki czekoladowo-waniliowe

Posiłek 5. Sałatka z fetą i granatem

Dzień 3

Posiłek 1. Owoce pod kruszonką z płatków owsianych

Posiłek 2. Koktajl kawowy

Posiłek 3. Sałatka na ciepło z komosą, dynią i granatem

Posiłek 4. Frytki warzywne z sosem

Posiłek 5. Zapiekanka z indykiem, marchewką i pieczarkami

Dzień 4

Posiłek 1. Omlet czekoladowy

Posiłek 2. Smoothie szpinakowe

Posiłek 3. Ryba pieczona z ziemniakami i surówką

Posiłek 4. Sałatka błyskawiczna

Posiłek 5. Ryż zapiekany z mleczkiem kokosowym

Dzień 5

Posiłek 1. Chrupiące płatki z jabłkiem i orzechami

Posiłek 2. Smoothie szpinakowo-pomarańczowe

Posiłek 3. Chow mein z wołowiną

Posiłek 4. Kulki daktylowe z chia i orzechami

Posiłek 5. Grzanki z gruszką i pastą z awokado

Dzień 6

Posiłek 1. Kanapki z awokado i jajko na miękko

Posiłek 2. Koktajl ogórkowo-maślankowy

Posiłek 3. Sałatka z soczewicą i batatami

Posiłek 4. Chia z musem jagodowym

Posiłek 5. Szaszłyki z kurczakiem i serem halloumi

Dzień 7

Posiłek 1. Śniadaniowa gryczanka

Posiłek 2. Koktajl kokosowy z wiśniami

Posiłek 3. Fasola z pomidorami

Posiłek 5. Lody czekoladowo-bakaliowe z kalafiora

Posiłek 5. Sałatka z łososiem, komosą i grejpfrutem

Mikrobiota, czyli życie w brzuchu

Tygodniowy plan żywieniowy poprawiający florę bakteryjną jelit

Dzień 1

Posiłek 1. Omlet ze szczypiorkiem

Posiłek 2. Koktajl malinowo-orzechowy

Posiłek 3. Dorsz z ryżem i surówką z marchewki

Posiłek 4. Koktajl truskawkowo-szpinakowy

Posiłek 5. Kanapki z tatarem z suszonych pomidorów i ogórkiem kiszonym

Dzień 2

Posiłek 1. Omlet z marchewką

Posiłek 2. Koktajl jaglany

Posiłek 3. Stir-fry z makaronem ryżowym i indykiem

Posiłek 4. Szpinakowe smoothie

Posiłek 5. Sałatka z rukolą i suszonymi pomidorami

Dzień 3

Posiłek 1. Owsianka z musem truskawkowym

Posiłek 2. Koktajl truskawkowo-kokosowy

Posiłek 3. Zupa krem z kukurydzy z mleczkiem kokosowym

Posiłek 4. Koktajl z pietruszką

Posiłek 5. Cielęcina w warzywach

Dzień 4

Posiłek 1. Musli bakaliowe

Posiłek 2. Krem czekoladowy z malinami

Posiłek 3. Dorsz pieczony z warzywami w folii

Posiłek 4. Smoothie brzoskwiniowo-ogórkowe

Posiłek 5. Kanapki z serem i kiszonym ogórkiem

Dzień 5

Posiłek 1. Kanapki z jajkiem i warzywami

Posiłek 2. Koktajl jaglano-czekoladowy

Posiłek 3. Cielęcina duszona z pomidorami

Posiłek 4. Sałatka jabłkowa z nasionami

Posiłek 5. Pieczone warzywa z tahini

Dzień 6

Posiłek 1. Omlet bananowy

Posiłek 2. Koktajl z amarantusem i wodą kokosową

Posiłek 3. Krem z pieczonej papryki i batata

Posiłek 4. Koktajl malinowy

Posiłek 5. Bakłażan grillowany z mięsem w pomidorach

Dzień 7

Posiłek 1. Kanapki z suszonymi pomidorami

Posiłek 2. Smoothie kokosowe

Posiłek 3. Makaron ryżowy z wołowiną

Posiłek 5. Koktajl białkowy z wodą kokosową

Posiłek 5. Sałatka wiosenna z jajkiem i grzankami

Metody i techniki wprowadzania dobrych nawyków żywieniowych

Miary domowe

PRZEPISY NA POPRAWĘ ZDROWIA

Dania

Chleb wysokobłonnikowy

Cukiniowe kotleciki

Dorsz w pomidorkach

Fasolka z serem i pomidorkami

Nuggetsy z piekarnika

Filet z kurczaka z pesto i mozzarellą

Pasta kanapkowa z awokado

Pasta paprykowo-cebulowa

Zielone pesto domowe

Pasta z pieczonego buraka

Rollsy z łososiem

Pieczone warzywa korzeniowe

Pomidory faszerowane

Racuchy z jabłkiem

Zapiekanka z kalafiorem

Sałatka śródziemnomorska

Sałatka z kalafiorem i owocami

Sałatka z koprem włoskim

Sałatka z pęczakiem, dynią i orzechami

Zupa z marchewki z posypką

Na słodko

Batoniki kokosowe w polewie czekoladowej

Ciasteczka z czekoladą

Lody z aquafaby

Koktajl malinowo-czekoladowy

Smoothie porzeczkowe

Smoothie „Zielono mi”

Śliwkowe love

Wiśnia w czekoladzie

Torcik „Niebiańska chmurka”

Truskawkowa miska szczęścia

Bibliografia

O Autorce

© Copyright by Wydawnictwo Zwierciadło Sp. z o.o., Warszawa 2021
Text © copyright by Justyna Mizera 2021

Redakcja:
RENATA BUBROWIECKA

Korekta:
Melanż

Projekt okładki i makiety:
Paweł Panczakiewicz/PANCZAKIEWICZ ART.DESIGN®

Skład i łamanie:
Bogna Sosnowska/PANCZAKIEWICZ ART.DESIGN® www.panczakiewicz.pl

Zdjęcia:
okładka: Shutterstock
potraw: Studio Fotografii ARTUR ROGALSKI
portrety autorki: JOANNA MATYJEK / Studio Odczaruj Gary
pozostałe: iStock / Getty Images; Unsplash.com

Dyrektor produkcji: ROBERT JEŻEWSKI

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kopiowanie w urządzeniach przetwarzania danych, odtwarzanie w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw autorskich.

ISBN 978-83-8132-252-2

Wydawnictwo Zwierciadło Sp. z o.o.
ul. Widok 8, 00-023 Warszawa
tel. (22) 312 37 12
Dział handlowy: handlowy@grupazwierciadlo.pl

Konwersja: eLitera s.c.

WSTĘP

Choroby dietozależne dotyczą już jednej trzeciej polskiego społeczeństwa, a zapadalność na nie ciągle rośnie. Każdego dnia planujemy swoje obowiązki, skupiamy się na samorozwoju, przyjemnościach, spędzamy czas z rodziną czy przyjaciółmi, a rzadko poświęcamy uwagę na planowanie żywienia. Nasz organizm potrafi funkcjonować nawet w ekstremalnych warunkach, jednak nie możemy nadużywać jego możliwości adaptacyjnych bez odpowiedniego wsparcia. Co to znaczy? Otóż nasze ciało jest narażone na ataki wirusów, bakterii, patogenów, ale też efekty stresu czy nadmiernego wysiłku każdego dnia. Oczywiście posiadamy mnóstwo znakomitych narzędzi obronnych, jednak ich skuteczność słabnie, jeśli nie mają właściwego wsparcia. Tym wsparciem jest odpowiednie odżywianie; nie jedzenie, ale odżywianie właśnie poszczególnych komórek organizmu, dzięki czemu będą one sobie radziły z odpieraniem wszelkich ataków. Jeśli skupiamy się tylko na jedzeniu, by zaspokoić głód, to może się okazać, że organizm jest niedożywiony, bo nie otrzymuje niezbędnych składników, przez co staje się słabszy i bardziej podatny na stany chorobowe.

Zespół metaboliczny to grupa chorób dietozależnych, co oznacza, że fundujemy je sobie na własne życzenie przede wszystkim przez nieodpowiednie odżywianie i brak ruchu. Dobór składników odżywczych, odpowiednie komponowanie nie tylko zdrowych, ale i smacznych posiłków to klucz do zdrowia i dobrego samopoczucia, a także wyglądu i witalności. W przypadku wielu chorób – odpowiednio wcześnie zdiagnozowanych – dobrze zaplanowane żywienie może całkowicie zlikwidować stany zapalne czy objawy bez konieczności stosowania metod farmakologicznych.

Zachęcam do monitorowania stanu zdrowia i racjonalnego odżywiania, bo nasz organizm to nasz jedyny prawdziwy dom, więc warto zadbać, by panowały w nim porządek, harmonia i pozytywna aura, bo w takich warunkach mieszka się najlepiej, długo i szczęśliwie.

.

Zespół metaboliczny – czym jest, kogo dotyczy i jak często występuje

Zastanawiasz się, czy problem zespołu metabolicznego dotyczy również ciebie?

Brzmi dość niepozornie, ale powoduje spustoszenie w całym organizmie. Wśród elementów tego zespołu znajdziemy otyłość brzuszną, która bardzo łatwo rozwija się w kierunku cukrzycy typu 2, chorób układu krążenia czy dolegliwości w obrębie stawów. Ponadto zespół obejmuje jeszcze insulinooporność, zaburzenia gospodarki lipidowej i nadciśnienie tętnicze. Jak widać, każde z tych schorzeń brzmi poważnie i stanowi zagrożenie nawet dla życia, a co dopiero, gdy wystąpią razem jako cały zespół metaboliczny.

Należy zadać sobie pytanie, co zrobić, by nie dopuścić do pojawienia się tego zespołu, albo co zrobić, by zminimalizować jego skutki.

Badaj się regularnie

Profilaktyka – regularne badania mogą w odpowiednim momencie zwrócić naszą uwagę na kondycję organizmu. Im wcześniej dowiemy się, z czego wynikają zwiększony obwód brzucha czy przewlekłe uczucie zmęczenia, tym szybciej i skuteczniej zmienimy nasze podejście do jedzenia, aktywności ruchowej, długości snu bądź stresu.

Kiedy mamy do czynienia z zespołem metabolicznym?

Jednoznaczne wytyczne co do diagnozowania zespołu metabolicznego rodziły sporo kontrowersji. Ostatecznie udało się ustalić następujące parametry:

• otyłość brzuszna mierzona w obwodzie pasa (mężczyźni > 102 cm; kobiety > 88 cm)
+ minimum dwa czynniki ryzyka:

◦ stężenie trójglicerydów na czczo > /= 150 mg/dL (1,7 mmol/L)

◦ stężenie HDL cholesterolu [mężczyźni < 40 mg/dL (1,04 mmol/L); kobiety < 50 mg/dL (1,29 mmol/L)]

◦ ciśnienie tętnicze > /= 130/85 mm Hg

◦ stężenie glukozy na czczo > /= 100 mg/dL (5,6 mmol/L)

Ponadto w zespole metabolicznym często występują również skłonności do pojawiania się zakrzepów i stanów zapalnych. Chociaż nie dają one objawów klinicznych, to mogą wskazywać na zwiększone ryzyko miażdżycy tętnic, chorób serca, udaru mózgu, chorób nerek czy przedwczesnej śmierci. Nieleczone schorzenia wchodzące w skład zespołu metabolicznego spowodują powstanie powikłań w ciągu piętnastu lat. Jeśli jesteś osobą palącą i masz zespół metaboliczny, to te rokowania są jeszcze gorsze.

Przyczyną rozwoju zespołu metabolicznego są przede wszystkim złe nawyki żywieniowe i siedzący tryb życia. Rozpoznaje się go często u osób z niedawno wykrytym nadciśnieniem tętniczym i ze źle kontrolowaną cukrzycą. Tutaj można już zadać sobie pytanie: skoro tyle schorzeń i powikłań zdrowotnych tak ściśle jest związanych z żywieniem, a właściwie nieodpowiednią dietą i złymi nawykami, to być może da się odwrócić tę karuzelę i zmieniając sposób żywienia, wyleczyć lub chociaż zminimalizować stany chorobowe i zapalne w organizmie? Warto nad tym pomyśleć.

Wszystkie czynniki związane z zespołem metabolicznym są współzależne. Otyłość, zwłaszcza w obrębie brzucha, oraz brak aktywności fizycznej i złe nawyki żywieniowe prowadzą do insulinooporności. Ta wywiera negatywny wpływ na syntezę tłuszczów w wątrobie, zwiększając produkcję cholesterolu LDL i poziomu trójglicerydów we krwi i obniżając jednocześnie HDL. W wyniku tych zaburzeń dochodzi do odkładania depozytów tłuszczowych w ścianach tętnic, co z czasem prowadzi do chorób sercowo-naczyniowych, zakrzepów krwi i udarów. Nadmiar insuliny zwiększa retencję sodu w nerkach, co powoduje wzrost ciśnienia tętniczego krwi i może prowadzić do nadciśnienia. Z kolei przewlekle podwyższone stężenie glukozy we krwi uszkadza naczynia krwionośne i narządy oraz prowadzi do rozwoju cukrzycy.

Jak to się zaczyna

Badacze nie są jednomyślni, jeśli chodzi o ustalenie przyczyn zespołu metabolicznego, natomiast najczęściej jako wspólny mianownik wskazują otyłość wisceralną jako punkt wyjścia do stanów zapalnych i pojawienia się kolejnych schorzeń, charakterystycznych dla zespołu metabolicznego. Wszystko zaczyna się w brzuchu, więc trzeba skupić na nim szczególną uwagę, poznać zasady funkcjonowania, potrzeby i – wychodząc im naprzeciw – zmienić nawyki żywieniowe, a tym samym zapobiec rozwojowi zespołu metabolicznego. Ponadto brak ruchu i wysokoenergetyczna dieta to kolejne czynniki zwiększające ryzyko chorób. W pierwszej kolejności z reguły pojawia się otyłość brzuszna i/lub insulinooporność, a dalej już lawinowo uruchamiają się kolejne schorzenia.

Zespół metaboliczny występuje u mniej niż 6% mężczyzn o prawidłowej masie ciała, natomiast znacznie częściej u mężczyzn z nadwagą czy otyłością (odpowiednio u 22% i 60%). Według badań przeprowadzonych w Polsce dotyczy on około 20% dorosłej populacji, czyli mniej więcej 5,8 miliona rodaków. Częściej występuje też u kobiet niż u mężczyzn. Na świecie problem ten może dotyczyć nawet 33% populacji Stanów Zjednoczonych, 27% populacji Chin, a w Europie od 15% Francuzów do 34% Włochów i Finów. Zespół metaboliczny wiąże się ze zwiększoną częstością występowania cukrzycy, zdarzeń sercowo-naczyniowych i śmiertelności. Według wielu badań dwuipółkrotnie zwiększa ryzyko wystąpienia zawału mięśnia serca, półtora raza groźbę śmiertelności całkowitej i dwukrotny wzrost incydentów sercowo-naczyniowych. O ile zespół metaboliczny diagnozuje się około sześćdziesiątego roku życia, o tyle otyłość brzuszną czy insulinooporność już u nastolatków, więc jeśli w porę nie zostaną wyeliminowane, to diagnoza zespołu metabolicznego może być stawiana nawet o dwadzieścia lat wcześniej.

ANKIETA WSPOMAGAJĄCA WSTĘPNĄ DIAGNOZĘ CHOROBY

✔ Twój obwód pasa w stosunku do obwodu bioder przekracza 1  

✔ Twoje ciśnienie tętnicze przekracza 130/90

✔ Poziom glukozy na czczo przekracza 110

✔ Twoja aktywność fizyczna ogranicza się do 1–2 razy w ciągu tygodnia lub nie ma jej wcale

✔ Jesz nie więcej niż 3 posiłki w nieregularnych odstępach

✔ Twój wskaźnik BMI wynosi >25

✔ Palisz papierosy

✔ Towarzyszy ci uczucie zmęczenia i miewasz spadki energetyczne w ciągu dnia

Jeśli odpowiesz przynajmniej cztery razy „tak”, to może to być przesłanka, by dokładniej się zbadać i skonsultować ze specjalistą, bo mogą to być przejawy zespołu metabolicznego bądź na razie jednej czy dwóch chorób z jego zakresu. Im szybciej padnie diagnoza, tym lepiej dla twojego zdrowia i ogólnej kondycji. Przecież nie chcesz łykać garści lekarstw każdego dnia i ciągle ryzykować pogorszenia swojego stanu fizycznego i psychicznego.

Profil metaboliczny –
zalecane badania z krwi

DIAGNOSTYKA – weź sprawy w swoje ręce

PROFIL METABOLICZNY – JAKIE BADANIA?

Każda osoba posiadająca samochód pamięta, by raz w roku zrobić przegląd techniczny pojazdu. Natomiast całe grono nie widzi potrzeby takiej podobnej diagnostyki w odniesieniu do własnego organizmu. Profilaktyczne badania wykonywane raz w roku często ujawniają stan chorobowy niemalże w zalążku, a tym samym przyspieszają jego eliminację. Dla osób, które mają już pewne dolegliwości czy borykają się z nadwagą bądź otyłością, przydatne jest zbadanie profilu metabolicznego. Jeśli chcesz sprawdzić, czy zespół metaboliczny jeszcze cię nie dotyczy, albo zweryfikować, czy się zaostrza bądź zmniejsza, warto zrobić kilka badań.

1 Glukoza – badanie wskazane w przypadku podejrzenia cukrzycy, zwiększonego pragnienia, omdleń, niepokoju, mroczków przed oczami, wzmożonego oddawania moczu, zwiększonej potliwości, nadciśnienia tętniczego.

Senność, ciągłe zmęczenie, częste oddawanie moczu i omdlenia to pierwsze objawy rozwijającej się cukrzycy. Do jednoznacznego potwierdzenia diagnozy służyć będzie wynik badania glukozy we krwi. Za normę uznaje się wynik w przedziale 70–99 mg/dl. Dwukrotny wynik powyżej 126 mg/dl jest jednoznaczny z cukrzycą. Jeśli badanie wykonamy w dowolnej części dnia, a wynik oznaczenia glukozy przekracza 200 mg/dl, to również mamy do czynienia z cukrzycą.

2 Lipidogram – inaczej profil lipidowy – to badanie, które ma dać obraz tego, jak wygląda nasza gospodarka tłuszczowa. Polega na oznaczeniu czterech podstawowych parametrów: CHOL, HDL, LDL i TG.

Lipidogram to badanie przesiewowe wykorzystywane do oceny ryzyka rozwoju miażdżycy, choroby wieńcowej, udaru mózgu czy zawału serca. Profil lipidowy powinny kontrolować osoby z nadwagą i otyłością, także prowadzące siedzący tryb życia, chorujące na cukrzycę czy przewlekłe choroby nerek oraz genetycznie obciążone hipercholesterolemią i nałogowi palacze. U zdrowego człowieka wynik cholesterolu całkowitego powinien wynosić <200 mg/dl, frakcja LDL cholesterolu <115 mg/dl, trójglicerydy (TG) <150 mg/dl.

3 Leptyna – poziom tego białka produkowanego przez podskórne komórki tkanki tłuszczowej stanowi informację dla mózgu o zasobach energetycznych organizmu i jest proporcjonalny do ilości tkanki tłuszczowej. Oznaczenie poziomu leptyny zaleca się głównie kobietom w celu diagnostyki zaburzeń miesiączkowania i funkcji rozrodczych na tle otyłości. Ponadto może być wskazane u osób otyłych z objawami częstego przewlekłego głodu, a także w celu oceny stanu zdrowia osoby otyłej i znalezienia przyczyny zaburzeń odżywiania. Często stężenie leptyny jest kilkakrotnie większe u osób otyłych niż tych z prawidłową masą ciała. U osób z dużą ilością tkanki tłuszczowej, u których stężenie leptyny przez długi czas jest bardzo duże, mózg staje się na nią oporny, w związku z czym dochodzi do zaburzeń w postaci jeszcze większej otyłości. Nadmierne stężenie leptyny może prowadzić do rozwoju insulinooporności i w konsekwencji – cukrzycy typu 2. W związku z licznymi czynnikami wpływającymi na stężenie leptyny jego norma powinna być każdorazowo ustalana przez laboratorium.

4 Białko całkowite zaleca się zbadać przy chorobach wątroby czy zaburzeniach odżywiania. Normą jest białko całkowite na poziomie 63–79 g/l. Wynik powyżej 80 g/l może wskazywać na odwodnienie organizmu czy przewlekłe stany zapalne. Z kolei wynik poniżej normy świadczy o stanach zapalnych jelit.

5 Białko CRP – jego obecność w organizmie rośnie wraz ze stanem zapalnym, pojawiającym się na skutek uszkodzenia tkanek. CRP jest podwyższone także u osób z otyłością. Komórki tłuszczowe występujące w nadmiarze wydzielają substancje, które nasilają stan zapalny. Stąd u osób otyłych wysokie CRP.

6 Hemoglobina to czerwony barwnik krwi i jednocześnie transporter tlenu w organizmie. Jest podstawowym parametrem do diagnozy niedokrwistości. Analiza poziomu hemoglobiny powinna być uważana za badanie profilaktyczne w ocenie stanu organizmu. Częstym powodem obniżonego poziomu hemoglobiny są niedobory pokarmowe, co może wydawać się dziwne u osób z nadwagą czy otyłością brzuszną. Kiedy stężenie hemoglobiny spada poniżej normy, możemy odczuwać zmęczenie, senność, brak energii, a także problemy z koncentracją czy szumy uszne i zaburzenia widzenia. Normy hemoglobiny dla osoby dorosłej wyglądają następująco: 7,4–9,9 mmol/l (12–16 g/dl) u kobiet, 8,0–11,0 mmol/l (13–18 g/dl) u mężczyzn. Natomiast zawsze powinny być skonsultowane z lekarzem.

7 Kortyzol – znany jako hormon stresu, który wydziela się w dużych ilościach w trudnych sytuacjach. Powoduje on podwyższenie stężenia glukozy we krwi, ponieważ w takich okolicznościach organizm potrzebuje więcej energii. Nadmierna produkcja kortyzolu przyczynia się do otyłości, nadciśnienia tętniczego, osteoporozy oraz upośledzenia tolerancji glukozy. Może prowadzić do insulinooporności i cukrzycy typu 2. Normy kortyzolu w surowicy zależą od pory dnia: w godzinach porannych – od 138 do 690 nmol/l (5–25 µg/dl), a w wieczornych są o połowę niższe.

8 Próby wątrobowe ALT, AST, GGTP, bilirubina – badania te pokazują, w jakiej kondycji jest wątroba. Zbyt wysoki poziom ALAT może oznaczać uszkodzenie gruczołu lub zapalenie wirusowe, natomiast za niski – marskość wątroby lub cholestazę wątrobową. ASPAT, czyli aminotransferaza asparaginianowa, to kolejny enzym uczestniczący w procesie przemian białkowych. Występuje w wątrobie, ale też trzustce, nerkach i mózgu. Aktywność ASPAT powinna mieścić się w normie wynoszącej 5–40 IU/L dla kobiet i mężczyzn. Odchylenia od normy mogą wskazywać na uszkodzenia wątroby. Niewłaściwy poziom enzymu wskazuje na prawdopodobieństwo zapalenia lub niealkoholowego stłuszczenia wątroby, uszkodzenia wątroby lekami albo nowotworu wątroby. Podwyższony poziom GGTP występuje również u osób nadużywających alkoholu. Badanie GGTP także należy do prób wątrobowych. Powinno być niższe od 35 U/l dla kobiet i od 40 U/l dla mężczyzn.

Stężenie bilirubiny, czyli barwnika żółciowego, pozwala na ocenę funkcji wątroby i wykrycia zapaleń lub uszkodzeń powstałych w wyniku zatruć lekami, narkotykami czy grzybami. Podwyższone występuje przy wirusowym zapaleniu wątroby i wrodzonych zaburzeniach wychwytu bilirubiny przez wątrobę. Przewaga bilirubiny sprzężonej stwierdzana jest w blokadzie dróg żółciowych oraz wewnątrzwątrobowym zastoju żółci. Podczas badań diagnostycznych wątroby znaczenie ma poziom bilirubiny sprzężonej oraz bilirubiny niesprzężonej. Stężenie bilirubiny całkowitej we krwi powinno mieścić się w przedziale 0,3–1,2 mg/dl.

9 Kreatynina to produkt przemiany materii. Jest wydalana przez nerki, dlatego jest stosowana jako wskaźnik czynności tego narządu. Prawidłowe wartości mieszczą się w przedziale 0,6–1,3 mg/dl. Wartości wyższe wskazują na pogorszenie czynności wydalniczej nerek.

10 Badanie TSH (oznaczenie tyreotropiny) wykonywane jest w celu oceny stanu metabolicznego tarczycy. TSH to hormon wydzielany przez przysadkę mózgową, a jego stężenie zmienia się w przebiegu ostrych i przewlekłych chorób tarczycy. Wzrost poziomu TSH wiąże się z niedoczynnością tarczycy, a spadek – z nadczynnością. Kiedy występuje otyłość brzuszna, warto monitorować funkcjonowanie tarczycy, gdyż jej niedoczynność sprzyja szybkiemu odkładaniu tkanki tłuszczowej. Zadaniem zdrowej tarczycy jest regulacja tempa podstawowej przemiany materii, zwiększanie termogenezy, regulacja wchłaniania i wykorzystania glukozy przez organizm, zwiększenie rozpadu tłuszczów, a także usprawnienie metabolizmu cholesterolu w wątrobie. W przypadku niedoczynności wszystkie te działania zostają zaburzone.

11 Elektrolity, czyli sód, potas, magnez i wapń oraz chlorki. Ich stężenie świadczy nie tylko o nawodnieniu organizmu, ale też pracy serca, ciśnieniu tętniczym i obrzękach kończyn. Zwiększenie ich stężenia we krwi może świadczyć o niewydolności nerek, niedoborze insuliny, nadczynności przytarczyc, zaburzeń pracy serca. Za spadek stężenia mogą odpowiadać: niedoczynność tarczycy, choroby nerek, zaburzenia odżywiania i niedobór witaminy D. 

12 Homocysteina – ten aminokwas jest potrzebny do poprawnej pracy organizmu, ale jego nadmiar może poważnie uszkodzić naczynia krwionośne i wywołać miażdżycę oraz problemy zakrzepowe. W wielu sytuacjach to właśnie stężenie homocysteiny wiąże się z wystąpieniem zawału serca. Za normę stężenia homocysteiny uważa się 5–15 µmol/l.

13 Witamina D – dokładnie 25(OH)D3. Odpowiedni jej poziom jest ważny nie tylko w kontekście kości, ale też działania układu odpornościowego. Jej stężenie wpływa też na rozwój mózgu i całego układu nerwowego, reguluje poziom ciśnienia tętniczego, a także reguluje funkcje trzustki, włączając wydzielanie insuliny oraz łagodzenie stanów zapalnych skóry. Poziom witaminy D we krwi wyznacza ewentualną jej dawkę w postaci suplementu.

14 Witamina B12 – kontrola jej poziomu powinna być jednym z podstawowych badań. Ważna w kontekście diagnozowania niedokrwistości czy uszkodzenia nerwów, ale też u osób cierpiących na refluks, celiakię, SIBO, afty, wegetarian, wegan czy nadużywających alkoholu. Jej poziom informuje także o pracy wątroby. Niedobory mogą być związane z depresją. Wartości referencyjne to 211–911 pg/ml, chociaż poleca się utrzymać poziom powyżej 400 pg/ml, by wykluczyć wszystkie skutki ewentualnych niedoborów.

15 Kwas foliowy jest niezbędny do prawidłowego rozwoju układu krwiotwórczego i nerwowego. Bierze udział w przemianach aminokwasów. Jego niedobory mogą wpływać na niedokrwistość czy wzrost poziomu homocysteiny. Wartości referencyjne: >5,38 ng/ml.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki