Redaktorka prowadząca

Małgorzata Cebo-Foniok

Konsultacja naukowa

dr inż. Piotr Tyszko-Chmielowiec

Dyrektor Instytutu Drzewa

Korekta

Barbara Cywińska

Hanna Lachowska

Piotr Janas

Projekt graficzny okładki

Małgorzata Cebo-Foniok

na podstawie projektu Arati Devasher, www.aratidevasher.com

Layout

Arati Devasher, www.aratidevasher.com

Tytuł oryginału

The Romantic Language of Flowers

Originally published in English under the title The Romantic Language of Flowers

Copyright © Worth Press Ltd, England, 2012

Text © Gill Davies, Gill Saunders

This publication contains material based on an original work, The Book of Memory,

in which John Luscombe and Grant Luscombe are recognised as the copyright holders.

Wszelkie prawa zastrzeżone.

Żadna część tej publikacji nie może być reprodukowana

ani przekazywana w jakiejkolwiek formie zapisu

bez zgody właściciela praw autorskich.

For the Polish edition

Copyright © 2018 by Wydawnictwo Amber Sp. z o.o.

ISBN 978-83-241-6923-8

Warszawa 2018. Wydanie I

Wydawnictwo AMBER Sp. z o.o.

02-954 Warszawa, ul. Królowej Marysieńki 58

www.wydawnictwoamber.pl

Konwersja do wydania elektronicznego

P.U. OPCJA

Książka ta jest zadedykowana Peggy Vance.

Wydawca składa jej podziękowania za pomoc przy stworzeniu książki, w której botaniczne ilustracje Fanny obinson zostały opublikowane po raz pierwszy: The Country Flowers of a Victorian Lady (Kwiaty wiejskie wiktoriańskiej damy), Apollo Publishing Ltd., 1999.

Wstęp

Ta urzekająca książka zgłębia Mowę Kwiatów (Lingua Flora). Przedstawia zbiór znakomitych XIX-wiecznych akwarel z The Book of Memory (Księgi pamięci), autorstwa Fanny Robinson (1802–1872), malarki amatorki i wielbicielki kwiatów. Jej przepiękne obrazy ujawniają subtelny szyfr zawarty w kwiatach. Patrząc na te akwarele, spróbujmy i my rozszyfrować ich znaczenia i na podstawie opisów XIX-wiecznych znawców mowy kwiatów odkryć, co mówią i jakie uczucia przekazują. A z ich lekkością i wdziękiem będą współgrać słowa poetów i pisarzy, filozofów i artystów, głosy mądrości ludowej i fascynujące ciekawostki o każdym z kwiatów.

Główną część książki uzupełniają obrazy stworzone przez innych XIX-wiecznych artystów i opisy, które odsłaniają wpływ, znaczenie i symbolikę kwiatów na przestrzeni dziejów.

Nie wiadomo dokładnie, jak długo powstawała The Book of Memory. Trwało to wiele lat, ale Fanny jeszcze po czterdziestce pracowała nad wytwornymi interpretacjami artystycznymi – tajemnicą pozostaje, czy miała to być pamiątka, czy podarunek dla nieznanego odbiorcy. Kiedy Fanny tworzyła swoje dzieło, rysowanie i malowanie stanowiły część wykształcenia dziewcząt z klasy średniej, a botanikę uważano za „rozrywkę dla dam”. Właśnie kobiety – i dla kobiet – napisały wiele poradników o kwiatach polnych i roślinach ogrodowych.

Obrazy Fanny uchwyciły cały romantyzm dawno minionej epoki, kiedy to kwiaty były ważnym sposobem rozmowy o miłości czy przyjaźni.

Gorliwe przyzwoitki, zakazy rodziny albo przynależność do służby ściskały żelaznym gorsetem życie emocjonalne tak samo, jak fiszbiny talię! Kwiaty służyły do przekazywania wiadomości w najbardziej czarujący sposób, a gdy urosły do rangi szczegółowo skodyfikowanej mowy kwiatów, stały się pomocą dla zakochanych próbujących okazać uczucie bez przekraczania norm zachowań.

Znaczenia symboliczne od dawna były związane z kwiatami – w religii, heraldyce, malarstwie, literaturze i życiu codziennym. Irys i lilia pojawiają się już we wczesnych obrazach Maryi Dziewicy jako symbol jej czystości. Skojarzenie narcyza z egotyzmem, a hiacynta ze smutkiem wywodzi się z mitologii greckiej. Znaczeniami kwiatów przepojona jest tradycja ludowa, przypowieści biblijne i dzieła Szekspira. Czerwona i biała róża były godłami Anglików walczących w XV-wiecznej Wojnie Dwóch Róż, a w tym samym czasie, w wiekach średnich, ogrody tworzono po to, żeby odzwierciedlić symbolikę kwiatów. Tę praktykę kontynuowano w epoce renesansu i w sztuce religijnej.

We wczesnych latach XVIII wieku na scenę weszła lady Mary Wortley Montague, żona brytyjskiego ambasadora w Konstantynopolu. Przeniknęła do haremu sułtana i odsłoniła turecką tajną mowę kwiatów. Piękne kwiecie od dawna niosło romantyczną symbolikę Wschodu, ale od tamtej chwili przyjaciele i zakochani na Zachodzie zaczęli przesyłać sobie sekretne wiadomości głównie za pomocą kwiatów, a także traw, ziół, drzewek i owoców. Lingua Flora rozwinęła się w bogaty język.

Każdy kwiat miał swoiste znaczenie, podyktowane jego odmianą, kolorem, umiejscowieniem: w butonierkach, wiązankach czy w bukietach. W ten sposób przekazywano zrozumiałe znaki. Osoba, która je nadawała, mogła iść w konkury, odrzucać zalotnika, wyrażać uwielbienie, przyjaźń, zgryzotę lub rozczarowanie. Każdy subtelny odcień uczucia mógł być wyrażony, gdy do precyzyjnego ułożenia (i kolejności) kwiatów dodano zwięzłe detale. Nachylenie kwiecia i to, czy nosiło się je we włosach, w butonierce, czy przypinano jako bukiecik do sukienki, niosło konkretne znaczenia. Bukiet przewiązany wstążką w lewą stronę wskazywał, że kwiaty mówią coś o nadawcy, wstążka zawiązana w prawo oznaczała, że przekaz odnosi się do odbiorcy. Łodyga do góry sugerowała, że intencja jest odwrotna. Usunięcie kolców mówiło, że „na wszystko można mieć nadzieję”, zaś usunięcie liści, że „wszystkiego należy się obawiać”.

Działo się to w czasach, kiedy obfitość kwiatów przystrajała także ubrania, kapelusze, biżuterię, porcelanę i domowe meble. Symbolika stawała się coraz bardziej złożona, więc pisano poradniki – często publikowane anonimowo. Znajdziemy wśród nich Le Language des Fleurs (Mowa kwiatów) autorstwa Charlotte de la Tour, wydany we Francji w 1818 roku. Ogromny sukces odniosło angielskie tłumaczenie z 1834 roku, a w ślad za nim ukazało się wiele tytułów, między innymi Language of Flowers (Mowa kwiatów) Kate Greenaways z 1884 roku. Wielebny Robert Tyas, autor kilku książek botanicznych dla dzieci, opublikował w 1842 roku The Sentiment of Flowers (Nastroje kwiatów) i Language of Flora (Mowa flory), a w 1845 roku The Handbook of the Language and Sentiment of Flowers (Podręcznik języka i nastrojów kwiatów). W 1847 roku ukazał się The Poetical Language of Flowers (Poetycki język kwiatów) Thomasa Millera, a w 1856 roku Illustrated Language of Flowers (Ilustrowany język kwiatów) Anny Christian Burke. W każdej z tych pozycji można znaleźć kwietne porady, zarówno związane z porą roku, jak i nieusystematyzowane, dla tych, którzy chcieli przesłać zawoalowaną wiadomość. Jeśli niektóre znaczenia wydają się dziwne, trzeba pamiętać, że czerpią z oryginalnych źródeł w innych językach (szczególnie z francuskiego), w których nazwy kwiatów przekazują zupełnie inne przesłanie! Co więcej, pruderyjni angielscy tłumacze osłabiali wszelkie znaczenia erotyczne – na przykład sprowadzając „czystą rozkosz” heliotropu do mniej sugestywnego „oddania”.

Mowa kwiatów przetrwała, aczkolwiek czasem odbiorcy nieświadomi są jej szczególnej subtelności i zalet! Świeża pikanteria portretów kwiatów z tej książki i delikatne uczucia w nich zawarte nadal zachwycają, mimo że minęło ponad 100 lat od ich powstania. Oby to dalej trwało – zarówno ze względu na nie same, jak i dlatego, że zatrzymały minione czasy i tak słodko wyrażają fascynujący zbiór uczuć. Od tradycji otomańskich, poprzez wieki średnie, styl Szekspira i francuski romantyzm, symbolika kwiatów ubarwiała nasze życie i dawała natchnienie poetom. A teraz dowiedzmy się czegoś więcej o tej spuściźnie. Jest tyle fascynujących faktów dotyczących kwiatów, uczuć, które one wyrażają i związanych z nimi tradycji. Przed nami wyprawa w głąb bujności natury – zarówno w kwiatach, jak i w naszych sercach.

Miłosna mowa kwiatów:
subtelny szyfr

Bratki i niezapominajki

Bratek (fiołek trójbarwny) i niezapominajka należą do najbardziej znanych symboli w mowie kwiatów. Bratki – po angielsku pansies – po francusku nazywają się pensées (myśli). To skojarzenie rozpowszechniło się już w XVI wieku. W Hamlecie Szekspira obłąkana Ofelia odprawia litanię kwiatów i ziół, których symboliczne znaczenie nie było obce wielu widzom. Zaczyna: „Oto rozmaryn na pamiątkę; proszę cię, luby, pamiętaj; a to bratki, żebyś o mnie myślał”.

Symbolika niezapominajki jest oczywista, ale nazwa pojawiła się w języku angielskim dość późno. Spopularyzował ją Coleridge w poemacie The Keepsake (Pamiątka) z 1802 roku, zainspirowany niemieckimi podaniami ludowymi.

Bratek (fiołek trójbarwny)

Nazwa łacińska: Viola tricolor, Viola wittrockiana.

Znaczenia: myślę o tobie, jest mi wesoło, myśl o mnie, lekko mi na sercu.

Występowanie: ogród.

Kolory: niebieski i wiele innych kolorów, często ze wzorem przedstawiającym „buźkę”.

Ciekawostki

Miododajny kwiat w połączeniu z bratkiem mówią ukochanej osobie: „Myślę o naszej zakazanej miłości”.

Amerykańscy osadnicy uważali, że bukiet bratków albo fiołków przyniesiony wiosną do domu zapewnia dobrobyt.

Niezapominajka

Nazwa łacińska: Myosotis sylvatica, z greckiego „mysie uszko”.

Znaczenia: wierność i nieprzemijająca, prawdziwa miłość, wspomnienia, nie zapomnij o mnie.

Występowanie: podmokłe gleby w pobliżu jezior, rzek i płytka woda.

Kolory: niebieski, fioletoworóżowy i różowy.

Ciekawostki

Niemiecka legenda głosi, że kiedy Bóg nadawał nazwy wszystkim roślinom, jedna z nich krzyknęła: „Nie zapomnij o mnie, o Panie!”, na co Bóg odparł: „To będzie twoje imię”.

W XV wieku uważano, że ci, którzy noszą ten kwiat, nie zostaną zapomniani przez swoich ukochanych. Damy często go nosiły jako symbol nieprzemijającej miłości.

Bratek!
Można patrzeć przez pół dnia na ten kwiat i ułożyć
dwadzieścia fantazyjnych opowieści o miłości i smutku,
które z nim się kojarzą.

Mary Howitt (1799–1888), Anglia

Słodkie niezapominajki,
które rosną dla szczęśliwych kochanków.

Alfred Tennyson (1809–1892)
Anglia, z The Brook (Strumień)

Kwiaty mają wyraz twarzy…
Niektóre jakby się uśmiechały, inne są smutne,
niektóre są melancholijne i nieśmiałe.

Henry Ward Beecher (1813–1887) Stany Zjednoczone,
ze Star Papers: A Discourse of Flowers
(Gwiazdami pisane: Rozmowa kwiatów)

Śnieżyczka przebiśnieg

Przebiśniegi były ulubionymi kwiatami w angielskich ogrodach od czasów elżbietańskich. Jako że są jednymi z nielicznych kwiatów, które kwitną zimą, trudno się dziwić, że stały się symbolem nadziei. Dla niektórych autorów, zwłaszcza dla Roberta Tyasa, oznaczają również pocieszenie, bo obiecują, że nadchodzi wiosna, i dają nam radość, że zima się kończy. Wszak jedną z angielskich nazw tego kwiatu jest snow piercer – przebijający się przez śnieg.

Śnieżyczka przebiśnieg

Nazwa łacińska: Galanthus nivalis.

Znaczenia: przyjaciel w niedoli, pocieszenie i nadzieja.

Występowanie: obszary zalesione.

Kolory: biały z zielonymi plamkami.

Ciekawostki

Moly, tajemnicze, magiczne ziele z Odysei Homera – użyte jako antidotum na trucizny Kirke, bogini magii – było zapewne przebiśniegiem. Roślina istotnie zawiera substancję nazywaną galantaminą (używaną do leczenia choroby Alzheimera), która poprawia pamięć.

Legenda głosi, że kiedy Adama i Ewę wygnano z ciepłego Ogrodu Edenu podczas zimy, anioł przemienił kilka płatków śniegu w kwiaty przebiśniegu, dając tym samym nadzieję, że w końcu przyjdzie wiosna.

Łacińska nazwa galanthus znaczy „mleczny kwiat”.

W nazwie angielskiej przebiśniegu – snowdrop – występuje cząstka „drop”, kojarząca się ze staroangielskim słowem eardrop (współcześnie earring), oznaczającym kolczyk.

Na Matki Boskiej Gromnicznej
przebiśnieg, choć mróz, to wiosna tuż-tuż.

Stara ludowa rymowanka

Niewinny przebiśniegu, śmiały zwiastunie wiosny,
I melancholijny obserwatorze ulotnych lat!

William Wordsworth (1770–1850)
Anglia, z To a Snowdrop (Do przebiśniegu)

Oto stoi tutaj, tak delikatny, tak łatwo go złamać,
a jednak tak silny w swoim młodzieńczym pięknie;
stoi tutaj w białej sukni z zielonymi prążkami.

Hans Christian Andersen (1805–1897)
Dania, z The Snowdrop (Przebiśnieg)

Pierwiosnek i poziomka

Kwiaty na tej akwareli kojarzone są z miłymi wspomnieniami i szczęściem. Większość piszących o mowie kwiatów zgadza się co do tego, że pierwiosnek, tradycyjny symbol wiosny, symbolizuje pierwszą młodość. Jego powszechnie używana nazwa pochodzi z średniowiecznej łaciny, prima rosa, „pierwsza róża” w roku, a także od starofrancuskiego słowa primerose.

Poziomce nadaje się alegoryczne znaczenie doskonałej dobroci. W niektórych książkach sam kwiat poziomki ma dodatkowe znaczenie – przezorność. Skojarzenie poziomki i pojęcia dobroci wynikło prawdopodobnie z delikatnego smaku owocu. Jagody dziko rosnącej poziomki są znacznie mniejsze niż truskawki uprawnej, którą jemy dzisiaj, ale też znacznie słodsze. Spośród wielu rodzajów dzikich owoców, które można było znaleźć, spacerując po wiejskich okolicach, właśnie te były często zbierane przez dzieci.

Pierwiosnek

Nazwa łacińska: Primula vulgaris.

Znaczenia: pierwsza młodość, wieczna miłość, nie mogę żyć bez ciebie i cicha miłość. Czerwone pierwiosnki oznaczają niedającą się umniejszyć zasługę.

Występowanie: przepuszczające światło słoneczne lasy i cieniste żywopłoty.

Kolory: bladożółty, czasem różowy.

Ciekawostki

Pierwiosnek, zwiastun wiosny, był ulubionym kwiatem brytyjskiego premiera Benjamina Disraeliego.

Z liści pierwiosnka można zaparzyć herbatę, a jego wczesne kwiaty są głównym składnikiem wina pierwiosnkowego.

„Pójść ścieżką pierwiosnków” znaczy dążyć do przyjemności, do czego odnosi się w Hamlecie William Szekspir: „Kroczą kwiecistym szlakiem błędów” (the primrose path of dalliance).

Poziomka

Nazwa łacińska: Fragaria vesca.

Znaczenia: doskonała dobroć, doskonałość, przezorność.

Występowanie: w wielu miejscach, na stokach wzgórz, przy ścieżkach i drogach, na łąkach, w młodych lasach i na polanach.

Kolory: biały kwiat, czerwony owoc.

Ciekawostki

Prace wykopaliskowe wskazują na to, że poziomkami raczono się już w epoce kamienia.

Poziomkę leśną zaczęto uprawiać w Persji, potem jej nasiona przeniesiono Jedwabnym Szlakiem do Europy.

Pomaga na trawienie, usuwa osad nazębny i zapobiega artretyzmowi.

Nie ma wątpliwości,
że Bóg mógł stworzyć lepszą jagodę (niż poziomka),
ale nie ma wątpliwości, że Bóg tego nie zrobił.

William Allen Butler (1825–1902)
Stany Zjednoczone

Dzyń, dzyń! Chciałbym być pierwiosnkiem,
jasnym, żółtym pierwiosnkiem
i wyrastać na wiosnę!

William Allingham (1824–1889)
Irlandia, z Wishing (Życzenie)

Pigwowiec, kwiat jabłoni i narcyz (żonkil)

Pigwowiec okazały to dekoracyjny krzew kwitnący na wiosnę, o którym Anna Christian Burke powiedziała, że oznacza pokusę. Jego twarde, cierpkie owoce zawierają więcej witaminy C niż cytryny. Według tradycji oczywiście to jabłoń reprezentuje pokusę, bo Ewa dała Adamowi owoc tego drzewa. Niemniej w XIX wieku kwiat jabłoni wyrażał upodobanie, narcyz zaś symbolizował szacunek. Tylko pisarz Henry Phillips, który często posługiwał się ekscentrycznymi objaśnieniami, uważa, że narcyz oznacza zwodniczą nadzieję.

Pigwowiec okazały

Nazwa łacińska: Chaenomeles speciosa.

Znaczenie: pokusa.

Występowanie: sady z różnymi drzewami owocowymi, przede wszystkim tam, gdzie lato jest długie i gorące, żeby owoce mogły lepiej dojrzewać.

Kolory: szkarłatne kwiaty.

Ciekawostki

Podczas wesel w starożytnej Grecji panna młoda wnosiła pigwę do domu męża jako symbol płodności.

Kiedy w Sławonii (Chorwacja) rodzi się dziecko, sadzony jest krzew pigwy, jako symbol życia, miłości i płodności.

Kwiat jabłoni

Nazwa łacińska: Malus spp.

Znaczenia: przyjdą lepsze czasy, powodzenie, upodobanie.

Występowanie: sady.

Kolory: różowe i białe kwiaty.

Ciekawostki

Pierwsze dzikie jabłonie rosły w górach Azji Środkowej, a jabłonie były prawdopodobnie drzewami owocowymi najwcześniej uprawianymi w Egipcie, Babilonii i w Chinach. Później, w Europie, mnisi sadzili wiele sadów.

Jabłka występują w Biblii (począwszy od Adama i Ewy), w Księdze Manu i w greckich dziełach z IV wieku p.n.e.

Obecnie najwięcej jabłek pochodzi z Chin, dalej są Stany Zjednoczone, Polska, Indie i Turcja.

Narcyz (żonkil)

Nazwa łacińska: Narcissus spp.

Znaczenia: rycerskość, szacunek, respekt, światło słońca, niepewność, nieodwzajemniona miłość i oszustwo.

Występowanie: porośnięte trawą brzegi, tereny leśne.

Kolory: złotożółty i biały, pomarańczowy, różowy, czerwony i zielony.

Ciekawostki

Narcyz jest symbolem chińskiego Nowego Roku (ponoć przynosi duże bogactwo i pomyślny los), jest też walijskim godłem narodowym noszonym w Dniu św. Dawida (1 marca).

Wśród synonimów występuje używany w cockneyu (londyńskiej gwarze) Daffadown Dilly, co oznacza wyjątkowego głuptasa, kojarzonego z Kaczorem Daffym, postacią z kreskówki Warner Brothers.

Starożytni Grecy kojarzyli kwiat z młodzieńczą próżnością, z Narcyzem i jego opętańczym wpatrywaniem się we własne odbicie w sadzawce. Wierzyli, że bogowie zamienili szczątki Narcyza w kwiat.

Myśl jest kwiatem, słowo pączkiem, czyn owocem,
który z nich wyrasta.

Ralph Waldo Emerson (1803–1882), Stany Zjednoczone

Bo często, leżąc w gabinecie,
Gdy melancholia przy mnie gości,
Wspominam sobie owo kwiecie,
I jest to szczęście samotności,
Wtedy, radością wypełnione,
Tańczy me serce, a z nim – one!

William Wordsworth (1770–1850)
Anglia, z Żonkili (przeł. Maciej Froński)

Szczęście to trzymać kwiaty w obu rękach.

Przysłowie japońskie

Koniec wersji demonstracyjnej.