Johann Wolfgang Goethe

FAUST

Wydawnictwo Avia Artis

2022

ISBN: 978-83-8226-716-7

Ta książka elektroniczna została przygotowana dzięki StreetLib Write (https://writeapp.io).

DEDYKACJA

Znów, duchy zwiewne, przychodzicie do mnie, zjawione smętnym oczom przed latami.
Do marzeń dawnych serce lgnie niezłomnie, zatrzymać pragnie was i odejść z wami.

O, przybywajcie! niech was wyogromnię, zjawy stłoczone za mgłą i mrokami; gromado cicha, wonią opowita — młodzieńczym czarem drżąca pierś zakwita.

Radosna przeszłość spromienia się jaśniej, umiłowane cienie idą w gości;
jakby z zamierzchłej i przebrzmiałej baśni mży pieśń przyjaźni i pierwszej miłości;

i ból powraca — wskrzesza z skarg i waśni błędne rozstaje, życia zawiłości,
niesie imiona tych, co w szczęsnej chwili złudą zmamieni dom mój opuścili.

Wy, którym pierwsze wyśpiewałem pieśni,
o, duchy dobre, dalszych nie słyszycie; kędyż jesteście, bracia i rówieśni?
w echu pobrzmiewa zapomniane życie. Cierpienie moje już się nie rozwieśni, czymże nieznani? cóż po ich zachwycie? kogóż śpiew skrzepi? jakich mam słuchaczy? zmarłych jedynie, jedynie tułaczy.

Tęskność zbudzona do lotu się zrywa
ku onej cichej powagi krainie;
śpiew mój szelestem błędnym się wygrywa jak wiatr, co struny potrąci i minie,

a w mężnym sercu słodycz wschodzi tkliwa, drżenie mnie zmaga — łza po licach płynie... tak teraźniejszość gubi się, szarzeje,

co przeminęło, prawdziwie istnieje.

ROZMOWA WSTĘPNA W TEATRZE

DYREKTOR, POETA, WESOŁEK.

DYREKTOR

Pomóżcie, druhowie moi,
w ciężkim kłopocie i biedzie, bardzo mnie to niepokoi,
czy się impreza powiedzie... Dziś pragnę tłumom dogodzić, co żyją i żyć pozwalają — czymś im to trzeba nagrodzić,

a na zabawę czekają.
Kulisy kazałem ustawić,
lecz jakaż sztuka dziś wzruszy? publiczność łaknie się bawić;
brwi wznosi, oczy bałuszy;
ja wiem, jak zdobyć jej serce!
— lecz właśnie jestem w rozterce —
bo choć się na sztuce nie znają — straszliwie dużo czytają.
Co począć, by olśnić nowością
i myśl znaczniejszą przemycić —?
by przypodobać się gościom,
nauczyć, zniewolić, zachwycić —?
Boć przecie radość to duża,
gdy tak się cisną do sali
jak potok wezbrany, jak burza —
tłum biegnie — tłum rośnie — tłum wali; gdy już o czwartej się garnie,
biletów żąda przy kasie,
jak w czasie głodu — piekarnie
szturmem zdobywa i pcha się.
Lecz któż tu mocen w potrzebie —?
któż oczaruje tych wielu?
Dziś apeluję do ciebie,
poeto, mój przyjacielu!

POETA

O, nie mów! Nie wspominajże mi tłumu, przed którym duch ucieka jak najdalej; nie chcę jaskrawizn, stłoczonego szumu, co w topiel ciągnie na kształt chytrej fali. Raczej mnie prowadź, kędy cichość nieba jak modry bławat zakwita radością,

gdzie prócz łask bożych niczego nie trzeba sercu, co żyje przyjaźnią, miłością.
Ach! wszystkie głębie, wszystkie uczuć cuda, o czymśmy sobie półszeptem mówili

i pełni lęku, czyli czyn się uda —
ginie w przemocy rozkrzyczanej chwili. Często latami hartują się dzieła,
zanim dojrzeją do pełnej wzniosłości. Błyskotka ledwie zalśni, już zginęła. dzieło rzetelne wskrześnie w potomności.

WESOŁEK

Bodaj się asan wraz z tym słowem schował! Wyobraź sobie, gdybym ja tak prawił
wciąż o przyszłości — któż by baraszkował? Tłum chce się bawić — z kimże by się bawił? Chłop z wiary zawsze się na świecie przyda istnienie jego warte coś — bez sporu —

kto swe dowcipy jak szelągi wyda wszystkim — nikomu nie spsowa humoru; na rozszerzenie wpływu bardzo łasy, pragnie ogarnąć jak najszersze masy. Odważny w karty gra! więc do roboty!

z fantazją łączcie wszystkie pokrewieństwa: rozum, rozwagę, namiętność, tęsknoty — lecz najważniejsza rzecz: dużo błazeństwa!

DYREKTOR

Najpierwsza, mniemam, rzecz — to ruch na scenie! Ludzie chcą patrzeć — widzieć chcą najchętniej. Gdy się im nadmiar przed oczy nażenie
tak, że to zdziwi, olśni, roznamiętni —

toś, bracie, wygrał już na całej linii,
kochać cię będą i nikt nie obwini.
Na tłum trza tłumem działać! Juści wtedy każdy sobie wybierze z rozrzutności onej,
co mu dogadza — no i nie masz biedy;
do domu wraca widz zadowolony.
Dajecie sztukę — krajcież w kawałeczki — bigosu trzeba dzisiaj publiczności;
robota łatwa, przyjęcie bez sprzeczki.
Cóż —? — sztukę dawać bez skrótów, w całości? to mrzonki! pomylone obowiązki!
tak czy tak, tłum ją rozskubie na kąski.

POETA

Miast dobrego rzemiosła dajecie partactwa! nie dojdziecie do ładu z rzetelnym artystą! Moi szczwani panowie, z waszego matactwa już zasadę robicie, widzę, oczywistą.

DYREKTOR

Ten zarzut mnie wcale nie boli: sprawnie znać musi narzędzie, kto sprostać pragnie swej roli
i przypodobać się wszędzie. Publiczność to glina przecie, glina niezwykle miękka — niechże ją twarda ręka

nazbyt gwałtownie nie gniecie!
Dla kogóż, poeci, piszecie?!
Jednego nuda tu wiedzie,
drugi po sutym obiedzie
przychodzi; trzeci, niestety,
przed chwilą czytał gazety.
Jak na redutę roztargnione roje schodzą się — siadają rzędami; panie na pokaz przywdziewają stroje i grają... bez gaży z nami.

Zaklęci w poezji koliska,
czyż was co komplet obchodzi?
radzę wam, spójrzcie no z bliska,
co zacz ten widz, wasz dobrodziej!
gbur obojętny, co pełen pustoty
myśli o dziewkach, liczy w kartach tuzy; wartoż to, głupcze, dla takiej hołoty nadobne trudzić Muzy?
Radzę wam — dawać, dawać z siebie dużo, wtedy jedynie nie chybicie celu;

niech się nadmiarem ludziska odurzą —
choć bardzo trudno zadowolić wielu —
— Cóż to? Czy cię co boli? Czyliś zachwycony?

POETA

Nie będzie nigdy między nami zgody!
bo dla poety to najwyższe prawo:
prawo człowieka dane od przyrody — niesfrymarczone jest i nie zabawą!
Czymże, odpowiedz, wszystkie serca wzrusza? czymże żywioły do posłuchu zmusza?

czyż nie harmonii to tajemna praca,
co z serca idzie, do serca powraca?
Kiedy natura przędzę nieskończoną
tak obojętnie zwija na wrzeciono,
gdy żywioł wszelki rozbrzmiewa niestrojnie, skłócony z sobą i we wiecznej wojnie — czyjaż go godzi ożywcza potęga

i rytmem spina, i w melodie sprzęga?
kto każdy szczegół w wielką pieśń sprzymierza, która akordem wspaniałym uderza?
kto namiętności rozpętuje burze?
kto zachodzącej każe skrzyć purpurze?
i kto kwiatami najwonniejszej wiosny
stroi kochanej gościniec miłosny?
Kto liście niepozorne splata w wieniec trwały
dla zasług przerozmaitych, dla wieczystej chwały? Kto bogów zabezpiecza i godzi w wszechświecie —? Potęga człowieczeństwa zaklęta w poecie.

WESOŁEK

Właśnie! niechaj ci służy ta potęga wzniosła,
chciej do poetyckiego użyć ją rzemiosła;
niechajże dzieło twoje ma romansu postać —
ów przypadek poznania, ową chęć, by zostać;
więzy coraz ciaśniejsze, już serce w niewodzie,
szczęście świeci, to gaśnie w zwątpieniu, w niezgodzie — zachwyt, zachwyt bez granic! — potem ból i żałość — ani się nie spostrzeżesz — już jest przygód całość.

O — takie nam wyczaruj, panie, widowisko!
Do zjawisk życia podejdź i sprawnie, i blisko!
Mało kto, żyjąc, z życia zdaje sobie sprawę;
gdziekolwiek je ułapisz, wszędzie jest ciekawe.
Stwórz obrazy jaskrawe, prostoty niewiele,
iskra prawdy wśród myłek niech błyszczy w twym dziele; taki napój najlepszy — świat się nim odświeży.

Tedy się zbierze zacnej świetny kwiat młodzieży, wpatrzy się w sztukę twoją jakby w objawienie, melancholią upoi czułe swe sumienie;
każdy się z tym czy z owym zapozna i wzruszy, I usłyszy wyraźnie, co mu grało w duszy.

O śmiech i łzy rzęsiste łatwo u tej rzeszy,
która uwielbia polot, ułudą się cieszy; dojrzałemu dogodzić to duże trudności;
ten, co dojrzewa, zawsze pełen jest wdzięczności.

POETA

Więc wróć mi młode lata moje,
gdy duch się jeszcze w pąku krył,
a pieśni nieprzebrane roje
skrzyły jak złoty, gwiezdny pył;
świat we mgle tonął popielatej,
kwiat każdy wieścił nowy cud,
w dolinie rwałem w naręcz kwiaty;
nie miałem nic — wszystkiego w bród: bo żądzę prawdy, rozkosz złud.
Wróć mi kipiący, młody war,
szczęścia bolesne niepokoje,
nienawiść i miłości czar,
o, wróć mi młode lata moje!

WESOŁEK

Przyjacielu! — młodości potrzebne ci wdzięki, gdy się potyczka zdarzy wyogniona,
lub gdy najmilsze dziewczynki
na szyję twoją zarzucą ramiona,

kiedy podczas wyścigów lśni na mety krańcu nagroda niezbyt łatwa zwycięskiego wianka,
lub kiedy po zawrotnym i gwałtownym tańcu resztę nocy trza przepić do białego ranka.
Lecz waszym obowiązkiem, mężowie stateczni,
z odwagą, z wdziękiem w struny uderzyć znajome! do wytkniętego celu zdążajcie bezpieczni, chociażby przez pomyłki wielkie czy znikome;

nikt was za to nie zgani, a każdy pochwali. Starość nas nie zdziecinnia, jak to się wydaje, jeno nas dziećmi jeszcze małymi zastaje.

DYREKTOR

Dość już, dość już słów, zamętów — przejść do czynów nam się godzi!
— oni pełni komplementów —
a mnie o pożytek chodzi!

Cóż pomogą nam nastroje?
na cóż się to wszystko przyda? Kto poety przywdział zbroje, niech poezji rozkaz wyda. Wiecie, czego nam potrzeba: trunek warzyć krzepki, mocny! dzisiaj głodnym trzeba chleba — dzień jutrzejszy bezowocny.
Trza skorzystać z sposobności, zdecydować, chwycić z siłą — potem droga się wymości,
rzecz potoczy się aż miło.
Wiecie — dziś na każdej scenie eksperyment — głupio, serio — rozkaz mody miejcie w cenie, ruszyć całą maszynerią!
księżyc, słońce, niebo, chmury, roje gwiazd! niech skrzą i mrużą! wody, ognie, skały, góry.

zwierz i ptaki — byle dużo!
Oby nas scena pochopnie kręgiem wszechstworzeń urzekła, a wy nią spieszcie roztropnie

z nieba przez ziemię do piekła.

TRAGEDII CZĘŚĆ PIERWSZA

PROLOG W NIEBIE

PAN; Zastępy niebieskie; Archaniołowie: RAFAŁ, GABRIEL, MICHAŁ; MEFISTOFELES,

RAFAŁ

W melodii bratnich sfer wszechświata gra słońce pieśń wieczyście młodą, torem znaczonym w skrach wylata
i drży jak burza nad pogodą.

Cud niepojęty darzy mocą,
zachwyt z serc naszych wypromienia: dzieła rąk bożych tak się złocą
dziś — jak za pierwszych dni stworzenia.

GABRIEL

W przelocie wartkim niepojęcie
mknie świat — w urodzie niepoznanej — i w przemian utajonym święcie
dzień z nocą splata na przemiany.
Pieni się morze w fal zalewie,
szturmem zdobywa skalny brzeg,
lądy i morza w burzy gniewie
gna w wieczną dal, sferyczny bieg.

MICHAŁ

Wichrzą się burze — naprzód — dalej
z morza na turnie — z turni w morza — aż się wykuje z rąk kowali
łańcuch wiążący przestworza.
Żarzą się zgliszcza! — Z błyskawicy wyrasta gromem ognia słup!
lecz Twoi, Panie, posłannicy
czczą cichy przelot Twoich stóp.

RAZEM

Cud niepojęty darzy mocą,
zachwyt z serc naszych wypromienia; dzieła rąk bożych tak się złocą
dziś — jak za pierwszych dni stworzenia.

MEFISTOFELES

Panie, władnący dniem i mrokiem
raczyłeś zejść przed nieba próg —
patrzysz łaskawym na mnie okiem —
przeto tu staję w gronie Twoich sług.
Nie umiem splatać słów górnie i grzecznie
— niechże niebiańska szydzi ze mnie brać — rozśmieszyłbym cię patosem bezsprzecznie,
gdybyś się, Panie, nie oduczył śmiać.
Gwiazdami, bezkresami włada myśl Twa boska;
nie znam się na tym; jedno wiem: człowiek się troska! Ten mały bożek ziemi w życia błędnym kole

pcha swój ciężar w jednakim, upartym mozole;

rzekłeś: złudę światła mu dam, niechaj go krzepi. — wierzaj, Panie, bez tego byłoby mu lepiej — rozumem złudę nazwał, spaczył ten dar Boży — w rezultacie jak zwierzę żyje, bodaj gorzej. Wybacz, Panie łaskawy, lecz tak mi się zdaje — podobien człowiek wielce do świerszcza, co wstaje na wydłużonych nóżkach — skacze i rzępoli,

i brzęczy skargą zrzędną o tym, co go boli
— i więcej — ! — gdybyż w trawie siedział! — aleć oto podnosi się — skok w górę! — nosem zarył w błoto!

PAN

Oskarżać jeno umiesz, nic więcej, Mefiście, pełne niesnaski są twe słowa —

MEFISTOFELES

Rzeczywiście,
nie taję, Panie, bardzo źle ludziom na ziemi

i nierad ich uwodzę sztuczkami diablemi —
i tak się sami z dnia na dzień grążą w szarugę.

PAN

Znasz ty Fausta?

MEFISTOFELES

Doktora?

PAN

Tak! Mojego sługę!

MEFISTOFELES

Przedziwnie on Ci służy! Myślą nieodgadłą! Nieczłowieczy jest jego napitek i jadło.
Rozterka gna go w otchłań, spokój ducha płoszy, pożądań obłąkanych zalewa go fala,

z nieba pożąda skrzących gwiazd — z ziemi — rozkoszy, w tej zamieszce od Ciebie czucia swe oddala;
jego serce znękane ciągłą wrzawą boju
zapomniało, co miłość i błękit spokoju.

PAN

W tej służbie jego opacznej, w tej myśli jego opornej, pomocą podam mu rękę, światło wykrzeszę w pomroce: każde drzewo w ogrodzie zna ogrodnik przezorny
i dokładnie wie, jakie i kiedy wyda owoce.

MEFISTOFELES

O zakład idę — utracisz go, Panie! daj zezwolenie, a ja go w otchłanie zawiodę zgrabnie i niespostrzeżenie.

PAN

Dopóki żyje na ziemi, wódź go na pokuszenie —
z błędem jest ożenione wszelkie człowiecze dążenie.

MEFISTOFELES

Dzięki Ci, Panie, bo umarłym ciszy
staram się nie zakłócać, do grobów nie złażę; jestem jak kot, co zdechłej nie dotyka myszy — słowem — lubię zażywne kształty, pulchne twarze.

PAN

Zezwalam. Czyń, co ci dogadza,
z Faustowym duchem; od źródeł światłości
niechaj odciąga po przewrotna władza
i wywłóczy po drogach pustki i nicości,
lecz bacz, iż pycha we wstyd się przeradza,
gdy stwierdzić musi, że człek szlachetny prawdziwie po omacku odnajdzie drogę swą szczęśliwie.

MEFISTOFELES

Więc parol! doskonale! raz dwa się uwinę!
ot, po prostu wygraną już w zanadrzu noszę;
na cztery strony świata szczęśliwą godzinę zwycięstwa tryumfalną fanfarą ogłoszę — ! Wtedy pozwolisz, Panie, aby ten zuchwalec proch ze stóp moich lizał jak mój kum: padalec.

PAN

Przychylność moja ciebie zabezpiecza,
nienawiść jej nie zgasi ani nie umniejszy;
z rzeszy przekornej, co wiecznie zaprzecza — sowizdrzał ostatecznie jeszcze najznośniejszy. Czynność ludzkiego ducha zbyt łatwo wiotczeje — baczę, aby w lenistwie gnuśnym nie osłabła, przeto podsycam wolę, podżegam nadzieje niepokojącym towarzystwem diabla.
Lecz wy, synowie światłości,
zapłońcie pięknem, radością!
wiążcie więzami miłości
serca z wszechświata miłością!
Kędy niestałość się mieni
w wahaniu w rozliczne strony,
lećcie obliczem zwróceni,
stałej udzielcie obrony.

Zamyka się niebo. archaniołowie znikają.

MEFISTOFELES

sam

Lubię staruszka czasem i jestem ostrożny,
by nie czynić niczego, co nazbyt Go zraża; przecież to bardzo miło, gdy pan tak wielmożny z chudopachołkiem za pan brat przygwarza.

POCZYNA SIĘ TRAGEDIA

TEKST DOSTĘPNY W PEŁNEJ WERSJI.

TRAGEDII CZĘŚĆ DRUGA

AKT I

TEKST DOSTĘPNY W PEŁNEJ WERSJI.

AKT II

TEKST DOSTĘPNY W PEŁNEJ WERSJI.

AKT III

TEKST DOSTĘPNY W PEŁNEJ WERSJI.

AKT IV

TEKST DOSTĘPNY W PEŁNEJ WERSJI.

AKT V

TEKST DOSTĘPNY W PEŁNEJ WERSJI.

POŻEGNANIE

TEKST DOSTĘPNY W PEŁNEJ WERSJI.

Podziękowania

Wydawnictwo Avia Artis dziękuje serdecznie wszystkim ludziom zaangażowanym w powstanie tej książki.

*****

Johann Wolfgang Goethe

FAUST

Tłumaczenie

Emil Zegadłowicz

Projekt okładki: Avia Artis

W projekcie okładki wykorzystano portret Johanna Wolfganga Goethego.

Autor: Joseph Karl Stieler

Wszystkie prawa do tego wydania zastrzeżone.

© Wydawnictwo Avia Artis

2022