[Głos w Naszej dyskusji o kino-teatrze na łamach miesięcznika „Pod Znakiem Marii”]

Brat mój w swych poglądach na sposoby zwalczania złego filmu przyjmuje bojkot za jedną z podrzędnych metod walki, a uważa, że przede wszystkim trzeba stworzyć katolicki świat filmu, a potem dopiero myśleć o naprawie stosunków w tej dziedzinie[1]. W tym celu mamy zmobilizować naszych aktorów, operatorów, reżyserów oraz zainteresować i pobudzić do inicjatywy katolicki kapitał. Z tym, że musimy stworzyć katolicki świat filmu, zgadzam się, ale uważam, że tylko przez bojkot możemy tego dopiąć i że bojkot musi się stać naszą główną metodą w walce ze złym filmem. A dlaczego, postaram się wytłumaczyć. Każdy z nas dobrze wie o tym, że prawie sto procent filmów wyświetlanych w naszych kinach to filmy angielskie, amerykańskie lub francuskie. Wytwórnie tych filmów znajdują się przeważnie w rękach żydowskich, o czym świadczą najlepiej takie nazwiska jak: Fox Mayer, Goldwyn itd. Absurdem więc byłoby oczekiwać od tych wytwórni filmów, które stałyby na jakim takim poziomie moralnym. W tej chwili dyktatorami świata filmowego są ludzie wrodzy Kościołowi i katolicyzmowi, i w całej pełni wykorzystują w tej walce atut, jakim jest w dobie obecnej film. Zagadnienie złego filmu musi być dlatego rozwiązane jak najprędzej, a rozwiązanie to nastąpi wtedy, gdy całe społeczeństwo katolickie powstrzyma się od uczęszczania na złe filmy. Na to się przecież zdobyć możemy i zdobyć powinniśmy się. Postępując solidarnie, doprowadzimy do tego, że właściciele kin, licząc się z publicznością katolicką, będą zmuszeni do wyświetlania filmów dobrych, które przyniosą nam prawdziwe korzyści. A wtedy, chociaż nie zmienimy oblicza filmu ogólnoświatowego, to jednak zamkniemy dostęp złych filmów do Polski i podniesiemy produkcję filmu dobrego. Gdy zaś osiągniemy spopularyzowanie dobrego filmu wśród publiczności, droga do prawdziwie katolickiego świata filmu będzie otwarta.

[„Pod Znakiem Marii” 1936/1937, nr 8 (maj 1937), s. 180–181]

Poezja jadalna czy niejadalna

„...zawsze będę przeciw tym, którzy żądają, aby sztuka była «jadalna, jak sztukamięs», prosta, poczciwa i dostępna. W samej nazwie tej sprawy «sztuka» już istnieje założenie czegoś nieprostego, lecz właśnie kunsztownego, skomplikowanego...” (J. Czechowicz)[2].

„...czytelnik prosty nie chce zagadek i łamigłówek, wymaga od poezji przede wszystkim prostoty, będącej głównym warunkiem Wielkości, Piękna i Prawdy – warunkiem decydującym o wartości i nieśmiertelności każdego dzieła sztuki w ogóle...” (Maria Koszyc)[3].

Dwa zdania o sztuce. Dwa twierdzenia, których słuszność, tak z jednej, jak i z drugiej strony, jest uzasadniona.

Pierwszy głos to nie głos jednego poety, to jest opinia o sztuce całego młodego pokolenia poetów i krytyków występujących pod nazwą awangardy. Głos drugi można (z pełną odpowiedzialnością) uznać za credo grupy poetów i krytyków, którzy mają przylepioną etykietkę „skamandrytów”.

Awangarda szturmuje parnas poetycki i, trzeba przyznać, szturmuje z powodzeniem.

Skamandryci powiedzieli już swe ostatnie słowo. Przeżyli już czasy swej świetności. Może ktoś powiedzieć: „Ależ nasi najwięksi, sztandarowi poeci, którzy cieszą się największą popularnością w społeczeństwie (obecnie!), to skamandryci. Tuwim, Lechoń, Słonimski, Wierzyński, z młodszych: Karpiński, Bąk, Sowiński, Jastrun, a także Gałczyński, który też wychował się na «chlebie skamandryckim», to nazwiska, które mówią same za siebie”.

A jednak! Tamci (starsi) już zamilkli. „Młodzież” zaś skamandrycka nie zdobyła sobie tylu zwolenników ani takiej popularności, jak jej poprzednicy. Ze starej gwardii Skamandra „funkcjonuje” jeszcze Kazimierz Wierzyński. Jednak poeta radości życia, odkąd znieśmiertelniał, tak się zmienił!...

Epigoni Skamandra wiodą żywot anemiczny. Nazwa „starzejących się młodzieńców” dana im przez Czechowicza jest jakby syntezą ich charakterystyki. Grupa Skamandra, którą „z polityczna” nazwać można grupą konserwatywną, cierpi na uwiąd starczy. To, że dotąd jest aktualna wraz z programem, to zasługa jej dawnych sukcesów, to echo potężnego niegdyś krzyku. Mimo tego poezja skamandrycka posiada więcej zwolenników i wielbicieli (często naśladowców) niż awangarda. Jest bardziej powszechna.

(O ile naturalnie w ogóle można mówić o powszechności poezji w Polsce). Przyczyny tego powodzenia leżą właśnie w prostocie i realizmie tej poezji, w jej „jadalności”. Jeśli podzielimy społeczeństwo kulturalne na dwie kategorie: „szczytów i dołów” (szczyty to sami twórcy i krytycy, doły to konsumenci ich twórczości – czytelnicy), to dojdziemy do wniosku, że skamandryci łatwiej mogą się rozgościć wśród „dołów”. Przyboś powiedział: „U nas prosty człowiek nie czyta poezji”. Prosty człowiek! Nawet przy najlepszych chęciach nie można mówić o konsumowaniu poezji przez szerokie masy, chłopskie i robotnicze (mimo złudzeń poetów proletariatu, którym się zdaje, że ich utwory są czytane pod stodołami lub przy warsztacie rzemieślnika), bo procent analfabetów i półanalfabetów wśród mas jest tak wysoki, że podobne zestawienie byłoby groteskowe. Przybosiowy „prosty człowiek” – to jest polski inteligent. I jeśli z tego punktu spojrzymy na twierdzenie Przybosia, to ono nie wyda się nam zupełnie słuszne. Owszem, „prosty człowiek” nie czyta poezji „awangardowej”, to prawda, czyta (o ile czyta) poezję skamandrytów i poezję Młodej Polski (na przykład Kasprowicza, Staffa)[4]. Innymi słowy, miast kroczyć w jednym szeregu ze zdobywczą awangardą, czytelnik polski „cofa się”. Założenia bowiem poetyckie awangardy i sama twórczość na tych założeniach oparta napawają strachem umysł przeciętnego inteligenta. Szyfry czy jakieś „słowa na wolności”, które często są zrozumiałe tylko dla samego twórcy i grupki jego „wyznawców”, są zagadką dla prostego czytelnika. Wiele zamętu wprowadzają „detaliści” awangardy. „Detalistami” nazwał Brzękowski liczne rzesze młodych poetów, którzy naśladują twórczość swoich „rabbi”[5]. Ci „detaliści” nie zawsze interpretują ze szczęściem założenia awangardy. Uważają oni metaforę nie za środek poetycki, ale za cel. Naśladując swych mistrzów, stwarzają na ich modłę utwory pozbawione cech indywidualizmu twórczego. Często w swym zapale „metaforotwórczym” popadają w przesadę, tworząc różne cudeńka i dziwolągi, dla których istnieje uczona nazwa „hipertrofia (przerost) metafory”. Poezja ich nie jest niejadalna, jest wręcz niestrawna.

Przeciętny inteligent poza swą pracą zawodową nie uznaje myślenia. Oddaje się z lubością kontemplacji kulinarnej. Poeci awangardy nie piszą dla Murzynów i może nie wiedzą nawet o typie „inteligentnego białego Murzyna”. Ach, to lenistwo umysłowe! Nie chcemy nic dać z siebie. Chcemy jeść pieczeń, ale ognia rozpalić nam się nie chce, bo to sprawia kłopot. Awangarda i jej poezja żądają od nas współdziałania. Czytelnikowi przypada w udziale nie tylko rola odbiorcy, ale i współtwórcy. Czechowicz tak pisze o czytelniku: „Czytelnik, współtwórca dodatkowy dzieła, nie jest taki bierny, jak się wydaje. On to w szeregi liter, symbolizujące wiersz, wlewa dech ożywczy, jak Stworzyciel w glinę”[6].

Reasumując: obecnie konsumenci poezji popierają przede wszystkim poezję jadalną. Z twierdzenia tego nie należy jednak wyciągać błędnych wniosków. Awangarda rezygnując chwilowo z popularności wśród mas inteligencji, rezygnuje ze zwycięstwa na krótką metę. Ale przyszłość przyniesie nowej poezji całkowite zwycięstwo.

[„Czerwone Tarcze” 1939, nr 8 (kwiecień 1939), s. 8]

Praktykantom poetyckim

I. Matoł chce zostać poetą. Chce i nie może (z powodów odeń niezależnych). Chcąc ulżyć doli matołów, przytoczę receptę na pisanie wierszy, niech z niej korzystają ku chwale rodowego nazwiska i ku zadowoleniu „Cioć” i babek. Przepis: Pierwej usiądź, a po tym pisz. Przedziel kartkę czystego (papieru!) kreską na dwoje. Na jednej połowie pisz wyrazy rymowane, na przykład „cielę”, „ziele”, „miele”, „wesele”. Po drugiej stronie kreski tekst, który należy do wyrazów dorobić. Rezultat:

krowa i cielę

jadły ziele

które się miele

na nasze wesele

(„Zitentia Poetica” – z 1 kwietnia 1939 roku)

Przy tym uważaj, aby w wierszu do ukochanej nie było rymów ordynaryjnych, na przykład: „spodnie, płodnie, głodnie”. Natomiast używaj: „serce – kobierce, wiosna – radosna, dzieci – słońce świeci, bzy – łzy”. Za dobroć przepisu ręczę.

II. Droga (życia) grafomana jest gorzka i ciernista. Nikt go nie rozumie. Grafoman krytykuje Mickiewicza, Tuwima, Przybosia i Czechowicza. Wierzy, że jest od nich zdolniejszy. A jednak pozostaje w cieniu. Niech będzie sławny! Niech zostanie uwieńczony laurem!! Niech korzysta z moich rad!!! Przepis: Weź dużo różnych wyrazów i pomieszaj z sobą. Dodaj do tej mieszaniny tuzin kropek, pół tuzina wykrzykników i pół tuzina pytajników. Wiersz pisząc, zaczynaj z małej litery. Pisząc, masz uważać na to, aby wiersz był bez sensu i niezrozumiały. Wtedy tylko za wielkiego poetę cię uznają. Używaj dużo przenośni tego rodzaju: „centryfuga natchnień”, „półmisek radości”, „sztuciec warg” itp., one to splendoru tworom dodają[7]! Cudów dokonasz! Na przykład:

Na raut, pójdź, sprzęgnąć macierzankę wiosła –

Stawem wsłuchania.

(przykład z dwutygodnika „Młody Nurt” – przyp. autora).

[„Czerwone Tarcze” 1939, nr 8 (kwiecień 1939), s. 16; w rubryce „Zabawy”]

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy

[1] Zob. J. Różewicz, [głos w:] Nasza dyskusja o kino-teatrze, „Pod Znakiem Marii” 1936/1937, nr 6, s. 136. Młody autor, wówczas uczeń ósmej klasy Gimnazjum im. Feliksa Fabianiego w Radomsku, pisał m.in.: „Uważam, że bojkot nie jest najlepszym środkiem walki ze złym, jakie sieje kino. Bojkot to zazwyczaj bierny opór, wyczekiwanie; bojkot to forma walki przynosząca szkodę nie tylko bojkotowanemu, ale i bojkotującemu. Uważam, że nie należy się ograniczać do bojkotu, ale należy przede wszystkim stworzyć katolicki świat filmu”.

[2] J. Czechowicz, „Z mojego warsztatu literackiego”, „Czas” 1938, nr 105 (przedruk w: tenże, Wyobraźnia stwarzająca. Szkice literackie, wstęp, wybór i oprac. T. Kłak, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1972, s. 114–121).

[3] Maria Koszyc-Szołajska (1900–1943) – krytyczka literacka, ostatnia partnerka życiowa Emila Zegadłowicza. Niestety źródła cytatu nie udało się odnaleźć.

[4] W latach poprzedzających II wojnę światową Przyboś wielokrotnie wypowiadał się na temat społecznej roli literatury (zob. m.in.: „Ze stanowiska «Zwrotnicy»”, „Głos Literacki” 1928, nr 21; „Poezja uspołeczniona”, „Głos Literacki” 1929, nr 2; „Poezja proletariacka w praktyce”, „Głos Poranny” 1932, nr 300; „W sprawie poezji proletariackiej”, „Nowe Pismo” 1933, nr 35). W ostatnim z wymienionych artykułów pisał: „Trzeba bowiem jeszcze raz stwierdzić [...]: albo poezja, albo TUR. Nie znaczy to bynajmniej, że nowa poezja nie może służyć idei socjalistycznej (wręcz przeciwnie!), znaczy to tylko, że poezja awangardy, poezja o najwyższym poziomie, nie może być w dzisiejszych warunkach dla prostego człowieka dostępna. [...] Nie łudźmy się: poezja awangardy nie może być dzisiaj poezją dla mas. Proletariat, klasa upośledzona, odepchnięta została w ustroju kapitalistycznym od konsumpcji dóbr także estetycznych, jakże więc wymagać od robotnika, żeby się wzruszał szczytowymi osiągnięciami formy poetyckiej?” (cyt. za: J. Przyboś, Pisma rozproszone, red. nauk. A. Kwiatkowska, J. Grądziel-Wójcik, J. Borowczyk, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2019, s. 105–106).

[5] Zob. J. Brzękowski, „Detaliści literatury”, „Apel” (dodatek do „Kuriera Porannego”) 1937, nr 137, s. 1 (przedruk: tenże, Szkice literackie i artystyczne 1925–1970, wybrał, opracował i wstępem poprzedził A.K. Waśkiewicz, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1978, s. 110–113).

[6] J. Czechowicz, „W blasku czystości. O poezji Jerzego Zagórskiego”, „Apel” 1938, nr 21 (przedruk: tenże, Wyobraźnia stwarzająca..., dz. cyt., s. 217–220).

[7] Nawiązanie do tez artykułu Stanisława Czernika „Półmisek radości albo centerfuga natchnień” („Kurier Literacko-Naukowy” 1934, nr 2 [dodatek do „Ilustrowanego Kuriera Codziennego” 1934, nr 7], s. 8–9), traktującego o nadużywaniu przez poetów „metafor rzeczownikowych” („jesieninowskich”). Czernik dyskutuje przede wszystkim z poetami Awangardy Krakowskiej i ich naśladowcami, szczególną uwagę poświęcając tym konstrukcjom metaforycznym, które ironicznie nazywa „spożywczo-restauracyjnymi”.

Książki Tadeusza Różewicza
w Biurze Literackim

POEZJE

nauka chodzenia (2007)

Kup kota w worku (work in progress) (2008)

Historia pięciu wierszy (2011)

to i owo (2012)

Znikanie (2015)

Ostatnia wolność (2015, 2021)

Credo (2020)

Wiersze odzyskane (2021)

PROZA

Wycieczka do muzeum (2010)

DRAMAT

Kartoteka: reprint (2011)

ROZMOWY

Wbrew sobie (2011)

SZKICE

Margines, ale... (2010)

Dorzecze Różewicza (2011)

Teksty odzyskane (2022)

SZKICE 21

TADEUSZ RÓŻEWICZ Teksty odzyskane

ZEBRAŁ, UŁOŻYŁ, PRZYPISAMI I POSŁOWIEM OPATRZYŁ • Przemysław Dakowicz

ZDJĘCIE NA OKŁADCE • Adam Hawałej

PRACE REDAKCYJNE PRZY KSIĄŻCE • Joanna Mueller i Izabela Poniatowska

KOREKTA • Joanna Mueller

PROJEKT OKŁADKI, WKLEJKI, SKŁAD I TYPOGRAFIA • Artur Burszta

Za udzielenie zgody na przedruk tekstów Tadeusza Różewicza wydawca dziękuje redakcjom wszystkich pism, szczególnie zaś: „Akantu”, Dużego Formatu”, „Gazety Wyborczej”, „Głosu Ludu”, „Kwartalnika Artystycznego”, „Newsweeka”, „Notatnika Teatralnego”, „Nowych Książek”, „Odry”, „Przeglądu”, „Przekroju”, „Tygodnika Powszechnego”, „Znaku”

© Copyright by Wiesława Różewicz, 2022
© Copyright by Adam Hawałej, 2022
© Copyright by Biuro Literackie, 2022

BIURO LITERACKIE

poczta@biuroliterackie.pl

www.biuroliterackie.pl

ISBN 978-83-67249-76-8

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury

KONWERSJA: eLitera s.c.