Henryk Sienkiewicz

DWIE DROGI

Wydawnictwo Avia Artis

2020

ISBN: 978-83-8226-019-9

Ta książka elektroniczna została przygotowana dzięki StreetLib Write (http://write.streetlib.com).

I

Miś Rossowski leżał w głębokim fotelu naprzeciw Jana Złotopolskiego, który leżał w drugim fotelu. Miś palił cygaro i puszczał dym na Jasia, a Jaś palił cygaro i puszczał dym na Misia.

 Milczeli. Wreszcie Miś spojrzał posępnie na guziki swych kamaszów i odezwał się:
 — No i cóż będziesz dalej robił?
 — Albo ja wiem.
 Nastała znowu chwila milczenia. Jaś nalał Misiowi szklankę porteru, sam z rezygnacyą pociągnął ze swojej. Widać było pewne zakłopotanie na twarzach obydwóch: zgadłeś, przyszła na nich ciężka chwila.
 — Wiele ci może zostać po zajęciu Złotopola? — spytał znowu Rossowski.
 — Nic.
 — Nic zupełnie?
 — Te trochę gratów.
 Widocznie niedola, o której mówili, miała na imię: ubóstwo. A jednak na pozór nic nie zdawało się go zapowiadać: ubrania na nich były pierwszej mody; fotele, na których siedzieli, aksamitne, mieszkanie umeblowane ze smakiem i dostatkiem; przed nimi stała elegancka zastawa do śniadania. Nic nie brakło, chyba wesołości u rozmawiających.
 — Więc cóż tedy myślisz robić?
 — Mówiłem ci, że nic nie wiem.
 — O! ciężkie czasy, w których nawet ludzie tacy, jak my, muszą sami o sobie myśleć.
 — Ciężkie! — potwierdził Złotopolski.
 — Z Bujnickiemi nie możemy skończyć?
 — Choćby dziś. Matka jest za mną, a panna pewno nie ma nic przeciw.
 — Zatem kończ.
 — Mój drogi, upewniam cię, że mój przyszły papa ma jeszcze więcej długów odemnie.
 — Dlaczegóż się więc starasz o pannę?
 — Bo ją kocham.
 Jaś Złotopolski powiedział to takim tonem, że choć mu było nie do śmiechu, i sam się roześmiał i rozśmieszył Rossowskiego.
 — Doskonały jest ten Jaś! Mów no bez żartów.
 — O czem?
 — O Fanny Bujnickiej.
 — Dobrze. Otóż żenię się z Fanny dla tych samych powodów, dla których nie żenię się z Berlińską.
 — Berlińska ma tylko jedną zaletę.
 — Jaką?
 — Sto tysięcy rubli.
 — Przepraszam cię, dla mnie ma osiemkroć.
 — A to jakim sposobem?
 — Chyba nie wiesz, co powiedział papa Berliński, że jeżeli córce trafi się nieszlachcic, to dostanie sto tysięcy rubli — a jeżeli szlachcic, zwłaszcza taki, jak ja lub ty, to osiemkroć. Ale Berliński ma jeszcze jedną zaletę, o której może nie wiesz.
 — Nie wiem.
 — A no, dziadka hassydę, który do dziś dnia wyprawia pobożne tańce z dziesięciorgiem przykazań na głowie.
 — Oj, to sęk!
 — Fanny ma przynajmniej nazwisko.
 — I brzemię długów papy?
 — I to sęk!
 — Słuchaj, Jasiu! ja ciebie nie rozumiem. Nigdybym się nie ożenił z panną bez nazwiska, ale też nigdy nie wziąłbym nazwiska bez pieniędzy. Berliński ma jedno, Fanny — drugie. Z obiema nie możesz się przecie żenić.
 — Być... albo nie być?
 — Patrzaj! z Szekspira coś zarywasz?
 — Oj, Misiu Rossowski! Misiu Rossowski!
 — Czego chcesz?
 — Naiwny jesteś.
 — Tak twierdzisz?
 — Tak. Uważaj: Fanny, gdyby dziś miała pieniądze, nie poszłaby za mnie dlatego, że ja ich nie mam. Dla Berlińskiej mam przynajmniej nazwisko, Fanny go nie potrzebuje — jej potrzeba pieniędzy.
 — I tobie potrzeba pieniędzy.
 Jaś Złotopolski zanucił:

„Potrzeba nam pieniędzy
„Wenus pieniędzy nie chce dać...

 — Otóż dlatego, szanowny Misiu Rossowski, że Wenus nie chce dać pieniędzy, a my obadwa potrzebujemy, ona zgodzi się wyjść za mnie, a ja zgodziłem się już.
 — Mów dalej, mój drogi... ty czasem bywasz taki dowcipny! zatem pobierzecie się i...?
 — Ja będę żonaty, a ona zamężna.
 — A dalej?
 — Domyśl się, Misiu! Ja nie należę do ludzi, którzy robią coś bez powodu. Fanny wyjdzie dziś za mnie dlatego, że nic nie ma, a ja ożenię się z nią dlatego, że kiedyś coś będzie miała. Rozumiesz teraz, mój panie? Będę miał żonę, jakiej ty przy twoich Rossowcach nigdy nie znajdziesz. Rozumiesz, mój panie?
 — Myślisz o ciotce?
 — Myślę i myślę, że siedzi na dożywociu po swoim mężu, a stryju Fani, zatem to nie może minąć.
 — A jakby to minęło?
 Złotopolski położył rękę na ramieniu Rossowskiego.
 — Przyjacielu! śmierć nikogo nie mija. Kiedy cioci zaśpiewają: „ Dies irae”, to ty, drogi Misiu, zaśpiewasz mi wówczas coś weselszego, np...
 — Pana Tadeusza, jeszcze przedtem nim cioci: „ Dies irae”. Nawet przypomnij sobie nutę, bo ci to będzie potrzebne.
 Złotopolski posmutniał.
 — Yes! Jeżeli mi sprzedadzą Złotopole, to Fanny ani przed, a po śmierci ciotki mnie nie zechce.
 — Yes!
 — Och! gospodarować teraz, to lepiej kamień sobie u szyi uwiązać! — przerwał Złotopolski.
 — Och, gospodarować teraz, to lepiej się nie rodzić!
 — Dawnoś był u siebie, w Złotopolu?
 — Rok temu. A ty w Rossowcach?
 — Rok temu, drogi Jasiu.
 — My to najlepiej rozumiemy, co znaczy gospodarstwo!
 — A tak, właśnie dlatego, że siedzimy w Warszawie.
 — Możemy zatem ocenić, jak małe mamy dochody.
 — Zresztą, z raportów naszych ekonomów...
 — Wiesz, Misiu, my jesteśmy męczennicy!
 — Znosimy to z rezygnącyą: „ noblesse oblige!”
 — Ktoś dzwoni.
 — Niech sobie dzwoni. Jeżeli wierzyciel, nie oddam mu ani grosza; owszem, zabawimy się. Franciszek, puszczać!
 Po chwili Franciszek, lokaj, otworzył drzwi panu adwokatowi Maszko. Był to młody jeszcze człowiek, który pracą doszedł do kawałka chleba i wszystko sobie tylko zawdzięczał. Prócz adwokatury, zajmował się rozmaitemi interesami i miał się dobrze. Ale że pochodził z mieszczan z Przytyka, szukał tedy bardzo naturalnie związków z szlachetną młodzieżą, która go tolerowała, a czasem się nim bawiła. Ale pan Maszko miał zdrowy rozsądek i wolał, żeby tacy ludzie drwili z niego, niż żeby nie mieć znajomości między takiemi ludźmi. Pan Maszko miał nawet rozum, bo oczywiście tacy ludzie oddawali mu w ręce interesa majątkowe, na czem zarabiał; pan Maszko miał nawet charakter, bo oddawał wszelkie możliwe usługi takim ludziom, szukał ich, szczycił się ich znajomością, ale pieniędzy im nie pożyczał.
 — Bonjour! bonjour mes amis — witał pan Maszko, podając ręce obydwom.
 Młodzi ludzie, nie wstając, podali mu dłonie.
 — Ach, Maszko! że też ty nigdy nie nabierzesz manier — rzekł zimno Rossowski. — Ty chyba nie masz w sobie krwi naszej.
 — Naprzód, wiedz o tem — odparł przybyły, — że Maszkowie są tak dobrą szlachtą, jak i wszyscy inni, a powtóre, powiedz mi, w czem moje maniery zasługują na zarzuty?
 — Jak ty rękę podajesz?
 — Jakże mam podawać? Wyciągam dłoń i ściskam rękę tego, z którym się witam.
 — A to jest do najwyższego stopnia mauvais genre.
 — Do najwyższego stopnia! — potwierdził Złotopolski.
 — Przez Boga żywego! co mam robić?
 — Jakto? tego nie wiesz? Nas przecie nie trzeba tego uczyć, my mamy to we krwi.
 — Ależ i ja mam we krwi, zaręczam wam za to; tylko jak nie wiem, no, to nie wiem! Mam we krwi, ale... w zarodku... Każda rzecz potrzebuje się rozwinąć.
 — Wiedz więc o tem, że ręki się nie wyciąga wedle zasad dobrego tonu.
 — Tylko co się robi?
 — Tylko się kurczy.
 — Zmiłuj się, jak ja skurczę rękę i ten, z którym się witam, skurczy ją także, to się nie przywitamy.
 — To się nie przywitacie, ale nie ubliżycie w niczem prawom, przyjętym przez ludzi dobrze wychowanych. Podając rękę, trzyma się dłoń wyprostowaną przy samych piersiach, albo przy samej pasze. Uważasz: ręka powinna być skurczona, dłoń wyprostowana i położona przy samej pasze. A kto chce, niech po nią sięga. Oto jest godne człowieka dobrze wychowanego.
 — A co! zawsze coś we mnie mówiło, żeby tak rękę podawać! Tak, tak! to jest najodpowiedniej. Jasiu, mój drogi! przychodzę do ciebie w pewnym interesie. Ale co ci jest? jakiś smutny jesteś?
 — Mam długów więcej, niż włosów na głowie.
 — O! istotnie, to bardzo nieprzyjemna rzecz.
 — Jaka rada na to?
 — Zapłacić.
 — Skąd wziąć pieniędzy?
 — Sprzedać Złotopole.
 — Chcę to oddawna zrobić, ale skąd kupca?
 Maszko uśmiechnął się.
 — Właśnie z tem do ciebie przychodzę.
 — Wybawicielu!
 — Ludzie, jak my, powinni sobie pomagać! Znajdzie się kupiec.
 — Kto?
 — Niemcy.
 — Jacy?
 — Koloniści.
 — Aa!
 — Ale musisz jechać do Złotopola.
 — Po co?
 — Ułożyć cały interes. Ja pojadę z tobą.
 — I zostanie mi się co, jak sprzedam w ten sposób Złotopole?
 — Mój kochany, Złotopole razem z Kalinowszczyzną, to magnacki majątek; gdyby towarzystwo sprzedało, to nietylko ty nic byś nie dostał, ale jeszcze wierzyciele by spadli. Inna rzecz kolonizacya.
 — Ileż może pozostać?
 — Ze trzykroć — rzekł niby niedbale Maszko. — Zresztą, uważasz, ponieważ to tak dobrze brzmi: Złotopolski na Złotopolu — znajduję więc sposób, żebyś Złotopole sprzedał, a jednak je miał.
 — Niech kto co chce mówi, ten Maszko jest jednakże gentlemanem. Jakże to będzie?
 — Szczerze ci dziękuję. Jestem gentlemanem i dlatego właśnie rozumiem położenie gentlemana, który ma więcej długów, niż włosów na głowie. Złotopole sprzedasz niemcom, a zostawisz sobie dwór, ogród i parę mórg lasu na park. To wszystko będzie się oczywiście zwało: Złotopole.
 — Maszko!
 — Kochany Jasiu! Tak jest i za granicą, prawdziwy szlachcic trudni się polowaniem, ale nie rolą. Złotopole będzie niby twojem pied à terre.
 — Wiesz, Misiu! — zawołał Złotopolski — Maszko jest równy nam pod każdym względem, a jednak, o Misiu! Misiu! między nami i Maszką jest jedna wielka różnica.
 — Jaka?
 — Że Maszko ma głowę, a my jej nie mamy.
 Rossowski odrzekł obojętnie:
 — Kto wie, czy Pan Bóg nie dlatego dał Maszce głowę, żeby nas nie utrudzać zbytnim ciężarem.
 — Jużto tobie musi być lekko, drogi Misiu?
 — I tobie, kochany Jasiu.
 — Ależ, przyjaciele! — zawołał Maszko — nie macie sobie nic do wyrzucenia. Jasiu, pod jednym warunkiem zajmę się twemi interesami.
 — A warunek ten?
 — Dasz nam u siebie, w Złotopolu, obiadek przyjacielski; zaprosisz mnie, Misia, Antosia i kogo chcesz więcej z naszego grona.
 — Doskonały projekt.
 — Zatem pojutrze najdalej jedziemy do Złotopola. Adieu Mich! Farevel John!
 Tu Maszko wziął za kapelusz i ulokowawszy rękę koło pachy, wyciągnął palce w kierunku Misia i Jasia, a zaś Miś i Jaś, ulokowawszy ręce pod swojemi pachami, wyciągnęli palce ku Maszce. Dłonie ich spotkały się ze sobą.
 Gdy Maszko wyszedł, Miś udusił gwałtownie w popielniczce nawpół dopalone cygaro i odezwał się z gniewem:
 — Ambetuje mnie ten Maszko!
 — Przyznaj jednak, że on ma głowę.
 — Właśnie, ta głowa, ten spryt do interesów, ten dar radzenia sobie na świecie, przepraszam cię, ale my tacy nie jesteśmy.
 — Albo to między nami nie ma ludzi z głową?
 — Nie mówię, ale nie do interesów. Wiem, że Władzio ma głowę — mój ojciec miał głowę...
 — A i ty przecie masz talent krasomówczy?
 — Że tam czasem jaki speech powiem.
 — Powiesz na obiadku w Złotopolu. Ej! co tam! niech żyje Maszko i niemcy.
 — Wiesz, Jasiu, co ci powiem?
 — Nie jestem jasnowidzącym, Misiu, zatem nie mogę odgadnąć.
 — Że niemcy chyba mniej jeszcze rozumu od nas mają.
 — Dobrze powiedziane — mais pourquois ça?
 — A bo dają nam gotówkę, a biorą ziemię.
 — Dobrze powiedziane.
 — Ich chyba Pan Bóg na to stworzył, żeby ratowali szlachtę polską, — biorą ziemię, a dają talary; rozumiesz, Jasiu! — talary!
 — I rozumiem i czuję, że będę je posiadał. Nie mów nic o tem u Bujnickich; chcę Fanny zrobić niespodziankę.
 — Dobrze. Adieu!
 — Adieu!

II

Panna Fanny Bujnicka, perła okolicy, „ fleur de Cuyavie", siedziała w salonie z matką i jednym gościem, niejakim panem Maciejem Iwaszkiewiczem, inżynierem. Rozmowa biegała koło niezwykłej i niespodzianej wieści, że Złotopolski ma podobno wyjechać do siebie na wieś.

 Iwaszkiewicz spoglądał na pannę Fanny, a czasem i ona spoglądała na niego, gdyby kto chciał ściślej brać rzeczy, to może i częściej, niż dobry ton pozwala pannie spoglądać na człowieka, który niżej stoi od niej na drabinie socyalnej.
 Bo pan Iwaszkiewicz niżej stał. On był synem profesora, a ona córką obywatela ziemskiego. Któżby chciał porównywać? Ale znali się oddawna. Państwo Bujniccy, chociaż, a raczej dlatego, że mieli majątek ziemski, mieszkali w Warszawie, ojciec Iwaszkiewicza, jako profesor, także w Warszawie i w jednym z Bujnickiemi domu, zatem panna i młodzieniec znali się od małego i ongi, nieraz bywało, bawili się w jednym ogródku.
 Bo pani Bujnicka, chociaż młody Iwaszkiewicz nazywał się Maciuś, i choć był tylko synem profesora, pozwalała się Fani z nim bawić.
 — Moja Faniu — mawiała zwykle — nawet i tacy ludzie, którzy nie mają majątków ziemskich, są, kochanie, naszemi bliźniemi. Pamiętaj o tem, Faniu!
 Bratowa pani Bujnickiej, druga pani Bujnicka, łajała matkę Fani o taką popularność: „Jabym — mówiła — nie pozwoliła bawić się mojej córce z chłopcem, który ma takie trywialne imię, a zresztą bałabym się, żeby dziewczynka nie nasiąkła jakiemi zasadami w złym duchu”.
 — Prawda, moja droga, ale młody Iwaszkiewicz ma bardzo dobry akcent — odpowiadała matka Fanny. — Nie rozumiem, skąd tacy ludzie mogą mieć tak dobry akcent.
 Wiadomo powszechnie, ile u nas dobry akcent może cudów sprawić. Miś Rossowski mawiał nawet, że nie pojmuje, jak uczciwy człowiek może mieć zły akcent.

 Zawdzięczał więc Maciuś francuzczyźnie, że mógł się bawić z panną Franciszką Bujnicką. I bawili się też, bywało, jako dzieci, gwarząc, szczebiocząc, skacząc. Ona biegała naprzód, a on nadążał za jej złotemi lokami, które wiatr w biegu kołysał, i zbierał dla niej to kwiatki, to kamyczki świecące, i co Bóg dał, byle Fania rozweseliła błękitne oczki i powiedziała: „

merci!”
 Płyną lata, jak obłoki po niebieskim przestworzu i w miarę, jak dzieci rosły, coraz milszą zdawała im się wspólna zabawa. Sielanka zmieniłaby się na inny może poemat, gdyby nie interwencya prozy, która pod postacią gospodarza domu, nie dozwoliła Maciusiowi bawić się dłużej z Fanią.
 Poprostu profesor, ojciec Maciusia, nie miał czem płacić za mieszkanie i musiał wyprowadzić się, a pan Bujnicki miał czem płacić i został.
 Płyną lata, jak fale wiślane! Od tego czasu płynęły jedne za drugiemi, i ani Maciuś nie widywał Fani, ani Fania nie widywała Maciusia. I zapomnieli o sobie, jak kazał czas, czyli owe lata — fale.
 Ale los jest miłosierny i zawsze sprawia tak, że ci, co się widywali za rannych lat dzieciństwa, spotykają się i później.
 Przez to oni mogą kochać się dalej, a i powieściopisarz może ciągnąć dalej powieść.
 Nie wiedziała tedy Fania o Maciusiu nic a nic. Ona wyrosła na pannę Fanny Bujnicką, „perłę okolicy”, a on...
 Na wieczorze u hrabstwa W. Fania ujrzała raz między rojem czarnych fraków, białych gorsów, wąsów, bród, breloków, binokli, młodego człowieka, o opalonej twarzy, z czarną brodą, który zaintrygował ją nieco.
 Zaintrygował ją, bo zdawało jej się, że go zna.
 — Kto jest ten pan, taki wysoki? — szepnęła przyjaciółce swej, Mani Rossowskiej.
 — Mania Rossowska przypatrzyła się bacznie młodzieńcowi, pokazywanemu przez Fanię, i odrzekła:
 — To coś nowego.
 — Wiesz, że ja go znam jakoś.
 — Ja go nigdy nie widziałam.
 Proszę wystawić sobie zdziwienie Fani, gdy po chwili nieznajomy przedstawił się jej matce, a potem wraz z synem gospodarza domu zbliżył się ku niej.
 — Mademoiselle! — zawołał syn gospodarza — j’ai l’honneur de vous presenter monsieur Iwaszkiewicz, ingénieur.
 Fania zarumieniła się przeciw wszelkim prawidłom dobrego tonu, który nakazuje obojętność, i nie mogła się wstrzymać od dość głośnego objawu zdziwienia.
 Poczem spojrzała ciekawie na towarzysza lat dziecinnych! Och! zmienił się bardzo! Dawniej był to sobie poczciwy i nieśmiały Maciuś, a teraz siedział koło niej mąż dojrzały, który więcej zdawał się badać ją, niż usiłował bawić. A mówił przytem poważnie; nie odwoływał się do wspomnień z ogródka. Maciuś nie podobał się Fani.
 Ale Fania za to podobała się Maciusiowi. Miała też same złote loki, też same błękitne, wesołe oczy, a obnażone ramiona trzymała tak ślicznie w rąbkach koronek, tiulu i gazy, że jakby dwa gołąbki bliźniacze, zdawały się chcieć ulecieć z tych rąbków, by bujać swobodnie po powietrzu, jak dawniej w ogródku.
 Gdy pierwsze wrażenie minęło, to i Maciuś podobał się więcej Fani. Skończył szkołę centralną w Paryżu, był inżynierem, stał na czele jakiejś fabryki, rozmawiał swobodnie, a co nawet dziwnem zdawało się Fani, że słowa jego, choć równie w dobrym tonie, jak słowa innych panów — miały przecie pewien sens i znaczenie.
 Odtąd widywali się stale.
 A że w księdze wspomnień, którą każdy w mniej więcej głupi sposób zapisuje, najdłużej nie blednieją wspomnienia lat dziecinnych, przeto Iwaszkiewicz bywał u Bujnickich coraz to częściej i Fania wydawała mu się coraz milszą.
 Bywał więc często i kto wie, coby się było stało, gdyby nie to, że o Fanię zaczął się starać Złotopolski.
 Ktokolwiek on tam sobie był ten Iwaszkiewicz, zawsze był to Iwaszkiewicz, nie Złotopolski. Owo papiery jego spadły głęboko w oczach szczególniej pani Bujnickiej. On chodził piechotą, a Złotopolski jeździł powozem; on był fabrykant, czy tam coś, a Złotopolski obywatel wiejski; Złotopolski miał konia wierzchowego, a on nie; Złotopolski miał grooma w obcisłych ineksprymablach z perłowemi guzikami po bokach, a on nie miał grooma w obcisłych ineksprymablach z perłowemi guzikami po bokach.
 — Jednakowoż, dziwna rzecz — mawiała pani Bujnicka — ten Iwaszkiewicz, podobno, ma znaczne dochody; mógłby mieć to wszystko, co ma Złotopolski, a jednak... ale nie! jemu właśnie brak tych instynktów, które w Złotopolskim są wrodzone.
 I proszę też posądzać wielki świat o interesowność. Miło nam stanąć w jego obronie: Pani Bujnicka wiedziała, że Iwaszkiewicz ma nawet większe dochody, niż Złotopolski, a jednak bez wahania oddała pierwszeństwo ostatniemu, i nawet rzekła kiedyś do córki.
 — Faniu, na miłość Boga! nie pozwalaj Iwaszkiewiczowi poufalić się ze sobą.
 Fania podniosła na matkę błękitne oczy.
 — Soyez tranquille chère mère!
 — Ja wiem, że przecie o nim nie myślisz, ale nawet i stosunki zażyłości z takim człowiekiem, to już rzecz trochę kompromitująca.
 Papiery Iwaszkiewicza doszły do minimum.
 Przyjmowano go odtąd tak zimno, że na dobrą sprawę powinien był poprostu pójść do stu... kropek i nie bywać więcej, ale on mimo to bywał, bo każdy człowiek ma jakąś achillesową piętę, a w Iwaszkiewiczu tą piętą był niewymowny pociąg do błękitnych oczów Fani.
 Złotopolski nie uważał go nawet za współzawodnika.
 — Ot, jakiś parvenus, który się wcisnął do gramundu — mawiał o nim.
 „ Gramund” znaczy w ucywilizowanym polskim języku: wielki świat.
 Iwaszkiewicz za to uważał Złotopolskiego za współzawodnika i zapewne dlatego śmiał twierdzić, że brak mu piątej klepki.
 Ale Złotopolski zwyciężał Iwaszkiewicza.
 Zwyciężał przynajmniej dopóty, dopóki wieść się nie rozeszła po gramundzie, że na hipotece Złotopola jest przynajmniej tyle długów, co snopów na jego łanach. Nie jedna matka z wielkiego świata pokręciła wtedy głową.
 — Ten poczciwy i kochany Jaś! — mówiono — z nim podobno bardzo cienko, a to taki miły chłopak i w takim dobrym duchu.
 Taż sama wieść rozniosła się jednocześnie, że Iwaszkiewicz z zarządzającego przeszedł na współwłaściciela fabryki machin.
 Gdy doszło to z kolei i do Bujnickich, matka weszła z poważną twarzą do pokoju córki.
 — Na Złotopolu pełno długów — rzekła.
 — Skąd mama wie?
 — To już każdy wie.
 Panienka milczała zasępiona.
 — Cóż mama każe teraz robić?
 — Złotopolski odprawił, podobno, grooma w obcisłych ineksprymablach z perłowemi guzikami po bokach.
 — Tego już tylko brakowało.
 — To może jeszcze nie prawda. Ale! wiesz, com słyszała?
 — Cóż można było gorszego słyszeć?
 — To już co innego: że Iwaszkiewicz pochodzi ze szlachty... szkockiej.
 — On nawet i nazwisko ma trochę szkockie.
 — No! to znowu... nie! ale familia mogła się przezwać! Przyznaj, Faniu, że ty masz pewien „feblik” do tego Iwaszkiewicza.
 — Jak tam mama uważa.
 — Poczciwe dziecko!
 Papiery Iwaszkiewicza skoczyły nagle w górę.
 Bo też interesa Bujnickich zaczynały iść na dół. Pan Bujnicki, który mieszkał na wsi i który w ciągu mozolnego swego żywota był generalnym dostawcą pani Bujnickiej, ociężał jakoś na starość, czy co? i zaniedbywał się coraz bardziej w dostawach. On mawiał, że nie może nastarczyć, że robi długi. Jakoż trudno mu było nie wierzyć, a raczej łatwo się było przekonać, że robił długi. Pocieszali się tylko tem państwo Bujniccy, że i co do długów nie pozostali za całem obywatelstwem.
 Ale papiery Iwaszkiewicza szły przez to coraz bardziej w górę.
 A kiedy jeszcze gruchnęło między ludźmi, że Złotopolski wyjeżdża do siebie na wieś, co było, jak sądzono, oznaką czegoś niedobrego, papiery inżyniera doszły do maximum.
 I właśnie widzimy go w tej chwili, siedzącego u państwa Bujnickich i rozmawiającego z matką i panną. On spogląda często na „perłę okolicy”, która zdaje się być zamyśloną i poważną.
 — Więc i pan słyszał, że Złotopolski wyjeżdża do siebie na wieś? — pyta pani Bujnicka.
 — Tak — odpowiada inżynier.
 — Ciekawam, co go powoduje?
 — Konieczność zapewne.
 — I prędko będzie z powrotem?
 — Zdaje się, że nieprędko. Mówił mi Maszko, że zaprosił jego i kilku z młodzieży swojej sfery na obiad do Złotopola. Maszko nazwał obiad ten pożegnalnym.
 Pani Bujnicka spogląda niespokojnie na córkę.
 — Być może, że przyjdzie pożegnać się z paniami — mówi inżynier.
 — Może być — odpowiada obojętnie Fania.
 — A kto wie — odpowiada ze znaczącym uśmiechem pani Bujnicka; — może właśnie dlatego, że wyjeżdża, nie przyjdzie. Vous savez... są takie położenia, w których, choć kto wyjeżdża, nie przychodzi jednak...
 Z oczu inżyniera strzelił nagle radosny promień, tembardziej, że zdawało mu się, iż na słowa matki Fania uśmiechnęła się z przymusem, a nawet policzki jej powlekł lekki rumieniec.
 — Dała mu odkosza. Teraz rozumiem wszystko! — pomyślał.
 — Darujcie, moi młodzi państwo, że na chwilę zostawię was samych, ale mam coś powiedzieć służbie. Pardon, monsieur! Faniu, dotrzymaj tu panu towarzystwa.
 Na twarzy Iwaszkiewicza nie było znać, by się obrażał tem, że pani Bujnicka zostawia go samego z Fanią; a pani Bujnicka rzeczywiście wyszła na chwilę i, spotkawszy służącego, rzekła:
 — Jeśli tu przyjdzie pan Złotopolski, powiedz, że przyjmujemy za godzinę.
 Pani Bujnicka nie chciała istotnie, żeby Złotopolski przyszedł przy Iwaszkiewiczu.
 Tymczasem Iwaszkiewicz siedział sam na sam z Fanią w salonie. Milczeli przez chwilę oboje, wreszcie Iwaszkiewicz poruszył się niespokojnie i rzekł:
 — Towarzystwo straci zapewne wiele na wyjeździe pana Złotopolskiego.
 Z kwaśnej miny inżyniera możnaby sądzić, że zapewne chciał powiedzieć coś innego, ale to jakoś tak samo mu się wymówiło.
 — Tak pan sądzi? — spytała Fanny.
 — Ja? o nie, pani! ja myślałem, że może pani tak sądzi?
 — Niech mi pan wierzy, że w tej chwili myślałam zupełnie o czem innem. Ja myślałam o naszym ogródku dziecinnym. Pamięta pan nasz ogródek?
 — Jeżeli kto z nas dwojga go zapomniał, to nie ja.
 Fania śpuściła oczy.
 — I nie ja... także...
 — Pani! — rzekł Iwaszkiewicz — dziękuję z całego serca za te słowa. Ja nie trwonię ich nigdy napróżno i nie przypuszczam, żebyś i pani mówiła je bez poczucia prawdy.
 — Czy ja panu co złego kiedy zrobiłam, że pan mnie sądzi tak surowo?
 — Ja?
 — Wiem — mówiła dalej ze smutkiem w głosie. — Pan przy swoim rozumie uważa mnie za próżną i popsutą dziewczynę światową, pan nie wierzy, że ja mogę coś szczerze mówić, a jednak...
 W niebieskich oczach Fanny błysnęło coś nakształt łez.
 — A jednak mam jeszcze kilka kwiatków zasuszonych z naszego ogródka... ale ja jestem próżna i popsuta dziewczyna światowa? ja nie umiem pamiętać? Prawda?
 — Nie, pani, to ja nie śmiałem się spodziewać, że pani pamięta?
 — I dlatego nie spytał pan nigdy o to?
 — Dlatego. Bałem się spytać, bo nadto ceniłem te wspomnienia. Tak jest, bałem się, byś pani nie rozwiała ich jednym obojętnym uśmiechem.
 — Mój Boże! Tyle mówią o pańskiej energii, a pan taki nieśmiały. Czy to tylko ze mną?
 — Tylko z panią.
 — A przecież my się znamy od tych czasów, kiedy jeszcze pan mi mówił... jak to tu teraz nawet powiedzieć?... kiedy pan mi mówił: „Faniu”.
 — O, pani! jeśli to żarty, to złe żarty...
 — Jakie przystoją zepsutej, światowej dziewczynie? Ha, jeżeli tak, to dajmy temu pokój. Może pan woli o czem innem mówić. Otóż i mama przychodzi! Dużo pan ma zajęcia w swojej fabryce?
 Pani Bujnicka weszła tymczasem do pokoju i, rzuciwszy przenikliwym wzrokiem na Fanię, spytała łaskawie:
 — O czem-że to państwo rozprawiacie? o fabryce?
 — Tak; łaskawa pani! właśnie mówiliśmy o fabryce.
 — Musi to jednak być panu przykro siedzieć od rana do wieczora między robotnikami?
 — Nie, pani.
 — A jednak są to ludzie bez wychowania; wystawiam sobie, jak straszne muszą mieć maniery.
 Iwaszkiewicz uśmiechnął się.
 — Przy młotach i ogniskach, buchających skrami, mają wcale odpowiednie.
 — Trudno jednakże podobać sobie w takich zajęciach.
 — Ja tam miłuję je z całej duszy. Przyczem (tu oczy Iwaszkiewicza ożywiły się) robię teraz wielką próbę, która jeżeli się uda...
 — Przyniesie panu wielkie dochody?
 — To może nie. Jest to rzecz inna. Pragnę usunąć wszystkich ludzi obcych z fabryki, a mieć robotników swoich, tuziemców. Przez to mam nadzieję wszczepiać powoli między nas zamiłowanie przemysłu. A u nas potrzeba podnosić przemysł.
 — Jednak słyszałam bardzo dystyngowanych ludzi, mówiących, że przemysł nie zgadza się z naszym charakterem.
 — Często i dystyngowani ludzie mówią absurda.
 — Tak pan sądzi?
 — Szczerze tak sądzę. Nie przeczę, że z natury kraju, rola zawsze będzie stanowiła główne zajęcie większości, ale i gospodarstwo rolne nie powinno ograniczać się produkcyą surowych materyałów; ono albo musi stać się przemysłowem... albo wyjść z naszych rąk.
 — Mówiono mi, że gospodarstwo przemysłowe potrzebuje znacznych kapitałów.
 — Bez kwestyi.
 — Skądże ich wziąć?
 — Z rozumnej pracy, której więcej nam jeszcze brak, niż kapitałów.

III

TEKST DOSTĘPNY W PEŁNEJ WERSJI

IV

TEKST DOSTĘPNY W PEŁNEJ WERSJI

V

TEKST DOSTĘPNY W PEŁNEJ WERSJI

VI

TEKST DOSTĘPNY W PEŁNEJ WERSJI

VII

TEKST DOSTĘPNY W PEŁNEJ WERSJI

VIII

TEKST DOSTĘPNY W PEŁNEJ WERSJI

IX

TEKST DOSTĘPNY W PEŁNEJ WERSJI

X

TEKST DOSTĘPNY W PEŁNEJ WERSJI

Podziękowania

Wydawnictwo Avia Artis dziękuje serdecznie wszystkim ludziom zaangażowanym w powstanie tej książki.

*****

Henryk Sienkiewicz

DWIE DROGI

Projekt okładki: Avia Artis

W projekcie okładki wykorzystano portret Henryka Sienkiewicza.

Autor: Kazimierz Mordasewicz

Wszystkie prawa do tego wydania zastrzeżone.

©Wydawnictwo Avia Artis

2020