Opieka redakcyjna:

Beata Dobrzyniecka

Redaktor prowadzący:

Agnieszka Gortat

Korekta:

Monika Bronowicz-Hossain
Wioleta Żyłowska
Kinga Kosiba
Agata Czaplarska

Opracowanie graficzne i skład:

Marzena Jeziak

Projekt okładki:

Aleksandra Sobieraj

© Copyright by Krystyna Jarocka 2020

© Copyright by Borgis 2020

Wszelkie prawa zastrzeżone

Wydanie I

Warszawa 2020

ISBN: 978-83-62993-67-3

Wydawca:

Borgis Sp. z o.o.
ul. Ekologiczna 8 lok. 103
02-798 Warszawa
tel. +48 (22) 648 12 44
wydawnictwo@borgis.pl
www.borgis.pl
www.facebook.com/borgis.wydawnictwo
www.instagram.com/wydawnictwoborgis

Druk:

Sowa Sp. z o.o.

1

Dzisiaj myśli, patrząc na krzyżowania szyn w dole, biegnące gdzieś w dal, rozchodzące się za miastem w różne strony, że ten czas odległy był czasem najwspanialszym, najlepszym w ich życiu, jakie przyszło im przeżywać. Może dlatego tak jej się wydaje, że byli wówczas młodzi, pełni wiary w przyszłość i każdy dzień wypełniony był treścią. Dzisiaj, kiedy podeptane zostały wszystkie święte zasady społecznego współżycia, wydrwione funkcjonujące kiedyś etyczne ramy, poza które nikt nie odważyłby się wychylać, teraz zastąpione barbarzyńską anarchią, która bez żenady głosi, że wszystko jest dopuszczalne, że wolność jednostki jest nieograniczona wolnością innych, i że w związku z tym ma prawo podeptać wszystko, co stoi na jej drodze, że kłamstwo dla osiągnięcia własnych celów jest słuszne, a nawet nieodzowne, że rzucanie na kogoś kalumnii jest dozwolone, bo bezkarne, tamten miniony czas wydaje się czasem mitycznym. Komunistyczną biblię, mającą w sobie jeszcze jaką taką przyzwoitość, zastąpiono Księciem Machiavellego i poglądy te stały się natychmiast sztandarem tłuszczy, która już bez żenady wykpiwa wszystko, co dla innych jest wartością najwyższą. Natomiast im, którzy egzystencję swoją opierali na tradycji i odwiecznej kulturze, funkcjonującej nawet w czasach zniewolenia, teraz przerażonym światem, który nastał, któremu się z dojmującym smutkiem i ze wstrętem przyglądają oczyma w sieci zmarszczek, świat miniony jawi się w pamięci jako pełnia życia, dla której warto było się poświęcać, dla której warto było nawet złożyć własny byt w ofierze. Dlatego czują bliższe więzi z pokoleniem Kolumbów i Żołnierzy Wyklętych niż z własnymi dziećmi i wnukami. Dla nich patriotyzm nie jest rzeczą wstydliwą, a historia – niepotrzebnym nudziarstwem. Toteż ten tragiczny czas zniewolenia, w którym z wypiekami na twarzy czytali ukradkiem Miłosza, przejmowali heroizm jego poezji, zdawał im się okazją do udowodnienia własnego stosunku do ojczyzny.

Kiedy wybuchły zamieszki w '68 roku, nie wszyscy byli zorientowani, o co tak naprawdę chodzi. Maria akurat przeżywała swoją pierwszą miłość i tylko troska o ukochanego kazała jej poczuć się związaną ze swoim cieniem. Przysłuchiwała się przemawiającym na wiecach studenckich tylko dlatego, by czuć się bliżej niego. Daleka od toczących się spraw, była szczęśliwa, mogąc mu powiedzieć, że była tam również. Wiadomość o zdjęciu Dziadów ze sceny lotem błyskawicy dotarła do miasta i zelektryzowała środowisko. W blasku latarni ulicznych, ściśnięta w tłumie studentów słuchała emisariusza z Warszawy. Nad nimi pod czarnym, rozgwieżdżonym niebem przetoczyła się historia i tam przez moment Maria zespoliła się z tym tłumem, poczuła się jego cząstką, a jej własne sprawy zmalały jakby i zostały odsunięte na dalszy plan. Patrzyła z podziwem na kolegów, którzy rozumieli o tyle więcej niż ona sama. Byli to ci wtajemniczeni, a ona stanowiła tło, tło oczywiście aprobujące sprawę, bo jakże: szwanku doznały literatura i sztuka.

Gdzieś tam uśmierzała rozruchy milicja, gdzieś tam zostały przez nią rozpędzone wykłady i dokonano kilku aresztowań. Maria, obracając się w gorącej atmosferze protestu, czuła, że nie jest nawet trybikiem. Tylko z racji tego, że jest studentką, obraca się wśród nich – tych, których odwagę podziwia – jest jednakże zaledwie widzem.

Kiedy szła na wiec, kiedy krzyczała razem z innymi hasła, kiedy nocami słuchała wraz z innymi zachodnich radiostacji, przepełniało ją uczucie podniecenia i radości. Ale było to nieuświadomione uczucie rozbrykanego dziecka, któremu wszystko wolno; uczucie podniecenia towarzyszącego dobrej zabawie, ponieważ nie wiedziała nic zgoła, nie rozumiała powagi chwili, nie odczuła tragizmu ich osamotnienia.

Dopiero 10 marca, kiedy zebrali się pod akademikiem i koledzy w biało-czerwonych opaskach jęli rozdawać transparenty i szturmówki, poczuła jakby niepokój. Ustawili się ósemkami, jedno obok drugiego, i – sama nie wiedząc, jakim cudem znalazła się w pierwszym szeregu, ściskając mocno drzewce chorągwi – starała się nabrać otuchy. Ciekawość brała górę nad niepokojem.

– Władze pozwoliły nam wziąć udział w wiecu robotników, ale mamy tam dojść w kolumnie marszowej. – Tak ich poinformowali przywódcy.

Szli więc. Ktoś w środku kolumny zaintonował Międzynarodówkę. Podchwycono ochoczo. Szli jak na majówkę, wytyczoną przez władze trasą. Kiedy doszli do wąskiej ulicy, zmuszeni jeszcze bardziej ścieśnić szeregi, znaleźli się jakby w gardzieli, z jednej strony mając wysoki mur, który odgradzał hotel garnizonowy, a z drugiej żelazne ogrodzenie ogrodów należących do dominikanów. Śpiew umilkł jakby zdmuchnięty wiatrem. Maria podniosła oczy. U wylotu gardzieli stali ramię przy ramieniu milicjanci w hełmach, z psami krótko trzymanymi na smyczach i otwartymi kaburami pistoletów.

Pierwszy szereg stanął jak wryty, natomiast następne napierały nań, chcąc zaspokoić ciekawość lub pchnąć tych, co wstrzymywali pochód. W jednej chwili w kolumnie zapanowało zamieszanie. Jedni poczęli się cofać, inni przeć do przodu, jeszcze inni próbowali zaprowadzić gorączkowymi rozkazami porządek. Okrzyki stać, cofać się i spokój przelatywały nad kolumną niczym powiewy wichru, który targał szeregami to w tę, to w ową stronę. Ciężki krok uzbrojonych milicjantów, strasznych w swym rynsztunku niczym z jakiegoś koszmarnego, doskonale znanego Marii filmu czy snu, wybijał złowróżbny i niezachwiany w swej stanowczości takt. Czuła na sobie napierające ramiona towarzyszy, słyszała krótkie, nerwowe śmiechy w dalszych szeregach i głębokie oddechy obok. Szara kostka bruku dyszała oczekiwaniem i nabierała w jej oczach, nagle oszalałych strachem, groteskowych wybrzuszeń i pobrzmień złowieszczych kroków. Zresztą panowała głucha cisza. W tej ciszy, nabrzmiałej wyzwaniem jak chmura, padł rozkaz ze strony tamtych:

– Rozejść się!

Chwila wahania w tłumie tak wyczuwalna, jakby grupę stanowił jeden człowiek, i nagle protestujący głos:

– Panowie, mamy pozwolenie! – I zaraz dalsze usiłowania wyjaśnień; w garści papier od władz: – Kolumna marszowa.

– Co jest?

– Nieporozumienie.

– Hasła.

– Chcemy porozmawiać.

I ten sam głos jak nieubłagany mechanizm chwili:

– Rozejść się! – I jeszcze: – W tył! Marsz! Rozejść się!

Maria, pchnięta gwałtownie w przód i pociągnięta jakby tym samym ruchem w głąb szeregów, zapamiętała mgnieniem powieki obraz zaciętych, gruborysych twarzy, złowrogich oczu pod hełmami, które rozpętały w niej bezrozumne, zwierzęce przerażenie. Teraz już popychana przez tłum, tłamszona i szarpana przez niewiadome ręce uciekała wraz z innymi potykającym się truchtem na nierównej kostce bruku. Zmieszany tłum dobiegł, rycząc ze strachu, śmiejąc się histerycznie i rzucając za siebie obelgi, do ulicy Libelta, gdzie rozpierzchł się drobnymi grupkami i dążył już spokojniejszym krokiem na miejsce niedawnej zbiórki.

Tu, w miarę jak przybywały coraz to nowsze, rozpędzone w niedawnym pochodzie grupy, zgromadzenie ogarniała diaboliczna wesołość. Śmiano się, opowiadano z humorem niedawne przeżycia; niektórzy bardziej zacięci podsycali oburzenie. Jednakże wesołość stawała się coraz bardziej powszechna. Była w zenicie, gdy u wylotu ulicy równoległej do tej, na której stali, przedzieleni jedynie szerokim pasem zieleni, za drzewami ukazała się kolumna robotników. Otoczeni szpalerem mężczyzn z opaskami ORMO, szli w milczeniu pracownicy z Cegielskiego. Wracali z wiecu. I wówczas ktoś z grupy zgromadzonych przed akademikiem studentów krzyknął w ich stronę:

– Robotnicy z nami!

Tamci jednak przechodzili wolno, długą kolumną, w milczeniu.

Tłum studentów, jakby ogarnięty nagłą gorączką, cisnął się bezładnie na brzegu chodnika.

– Robotnicy z nami! – To był już krzyk całego tłumu.

I głos przewodnika:

– Wysłuchajcie nas!

Kolumna przechodziła nadal w milczeniu. Ten i ów jednak pokazał w stronę zgromadzonych studentów pogardliwy gest, kreśląc kółko na czole.

Wówczas jakby niedawna wesołość i późniejsza żarliwość przerodziły się w rozpaczliwą chęć porozumienia, wytłumaczenia czegoś i histerycznego pośpiechu. Okrzyki, pragnące zatrzymać toczący się obojętnie jak walec marsz, stawały się wołaniem nagle uświadomionej niemocy. W tej chwili tłum studentów był o krok od zbiorowej histerii.

Jak spod ziemi pojawiła się milicja. I wówczas Maria doznała uczucia niezachwianej słuszności swego miejsca tutaj, gdy pozbawiona strachu, pełna straceńczej odwagi wrzeszczała wraz z innymi:

– Nie pozwólcie nas bić! – Odciągała powalonych milicyjnymi pałkami kolegów w głąb szeregów i wołała znów i znów bez woli zaprzestania: – Nie pozwólcie nas bić!

Widziała przez łzy, jak co niektórzy z kolumny przystawali i wznosili ręce w geście jakby powitania czy groźby, jak szeregi za nimi mąciły się i łamały, jak ormowcy popychali w plecy, ciągnęli za barki tych opornych czy ciekawskich i zmuszali do nieprzerwanego marszu dalej. Niknąca z wolna za drzewami kolumna była jakby widomym znakiem doznanej klęski i teraz już wypierani przez milicję, spychani i bici, krzyczeli, skandowali jednym, nabrzmiałym rozpaczą głosem:

– Ge-sta-po! Ge-sta-po! Ge-sta-po!

A potem, kiedy poranionym grupkom opadły emocje, doszła ich wieść o masakrze na Winogradach. Przynieśli ją koledzy z Politechniki. Plecy kilku z nich poorane były razami pałek. Całą noc dziewczyny zmieniały im opatrunki i dopiero teraz do Marii, gdy wyżymała mokre ścierki nad umywalką i płukała je z resztek zsiadłego mleka i krwi, dotarła świadomość, że zryw ich był zrywem osamotnionej grupy i że nie pójdzie za nimi nikt, i że ślady na plecach jej kolegów są daremne, i pomyślała sobie jeszcze, że to, co w codziennym życiu było niezauważalne, nagle jakby zostało odsłonięte i serce jej spuchło od nabrzmiałego żalu do tamtych, co przechodzili, milcząc, i do tych, co zamknęli się w domach, i do siebie, że nic dotąd nie rozumiała i coś zostało jej przez to odjęte, i nagle po raz pierwszy słowo ojczyzna napełniło się dla niej znaczeniem o posmaku bolesnej, a zarazem tkliwej goryczy.

I dlatego 13 marca poszła również na wiec, ale już nie jak na majówkę.

Pod pomnikiem Mickiewicza zebrały się tłumy jak nigdy przedtem. Była to pora powrotu ludzi z pracy i pomimo dżdżystego dnia coraz więcej przechodniów zatrzymywało się na chodnikach. Atmosfera też stała się inna. Nie widać było już tej żywiołowej radości, co w pierwszych dniach; wśród ludzi czuło się zdecydowanie, ale i coś, co mimo tłumów, mimo zainteresowania, jakie obudzono, nadawało już sprawie piętno przegranej. Informator przekazał zebranym wiadomości o okupowaniu Politechniki Warszawskiej, o wypadkach we Wrocławiu i innych miastach. Słuchano go w milczeniu. Dało się odczuć, że niewiele już mają do zrobienia. Pozostał tylko protest. Pozostawieni sami sobie, stali się wyobcowani ze społeczeństwa, a jeśli ono darzyło nawet sympatią ich dążenia, to nie miało to wielkiego znaczenia. Cele były nieosiągalne. Nieosiągalne choćby dlatego, że stanowiły w życiu ową nadbudowę, o którą nie ruszy się do walki mas. Nikt, kto ma co jeść, nie pójdzie walczyć o więcej. Zbyt droga jego sercu jest stabilizacja. To, że więziono ducha narodu, że tłamszono rozwój literatury, to dla normalnych zjadaczy chleba było za mało, by rzucić na szalę los własny i rodziny, pozwolić zachwiać swoją egzystencją.

Tylko wolni szaleńcy byli zdolni wyjść wówczas na ulicę. Wyjść i złożyć z siebie ofiarę za kulturę narodową. Dlatego ten wiec był już wiecem ludzi przegranych. I wtedy, gdy zajechały ciężarówki, gdy plac wypełnił się mundurami ormowców i milicji, gdy ludzi począł dusić dym petard i gazów łzawiących, a strumienie wody z armatek walić ich z nóg, zdarzenie to zakończyło się tym nieodzownym akcentem przemocy, którym zakończyć się miało, aby utrwalić się w pamięci znaczącym wykrzyknikiem, bo inaczej rozpełzłoby się w naporze przyszłych dni i rozwiało w mgle niepamięci. Władza więc oddała tym zgromadzonym raczej przysługę, choć cele miała całkiem inne.

Dopiero następnego dnia Maria dowiedziała się o aresztowaniu Romana.

2

Nagły żarliwy zwrot Marii w stronę wiary miał niewątpliwie podłoże osobistych zmartwień. Nieprzygotowana w swoim niedoświadczeniu na propagandę, jaka się rozpętała po wystąpieniach marcowych, sama nie wiedziała, czy była narzędziem w rękach syjonistów, czy też gorącą obrończynią tych wartości narodowych, za które i teraz gotowa była się poświęcić. Tyle że z fali potępienia, która zalała prasę, telewizję i radio, z fali potępienia, która objęła również i jej najbliższych, niezdolnych przebaczyć jej dobrowolnej rezygnacji ze studiów, wyłaniać poczęła się dla niej nowa prawda, której gorycz, zaprawiona sarkazmem, podszeptywała nieustannie pytanie: Czy było warto?

Jedno miało wartość niezaprzeczalną. To miłość jej i Romana. Te wypadki marcowe i jego uwięzienie włożyły na nią jakby nakaz kochania go. Jej poprzednie przywiązanie miało jeszcze w sobie akt woli zachowania własnej odrębności, poniechania kompromisów w przyszłości, jeśli takie zdarzyć się mogą; tego całego balastu obwarowań, co pozawala na zachowanie własnej osobowości. Obecnie odrzuciła to wszystko. Nakazem chwili przedzierzgnęła swoje uczucie w psie oddanie i pierwszym tego krokiem było rzucenie studiów, w wyniku czego zawisła w próżni.

Kiedy rankiem po podjęciu decyzji wróciła do akademika i wyciągnęła swoją starą walizkę, dziewczyny jeszcze spały. Obudziła je dopiero jej krzątanina. Zdumione i rozespane patrzyły w milczeniu, jak z zaciętą twarzą zgarnia z półek swoje rzeczy i pakuje je, upycha gorączkowo do rozwartego pudła. Poprzedniego dnia powiedziano jej nareszcie, że Roman siedzi w Śremie. O widzeniu nie było mowy.

Tych dni bezradnego oczekiwania, dni niemocy, nie można było ciągnąć dalej. Przez ten czas nabrała wstrętu do otoczenia, niesprawiedliwej do niego odrazy, jakby wszyscy winni byli uwięzienia Romana, i nawet powracające w swoje tryby życie studenckie było kamieniem obrazy za tak szybkie zapomnienie. A przecież w głębi duszy rozumiała, że nie mogło być inaczej.

A teraz wyjeżdżała, nie całkiem pewna, czy robi dobrze; wyjeżdżała popychana jakimś nakazem, którego nie chciała, a jednak któremu musiała ulec.

– Ty zastanów się, Maryla – odezwała się Ewa niepewnie. – Możesz potem żałować.

Nie zareagowała. Ale już inne, rozbudzone całkowicie koleżanki poczęły na wyścigi przedkładać jej swoje racje:

– Jemu nie pomożesz, a sobie możesz zaszkodzić.

– A praca? – Renata próbowała ją nastraszyć. – Z pracą kiepsko. Nie myśl sobie, że po ogólniaku tak łatwo coś złapać.

– Słuchaj! – Ewa chwyciła jej rękę w przegubie, jakby chciała przerwać, zatrzymać to szalone pakowanie. – Tu ci będzie łatwiej. Wśród nas… – dodała niepewnie pod chmurnym i drwiącym zarazem spojrzeniem Marii.

– Wśród was? – zapytała tylko. – No to cześć! – Domknęła walizkę. Coś w niej kazało jej tak powiedzieć, coś równie dla nich, jak i dla niej obrażającego. Zasłużenie, jak uderzenie w twarz, usłyszała:

– Nie rób się na taką bojowniczkę! To śmieszne!

To było śmieszne i gorzkie zarazem. Zostawiła je tam, znieruchomiałe, siedzące na swych łóżkach na wpół ubrane. Nikt nie pogonił za nią, nikt jej nie odprowadził.

Dworzec szarą wstęgą peronu, wachlarzem szyn sunął, sunął w tył, a Maria myślała, jak szybko, jak nagle straciła to z takim trudem zdobyte, całe to życie wrosłe w nią, akceptowane bez reszty – uczelnię, nocne rozmowy, przyszłość tym bardziej nęcącą, im bardziej traconą w jednostajnym stukocie kół pociągu.

Co jej pozostało po powrocie do domu, pod zimnym wzrokiem rodziców, w ścianach zobojętniałych nagle i obcych, w których nie mogła nawet odnaleźć cech dzieciństwa? Sama skazała się na wygnanie, wygnanie niepotrzebne, w niepotrzebnym geście protestu.

Pojechała do rodziców Romana. Spodziewała się, że ojciec, zażywny gospodarz, powita ją jeśli nie jak przyszłą synową, to przynajmniej jak gościa przynoszącego wieści o synu. Już na progu osądził ją surowym, potępiającym słowem: Po co było się rwać?! O Romanie mówił z wściekłością jak o kimś, kto potargał wszystkie jego nadzieje i obrócił wniwecz starania. Ten szczeniak – mówił. Ani mu w głowie było zabiegać o adwokata. Niech posiedzi. Nabierze rozumu. Matka nieustannie chlipała w zapaskę i patrzyła na Marię, jakby obarczała ją winą za wszystko. Wyjechała stamtąd zgnębiona.

Zaciętość, z jaką mówiła sobie, że już nigdy nie poprosi tych ludzi o pomoc, przerodziła się w bezradną rozpacz już na stacji. Nie widziała przed sobą nic. Lepiej było jednak zostać tam, jak radziła Ewa. Lepiej, ale przepadło. Ze zdumieniem odkrywała w sobie zdolność do romantycznych, pozbawionych sensu gestów, do nieprzemyślanych kroków, do działań, które jakby za machnięciem czarodziejskiej różdżki wyrzuciły ją poza nawias wszystkiego, czym żyła dotychczas.

Coraz częściej nęciła ją cisza kościoła. Siadała w ławce i patrzyła na wiązania stropu, na dźwigające brzemię wieków obrazy, na witraże, na których postaci o słodkich, jakby wymytych z trosk twarzach przesiewały przyćmione i kojące światło. Jeszcze się nie modliła. Siedziała po prostu, nie myśląc, a raczej myśląc w oderwaniu od swoich spraw o wszystkich tych, którzy dźwigali i zapełniali tę świątynię przez wieki, i wtedy dopiero jej sprawy zaczęły maleć powoli, stopniowo, jakby gniotło je obracające się wciąż koło czasu, jakby koił je szmer drzemiących w tych murach lat.

Dalekie odgłosy ulicy dolatywały tu, do wnętrza, oddalonym, stłumionym szumem i tylko szelest palących się świec przy bocznym ołtarzu albo szuranie nóg staruszki, idącej powoli nawą do ławek, mąciły ciszę. Z czasem Maria, siedząc tak, odnajdywała zapomniane uczucia z dzieciństwa, mieszaninę pokory i ufności. Wówczas słowa modlitwy napłynęły same i po raz pierwszy wyszła z kościoła z uczuciem jakby oczyszczenia. Uwierzyła w to, że zrobiła dobrze.

Mógł to być protest niepotrzebny, ale dla niej był to protest konieczny. Ta wiara w słuszność swego postępku uchroniła ją od cynizmu i pozwalała modlić się o powrót Romana. Miała głębokie przekonanie, że będzie wysłuchana.

Odepchnięta od jednych, odsunąwszy się od innych, z balastem winy, którym obarczyli ją właśni rodzice, musiała znaleźć gdzieś oparcie. Nigdy przedtem i nigdy potem nie czuła się tak blisko Boga.

Któregoś dnia matka sarknęła, nie patrząc na nią:

– Może byś przestała latać do kościoła, a wzięła się za jaką robotę? Świętą nie zostaniesz!

Było to jak smagnięcie batem. Potem przez długie miesiące uczyła się pokory. W biurze zatrudnienia wywieszane listy informowały o potrzebie tkaczek, woźnych, sprzątaczek, czasem brakarek, a tłumy dziewcząt szeptały sobie, że trzeba mieć znajomości i najpierw dogadać się w zakładzie, a potem wyłapać skierowanie. Zaczęła się jej wędrówka po zakładach. Od siódmej wyczekiwała w sekretariatach, balansując między nadzieją a rozczarowaniem. W końcu po rozlicznych rozmowach z różnymi dyrektorami nabrała przekonania, że nie umie nic i nic nie potrafi; gorzej, że nie ma szans na nauczenie się czegokolwiek, nie mając pracy.

Matka posępniała z dnia na dzień; stała się uszczypliwa i przykra. Marii chleb począł róść w gardle. Któregoś dnia zobaczyła ogłoszenie, że potrzeba opiekunki do dziecka. Poszła tam. Zgodziła się za pięćset złotych miesięcznie. Chłopiec – rozkapryszone, rozpieszczane przez wszystkich domowników bóstwo – stał się postrachem w ciężkich snach Marii przez długie lata. Dopóki jeszcze była z nim sama, potrafiła jakoś sobie poradzić, gorzej, gdy przychodziła babcia. Maria, zaciskając zęby, słuchała zachwytów nad wnukiem, znosiła szarpanie za włosy przez małego demona, jeżdżenie wokół jej nóg samochodem strażackim, którego wizg mógł doprowadzić do obłędu, skakanie po meblach nieustannie przyprawiające ją o drżenie, że zrobi sobie krzywdę. Nie było możliwości ukrócenia tych harców małego, bo na najlżejsze skarcenie odpowiadał dzikim wrzaskiem, tak opętanym, że Maria kurczyła się ze strachu i niemocy. Pani doktor przychodziła do domu o tak różnych porach, że praktycznie Maria zajmowała się dzieckiem dwanaście i więcej godzin. Było niemożliwe wziąć tego chłopca na spacer, ponieważ przeprowadzenie za rękę przez ulicę wywoływało falę protestów z rzucaniem się na ziemię i w rezultacie zbiegowisko ciekawskich. Wydawała mnóstwo pieniędzy na słodycze, aby obłaskawić małego tyrana, co nie na wiele się zdało, gdyż dziecko miało chęć na wszystko, cokolwiek dojrzało swymi bystrymi oczkami.

Intuicyjnie wyczuwszy uległość Marii, chłopiec rozwijał coraz bardziej swoją przedsiębiorczość, tak że w końcu zmęczona i pokonana miała nieraz wrażenie, iż to jarzmo w postaci małego diabełka dźwigać będzie już zawsze. Zgodziłaby się na każdą pracę, byleby tylko uwolnić się od obecnego zajęcia.

3

W dotkliwy i różnorodny sposób mogły ranić osoby najbliższe. Maria w rodzinnym miasteczku bała się oczu mijanych ludzi, ich natrętnej ciekawości, dopytywań kumoszek. Kiedy obecność w domu rodziców nie była już przerwą semestralną, stała się faktem zauważonym przez wielu jako stały powrót, wtedy zaczęła być na różny sposób komentowana. Była to rzecz nie do uniknięcia. Senne, na poły rolnicze miasto, w którym z widzenia znali się wszyscy, żyło gnuśnym życiem, w które plotka wnosiła nieco ożywienia. Wszystko to, zdawało się jej, przewidziała, decydując się rzucić studia. Nie przewidziała jednego: wstydu rodziców z tego powodu. Matka, dumna dotychczas z córki, cierpiała katusze, zmuszona odpowiadać spotykanym kumoszkom na pytania, znosiła pełne niedowierzania i fałszywego współczucia spojrzenia, odpierała wyniośle znoszone jej przez życzliwych haniebne historie kalające dobre imię córki.

Cóż dziwnego, że przyczyna całego zamieszania irytowała ją, każąc wypowiadać gniewne, uszczypliwe słowa, które tylko pogłębiały przepaść między matką i córką.

Czyn, który popełniła – zdawało się Marii: bezkompromisowy, nakazany sumieniem, którym wykluczyła się ze społeczności studenckiej, będący efektem niezgody na rzeczywistość, protestem przeciw tej rzeczywistości, to, co zdawało się jej, że było szlachetną ofiarą na ołtarzu uczciwości – stał się czynem haniebnym w oczach rodziców i otoczenia, które szukało, nie wierząc w jakieś iluzoryczne, wydumane cele takiej decyzji, jej właściwych przyczyn w motywacjach im samym dostępnych. Miejsce, w którym wyrosła, mogło zrozumieć tylko takie powody jak oblanie egzaminów, ciąża lub zła miłość. Wścibskie spojrzenia oglądały jej figurę, kryjąc drwiące uśmiechy w odwracanych twarzach. Matka, walcząc jeszcze, mając jeszcze nadzieję powrotu Marii na uczelnię, kiedy przekonała się, że decyzja córki jest ostateczna, poczęła wyszydzać miłość:

– Bo jego tam nie ma!

Roman urósł w jej oczach do jakiejś złowieszczej siły, niedobrej zapory, o którą rozbiły się wszystkie pokładane w Marii nadzieje.

Nie było sposobu, by wytłumaczyć jej rzecz tak prostą, zdawało się dziewczynie, jak pozostanie wiernym sobie, własnym przekonaniom.

Wiedziała już, że Roman i inni z nim dostaną wilcze bilety. Zatem czy to, że tylko przypadek ją uchronił od takiej samej sytuacji, miało ją rozgrzeszyć? Ofiarę powinni ponieść wszyscy, ale wiedziała, że to niemożliwe; ona jednak ją poniesie.

Ale ten argument tylko rozjątrzył matkę:

– Tyle pieniędzy na nic! Ofiara! Ty świata nie zmienisz i bzdur mi nie opowiadaj. Jakby go nie posadzili, to byś tam została! – I Maria chyliła głowę, bo to mogła być prawda.

Z jakich powiązań, z jakich złożonych przyczyn wynikła jej decyzja, która pogmatwała życie ich domu? Które były słuszne, a które tylko zależne od porywów serca, niedojrzałe i zasługujące jedynie na potępienie? Bóg, którego milczenie można było wziąć za aprobatę, pozwalał w ciszy kościoła na chwilowe ukojenie. Ale poza tą ciszą rozciągały się godziny, dni, które wymagały pokory w znoszeniu zarzutów, pokonywaniu niepewności własnej sytuacji zawieszonej w próżni, wiary w siebie, która kurczyła się coraz bardziej, w miarę jak zmniejszała się ilość zakładów, które mogła jeszcze odwiedzić w poszukiwaniu pracy.

Był początek czerwca, kiedy odwiedził ją ojciec Romana. Burkliwie jej oświadczył, że może z nim jechać, jeśli chce, do Śremu. Pojechała więc. W ostrzyżonym, jakimś skurczonym i zmalałym nagle człowieku w więziennym drelichu, za stalową siatką, z trudem poznała dawnego Romana. Te wszystkie uczucia tkliwości i serdecznego współczucia, które wypełniały ją cały czas, zniknęły na widok tej postaci. Żaden skurcz serca nie dał jej poznać, że człowiek ten coś dla niej znaczy. Wiała od niego obcość i jakaś niezdarna, kanciasta nieśmiałość małego, zagubionego chłopca, która ją drażniła.

– Przyjechaliście… – Na próżno doszukiwała się w sobie odzewu na ten drżący, nieśmiały ton. – Sprawa odbędzie się na jesieni – dodał zaraz rzeczowo. – Ojciec wie?

– Lepiej niech się nie spieszą! – odrzekł na to ojciec, chrząkając niepewnie. Maria ze zdziwieniem spostrzegła, że stary jakby dopiero teraz pojął, że syn jest więźniem, i jego spracowane, żylaste dłonie zatrzepotały niepewnie na szeroko rozstawionych kolanach, a w pochyleniu mocnej głowy na moment zadrżała jakaś starcza zgrzybiałość.

– Posiedź se tu, skoro już tak musi być – dodał wyjaśniająco szeptem, oglądając się na strażnika. – I tak wszystko diabli wzięli, a podobno Czechy się ruszają. Niespokojnie. Lepi, żebyś był tu, rozumisz, co?

Ten syn za siatką z aniołem stróżem w głębi onieśmielał go i pozbawiał jednocześnie mocy tak, że tylko zdobył się na nieśmiały wyrzut. To Roman czuł się w obowiązku usprawiedliwić:

– Tato, ja… – Próbował na próżno opanować drżenie głosu. Maria była tu kimś zbytecznym, kimś, kto nie powinien widzieć jego słabości. Odwróciła wzrok, kryjąc niechęć i mimowolny wstyd z tego powodu.

– No nic, synku. Matka… – Stary nieoczekiwanie zachlipał jak dziecko. – Nic, synku. Bóg łaskaw. Ta oto – wskazał dłonią, zatrzepotał nią w stronę Marii – rzuciła nauki… dla ciebie, synku – dodał jak pociechę.

Marię oblał rumieniec. Kątem oka dostrzegła twarz Romana. Uciechę, niedowierzanie, skruchę? Wszystko to było niepotrzebne i nie tak, nie tak! – krzyczało w niej.

– Jak mogłaś? Nie powinnaś! Wróć, to nic nie zmieni. – Nieszczere, głupie słowa. Słowa, tylko słowa. Czego chciała? Czego się spodziewała? Jej decyzja obejmowała nie tylko jego sprawę, teraz to sobie jasno uświadomiła. Obejmowała sprawy innych również, ale przez niego jak przez pryzmat. A oto teraz, zamiast miłości, zalegała w jej sercu biała pustka. Kogo spodziewała się zastać? Bohatera narodowego? Chyba na swoją wyobraźnię nałożyła całą literaturę romantyczną; ukształtowała podług niej sytuację Romana, stworzyła sobie jego obraz na podobieństwo Konradów, Kordianów, a tymczasem siedział przed nią człowiek słaby, zalękniony, niepewny jak i ona i zaplątany w splot wydarzeń przypadkiem, niedorosły do roli, jaką go obarczono, w jakiej pragnęła go widzieć ona sama, aby usprawiedliwić własną decyzję.

– Widzenie skończone. – Strażnik podniósł się zza swego stolika.

4

Po kilku dniach ojciec, wróciwszy z pracy, patrząc na nią uważnymi, smutnymi oczyma znad talerza zupy, powiedział, siląc się na uśmiech:

– Ano, córko, wybrałaś takie życie, jest praca… za portierkę. W naszym zakładzie – dodał, rzuciwszy okiem na zacięte usta żony.

Maria pochyliła głowę, pragnąc ukryć rumieniec.

– Na to nam przyszło – westchnęła matka. Wstała jakoś niepewnie, chyboczącym truchcikiem podbiegła do kuchenki i wyłączyła gaz.

Odwrócona tyłem do domowników, zamruczała:

– Może by zaczekała… jeszcze?

– Wezmę to! – Słowa, które impulsywnie wyrzekła, zaskoczyły ją samą. Lepsze to niż mieć na karku tego urwisa. Wyczuła, że ojciec odetchnął jakby z ulgą.

– Na co czekać? – powiedział, mimowolnie odpowiadając jej myślom. – Praca jak praca, a pracować trzeba.

Nazajutrz nadęta dziewczyna w kadrach poinformowała ją, gdzie jest zakładowa przychodnia, i wydała kwestionariusz osobowy.

– Jeszcze nie wiadomo, czy to pani właśnie dostanie to skierowanie – dodała na koniec złośliwie.

Ale na zewnątrz ojciec już czekał z jakimś szpakowatym mężczyzną.

– Panie inżynierze, to właśnie moja córka.

Ten zlustrował ją szybkim, rzuconym z ukosa spojrzeniem i, ujmując jej ramię, zwrócił się w stronę ojca:

– Niech pan wraca do roboty. Załatwimy sprawę jak należy. – Poprowadził ją na powrót do kadr. – Helenka jest? – spytał dziewczynę. Chowając pospiesznie lusterko do szuflady, zaczerwieniona odrzekła ugrzecznionym tonem:

– Nie ma, panie inżynierze. Pani Helena poszła do kiosku po papierosy. Podobno Mieszankę Wedlowską rzucili – dodała konspiracyjnym tonem.

– Pobiegnij po nią, mała! Spieszy mi się!

– Już, już! – W pośpiechu zbierała drobiazgi z biurka. – Pan tu posiedzi?

– Tak! Tylko szybko! Zapali pani?

Maria, rumieniąc się, wzięła papierosa. Nie paliła przy rodzicach. Ojcu się to nie podobało.

– Podobno coś tam pani narozrabiała, co? – zagaił rozmowę niezbyt zręcznie. Maria przez moment poczuła żal do ojca. – No, ale wszystko się wyprostuje. Na razie posiedzi pani tam, rozejrzy się. Może coś się zwolnić z czasem. Będziemy to mieć na uwadze – dodał obiecująco.

Zażywna, tęga jejmość w nienagannej fryzurze z pośpiechem wtoczyła się w drzwi. Wypchaną siatkę położyła na krześle i, obracając się w stronę siedzącego, spytała ze śmiechem:

– No co znowu? Pali się?

– To tak się pracuje? – odrzekł na to ów półżartem, starając się pochwycić rękę przybyłej, rozchwianą w geście żartobliwego powitania.

– No, no, nie wygłupiaj się! – skarciła go, rzucając z ukosa okiem na stojącą opodal Marię w pozie oczekiwania. – To ta kandydatka, tak? – domyśliła się.

– Ona właśnie – przytaknął skwapliwie. – Heluniu, załatw to. Te paniusie z zatrudnienia… – Machnął ręką zniechęcony.

– Tylko ciekawe, kto mi za to zapłaci! – przerwała mu kadrowa. – Przecież ja pół pensji wywalam, żeby z nimi dobrze żyć i żeby kierowały do nas odpowiednich ludzi. Ty, czekaj! – dodała ze śmiechem. – Napijesz się kawy? – I nie czekając, mówiła dalej: – Onegdaj, wyobraź sobie, znów miałam przeprawę z tą Franią, wiesz?

– A ta co znowu?

– Znowu? Jak zwykle na dyżurze pijana jak bela. Trzebaż trafu, że Stary przyszedł przed siódmą. Dobija się do okienka, w końcu ona wytyka rozczochraną głowę i pyta z głupia frant: Czego?! A jedzie od niej wódą jak z gorzelni. Mało, że spała, to jeszcze pijana. Stary się wściekł, no i na mnie…

– A Kujawa co?

– A tam! – Machnęła niechętnie ręką pani Helenka. – Kujawa. Wszystko skupiło się na mnie, że to ja dobieram pracowników. On zawsze jedno. Jakich dają, takich mam. Poszłam więc – mówiła dalej, nalewając wrzątek do szklanek. – Pani się też napije, prawda? – rzuciła w stronę Marii. – Poszłam ją obsztorcować, a ta, wyobraź sobie, przede mną na kolana! Pani kierowniczko kochana – powiada – jak przed Matką Boską wyznaję, żem nie piła. Oczywiście była już na haju, jak z nią rozmawiałam. I dalej mi bezczelnie wmawiać, że ona sobie denaturatem tylko nogi smaruje, bo ją bolą.

– I co z nią zrobicie?

– Stary kazał wywalić, ale wiesz, sama jest, renty żadnej, dzieci podobno się jej wyrzekły, wpakuję ją chyba do ochrony mienia. Tam i tak samych alkoholików mają, to jedna więcej im nie zawadzi, no nie? Nie mam sumienia tak ją wywalić na bruk. Myślę, że Jurek pójdzie mi na rękę. On jest równy gość. Już kilka razy mnie ratował. Kiedyś nawet zamieniliśmy się pracownikami. Wziął ode mnie tego lowelasa, co to zamiast naprawiać zamki w drzwiach i inne rzeczy, ciągle się gdzieś szwendał za babami. Dał mi, widzisz, tego Pawlaka, a ten to już naprawdę złota rączka. Nie tylko pracowity, ale i cichy jak myszka. Ty wiesz, że Kujawa czasem go daje na portiernię, jak już Frani całkiem film się urwie? I patrz, idzie czasem na całą noc, swoje zrobi i nawet się o nadgodziny nie upomina. Mówię ci, złoto, nie człowiek.

– No to zbędziesz się wreszcie kłopotu z Franią – podsumował inżynier. – Z tą panią nie będziesz mieć takich numerów. Kujawa powinien ci koniak postawić.

– On?! Żartujesz chyba. Ten wał uważa, że to jest mój psi obowiązek dawać mu ludzi jak należy. On w ogóle nie wie, na jakim świecie żyje! Proszę! – Podsunęła Marii cukierniczkę. – Wypijemy i pójdziemy po skierowanie. – Z uśmiechem patrzyła na inżyniera.

– A co u ciebie? Nie pokazujecie się u nas. Zapomniałabym, jak wyglądasz, gdybyś nie miał do mnie interesu. Jak willa? Buduje się?

– Buduje się! Marta już ze trzy razy chciała się ze mną przez tę budowę rozwodzić. Głupiego kabla nie można dostać, nie mówiąc o śrubunkach.

– No, no, nie narzekaj! Chłopaki coś ci zawsze wykombinują. Jakbyś musiał siedzieć całe życie w mrówkowcu, inaczej byś śpiewał.

– E, daj spokój. No, idę. – Podniósł się. – Dzięki za kawę. Józek nadal buduje socjalizm? Pozdrów go ode mnie.

– Józek? – Pani Helenka zaśmiała się drwiąco. – Wieczny optymista. Dlatego, widzisz, sama pcham ten wózek, gdy on bawi się w Einsteina.

– Głowa do góry! Jak zatwierdzą ten jego wynalazek, będziesz jeszcze milionerką.

– Co? U nas? Nie rozśmieszaj mnie! Cześć!

Maria weszła za panią Heleną do gmachu Urzędu Miasta. Przepychając się przez tłum interesantów, dotarły do drzwi, ścigane oburzonymi szeptami:

– Znowu jakaś uprzywilejowana...!

– Jest pani Zosia? – zaszczebiotała przewodniczka Marii od progu do kobiety, która wyszła z sąsiedniego pokoju. – Pani Zosiu kochana, mam coś dla pani. – Wyciągnęła z torby malinową włóczkę.

Pani Zosia, zachwycona, klasnęła w pulchne dłonie.

– Moher! Pani Helenko, pani jest czarodziejką.

– Prosto z Wiednia – poinformowała pani Helenka konspiracyjnym szeptem. – Jak nasi tam jadą w delegację, zawsze o mnie pamiętają. A ja o pani, pani Zosiu.

– Ach, pani zawsze o mnie pamięta! – Wdzięczyła się pani Zosia. – Patrzcie dziewczyny, czy nie cudo? – chwaliła się, wtykając splot w ręce młodych urzędniczek i upajając się ich okrzykami zachwytu, w których czuć było zazdrość. – No a co? Jaka sprawa? – zwróciła się do Helenki, poważniejąc. – Z tamtym jeszcze nic nie załatwiłam, dopiero po czternastym, wie pani?

– Dobrze, dobrze, nie pali się! – zapewniała tamta w odpowiedzi. – Skoro pani obiecała, to na pewno, prawda?

– Mur, mur, kochana pani Helenko. – Pani Zosia położyła pulchną rączkę na sercu. – A teraz co? Skierowanie? Ach, drobiazg. Jolu! – Wysoka dziewczyna podniosła się zza biurka, czekając w pogotowiu. – Pani jest zarejestrowana u nas? Tak? To nie ma sprawy. Jolu, weź dane od pani i wypisz skierowanie. Tak, na portiernię, tak.

Maria patrzyła, jak urzędniczka pilnie wypisuje na skierowaniu numer jej dowodu.

– Średnie ogólne?

– Zgadza się.

– Matura w tym roku? Jeszcze chyba… – Zawahała się.

– Nie. Trzy lata temu – ucięła Maria i spłoszyła się. Ale urzędniczka nie potrafiła już ukryć zdziwienia.

– Nigdzie dotychczas pani nie pracowała?

– Nie. Byłam w domu. Z rodzicami – dodała.

– Ach tak. – Nagły chłód. – Proszę!

Wychodziła, ściskając świstek w ręku, wolna od swojej przewodniczki, goniona zawistnymi spojrzeniami interesantek, że bez kolejki, że na specjalnych prawach, z myślą tłukącą się pod czaszką, natrętną i przykrą: Trzy lata stracone, wymazane… Trzy lata. Po co?

5

Kiedy ojciec Romana, żegnając ją na dworcu, powiedział: Teraz to niby panienka jak w rodzinie, niechta panienka do nas zajrzy czasem, stara się ucieszy – myślała, że nigdy nie skorzysta z tego zaproszenia.

Po widzeniu z Romanem miłość jakby znikła w niej niby zdmuchnięty płomień świecy, a jej miejsce, zdawało się Marii, wypełniła dudniąca ciszą pustka. Patrzyła na białe, rozkwitłe rododendrony w parku, oglądała znane od dzieciństwa ulice i szary kurz oblepiający ściany kamienic przyrosłym na stałe pyłem, wciągała w płuca zapach rozprażonego asfaltu jezdni, czuła na nagich ramionach chłód cienia, gdy kroczyła chropowatymi płytami chodnika pod arkadami biblioteki czy jak siadała na ławce w cieniu kasztanów przy kościele – wszędzie niosła w sobie ową pustkę, która wypełniała, zdawać by się mogło, nie tylko ją samą, ale i te ulice, te domy, ten park, to miasto – cały świat.

Lata, w których przyzwyczaiła się do swego uczucia, które niosła niczym brzemię, a jednocześnie cenny przedmiot. To uczucie każdej godzinie życia nadawało koloryt, tak że każda chwila była wypełniona treścią. Nie zdawała sobie nawet sprawy z tego, że na wszystko teraz patrzy innymi oczyma, świadomymi, że kocha i jest kochana. Świadomość ta sprawiała, że wyławiała blaski życia obce oczom innym, że litowała się nad kulawym psem czy kotem przejechanym na jezdni, że doznawała bolesnego skurczu serca na płacz dziecka, że czuła łzy współczucia pod powiekami na widok pokrzywionej staruszki, z trudem wlokącej drżące nogi, i biegła z pomocą każdemu, kto otarł się o nią ze swą niedolą, ponieważ całą ją wypełniał od stóp do głów ów błogi płomień dobroci.

Teraz świat jakby wyrzucił ze swego obrębu wszelki blask, wszelki uśmiech i wszelkie współczucie. Kroczyła tymi samymi ulicami, a jakby innymi. Twarze ludzi były puste i martwe, budziły tylko rozdrażnienie. To, co kiedyś kazało się jej pochylić, to, co kiedyś sprawiało, że napływały jej łzy do oczu, mijała obojętnie. Ten okres, kiedy zwróciła się do Boga i odnalazła słowa modlitwy, był jakby ukoronowaniem zdolności jej serca i jednocześnie tych zdolności kresem, bowiem Maria czuła teraz, jak serce jej skamieniało.

Pomimo że kiedyś, jeszcze przed uwięzieniem Romana, nieczęsto chodziła do kościoła, był w niej jakby nieustanny śpiew; trwała w niej nieustannie muzyka chorału, która niebu i ziemi nadawała harmonię.

Teraz, gdy miłość zniknęła, umilkła i owa muzyka. Już nie mogła, nie umiała się modlić ani sklecić paru słów listu do Romana. Bóg jakby uniósł się na niebotyczne szczyty, tak że z trudem tylko mogła dostrzec spiżowe fałdy Jego szat. Cel, ku któremu dążyło, ciekło dzień za dniem jej życie, rozwiał się niczym poranna mgła, a decyzja, która zmieniła jej egzystencję, stała się dla niej samej niezrozumiała i chybiona. Bez starań ze swojej strony dostała z uczelni zawiadomienie, że udzielono jej półrocznego urlopu. Mogła więc wrócić na jesieni i zdać egzaminy oraz podjąć studia w drugim semestrze. Matka na to liczyła, ale ona czuła, że tam nie wróci. Czuła po prostu nieprzezwyciężony wstręt do wszystkiego, co było jej udziałem w tamtych dniach.

Poczęła zatem żyć z dnia na dzień. Załatwiwszy wszystkie formalności związane z pracą, po kilku już dniach stała się pełnoprawnym członkiem załogi i kroczyła do zakładu ze świadomością określonego własnego miejsca na ziemi. Ta świadomość jakby dostarczyła niezbędnej cumy jej rozchwianiu i teraz obojętnymi oczyma chłonęła rzeczywistość jak nanizane na nitkę szare paciorki, których patyną obrastało jej serce.

Na rannej zmianie poznawała twarze ludzi, bezwiednie je zapamiętując; rozpoznając z czasem osoby po dźwięku głosu, nawet po odgłosie kroków. Szesnaście, dwa, osiem, kancelaria – ręka nauczyła się warunkowych ruchów, by nieomylnie sięgnąć po żądany klucz na tablicy. Bezpośrednimi współpracownikami byli wiecznie utyskujący dziadek, który tu sobie dorabiał do emerytury, i wszystkowiedząca, rumiana jak jesienne jabłko, okrąglutka pani Władzia – niewyczerpana skarbnica plotek powiązana nieustannymi interesami z tymi z warsztatów, tak że gdy Maria ją zmieniała, zawsze zastawała portiernię zapchaną interesantami. Zanim pani Władzia się z nimi uporała, mijała nieraz cała godzina. W pomieszczeniu walały się zawsze jakieś śruby, wiertarki, deski, kawałki szyn i bliżej przez Marię nierozpoznane części maszyn czy urządzeń. Na wszystko to miało dawać baczenie dwoje współpracowników pani Władzi w czasie jej nieobecności. Jej znajomi przynosili i wynosili nieustannie owe przedmioty i zapełniali innymi kąty ciasnej izdebki. Była w dobrej komitywie z wieloma ludźmi. Marii zdawało się, że znała wszystkich i oni ją znali. Zawsze pełna ochoczej usłużności, była za pan brat z inżynierem, który protegował Marię, z panią Helenką, jak również z robotnikami i kierowcami. Dyrektor nigdy nie omieszkał na jej zmianie pochylić głowy do okienka i zagadnąć:

– No jak zdrówko?

– Wszystko dobrze, dziękować Bogu, panie dyrektorze kochany – odpowiadała niezmiennie pani Władzia, wesoło i z wdzięcznością.

– Przecie one tu wszystkie kradnom, to tako im dobro! – wyraził kiedyś swoje zdanie, jak zawsze zgryźliwym tonem, stary Prokop.

Dziwnym trafem nikt nigdy nie mówi mu po imieniu, jakby go nie miał. Jest Prokop? Nie ma tu Prokopa? Gdzie ten stary Prokop się podziewa?! Gdzie się, u diabła, Prokop, szwendacie?!

Stary był niby cerber na swojej zmianie i wystawiał głowę ze swej budy, lustrując każdego podejrzliwym okiem spod zawisłych, siwych brwi niczym potencjalnego złodzieja.

– Wy tam! – wołał. – Co tam niesieta w tyj gazecie?! Rułkę, tak?! – pytał złowieszczo. – A te wiertła?! Dawać to tu! Jakby każden se wyniósł, toby, jego mać, Polski nie było. Kamień na kamieniu by się nie ostał. Ludzi trza pilnować jak to bydło – pouczał Marię. – Tyn to weźnie, tyn tamto, patrz, paniusia, co ta ichnich Władzia tu nazbirała. Same, psiakrew, inżyniery do ni w konszachty przychodzom.

Starego Prokopa omijano też bez dobrego słowa, jedni chyłkiem przemykając pod oknem portierni, inni, ważniejsi, urzędowy ton nadając poleceniom, krótko i węzłowato:

– Weźcie tam, Prokop, klucz z sekretariatu i doróbcie komplet, bo znów się gdzieś zapodział. Ale szybko, zrozumiano?!

Dyrektor czasem służbowo zapytał:

– Buty macie? Ubranie dostaliście? W porządku wszystko? – I nie czekając na burkliwą odpowiedź starego, przechodził mimo.

Prokop czepiał się i sprzątaczek. A to że pracują niedbale, a to że nie przestrzegają godzin; konserwatorów, że łażą z kąta w kąt i tylko spozierają, gdzie by się tu urwać na piwo. W końcu sam począł dokonywać po swojej zmianie drobnych napraw. A to zamek przykręcił, a to okno oszklił, to kran wymienił czy naprawił drobną usterkę w odkurzaczu. Poza cichutkim Pawlakiem, któremu pomagał w cięższej robocie, nikt go nie lubił. Wiedział o tym i na służbie nie pozwolił sobie na wypitkę choćby łyku piwa ani na zmrużenie oka. Żył tu pod bacznym spojrzeniem tych, co tylko czekali na jego potknięcie. Stary, zrzędliwy, uczciwy… i znienawidzony.

W portierni zbiegało się życie tzw. obsługi. Przychodzili łyknąć herbaty konserwatorzy, zatrzymywali się, czekając na wyjazdy szefów, kierowcy, zaglądali z warsztatów mechanicy, aby wypalić spokojnie papierosa, wolni od lustrujących oczu majstrów.

Dziewczyny z kancelarii zbiegały, by poprosić o pomoc któregoś z konserwatorów czy kierowców, aby znieść wypchane korespondencją teczki do samochodu czy przesunąć ciężką szafę. Przysiadały na pogawędkę, na chwilę żartów czy wymianę dowcipów.

Wkrótce przyzwyczajono się do obecności Marii i tak jak na zmianie pani Władzi portiernia była pełna. Jedynie gdy stary miał służbę, ludzie wpadali na krótko, z konieczności.

Ocierając się o prostacką, rubaszną wesołość młodych, Maria z początku krzywiła się trochę, z czasem przywykła do ich nieskrępowanego, kwiecistego języka, do przekleństw, do soczystych określeń, które kiedyś raziły jej ucho. Wrastała w środowisko, wciągana wirem spraw, które przestawały być jej obce. Czasem wpadał majster, płosząc rozbawione towarzystwo:

– No, chłopaki, dość przerwy na papierosa!

– Tak jest, szefie! – odkrzykiwano wesoło. – Zanurzamy się! – Wychodzili hurmem, ze śmiechem. Na chwilę zapadała cisza; w półmroku błyszczało oko radia. Maria nie na długo jednak pozostawała z własnymi myślami. Po chwili znów portiernia była pełna. Czasem Kujawa wzniecał popłoch wśród konserwatorów. Podchodził cichcem i, otworzywszy gwałtownie drzwi, przez chwilę stał w nich w milczeniu. Robotnicy podnosili się z miejsc, zmieszani.

– Co to, wiec?! – cedził przez zęby. – Do roboty!

Wychodzono w milczeniu. Ktoś czasem sarknął:

– Ekonom, psiakrew! – Nie lubili go. Nikt go nie lubił. Opowiadano sobie, że podlizuje się Staremu, że donosi na innych, schodzono mu z drogi, by się nie narazić. Jednakże gdy czasem, zazwyczaj na drugiej zmianie, przysiadł w portierni, usłużnie udzielano mu informacji o wszystkim, co się działo.

Po przyjściu do pracy Marii kozłem ofiarnym był przeważnie Prokop.

A jak pracuje? A czy nie pije? A jak się odnosi do innych? I Maria ze zdziwieniem słuchała, jak sprzątaczki na wyścigi informują Kujawę, że owszem, naprawił gniazdko w sekretariacie, no tak, zmienił zamek, bo tamten się zacinał, zgłosiła konserwatorowi, miesiąc było już zapisane w zgłoszeniach, że wymiana konieczna, tak, szczotkę wczoraj na zmianie naprawił pani Suchej, ale cóż to za człowiek, panie kierowniku, taki nieużyty, gbur, tylko patrzy na ręce, tylko tymi oczyskami świdruje, świdruje – o jakby chto człowieka zabił, tak patrzy, a to gorzej jakiego dyrechtora sprawdza. Tam niewymiecione, tam kurze leżą, okna, powiada, źle umyte, a taż co?! Stara baba na okno ma się drapać?! Ja, panie kierowniku, już pięćdziesiąt cztery lata mam, u mnie tera zły okres na babskie zdrowie.

Jedna przez drugą napełniały babim jazgotem ciasną izdebkę. Kujawie długi, cienki nos błyszczał zaciekawieniem, małe, lisie oczka penetrowały babskie twarze.

– No i stary dureń napytał sobie biedy – stwierdziła pani Władzia po relacji Marii. – Takiemu to, Marysiu, cicho siedzieć, a nie świat naprawiać! Świat będzie, jaki był, choć i jego ot, nie stanie. Ja tam zadzierać z nikim nie lubię – perorowała dalej. – Choćby i te sprzątaczki, prawda jest, że one tylko szuru buru i do domu. Ale to przecie one tu na boku zarabiają; dom mają, świnie, krowy, przyjadą do miasta, zakupy zrobią, to i zmęczone. A tej roboty tu i tak nie przerobi; tu osiem godzin by trza, a nie dwie, trzy. Ale za takie pieniądze, Marysiu, za takie pieniądze? Dlatego powiadam: głupi Prokop je i tyle! – zakończyła z mocą. – A że uczciwy, to fakt – podjęła po chwili milczenia. – I w porządku człowiek je, bo patrzaj – wskazała ręką – ile tu tego żelastwa. Samej mi powie, owszem, ale dalej sza. A co ja mam z tego? Tyle, że życzliwość ludzką mam, choć czasem pietra też, bo jakby tak nowy jaki porządek nastał? – Potoczyła wesoło oczyma w rumianej, pełnej twarzy. – Ale co mi tam. Że czasem ktoś se tam co dorobi na boku, wiertarkę zakładową weźnie na parę dni, z pracy na fuchę się urwie – nie moja rzecz. A co załatwić potrza, zawsze od ręki mi zrobią. Toż trzymam to żelastwo niby podręczny magazyn, bo to i po południu wlecą, przed wieczorem, wszystko pozamykane, to gdzie im latać po zakładzie za potrzebnym sprzętem, no nie? Teraz mi zrobili instalację do chlewa – zniżyła głos poufnie – bo mój stary nicpotem. I to za pół litra, bez żadnego kłopotu się odbyło. Gdzie ja, stara, bym latała za jakimiś kablami czy innym draństwem. Znam się to? A tu chłopaki przyszli, pani Władziu, mówią, pół litra i po kłopocie. I masz. Trza z ludźmi żyć. A co to, ubędzie zakładowi? Toć się tu i tak wszystko bez dozoru wala. Tak to jest, Marysiu. A taki Prokop głupi dziad i tyle. Na niego i dyrektor krzywo patrzy, bo zamieszanie robi – dokończyła szeptem. – Nikt zamieszania nie lubi…

6

Lato dyszące żarem przetaczało się przez miasto, noce zapadały duszne, ledwo muśnięte chłodem u schyłku, gdy niebo poczynało bieleć. Jeszcze pozwalały domom odetchnąć na moment od gorąca przejrzyste, liliowe poranki, a już słońce, dźwigając płomienistą głowę ledwo nad dachy, nasycało od nowa ściany gorączką.

Ludzie snuli się opici upałem jak pszczoły miodem, zresztą miasto wymiecione było, pustawe, jak zwykle w sezonie urlopowym. W zakładzie Marii jakby przycichło wszystko, zatrzymało się w godzinie gorącego południa. Ta sama atmosfera ospałości trwała w portierni. Dni schodziły nasycone słońcem, bezchmurne, jednakie. Prokop tylko uparcie walczył z suszą, lejąc godzinami wodę na skwerek, przystrzygając trawę na swojej zmianie, tak że trawnik przed zakładem błyszczał świeżą zielenią, ciesząc znużone oczy tych, co musieli co dzień rano dążyć do pracy, przeklinając szczęście towarzyszy będących na urlopach. Było obowiązkiem wszystkich portierów dbać o ten skrawek zieleni, ale niepisanym prawem przeszło to tylko na Prokopa. Maria przyjęła to z ulgą, nie mogąc jednak poradzić sobie z własnym sumieniem, zwierzyła się pani Władzi.

– Co też ty, Marysiu! Stary to lubi. On by zwariował, gdyby miał siedzieć na jednym miejscu. A ty se patrz, poczytaj, pomyśl. Już ci tu niedługo, ty przecie kształcona jesteś, nie? – Maria nie mogła z jej tajemniczych min wywnioskować, co tamta miała za nowinę w zanadrzu, ale nie śmiała się dopytywać zbyt natarczywie. Już po kilku dniach sprawa się wyjaśniła. Wezwana do Kujawy, patrzyła z niepokojem w jego lisie oczka. Czyżby się chcieli mnie pozbyć? – przemknęło jej przez głowę. Nie, niemożliwe.

– No, niech pani siada, pani Mario. – Usiadła. – Pani przecież ma maturę, tak? Ile to już pani u nas jest?

– Trzy – zająknęła się. – Prawie trzy miesiące.

– No i jak się pani podoba?

Spuściła oczy.

– Pani ojciec pracuje u nas kopę lat – dodał jakby bez związku. – Pani chyba też tu się trochę przyzwyczaiła, co?

– Owszem – odparła.

– Ale tak na portierni to chyba by pani nie chciała całe życie?

Co miała mu odpowiedzieć? Praca jak praca. Wzięła pierwszą, jaka się nadarzyła. Nie była zła. Kiedy nie miała żadnej, spokorniała i już nie myślała o sobie, że jest przeznaczona do jakichś szczególnych ról, do jakichś szczególnych zadań. Ostatni okres nauczył ją w życiu więcej niż dwadzieścia lat przedtem.

– Ale do rzeczy. – Przerwał jej rozmyślania. – Będzie miejsce w kancelarii. Za dwa tygodnie. Odpowiada to pani? Praca na jedną zmianę, czysta, ludzie też inni.

Nie chciała okazać radości, a jednak cieszyła się. No bo jakże. Było to już coś. Pomyślała o matce. Może wreszcie przestanie się jej wstydzić.

– Dziękuję. – Ale zaraz dodała, nie kryjąc wdzięczności: – Bardzo dziękuję.

Rzeczywiście, praca była inna. Oprócz niej siedziały tu jeszcze dwie dziewczyny; jej poprzedniczka odeszła na urlop macierzyński. Pensja też jej podskoczyła. Na razie rozdzielała czasopisma na poszczególne działy, segregowała korespondencję, przyklejała i rozliczała znaczki, odwoziła listy na pocztę z koleżanką. Ewa była tu nieźle zadomowiona. Miała wybranego kierowcę, z którym załatwiała po drodze mnóstwo swoich spraw; jeździła po mieście z pompą i nie przejmowała się Kujawą, który próbował rozliczać ją z czasu.

– Co pan, panie kierowniku! – Potrząsała jasną grzywą włosów z dezaprobatą. – Na poczcie było mrowie narodu! Myśli pan, że mnie nie obowiązuje kolejka?!

Na jego groźby wzruszała ramionami i uśmiechała się czarująco.

– Och, niech się pan już nie gniewa. Za karę zrobię panu kawę, chce pan? Nawet eklerka panu odstąpię. – W końcu rozbrajała go rzeczywiście.

– Głupi buc – mówiła do Marii. – On mi będzie dyktował, kiedy mam wracać.

Następnego dnia szło wszystko swoim trybem:

– Krzysiu, skoczmy do tej prywatnej piekarni, może będą rogaliki; Krzysiu, podrzuć mnie do domu, muszę płaszcz oddać do czyszczenia…

– Ewka! Dostanę po głowie przez ciebie! – Buntował się niekiedy.

– Ach, głupi, przecież nikt się nie dowie. – Szarpała go żartobliwie za ucho. – Jesteś niedobry. – Dąsała się. – Chcesz carmena?

Maria ukradkiem spoglądała na zegarek. Dręczył ją niepokój.

– Może wracajmy? – bąkała bez przekonania.

– Też coś! – Ewa przeszywała ją czarnym błyskiem złych oczu. – Czym ty się tak przejmujesz? Medal chcesz dostać?

Praca była inna, ciekawsza, ale dziwna rzecz – Maria czuła się tu obco. Prawdę mówiąc, godzinami nie było co robić, czym pozostałe nie przejmowały się wcale. Bez żenady czytały czasopisma. Próbowała jak one robić to samo, ale do kancelarii wpadali to dyrektor, to któryś z kierowników i wówczas czuła się nad gazetą jak złapana na gorącym uczynku. Było jej potem źle, niezręcznie.

Ewa rejwodziła wśród nich. Maria, która w głębi duszy uważała się dotąd za ładną, przy Ewie czuła się szara i zaściankowa. Radząca sobie doskonale ze wszystkimi, zalotna, śmiała dziewczyna poczęła w niej rodzić kompleksy.

– Ty, słuchaj! – spytała ją kiedyś, mrużąc drwiąco oczy. – Podobno zwiałaś ze studiów przez chłopaka, tak?

Maria poprzez szum krwi w uszach na próżno próbowała nadać własnemu głosowi znamiona opanowania.

– Źle słyszałaś – powiedziała w końcu schrypniętym szeptem.

– Ja tam przez żadnego pedryla nie rzuciłabym studiów! – zawołała ze śmiechem. – Gdybym się tylko dostała! Ale nie mam do tego głowy! – Podrzuciła jasną grzywę włosów w geście powątpiewania czy pogardy.

– Jakbyś się zakochała, to nic nie wiadomo – wtrąciła ta druga, Barbara.

– Coś ty? Mnie to nie grozi!

– Poczekamy, zobaczymy – odpowiedziała wolno tamta, majstrując coś przy zszywaczu. Widać i Baśce pewność siebie Ewy działała na nerwy. Do niej właśnie, po pewnym czasie, zbliżyła się Maria, nie na tyle wszakże, by opowiadać jej o swoich sprawach. Barbara mówiła powolnym, spokojnym głosem, osadzając nim na miejscu zbyt krewkich interesantów i odwiedzających kancelarię wielbicieli Ewy. Wysoka i tęga, o szczerej, ładnej twarzy, nie budziła jednak niczyich zapałów, ale też i z powodu tuszy narażona na żarty, ostudzała je natychmiast swym szczególnym tonem. Młodsza od Marii, ubierała się poważnie, przy jaskrawych szmatkach Ewy wyglądała ciężko i niezgrabnie. Dodawało to jej lat i współpracownice nie były zaskoczone, kiedy mianowano ją ich kierowniczką. W tym czasie schemat zakładu uległ zmianie i Kujawa, mając pod sobą wydział gospodarczy, kancelarię i sekretariat, oddał do wydziału socjalnego żywieniówkę i sprawy mieszkaniowe, gdzie każdy sobie kierownikował. Potworzyło się tylu kierowników i podkierowników, że często kierownik miał bezpośrednio pod sobą pięć osób, a podwładny odpowiadał za trzydzieści i więcej, nie mając z tego, prócz kłopotów, żadnej rekompensaty pieniężnej. Nastała sytuacja taka, że Baśka słuchała kierowniczki z socjalnego, wykonując także polecenia Kujawy, a za niedociągnięcia kancelarii odpowiadała sama i kto chciał, wieszał na niej psy. Nie była zachwycona, nie mając z tego grosza.

Nastał wrzesień. Przez kilka dni urzędniczki żyły, obmyślając kreację Baśki na promocję jej brata. Przerzucały żurnale i ostudzane w swym zapale przez samą zainteresowaną, z uporem wyszukiwały odpowiedni model.

– Ty, popatrz! – Ewa zatrzymała rękę Marii. – To! Spójrz, Bacha!

– Kto mi to uszyje?! – Pokręciła z powątpiewaniem głową tamta. – Wezmę ten stary ciuch, co miałam na sylwestra, i cześć!

– Głupia jesteś! Nic ci nie zależy, jak będziesz wyglądać?! Bluzki sama nie uszyjesz? Patrz! Tu jest wykrój. Skocz no do księgowości! – rozkazała Ewa Marii. – Albo nie. – Zastanowiła się przez chwilę. – Idź do komórki wojskowej, oni powinni mieć kalkę techniczną. No wal!

Potem biedziły się nad rozszyfrowaniem labiryntu linii. Przyszła im z pomocą sekretarka, która coś tam pojmowała z szycia.

– To takie łatwe! – odetchnęła Ewa z ulgą. – Nigdy bym nie rozszyfrowała tego diabelstwa. Pani Dziuniu kochana, wezmę tę Burdę do domu na dwa dni, dobrze? A może by pani uszyła naszej Baśce bluzkę, co? Baśka, rusz się! Taka okazja!

Stanęło na tym, że zarządzone przez Ewę, a wykonane przez panią Dziunię arcydzieło, wtłoczone na niechętny grzbiet Baśki, podziwiały także sąsiednie wydziały. Wyelegantowaną i pachnącą odprowadziły ją w sobotni wieczór na dworzec.

Patrzyły zdziwione na zaczerwienione oczy towarzyszącej im matki Barbary i kiedy na chwilę starszą panią zatrzymały jakieś znajome, zaintrygowana Ewa zaszeptała:

– Ty, czego twoja matka beczy? Boi się ciebie puścić samą?

– Ech, nie – odparła niechętnie zagadnięta. – Paweł po promocji może być przydzielony do okręgu śląskiego i może dostać rozkaz, żeby dołączyć do nich w Czechosłowacji. Mama zapłakuje się już od początku tej draki.

– Aaa! – pokiwała głową ze zrozumieniem Ewa. – Może go jednak nie wezmą, co?

– Myślę, że jednak wezmą. – Barbara ściągnęła usta w grymasie stanowczości. – Przecież to jego zawód. Mama robi niepotrzebnie tragedię. Tato mówił, że pepiczki aż się prosili o nauczkę. Mają teraz!

– No wiesz co, Baśka?! Twój stary zza tej czerwonej legitymacji nic nie widzi! Całkiem go ogłupili czy co?! A jakby tak Ruscy wyjechali ze swoich baz u nas na ulice, byłoby fajnie?!

Maria, daleka teraz od spraw politycznych, z trudem uzmysławiała sobie, czym od z górą dwóch miesięcy żył kraj. Od dwóch miesięcy ojciec jej godzinami słuchał radia i odrywany przez matkę do kolacji, powtarzał niezmiennie:

– Z tego może być wojna, z tego może być taka chryja, jak w trzydziestym dziewiątym albo w pięćdziesiątym szóstym na Węgrzech. A my znowu w tej hańbie uczestniczymy. Wtedy wzięliśmy im Zaolzie, a teraz znowu stajemy po stronie silniejszego. – Obejmował głowę dłońmi w desperacji.

Ale cóż ją, Marię, obchodziło toczące się wokół życie nieważnym strumieniem opływające jej wygasłe, młode serce? Raz w miesiącu dostawała list od Romana z kilkoma nieważnymi zdaniami na kartce obitej więzienną pieczęcią. Łatwo było sklecić kilka zdań obowiązkowych, ale martwych. Nie wiedziała, dlaczego sama do niego nadal pisze. Chyba dlatego, że matka nie życzyła sobie, aby te koperty przychodziły do domu. Ale ojciec, odkąd Maria zainstalowała się w jego macierzystym zakładzie, zawyrokował inaczej.

– Są granice – powiedział wówczas matce od dawna niesłyszanym, ostrym tonem. – Nie waż się więcej!

Nic nie wskazywało na to, aby wrogość wyrosła pomiędzy matką a córką miała przestać się rozwijać. Korzenie jej niezauważenie oplotły i serce Marii. Zbuntowana, wreszcie podniosła hardo głowę.

– No i dobrze! Kryminalista, jak mówisz! Dobrze! Ty nic nie rozumiesz, nic! – krzyczała. – Wyjdę za niego, nawet jakby ukradł lub zabił. Zapamiętaj sobie!

Nie wierzyła żadnemu ze słów, które z siebie wyrzucała, ale Roman właśnie postawie matki zawdzięczał, że pisała doń nadal.

Z poczucia obowiązku też przyjechała odwiedzić jego rodziców.

7

– Jakie to było dobre, posłuszne dziecko. – Siedząca przy kuchennym stole naprzeciw Marii matka Romana zniekształconymi artretyzmem palcami gładziła wyblakłe kwiatki ceraty. – Jak mu przykazałam bawić się w kącie, to siedział sobie ot tak, cichutko, i mogłam pójść do swojej roboty; zawsze go znalazłam w tym samym miejscu. On i teraz, jak pisze, to zawsze: Mamusiu, nie martw się, mamusiu. – Rozpłakała się nagle. – Chudziak taki. Jak on to przetrzymie?! Myśli pani, na ile go zasądzą? – Podniosła na dziewczynę spłoszone spojrzenie. – Przecie to głupie jeszcze, młode, wiadomo, co to strzeli do głowy takiemu?

– Dej spokój, matka, płacz tu nic nie pomoże, zdrowiu tylko zaszkodzisz – odezwał się spod pieca ojciec Romana.

Odwróciła się do męża zbolała i nagle rozdrażniona:

– Tych rozwydrzeńców to robota! – wykrzyknęła. – Otumanili dziecko, a matka choćby oczy wypłakała… A i pani – napadła na Marię – niby narzeczona, a nie uchroniła…!

– Co ty, matka, co ty? – Molestował stary żonę, chcąc złagodzić jej słowa.

– A tak! Co im tam, młodym! – Długo wysiąkiwała zaczerwieniony nos w kraciastą, pomiętą chustkę.

Po tej wizycie Maria – mimo zadawania sobie gwałtu, aby zrozumieć uczucia tej kobiety, jej niepokój i rozpacz – nie mogła w sobie stłumić niechęci. Roman w oderwaniu od rodziców był jakiś inny, bliższy; wraz z nimi stawał się daleki, nieomal odrażający.

Życie, które po miesiącach chybotania i braku równowagi wtłoczyło się w utarty nurt, owa chmura zagrożenia, która towarzyszyła jej przedtem, znikła, rozwiała się, a jej miejsce zajęły codzienne, zwykłe sprawy, które dzień za dniem, noc za nocą zacierały dawne uczucie buntu, poczucie niesprawiedliwości, pamięć złych chwil, szukania po omacku drogi.

Ściszona wewnętrznie, przysypawszy dawny ogień górą nowych wydarzeń, od nowa poczęła chłonąć wrażenia, przyjmować mimowiednie drobne radości; miewać chwile zadumy i marzeń. Młodość poczęła znów rozprostowywać swe prężne ramiona, wchłaniać łagodne promienie słońca. Poprzez liście, tknięte już pędzlem jesieni, nachylał się ku jej oczom cały przepych otaczającego ją świata. A oto wlokły się za nią niczym cień sprawy bolesne, ciężkie i nie do rozwiązania.

Póki było wszystko w zawieszeniu, póki Roman pozostawał w więzieniu, sprawy te były jeszcze jak zamknięty kufer, przykry oczom, niemniej tkwiący tam jak wyrzut. Czy go jeszcze kochała? Tego chłopca, który dał jej poczucie własnej wartości, ukazał jej oczom inny świat, pozwolił jej poczuć się kobietą? Pustka, która przez wiele tygodni roztaczała naokół swój trupi powiew, jakby także gdzieś się zapadła, ale i człowiek ten pozostał niby na dalekim brzegu; nierealny w dzisiejszej codzienności, bliższy w sennych marzeniach niż w opowiadaniach swoich rodziców, niż w szarych kopertach rzadkich, lakonicznych listów. A i świat Marii z okresu studiów, rządzony emocjami, odpływał poza horyzont, a zwykłe sprawy zasypywały drogie wspomnienia niby popielaty, kojący pył.

Czy pomyślałaby sobie kiedyś, że będzie się emocjonowała sprawami takimi jak obiecane podwyżki czy rozmyślała nocami, w co się ma ubrać na prywatkę, czy niepokoiła niepotrzebnym słowem, które jej się nieopatrznie wymsknęło i mogło być wykorzystane przeciw niej?

Kiedyś wolna, obracała się niby beztroski ptak, co to nie sieje, nie orze, w świecie książek, a kiedy brakowało pieniędzy, był to nieważny kłopot, ot, drobiazg; drobna pożyczka ratowała z opresji i zapominało się o tym natychmiast. Teraz brak pieniędzy na szałową bluzkę, bo nie wypadało prosić matkę, spędzał jej sen z oczu. Teraz ciuch z zagranicznej paczki, przyniesiony do biura na handel, przesłaniał świat. Książka, kiedyś nieodzowna, teraz stawała się luksusem lub ucieczką od nudy.

Byłaż to ta sama Maria, nieczuła kiedyś na miraż pieniądza, obecnie z zawiścią śledząca błysk pierścionków na palcach koleżanek?

Przestając jeszcze z Barbarą, już nęciło ją towarzystwo Ewy, które powadze tamtej przeciwstawiało szum kawiarni, cwaniacką śmiałość, beztroskę i możliwość wesołej przygody. Przy Baśce, którą młodość, zdawało się, ominęła, Maria nabierała smutnej powagi. Rozmowy, na które warto było poświęcić czas, zbyt wyraźnie stawiały przed oczyma jej własne problemy, a te przygnębiały, więc lepiej było zepchnąć je czym prędzej w podświadomość. Ewa natomiast żyła jak motyl – z dnia na dzień – i Maria, onieśmielona jeszcze jej sposobem bycia, już bezwiednie go przyjmowała, już go akceptowała. Tym łatwiej, gdy alkohol zaszumiał w głowie.

Dawniej z rzadka odwiedzała kawiarnie. Wspólnie z przyjaciółmi w przerwach między zajęciami szła, by napić się czegoś gorącego i porozmawiać. Przeważnie rozstrzygali jakieś kwestie wynikające z treści wykładów czy przeczytanych artykułów. Przy ciasno obsadzonych stolikach toczyli gorące dyskusje, które przerywał dopiero czyjś przytomny głos, że czas wracać na zajęcia. Teraz szła tam z Ewą, by posiedzieć, bo nie było co robić. Tym sposobem, wchłonięta przez towarzystwo Ewy, miała już znajomych, z którymi luźne więzy nie rokowały w przyszłości nic ciekawego prócz zwykłego ple-ple-ple na spotkaniach, ale chroniły przed samotnością. Tym bardziej zbliżyła się do Ewy, że Barbara chodziła ponura z powodu brata. Ewa z satysfakcją szeptała Marii na ucho:

– Patrz, jak ją wzięło. Łatwo jej było podskakiwać, gdy tam nie był, a teraz… – Brat Baśki krótko po promocji ciupasem został wysłany do Czechosłowacji. Jego jednostka stacjonowała w Mladej Boleslavi.

Barbara z poszarzałą twarzą, milcząca i napięta, przesuwała się między nimi jak duch. Mur milczenia, którym się otoczyła, odpychał od niej innych, tak że pozostawiono ją samą sobie. Maria domyślała się, co przechodzi w domu z histeryzującą matką i jak jest zgnębiona pomimo pomyślnych komunikatów w radiu i telewizji. Zawsze tak bywa, że ten ciemny nurt wiadomości, sączący się nieoficjalnie, jest dla ludzi dotkniętych bezpośrednio wydarzeniami bardziej wiarygodny, toteż Baśka z drżeniem wyglądała listonosza.

Maria wstydziła się, a jednak unikała Barbary. W pracy mówiły mało i o obojętnych sprawach. Ten sam instynkt, który każe zwierzętom omijać poranionego towarzysza, tkwił w niej samej. Z uwagą jednak przysłuchiwała się niezliczonym plotkom o tym, co działo się tam na miejscu. Po mieście chodziły ciemne gadki o jakichś zmarłych żołnierzach przywiezionych nocą, o skrytobójczych zamachach w tamtym kraju, o niszczonych drogowskazach i rozwieszanych nad drogami wrogich hasłach. Barbara, ze ściągniętymi gniewem brwiami, obalała wiadomości, wymachiwała otrzymanym od brata listem przed nosami ciekawskich, czytała fragmenty, w których było o mieście pełnym kwiatów, o spokoju, o poznanych kolegach.

Mladá Boleslav jest jak jeden wspaniały park. Przepiękne dywany z kwiatów. Szkoda, że u nas tego brak. Z obozu widzimy Góry Szczerskie, niższe niż nasze Sudety, ale śliczne. W mieście jest fabryka samochodów Skoda. Bardzo szybko zżyłem się z kumplami; wieczorami gramy w karty, jest fajnie, nie macie się co martwić. Mam tu świetne wakacje. Co mnie dziwi, to że babki tutaj chodzą w dresach. Wszystkie, od młodych do starych. Głupio to wygląda. Do Polek im daleko. Chłopaki próbują je podrywać, ale nie mają szans, chociaż ludzie nie patrzą na nas wrogo. Niemcy zachowują się czasem głupio. Ruscy są fajni. Konie z nimi można kraść, weseli tacy, że nieraz boki zrywamy ze śmiechu.

– No i co?! – Baśka triumfalnie wpychała list do koperty, ale twarz jej zdradzała niepokój, którego nie potrafiła ukryć.

– Nie wiadomo, co z tego jeszcze może być – powiedziała kiedyś posępnie.

– Pepiczki się nie ruszą! – przekonywał wesoło w kawiarni znajomy Ewy. – To tchórze! – W głosie jego czuło się pogardę.

– No pewnie! Narobili szumu i patrzcie, jak teraz położyli uszy po sobie. Ruskie wzięli wodza w pałatkę, wywieźli do Moskwy i po wojnie.

Maria przysłuchiwała się rozmowom, słuchała komunikatów, ale własnego zdania nie wypowiadała. Nie miała go. Właściwie te sprawy były jej obojętne. Kiedyś tylko wtrąciła się do rozmowy ojca z sąsiadem.

– Przecież Czesi nie mieli i tak żadnych szans! – powtórzyła zdanie kawiarnianego znajomka.

Ojciec wówczas spojrzał ostro, nieprzyjaźnie.

– A czy słuszność jest wtedy tylko, jak są szanse? I ty to mówisz?! To dla nas hańba i tyle! Wtedy poszli z Niemcami na Zaolzie, teraz znowu to… Ano, jedyne szczęście, że zachowują się tam przyzwoicie – westchnął. – Że też my zawsze musimy grać parszywe role.

8

Dżdżysta i ciepła jesień obrodziła grzybami. Z socjalnego organizowali wycieczki do lasu, z którego, oprócz borowików, Maria przywoziła większe poczucie wspólnoty z tymi ludźmi, wśród których pracowała. Niewymuszona atmosfera wesołej eskapady zbliżała ich; co bardziej przedsiębiorczy kupowali po drodze butelczynę czy nawet kilka, wypijali je potem w lesie z jednej szklanki, zagryzając czyimś ogórkiem czy skibką chleba. Obładowani zdobyczą, śpiewali wesoło w powrotnej drodze; samochód omiatał reflektorami czarne pnie drzew. Marii było radośnie i swojsko.

Sprawa Romana, która toczyła się gdzieś tam w tych dniach, rzucała jakby nieco cienia na tę radość, ale nie zdołała jej przyćmić. Nie pojechała na rozprawę, z ulgą uspokajając sumienie, że przecież nie może wziąć urlopu. Ojciec Romana także, jakby uprzedzając jej decyzję, zawyrokował:

– Panienka lepi niech se siedzi. Ja jadę, to dość; o czym trza, zawiadomię.

Nowe wydarzenia zajmowały umysły. Poczęto przebąkiwać o wycofywaniu wojsk z Czechosłowacji. Po kilku tygodniach stało się to faktem. Najpierw zdjęcia w gazetach, potem któregoś słonecznego dnia głuchy grzmot czołgów i skotów przetoczył się przez miasto. Ludzie wybiegali z biur; z okien i zatłoczonych chodników kobiety rzucały kwiaty. Dziewczęta, ukrywszy w wiązankach kartki z adresami, pokrzykując, rzucały je na kolana przejeżdżających, roześmianych żołnierzy. Wzruszenie ogarnęło tłumy, wyciskając im łzy. Powrót chłopców zmienił się w wielką paradę. Zupełnie obcy sobie ludzie stawali się bliscy i serdeczni. W mieście zapanował świąteczny nastrój. Nikt już tego dnia nie wrócił do normalnej pracy.

Brat Baśki, który dostał przydział w innym mieście i wracał eszelonem, dopiero po kilku dniach zjawił się w domu. Baśka z tej okazji zaprosiła obie dziewczyny do siebie na prywatkę.

Ewa wstąpiła po nią, kiedy Maria jeszcze kończyła suszyć włosy.

– Siadaj! Zrobisz mi oczy? – spytała prosząco. – Nie mogę sobie poradzić z tym tuszem.

– Mam angielski, to ci pożyczę – odparła Ewa, rozsiadając się wygodnie na tapczanie. – Ja od tego świństwa mam uczulenie. – Wzięła ze stolika spiralkę Marii. – Jak ty się możesz takim czymś malować, stara?! W co się ubierasz?

– Bo ja wiem? – Zastanowiła się w odpowiedzi. – Nie wiem, jak ty to robisz, że starcza ci na takie ciuchy. – Popatrzyła na Ewę z zazdrością.

– Akurat starcza! – Wydęła pogardliwie wargi tamta. – Moja pensja starcza mi najwyżej na papierosy i szatniarza w knajpie. Na szmaty starzy łożą.

– To masz fajnie. Matka odsunęła mnie od piersi, jak tylko dostałam pierwszą wypłatę. I tak łaskawie daje mi jeść za darmo.

– Boś frajerka. Ja bym się tak nie dała. Kiedy mamy się ubierać? Jak będziemy stare i ślepe?!

– Tak ci się zdaje. Z gardła jej nie wyrwę.

Maria mówiła żargonem Ewy, ale w głębi duszy aż nadto rozumiała inność swojej sytuacji. Jej rodziców nie było stać na luksus kupowania ciuchów w Peweksie, kiedy ledwo starczało na życie. Matka z niewielkiego ogrodu opędzała jak mogła domowe potrzeby; ojciec pracę miał niezbyt płatną, a nie była jedynaczką jak Ewa. Bratu w technikum trzeba było opłacić internat, a ile pieniędzy dotychczas pochłonęły jej studia, pieniędzy, można rzec, wyrzuconych w błoto?!

Nic dziwnego, że nawet nie śmiała prosić matkę o więcej po takim zawodzie i mając swoją pensję. Ze wstydem godziła się na to, że ją utrzymują, ale ojciec raz na zawsze tak ustalił warunki: Póki jesteś w domu, jedzenie masz jak wszyscy. Ze swoich pieniędzy się ubieraj. To i tak dla nas duża pomoc.

– Słuchaj! – Ewa palnęła się w czoło. – Ja to mam głowę! Ten Juras, wiesz, pytał mnie o ciebie kilka dni temu. No wiesz, ten czarny – przypominała Marii zniecierpliwiona. – Ten, co przyszedł z Piotrkiem wtedy, co to zrobiłam w konia Mietka, nie pamiętasz?!

– Aha!

– No wreszcie! – Ewa potrząsnęła swoją grzywą i roześmiała się. – Ty, on się chyba w tobie zabujał, wiesz? Czerwienił się jak pensjonarka. Ale to sierota! – Machnęła ręką pogardliwie. – Zakombinować ni w ząb nie potrafi. Raz Piotrek prosił go, żeby przywiózł mu parę pierścionków, jak jechał do Rosji tym Pociągiem Przyjaźni. Wiesz, mógłby tu je opchnąć za parę tysiaków, a ten nie, bo celnicy się przyczepią. Frajer taki! Dawał mu nawet procent od zysków. Ale gdzie tam! To jest człowiek nie do interesów. Będziesz z nim kręcić?

– No wiesz?!

Ewa popatrzyła na nią uważnie.

– No nie mówię, że akurat z nim, ale ja bym na twoim miejscu machnęła ręką na tego rewolucjonistę. Tylko ci kłopotu napyta, zobaczysz! Żadne życie z takim naznaczonym. – A widząc zaskoczenie Marii, dodała kpiąco: – Co ty, nie domyślasz się? Wszyscy o tym wiedzą i żebyś słyszała, jak cię żałują. Moja matka mówiła, że ty tak tylko z poczucia obowiązku z nim jeszcze trzymasz!

– A daj spokój! – Maria spochmurniała i aby odwrócić rozmowę, zwierzyła się: – Wiesz, podobno ta Samodzielna Pracownia Badań Wodno-Kanalizacyjnych ma przejść do nas, wtedy byłby jeden etat w księgowości. Zalewska mówiła mi, że mogłabym tam przejść od stycznia. Co mi radzisz?

– Do księgowości? – Ewa zastanowiła się. – Nie. – Potrząsnęła głową. – Nie chciałabym. Nudna robota.

– No ale więcej podobno forsy i czegoś się wreszcie nauczę.

– Też masz zmartwienie! Chociaż jak więcej forsy… to by się opłaciło, ale ja i tak wolę stare śmiecie. Nic bym sobie już nie załatwiła w czasie pracy. A teraz mam życie jak w Madrycie. Samochodem sobie paraduję po mieście, nikt mi nie truje, a że te cholerne torby raz dziennie załaduję? Ale ty myślisz, że Zalewska cię nie bujała? Kiedy ci o tym mówiła?

– Jak byłyśmy na grzybobraniu.

– Aha. Słuchaj, Irka coś mi tam gadała, że kiedyś popiliście zdrowo, aż Kujawa do samochodu nie mógł trafić, a nasza pani Dziunia siedziała temu z Rady Zakładowej na kolanach i tak go obśliniała całą drogę, że zaraz jej podanie o pożyczkę przeszło, chociaż już jej palców nie starcza na złoto.

– Ta Irena to trąba, wiesz?!

– Co ty myślisz, że lata z tym jak z transparentem? Mnie tylko powiedziała. Że u nas wystarczy byle jaka okazja, aby sobie golnąć, to wiem nie od dzisiaj, dłużej tu pracuję niż ty. Ale wiesz, że Kujawa podłożył naszemu dziadkowi świnię?

– Coś ty?!

– A jak! Dziadek na wypowiedzeniu. Odkąd ty odeszłaś, ciągnęli z panią Władzią ten wózek we dwoje, no i nazbierało się nadgodzin. Prokop począł się dobijać o zapłatę, o wolne, a wtedy Kujawa wyciągnął cały sznureczek przed dyrektorem, że to konfliktowy, ludzi obraża; sprzątaczki wziął na świadków, dziadkowi wypłacili, co trzeba, i poszedł won. Teraz jakichś dwu siedziało dzisiaj u Kujawy, a nosy mieli fioletowe jak się patrzy. Znowu zacznie się zabawa jak z Franią, zobaczysz!

– To gnojek, nie?

– A coś myślała? Nie wychylaj się! Dziadek skakał i dostał po nosie. No, z głodu nie umrze. Helenka tylko będzie musiała przyjąć to, co się zgłosi, bo sprawa pilna, a jak wyniknie chryja, Kujawa zwali winę na nią. Taki sprytny!

– Ma u Starego oko, co?

– A kto mu daczę nad jeziorkiem wyposażał? Kto rożen aż z Grudziądza ściągał? Polowanka dyrowi załatwiał? No, zbieraj się! Zobaczymy tego sławnego oficera Baśki.

9

Kiedy przyszły, w stonowanym świetle stojącej lampy osłoniętej wielkim pomarańczowym abażurem siedziały już dwie dziewczyny w swobodnych pozach na tapczanie i popijały wino z wysmukłych kieliszków z kolorowego szkła, a mężczyzna w mundurze z dystynkcjami podporucznika przeglądał płyty przy małym stoliku, przysuniętym z fotelem do lampy.

Wprowadził je brat Baśki, wysoki, wymuskany. Z galanterią zdejmował im z ramion płaszcze. Barbara krzyknęła do nich powitanie z kuchni i zaraz przymknęła na powrót drzwi, tak że przez chwilę poczuły się speszone, pozostawione same sobie.

Ale zaraz nastąpiły prezentacje. Edek, gospodarz, podał im wino, poczęstował papierosami, zmusił kolegę do porzucenia płyt i posadziwszy go między nimi dwiema, na odgłos dzwonka czmychnął na powrót do przedpokoju. Po chwili już popychał przed sobą barczystego blondyna w dżinsach i skórzanej kurtce. Weszła Baśka, z powagą dźwigając tacę z zakąskami.

– Cześć! Poznaliście się wszyscy? Fajnie. Marka jeszcze nie ma? Ziutek! – zawołała w stronę kuchni. – Przynieś herbatę! Ziutek mi pomaga – poinformowała koleżanki.

– Wcześnie go zapędzasz do garów. – Zaśmiał się nowo przybyły.

Ewa popatrzyła na Marię znacząco.

Dziewczyna Edka ze swoją kuzynką zachichotały, szepcząc coś sobie na ucho.

– Nie ma tajemnic w towarzystwie! – zawołał Edek karcąco w ich stronę. – Włączyć muzykę? – zapytał ogólnie. Kolega w mundurze podał mu wybraną przez siebie płytę.

– Dalida? – Skrzywił się. – A zresztą…

– Nie, nie! – zaprotestowała Ela, dziewczyna Edka, i zanuciła: – Kochać, jak to łatwo powiedzieć… włączcie to. Tak to lubię!

– Żołnierz dziewczynie nie skłamie – dobyło się z głośnika niewyłączonego radia. – Tylko nieprawdę jej powie. – Zaśmiał się jasnowłosy Andrzej.

– Ty! Nie podrywaj nam autorytetu! – pogroził mu żartem Wojtek, kolega Edka po fachu.

– Naprawdę nigdy nie skłamie? – spytała go Ewa zalotnie.

– Nigdy! – Śmiejąc się, położył rękę na sercu. Zrośnięte brwi nad brązowymi, wypukłymi oczami podkreślały jeszcze tajemniczość spojrzenia, a uroda południowca nadawała każdemu jego słowu i gestowi ów rys męskiej kokieterii, którą zdawał się świadomie czarować rozmówczynię. Ewa też poczęła z miejsca rozwijać swój bogaty kramik zalotności, jak spostrzegła z niechęcią Maria.

– Pani pierwszy raz u Basi? – Przysiadł się do niej blondyn. – Nigdy pani tu nie widziałem. Jestem ich kuzynem. – Wyciągnął szeroką dłoń. – Andrzej.

– Zachodziłam tu czasem. Od niedawna się znamy – odparła. Przez chwilę popijali wino w milczeniu. Ziutek, zaprezentowany pospiesznie przez Barbarę, krępy i nieco niższy od niej, parząc sobie palce, ostrożnie rozstawiał szklanki z herbatą na mikroskopijnym stoliku.

– Andrzej, rozsuńmy ten stół. Nie sposób tak siedzieć! – Edek pociągnął towarzysza Marii w głąb pokoju. – Rozsiadajcie się teraz, gdzie kto może! – zawołał ochoczo. – Elżuniu, rezerwuj mi miejsce. Zawołam Baśkę. Siadaj już, Ziutek, dość tego kucharzenia, jesteś gościem. Pani Marylko, proszę – komenderował.

Wojtek jak cień sunął za Ewą, usłużnie podsuwając jej krzesło. Maria, pociągnięta delikatnie za ramię, usiadła przy Andrzeju.

– Będę zaszczycony, jeśli pani pozwoli mi zająć się sobą – mówił żartobliwie.

– Owszem – bąknęła. – Oprócz Basi i Ewy nikogo tu nie znam.

– To lepiej. Tak jest ciekawiej. – Zaśmiał się. – Pani z nią pracuje? – Miękki, płowy zarost otaczał mu policzki, silny zarys dolnej szczęki ginął pod zaczątkiem bródki, co w dziwny sposób nadawało twarzy rys młodości. Szeroko rozstawione siwe oczy patrzyły w twarz rozmówczyni uważnie i otwarcie. Maria na pierwszy rzut oka dawała mu dziewiętnaście, dwadzieścia lat, dopiero bruzdy biegnące od oczu ku skroniom przeczyły pierwszemu wrażeniu. Zanim zdążyła odpowiedzieć, rodzeństwo weszło, niosąc kieliszki i wódkę.

– No, za wasz powrót! – powiedziała Barbara. Posłusznie wychylili toast, stojąc. Ela przygarnęła głowę Edka do siebie i pocałowała go głośno, z cmoknięciem.

– Za to, że cię tam nie zabili!

– Co ty opowiadasz?! – żachnął się gniewnie. – Nie lubię takich żartów!

– Och, mój rycerz się obraził. – Zrobiła zabawną minę i usiadła. Drwiąco popatrzyła po twarzach obecnych. – Jakie to ładne: nic a nic nie chcieć być bohaterem!

– Teraz za gości! – Ratował sytuację Edek, uśmiechając się krzywo.

Ktoś włączył następną płytę. Ściszoną muzykę począł zagłuszać coraz głośniejszy gwar rozmów.

– Jedzcie, proszę! Tej sałatki spróbuj. Ewa, podaj mi chleb! – Barbara czuwała nad gośćmi, jak przystało na gospodynię.

– Elżbieta, dlaczego nic nie jesz? – zwróciła się do dziewczyny brata.

Edek usiłował przytulić dziewczynę i zmusić do przełknięcia kęsa kanapki.

– No, Elka, nie wygłupiaj się – przekomarzał się, próbując zatrzeć niedobre wrażenie. Nadąsana jeszcze z lekka, odpowiedziała:

– Upajam się jego zapachem, bratowo. Ach, mniam! – Błaznowała już wesoło. Musiało jej to ujść bezkarnie. Wszyscy się roześmieli.

– Może zatańczymy?

Pierwsi podnieśli się Wojtek z Ewą. Ziutek wyciągnął chichoczącą kuzynkę Elki z kąta tapczanu. Maria tańczyła w milczeniu; nieprzywykłe od dawna nogi były sztywne, oporne na rytm muzyki. Patrzyła w zamyśleniu na Edka i Elkę, obejmujących się ciasno ramionami. Gdzieś tam jej chłopak siedział na ławie oskarżonych, a ona tu… Dlaczego to się stało, że coś narosło, oddaliło ich od siebie?

Nie za Romanem teraz, ale za tamtymi dniami, w których tańczyła tak samo głowa przy głowie, każdym nerwem ciała odbierając ruch towarzysza, za tą pełnią, którą czuło jej serce, zatęskniła.

Siadali, pili, szli znów tańczyć w coraz bardziej dusznym powietrzu, w końcu coraz rzadziej zrywali się od stołu, coraz częściej ogólna rozmowa rozbijała się na poszczególne, szeptane wprost w twarz słowa; wargi muskały włosy, policzki. W którymś momencie wieczoru podochocony Wojtek, wznosząc kieliszek i chwiejnie kołysząc się nad stołem, zakrzyknął:

– Za Polskę od morza do morza!

Podchwycili wszyscy ze śmiechem ten toast, tylko Edek przez stół złapał i zatrzymał mu rękę.

– Spokojnie, dobrze?!

Po rozochoconym towarzystwie powiało chłodem.

Andrzej, wyzywająco patrząc mu w oczy ponad wzniesionym kieliszkiem, drwiąco zawołał:

– No to siup! Nie przejmuj się tak, stary! – Siłą powściągał w głosie rozdrażnienie.

Tamten, powiódłszy oczyma po niepewnych twarzach gości, wstydząc się za swój niewczesny występ, z całą furią wynikłą z bezradności, jak zażegnać nieprzyjemną sytuację, nie umiejąc z niej wybrnąć, zwrócił się do kuzyna:

– Tobie w to graj, co?! – napadł na niego. – Znamy się! Za łatwo ci wszystko poszło na wiosnę!

– Edek, daj spokój – wtrącił Wojtek z miną winowajcy. – Przecież żartowałem.

– Ty głupcze! – Tamten zwrócił na niego rozwścieczone oczy. – Wiesz, przy kim żartujesz?!

– Och, świat się zawalił! – zawołała nagle Elżbieta i znużonym ruchem opadła na tapczan. – Wypijmy za zdrowie babci i nie kłóćcie się już!

Ale Andrzej, którego słowa kuzyna tylko zagrzały do walki, dopytywał już wrogo:

– Co to znaczy?! Za kogo mnie masz?!

– Za kogo? – odparował Edek. – Jeść nie dostawaliście, forsy nie braliście?! Studenci!!! – Pogarda drżała w jego napiętym głosie. – Tylko knajpy, dyskusje, rewolucje! Dał ja bym wam rewolucje!

Elżbieta ciągnęła go, szarpała za rękę, pragnąc przeszkodzić tej tyradzie.

– Ja bym takich pod mur! – Edek wychylił machinalnie stojący przed nim kieliszek. Andrzej stał nad nim ze zmarszczonymi brwiami. Płomień oblał mu twarz.

– Ty durniu – powiedział wolno przez zaciśnięte zęby. – Nie tobie będę się tłumaczył. Dobranoc! – Skłonił się wszystkim uniżenie i skierował ku drzwiom.

– Andrzej! – Barbara próbowała go zatrzymać. – Edek, zrób coś! Andrzej, nie wygłupiaj się!

– Zostaw go! – warknął brat w odpowiedzi. – Prawda w oczy kole!

Tamten już w drzwiach obejrzał się w półobrocie.

– Ty byś tak na czołgach, co? I pod mur, co? Dobrze cię wyszkolili. Cześć! – Potrząsnął uniesioną ręką w pogardliwej groźbie. – Kiedyś pojmiesz, no…!

– Ogłupieliście czy co?! – wrzasnęła nagle Baśka. – Co to ma być? Wiec?!

– Powiedz to temu deklamatorowi. – Ziewnęła Elżbieta. – Przecież to on się wygłupia… – Spojrzała spod oka na Edka. Obrócił się ku niej zaczerwieniony z podniecenia.

– A ty co?! Zresztą, lepiej od razu… – Zachłysnął się. – Ja nie mogę sobie pozwolić, abyś mnie kompromitowała. Twoje poglądy…

– Moje poglądy są żadne! – przerwała mu. – I już wybrałam. I przestań się wściekać! Wojtek tylko żartował. Cóż ty sobie myślisz, że po tym toaście wyruszylibyśmy na Wschód? Nie rób z siebie durnia!

Baśka patrzyła z natężonym niepokojem w ich napięte twarze.

– Za bardzo sobie bierzesz wszystko do serca – bąknęła. – Zrobiłeś z Andrzeja reakcjonistę. Opamiętaj się.

– Et! – Ten jakby raptem oklapł wewnętrznie. – No, napijmy się! – Wykrzywił twarz w niepewnym uśmiechu. – Poniosło mnie. – I do Wojtka: – Wybacz, stary!

Maria wstała nagle jak żgnięta szydłem.

– Ja już pójdę! – powiedziała ku zaskoczeniu zebranych.

– Ależ…

– Późno już. – Sięgnęła po torebkę.

– No to strzemiennego!

Wychyliła wraz z innymi kieliszek. Barbara odprowadziła ją do drzwi i objąwszy ramieniem, czegoś zawstydzona, tłumaczyła:

– Nie przejmuj się, oni tak zawsze. Chyba to nie z tego powodu?! – dopytywała trwożliwie.

– Nie! Skądże! – żachnęła się Maria. – Było bardzo miło. No cześć, bywaj!

10

Objął ją mocny poszum drzew nad głową. W alei, mokrej od spadłego niedawno deszczu, ujrzała błyskający ognik papierosa. Podeszła doń.

– Tak sobie myślałem, że pani wyjdzie – odezwał się Andrzej, niedbale rzuciwszy niedopałek na lśniący asfalt, i wyciągnął do niej ramię. Przyjęła je w milczeniu. W jesiennym, nocnym chłodzie otuliła się szczelniej płaszczem. Jakby mimowiednie, troskliwym ruchem podniósł jej kołnierz i objął ramieniem. Nie protestowała. Dobrze jej było tak iść nocą po opadłych mokrych liściach, przyklejonych do czarnej wstążki asfaltu, pod nikłymi światełkami latarń, wśród splątanych koron obmokłych drzew, czując na barkach mocne ramię mężczyzny. Szła z dawno zapomnianą lekkością, w rozmarzeniu i lekkim napięciu w rytm wspólnych kroków.

Drzewa jak rude łby barbarzyńców

wnikały w żyły żółtych rzek.

Biało się kładł popiołem tynku

wtopiony w wodę miasta brzeg.

Szli po dudniącym moście kroków

jak po krawędzi z kruchego szkła,

pod zamyślonym grobem obłoków,

po liściach jak po krwawych łzach…

K. K. Baczyński: Jesienny spacer poetów. W: Utwory wybrane, 1976 r.

Zasłuchana, podniosła ku niemu twarz.

– To piękne – szepnęła.

Skrzywił wargi w nikłym uśmiechu.

– Zawsze nachodzi mnie Baczyński, gdy jestem trochę zawiany i gdy jest taka noc jak ta. Czy nie pięknie? Jesteś jakaś taka przycichła – powiedział po chwili. – Jakaś taka ulotna. Myślę – zająknął się, a potem, patrząc w korony drzew jakby w natchnieniu, dokończył cicho: – Myślę, że moglibyśmy się pokochać. Nie, to nie nastrój chwili! – Zrobił gest jakby zaprzeczający czemuś, co mogło paść z jej ust. – To przeczucie…

– Tak, ale ja…

– Nic nie mów! – Pocałował ją lekko w rozchylone usta, a potem nagle ostro i żarłocznie.

Oparta o oślizgły pień platanu, poddawała się jego uściskom omdlała, stęskniona dawno niedoznawanego upojenia. Patrzyła w nachyloną nad sobą twarz, w której nie mogła wyraźnie dojrzeć źrenic, a tylko połyskujący płowy płomień, który i w jej żyły wlewał ogień. Dawno niedoznawane wrażenie pieszczoty, bliskość męskiego zapachu, upajającej siły męskich ramion przywaliły ją, przygniotły swym ogromem i jednocześnie uczyniły lekką, spadającą gdzieś bez strachu w miękką, szaloną i słodką zarazem – otchłań.

– Jesteś cudowna, cudowna – szeptał. – Mario…

Za nic nie chciała się wyrzec tej chwili, tego upojenia jego bliskością, tej wiedzy o nim, nieznanym, a jednak na jego wyszeptaną, wycharczaną w zmysłowym żarze propozycję, ponury cień Romana zamajaczył w jej mózgu jak nakaz, jak krzyk.

Odsunęła go od siebie.

– Nie! Nie mogę! – krzyknęła prawie. – To niemożliwe. Mam chłopca. – Schyliła głowę, by nie widzieć jego oczu. – Siedzi w Śremie.

– Student?

Jakby go odepchnęła, odrzuciła od siebie. Stał opodal bezradny, z połyskującą bladą twarzą w zielonkawym świetle latarni.

– Po marcu?

Niechcący zrozumiała, jak ten sztandar, który wyciągnęła nieopatrznie, stał się nagle nieprawdziwym dla niej symbolem i niczemu już w jej przekonaniu nie służył, a jednak ją określał tak, że ją oddalał, odgradzał od niego niby morzem nie do przebycia.

– Dlaczegoś mi to powiedziała?! Teraz...? – Odwrócił się nagle i począł iść przed siebie coraz szybciej, prawie biegł.

– Andrzej!

Spojrzał na nią dopiero z daleka. Uśmiechnął się blado i rozłożył ręce.

– Są jakieś reguły. Wybacz! Zresztą, jutro wyjeżdżam! – zakrzyknął.

W ciszy dudniły jego szybkie, oddalające się kroki. Nigdy bardziej Maria nie nienawidziła swych więzów.

W zamyśleniu głaskała gładki pień drzewa. Poprzez spękania kory spływał deszcz jak łzy.

Gotowość do miłości z innym ścichała w niej, szumiąc już oddalonym, opadającym szelestem wzburzonej krwi. Kojący powiew wiatru chłodził policzki. Gdzieś tam w mrocznej głębi wzrastała świadomość, podnosiła głowę pewność, że już zawsze będzie przykuta do człowieka, którego być może już nie kocha; przykuta etycznym nakazem sumienia i czegoś, czego nie rozumiała i nie potrafiła nazwać, a co było mocniejsze od niej i czego woli poddawała się opornie, ale bezwzględnie.

Nazajutrz ojciec Romana zawiadomił ją, że syn jego będzie zwolniony i za dwa tygodnie przekazany do służby czynnej.

Kiedy dowiedziała się już o przebiegu procesu, kiedy ojciec Romana w najdrobniejszych szczegółach poinformował ją o tym, że dziewięć miesięcy aresztu przed rozprawą zostało zaliczone na poczet kary i że syn jego, wydalony ze studiów, nie otrzymał jednak wilczego biletu, ale musi odbyć zasadniczą służbę wojskową prawie natychmiast po zwolnieniu, nie mogła obronić się przed oszołomieniem.

To, że Roman może ją odwiedzić jeszcze nim pójdzie do wojska, było faktem, którego nie mogła przyjąć za pewnik w swym skołatanym mózgu. Czuła się czegoś oszukana, czegoś śmieszna, jak śmieszna i niepotrzebna była jej ofiara ze studiów, a jednocześnie czuła żal.

Żal nieokreślony do siebie, do Romana? Do życia, które z niej zakpiło? Starała się zachować spokój, a jednak nie mogła. Niepokój, jak się zachowa, gdy się spotkają, drążył ją całymi godzinami. W bezsenne noce kręciła się w pościeli, wyobrażając sobie, co też on jej powie i co ona winna jemu powiedzieć. Teraz, kiedy jego życie znów może się wyprostować, kiedy nie będzie już poza nawiasem, nie jest mu nic winna i może się od niego uwolnić. Oddychała głęboko, powziąwszy postanowienie zerwania, ale zaraz potem napływała z ciemności pokoju jego pokorna twarz tam, w więzieniu, i pochylona w słabości sylwetka, która napełniała ją odrazą, a jednocześnie litością.

Zapomniała już była jego pocałunki, pieszczoty, wspólne spacery i to coś w nim, co czyniło ją lekką i piękną pod jego czujnym, gorącym spojrzeniem. Pamiętała tylko zgaszone oczy, jakieś zawstydzenie w twarzy wynikłe z uświadomionej sobie słabości, wyzierającą z oczu prośbę o przebaczenie – i własny przymus do dzielenia z nim jego doli. Teraz już ten przymus nie istniał – dumała. – Teraz mogłabym się uwolnić, skoro powrócił między ludzi.

Wciąż i wciąż skierowana myślami w głąb siebie, stała się przykra dla otoczenia; odpowiadała matce opryskliwie, w pracy ledwo ją poznawano, tak stała się milcząca i zamknięta w sobie.

Ewa w godzinach zastoju rozciągała swoje zwierzenia na temat Wojtka, zachwycała się nim i dawała z siebie dworować Barbarze, że jednak przyszła kryska na Matyska i miłość ją wzięła.

– Wzięło cię, co, Ewa? – Śmiała się. – A tak się zarzekałaś!

Ewa – rozmarzona, ale i cyniczna – odpowiadała, kpiąc z siebie.

– A co? Oficer, stara, to jest szyk. Ach, jaki on cudowny, jaki szarmancki. – Wyciągnęła nad głową ręce i przeciągnęła się lubieżnie. – Dziewczyny, koniec ze mną!

– On też jest tobą zachwycony – wtrącała Baśka. – Mówił Edkowi…

– Co mówił? Co?

– Że fajna z ciebie dziewczyna. – Barbara wiedziała, że Ewa spodziewa się więcej i dlatego przez przekorę wyduszała z siebie skąpe informacje.

Wszystkie te rozmowy jakby opływały Marię z zewnątrz, nie naruszając jej zamyślenia. Przypatrywały się jej ukradkiem. Któregoś dnia Baśka zagadnęła ją znienacka:

– Maryla, coś ty taka nie w sosie? Ty też się zakochałaś?

– Skąd ci to przyszło do głowy?! – żachnęła się.

– Hmm! – Baśka pochyliła się, szukają czegoś usilnie w biurku. – Andrzej pisał z Wrocławia i kazał cię pozdrowić.

Maria spłonęła rumieńcem.

– Tak? Dziękuję. Co on robi we Wrocławiu?

– Jak to co? Studiuje polonistykę. Jest na czwartym roku. Nie wiedziałaś? Martwiłam się, że przez Edka się nie odezwie – mruknęła po chwili. – Ale ja go bardzo lubię. Oni z Edkiem zawsze się żrą, mają odmienne poglądy, wiesz? Mówiłam ci zresztą. Co mam mu odpisać?

– Pozdrów go również.

– Co ciebie gryzie? Dać ci adres?

Maria pokręciła głową przecząco.

– Bardzo jest miły, ale nie – powiedziała cicho.

– Jasne, serca nie podzielisz – przytaknęła Barbara ze zrozumieniem.

Nie dostrzegła krzywego uśmiechu tamtej.

– Ewa to żyje bezproblemowo, no nie? – dodała jakby z zazdrością. – Wychodzę w święta za mąż, wiesz?

– Za Ziutka?

– Aha. Co tam! Ja nie wierzę w wielkie uczucia, więc nie mam na co czekać. On dobrze zarabia, nie pije, w ogóle jest doskonałym materiałem na męża. Nie uważasz?

Wciągnięta w rozmowę, nie mogła już się wycofać. Patrzyła na Barbarę, nie tając zdziwienia. Pierwszy raz tamta się jej zwierzała.

Po jakimś czasie dopiero zrozumiała dlaczego. Baśka sama nie była pewna swojej decyzji i szukała po omacku potwierdzenia z zewnątrz. Źle trafiła – myślała Maria, słuchając jej rozsądnych wywodów. Ja sama ze sobą nie mogę sobie poradzić.

– To jest małżeństwo z rozsądku, ale takie podobno bywają najlepsze.

– Podobno.

– Ty w to nie wierzysz? – nalegała.

– Bo ja wiem? Miłość odchodzi… – Sposępniała patrzyła w okno. – Czy to wiadomo, czym kieruje się człowiek w swoich decyzjach? Tak jest źle i tak niedobrze. Wybierzesz miłość, a ona cię zawiedzie, wybierzesz rozsądek, a on nie podoła.

– Ja myślę, że on jednak będzie dla mnie dobry, zawsze – szepnęła Baśka, patrząc na Marię w rozterce. – No bo tyle się już znamy… A poza tym lata lecą. I tak wyglądam na starszą niż jestem. Jak Edek się ożeni, będę osamotniona zupełnie. Z Elką stworzą sobie osobny dom i koniec z towarzystwem.

– No cóż. Samotność też nie jest najgorsza – wtrąciła Maria.

– Ech, nie nasza. Taka samotność jak moja byłaby bezcelowa. Samotność jakichś tam gwiazd, artystek czy tym podobnych to całkiem co innego niż takich jak my, drepczących co rano do pracy w cieniu staropanieństwa. Nie uważasz?

Maria stłumiła ogarniającą ją wesołość.

– Nie myślałam o tym w ten sposób. Małżeństwo dla mnie to nie cel, a właściwie boję się go.

– Dlaczego?

– Bo ja wiem? Nazwa żona ma dla mnie jakieś pogardliwe zabarwienie.

– To co ty myślisz robić? Nigdy nie wychodzić za mąż?

– No nie. – Zawahała się. – Gdybym była pewna szczęścia, miłości… No, wszystkich tych czarujących doznań, jakie się przeżywa, będąc z kimś, to tak, ale małżeństwo to przede wszystkim zakupy, nuda, kłopoty, jak mi się zdaje, i dzieci. Pewnie do tego jeszcze nie dorosłam.

– A ja bym chciała wreszcie mieć własny dom – powiedziała stanowczo Barbara. – Lubię gospodarzyć.

– No tak. – Rozmowa jakoś przestała ją zajmować i widząc to, tamta umilkła.

W domu Maria zastała Romana.

11

Już w przedpokoju matka, zaciskając usta, poinformowała ją, że ten czeka. Maria postanowiła odbyć z nim decydującą rozmowę poza domem. Z sercem bijącym w gardle jak na alarm, z szumem krwi w uszach, otwarła drzwi do swego pokoju. Roman na odgłos jej kroków odłożył jakieś kolorowe czasopismo i podniósł się z fotela, tak że już na progu uderzył ją uważnym spojrzeniem. Uciekła oczyma w bok, nie mogąc uspokoić rozszalałego tętna, wściekła na siebie za ten brak opanowania; ledwo wydobyć zdołała z krtani schrypnięte:

– Witaj! – Ustami musnęła szorstki policzek, czując przy tym przymus i obcość, ale i coś na kształt wzruszenia.

Potykając się o jego wzrok, drżącymi palcami wysupływała z paczki papierosa. Podał jej ogień.

– Nie spodziewałaś się mnie? – spytał spokojnie.

– Nie, to znaczy tak! Twój ojciec… – Brakowało jej tchu. – Zrobię herbatę, chcesz? – Musiała się opanować, a przy nim było to niemożliwe. W kuchni, dzwoniąc szklankami, nalewała wrzątek pod wrogim wzrokiem matki. Chcąc odwrócić jej uwagę od siebie, od swych drżących rąk, spytała:

– Dawno przyjechał? – I nie czekając na odpowiedź: – Mogłaś go czymś poczęstować!

– Ciekawe czym?

– Choćby herbatą!

Burkliwe odpowiedzi matki drażniły ją, choć wiedziała dobrze, jak nienawistny jest jej gość córki. Nie rozgrzeszało to jej bynajmniej z braku gościnności.

Bolało ją to niepomiernie, odnajdywać ten rys w charakterze matki, którym gardziła u innych. U matki, do której była, wbrew pozorom, głęboko przywiązana i której brak akceptacji jej życia kładł na ich codzienności mroczny cień. Walczyła jeszcze kiedy niekiedy o porozumienie, o uczucie, którego widomy brak napawał ją goryczą.

Nie mogła pogodzić się z faktem, że jej decyzja zasługuje aż na taką karę; buntowała się przeciw temu i dziecięca miłość do matki mieszała się coraz częściej z wybuchami nienawiści do niej. Jedno życzliwe słowo, jeden gest serdeczny zdolne były obrócić jej serce, obudzić skruchę i żal, wyzwolić łzy wdzięczności. Brak onych ze strony matki sprawiał, że nie mogła obronić się od słów obraźliwych, raniących, czynów popełnianych wbrew sobie, na złość.

Teraz oto w jej pokoju siedział człowiek, do którego matka czuła niechęć, którego nie akceptowała, i Maria miała do niej żal o to. Żal również do Romana, jakby i on w pewnej mierze ponosił winę. A z tym wszystkim, w mieszaninie uczuć, miała i satysfakcję, że jednak postawiła na swoim, że matka musi się z tym faktem pogodzić.

Odczuwała uciechę na myśl, że jeśli nawet zerwie z nim dzisiaj, matka nic o tym wiedzieć nie będzie, a kiedy wreszcie się dowie, poczuje żal, że córka jej nie zaufała, nie zwierzyła się ze swoich zamiarów.

Nie mogła, wychodząc z kuchni z gotową herbatą, darować sobie uszczypliwej uwagi:

– Nie martw się za bardzo! Wypijemy herbatę i pójdziemy sobie, nie będzie ci zawadzał.

W tej samej chwili zawstydziła się słów, które była wyrzekła, ale spięcie owo uspokoiło ją wewnętrznie, uciszyło napięte nerwy i do pokoju wkroczyła już spokojna.

Pili w milczeniu, nie patrząc na siebie. Maria śledziła odblask karmelowego płynu na ciemnym blacie stolika. Milczenie zaległe między nimi stawało się z każdą chwilą kłopotliwsze, znaczące.

– Jesteś jakaś inna – powiedział z cicha, jakby do siebie. – Myślałem, że tam wpływała na ciebie atmosfera, no wiesz… Ale to nie to – westchnął. – Chciałbym z tobą porozmawiać szczerze. Czekają mnie dwa lata wojska – dodał.

Podniosła głowę. Szybko objęła spojrzeniem jego szczupłą twarz, włosy krótko przycięte, przylegające jak hełm do głowy, oczy uważne, surowe.

– Chodźmy stąd – powiedziała. Nie przyniósł nawet kwiatów – pomyślała przelotnie, z urazą. – Chociaż na to mógłby się zdobyć!

– No cóż, ja… – Zawahał się, wstając. – Nie mogę cię nigdzie zaprosić. Nie mam pieniędzy.

Oblała ją fala wstydu. Prawda! Jak mogła domagać się od niego jakichś tam głupich, nieważnych gestów, pozorów nic nie znaczących. Daleko odbiegła od tamtego czasu, w którym to się nie liczyło. Weszła gładko w skórę mieszczki! – łajała się. – Nazbyt łatwo!

Dopiero teraz spostrzegła jego wyszarzały sweter, znajomy łach, kusą kurteczkę, niestosowną już na grudniowe zimno.

– Ale możemy iść do parku – wyraził gotowość.

Poszli więc.

– Twoja mama, zdaje się, niezbyt mnie akceptuje – przerwał dość długie milczenie. – Widziałem jej minę, jak poszedłem się pożegnać.

– Ech, mama – burknęła z niechęcią.

– Rzuciłaś studia, nie dziwię się, że mnie za to obarcza winą. Chciałem ci już przedtem, dawniej powiedzieć – podjął zdecydowanie – że okropnie się z tym czuję. Czy jest niemożliwe, abyś wróciła?

Kiedy milczała, rozważał dalej:

– Masz przecież dziekankę. Od wiosny mogłabyś powtarzać. Mam wrażenie, że wciągnąłem cię w to wszystko…

– Myślałby kto, że boisz się obarczać winą za to, co zrobiłam – przerwała mu wrogo. – Nie martw się! Nikt cię nie wini. A na studia nie wrócę.

To, co zdecydowała już pierwej, teraz wypowiedziała jako głęboko przemyślaną decyzję. Nie powiedziała mu tylko, że ilekroć postanawiała wrócić, ogarniał ją strach przed tym, że nie podoła nadrobić materiału, że znajdzie się wśród obcego, młodszego rocznika. W snach o studiach męczyły ją koszmary niezdanych egzaminów, drwiących, roześmianych twarzy znajomych – słowem: wszystko to, co było mniej straszne w rzeczywistości, a stawało się ogromne i upiorne z odległości, z której patrzyła teraz. Tymczasem tu było wygodne życie. Co dzień marsz do pracy, ploteczki, nawet możliwość awansu, pieniądze dla siebie – gnuśne, bezproblemowe życie, o ileż łatwiejsze niż tamto – górne… No i trzeba byłoby prosić rodziców o finanse, a tego nie chciała. To było główne usprawiedliwienie jej niełatwej, a jednak – czuła to w jakiś sposób – dążącej po linii najmniejszego oporu decyzji.

– Wszystkie tamte sprawy oddaliły się ode mnie – wyrzekła po chwili i za jednym zamachem postanowiła powiedzieć mu wszystko, zerwać te więzy, przekreślić je zdecydowanie i na zawsze.

Szurając nogami w szeleście opadłych liści, idąc pod grudniowy wiatr, który wyciskał łzy z oczu, czuła jak coraz bardziej opanowuje ją głuche rozdrażnienie. Ten nieszczęśnik drepczący obok niej, tchórzliwie próbujący uwolnić się od wszelkiej winy, nie miał już nic w sobie z bohatera.

W poszumie wiatru, wśród nagich, obumarłych drzew, obskurnych, mokrych badyli roślin, których brzydotę oświetlało krwawe słońce chylące się ku zachodowi, nie było miejsca na poetyczne uniesienia, na rzewliwe wspominki. Było zimno i podle; było jej źle jak w przykrótkich butach w roli jego dziewczyny.

– Nie wiem teraz, dlaczego to zrobiłam! Dlaczego rzuciłam studia! – mówiła szybko, nienawistnie. – Wiem tylko, że przestało mnie to wszystko bawić, że mam już wszystkiego dosyć!

– Mnie też?

Spojrzała w bok. Z posiniałą twarzą kulił się w swojej kusej kurteczce. Przez moment poczuła litość i złagodziła swój ton.

– Nie wiem – powiedziała z wahaniem. – Jesteś taki inny, obcy – wyciągała pospiesznie nieprzekonujące argumenty. – To wszystko było chyba pomyłką…

– Twoją czy moją? – zapytał cicho.

– No… naszą. Przecież już mnie nie kochasz? – dodała pospiesznie.

– Tak. Nie kocham cię – odrzekł. – Nie kocham cię… takiej.

Patrzył na nią ze smutkiem. Wyciągniętą zgrabiałą z zimna ręką pogładził ją po policzku.

– Nie będę cię zatrzymywał. Teraz już nie.

Patrzyła osłupiała, jak jego słowa przewracają w niej coś, burzą, budują na nowo. Coś niebywałego! Uczucie lęku przed jego utratą, strach, że za chwilę ich drogi się rozejdą, że już go nigdy nie zobaczy, że już nie będzie należał do niej.

– Więc naprawdę już mnie nie kochasz? – spytała zdławionym głosem.

– Tak. Nie kocham. Jesteś zła. Jesteś taka jak w moich snach tam, w więzieniu. Obca i pełna nienawiści. Tylko dlatego, że jestem poza nawiasem. Ty stoisz mocno na nogach, prawda? To wszystko, co nas kiedyś łączyło, już nie istnieje. W tobie już tego nie ma, a i ja jestem już teraz inny. Życzę ci… życzę ci szczęścia! – Odchodził. Naprawdę odchodził. Przygarbiona, wysoka sylwetka oddalała się nieodwołalnie.

– Roman! – krzyknęła nieswoim głosem. W pustym parku zabrzmiało to jak wystrzał. Nie odwrócił się nawet. Pobiegła za nim.

– Roman, słuchaj. – Zadyszana uczepiła się jego ramienia. – Porozmawiajmy…

Obrócił ku niej wściekłą twarz, chwycił boleśnie ręce w przegubach.

– O czym mamy rozmawiać?! O czym?! Czy o tym, żeś wszystko zapomniała? Że to było pomyłką, jak kochaliśmy się w twoim pokoju tam, w akademiku, i płakałaś ze szczęścia? To też było udawane, kiedy mówiłaś, że chciałabyś teraz umrzeć? A światła w wodzie? Też zapomniałaś? Przysięgaliśmy sobie, że zawsze będziemy razem, nawet w złej doli. A teraz? Teraz opuszczasz mnie, bo przyszedł zły czas, tak? I co, mam cię błagać na kolanach, byś ze mną z litości została? Nie, moja mała! Nie będę cię błagał! – Puścił jej ręce. Objęła go kurczowo ramionami, odpychana, przemocą tuliła się jak do zbawczego pnia.

– Zostaw mnie – powiedział z rezygnacją.

Wszystko, co jej powiedział przed chwilą, powróciło. Przeszłość wyciskała na usta gorące, niezrozumiałe słowa; szeptała do jego szyi zaklęcia póty, aż poczuła obejmujące ją ramiona i jego dawno zapomniane wargi na swoich.

– Ach, Mario! – szlochał pokonany. – Dlaczego mnie tak ranisz? Dlaczego potrafisz być taka podła? Ty wspaniała, najmilsza moja – bełkotał. – Tak cię kocham, tak kocham…

Od tej chwili jakby słońce rozświetliło w jej oczach wszystko. Nie rozumiała ani powrotu swoich uczuć, ani dlaczego tak się stało, czuła tylko, że teraz i jutro, i pojutrze będzie szczęśliwa i nawet nie myślała o bliskiej na powrót rozłące.

Jeździli do sąsiedniego miasta popołudniami, spędzali noce w hotelu na pieszczotach w jakimś dzikim, nieukojonym podnieceniu, jakby chcieli powetować sobie przeszły czas.

Maria z graniczącej ze zgrozą szczęśliwości uprzytomniała sobie wciąż na nowo i na nowo doznawaną rozkosz. Świat przestał istnieć. Miała pieniądze i stały się one środkiem, który zapewniał im odosobnienie. Śmiała się z obaw Romana, z jego skrupułów, że korzysta z jej zarobków. Wszystko przecież oglądane z innej strony, nie przez pryzmat uczucia, było brudne, skalane.

Ale nie mogło być brudne to, co działo się z nimi. Obejmował ją gorącymi dłońmi, przytulał szczęśliwą głowę do jej piersi, uczył wyrafinowanych i wciąż bardziej wyrafinowanych pieszczot, pod wpływem których doznania jej ciała graniczyły z bólem. W jej oczach piękniał tak niesamowicie, że czuła rodzącą się rozpacz, iż mogłaby go utracić, toteż domagała się wciąż nowych i nowych przysiąg, wciąż nowych zapewnień, aż w końcu bycie z nim stało się jedyną treścią i tęsknotą jej ciała i upojnym snem dla duszy.

Jak grom z jasnego nieba spadł na nią jego wyjazd.

12

Tego roku jakoś zima ociągała się z przyjściem i kiedy nadeszło Boże Narodzenie, wciąż z nawisłego nisko nieba padał niezmienny, przejmujący wilgotnym chłodem kapuśniaczek, a nocami wicher wył w nagich konarach drzew, ciągle jesiennym ozorem oblizując ściany domów i pozostawiając mokre ślady na tynkach. Liście zmiatane przezeń w zaułki leżały niby mokre, na wpół przegniłe szmaty wciśnięte w wyrwy okaleczałych murów, gdzie nie dosięgła ich miotła dozorców. W rozpylonym, szarym powietrzu nad dworcem nisko snuły się dymy z parowozów i huk pociągów, który – przytłumiony deszczem – stawał się głuchy i nierzeczywisty w siąpiącym jednostajnie deszczu.

Maria, oparta o poręcz wiaduktu, śledziła jeszcze ostatnie wagony pociągu, który dudniąc i parskając parą, pozostawiał za sobą coraz dłuższy odcinek biegnących za nim szyn, aż wtoczył się już z miarowym stukotem pod następny most i tylko głuchy odgłos jego biegu wprawiał w drganie pusty tor przed jej oczyma.

Roman odjechał.

Wracała zapłakanymi ulicami miasta, pustymi we wczesnej porze zmierzchu, latarnie rozpraszały nikle szary mrok, brudne zacieki na frontonach domów pogłębiały jeszcze uczucie smutku.

Przed kinem zatrzymała się na moment, niezdecydowana, czy podejść do kasy, czy zdoła znieść dzisiaj dwie godziny na ciemnej widowni.

Jednakże było to lepsze niż wrócić do domu i poddać się oszalałej atmosferze przedświątecznych porządków. W otumanieniu, w jakim żyła ostatnio, nie zauważyła zbliżających się świąt i dopiero teraz uprzytomniła sobie, że jutro jest Wigilia. Nieliczni przechodnie przemykali się wzdłuż murów, skuleni pod ciężarem okręconych sznurkiem drzewek. W holu kina niewiele osób oglądało porozlepiane na ścianach afisze.

Weszła na prawie pustą widownię. Grano Parasolki z Cherbourga. Oglądając rzewliwą historię utraconej miłości, dopiero tutaj dała upust łzom. Płakała przez cały seans. Zrozumiała, że nie powinna już nigdy zawierzyć przebierankom, które przywdziewa ból rozłąki, w które stroi się tęsknota zbyt ciężka do zniesienia.

Kiedy wracała opustoszałymi ulicami do domu, jak nigdy wcześniej rozumiała te kobiety, które całymi latami czekały na swoich mężczyzn; czasem do końca swych dni pieściły pamięć o nich, będąc wierne do śmierci prawdziwemu uczuciu. Zamiast mokrego bruku przesuwały się przed jej oczyma długie, czarne kolumny więźniów, gnane w śnieżnej zadymce na Wschód, obrazy Grottgera, sceny wyobrażone na podstawie przeczytanych książek…

Już teraz nie czuła wstydu jak wówczas, gdy zobaczyła Romana w więzieniu. Teraz inaczej odbierała jego smutek, jego rezygnację i pokorne spojrzenie, które wówczas rzucał w stronę ojca. Nie słabość teraz widziała w jego oczach, ale litość, że oto takie zmartwienie sprawił starym rodzicom.

Znów nastały dni, w których poczęła czekać na listy. Przychodziły rzadko z Orzysza. Pierwszy dostała, kiedy już prawie straciła nadzieję, że w ogóle dojechał do celu. Drżącymi rękoma rozerwała kopertę, z której wypadł świstek papieru, w większości zagryzmolony czarnym tuszem. Między wstążkami tego tuszu zdołała odczytać tylko to, że wszystko u niego dobrze i żeby się nie martwiła.

Następne zawierały podobnie lakoniczne zdania, jakie słał jej z więzienia, i również towarzyszyły im czarne wstążki. Po tym, co jej powiedział, kiedy byli razem, że nie pisał nic osobistego, żeby nie dać strażnikom powodu do drwin, Maria już nie miała mu za złe, że nie ma dla niej w listach jednego cieplejszego słowa. Kiedyś myślała, że potrafi żarliwie zapewniać ją o swej miłości tylko wówczas, gdy ją dotyka. Teraz rozumiała jego powściągliwość, która o mało nie zabiła w niej miłości do niego. Uczyła się reguł rozłąki opornie i z bólem, ale dojrzalsza o doświadczenie rozumiała jego upór, by chronić ich uczucie, nie wystawiać go na pastwę drwin prymitywnej dziczy.

Teraz nie ograniczała się tylko do odpowiedzi na jego listy. Pisała co tydzień, nie jak przedtem, podobnie lakoniczne zdania, którymi karmiła go w więzieniu, ale długie epistoły, w których opisywała wszystko, co jej przyszło na myśl. A więc filmy, jakie ogląda, książki, jakie czyta, spacery i wrażenia z nich, sny nawet. Nigdy nie pozwalała sobie, żeby choć napomknąć o tęsknocie, o tym, jak jej ciężko samej. Te listy to była rozmowa z nim, jak dialog, w którym jedna strona opowiada, a druga milcząco słucha, potakując.

Zastanawiała się, dlaczego wysłano go tak daleko, kiedy wokół po miastach też były jednostki wojskowe. Dopiero kiedy zwierzyła się Baśce, ta ją uświadomiła, że otrzymuje ocenzurowane listy, że Roman jest w kompanii karnej. Wiedziała to od brata.

Była przerażona. Dlaczego nic jej nie powiedział?!

Pojechała do jego rodziców. To na ojcu Roman wymógł, żeby nic jej nie mówił. Ani matce. Teraz w koszmarach sennych poczęła widywać go w najbardziej absurdalnych sytuacjach. Zawsze gdzieś uciekał, gdzieś się chował, dawał jej tajemnicze znaki, żeby się do niego nie zbliżała. Była już tak wymęczona tym wszystkim, że nawet nie spostrzegła, jak wokół nastała wiosna.

I jakby wraz z nią odtajał i Roman, bo dostała jeden jedyny osobisty list, pokreślony jak zwykle czarnym tuszem, i spoza tej absurdalnie przeprowadzonej cenzury mogła odczytać: Byłem dziś w brzozowym zagajniku. Ta świeża zie… przypomniała mi…uko…..byłaś na wyciągnięcie ręki…dłonie bolą z tęsk…czy wie…życie moje…. ój na zaw…wie…R.

Próbując przeczytać te hieroglify, dotrzeć, co zatarł nieuważny cenzor, intuicyjnie wyczuwała, że chce jej przekazać długo tłumione uczucia, że jest mu ciężko jak jej i dziwna rzecz, ale zrobiło jej się lżej na duszy. Zupełnie tak, jakby Roman zdjął z jej barków połowę udręki i włożył na swoje, by jej ulżyć. List ten stał się jakby talizmanem. Miała go nieustannie przy sobie i odczytywała na różne sposoby, kiedy dopadała ją rozpacz lub kiedy tęsknota stawała się nie do zniesienia.

Czasem martwiła się o niego, kiedy odczytywała zdanie: życie moje, uzupełniając je: jest bez sensu, albo: jest bardzo ciężkie.

Bała się, że dopada go depresja, że niszczy go chandra. Innym razem jednak odczytywała to zdanie, jakby było wyznaniem: Jesteś moim życiem. I wtedy od nowa nabierała sił. Od nowa gotowa była dźwigać ciężar rozłąki.

Z początkiem maja została przeniesiona do księgowości, jak jej obiecano, i zapisała się na roczny kurs, który uprawniał ją w przyszłości do pracy tutaj. Akurat weszły do rachuby askoty¹, więc nauka na nich była całkiem na czasie i Maria chętnie chodziła na zajęcia w soboty i niedziele. I tak nie miała co robić, a czas szybko mijał. Pracowała wraz z innymi w obitej korkiem sali, zawalonej maszynami, których ramiona sięgały daleko poza rozstaw rąk i z początku nie rozumiała, dlaczego ściany wybite są korkiem, a kierownik zagląda do nich częściej niż do innych pomieszczeń i zawsze zwalnia je na resztę dnia, kiedy jest wypłata. Tłumaczyła to sobie, że rekompensuje im tak zwane dekadówki, kiedy dostawały z innych działów faktury i całe ich stosy księgowały na askotach czasem długo po godzinach pracy, żeby przekazać je w terminie dalej.

Nie pojmowała też, że teraz coraz częściej budził ją w nocy ból ramion. Dopiero koleżanka, kiedy penetrowały sklepy w dniu wypłaty, uświadomiła ją, jakiej pracy się podjęła i że ból ramion to fraszka wobec tego, co ją czeka w przyszłości.

– Ja tu pracuję już dwa lata i bez środków przeciwbólowych nie zasnę. Jak myślisz, dlaczego ściany mamy wybite korkiem? – A na milczące wyczekiwanie Marii na informację dodała z ironicznym uśmiechem: – Bo jesteśmy jak ci wibracyjni w lesie, co ścinają drzewa. Nie czujemy drgań tych maszyn, ale one są. A mleko, jak myślisz, dlaczego dostajemy? – I nie czekając, wyjaśniła: – Bo ponoć te askoty wydzielają z siebie jeszcze coś, co rujnuje nam zdrowie. Dlatego kierownik jest taki łaskawy dla nas. Dlatego mamy ten niepisany przywilej, że możemy szwendać się po sklepach, kiedy inne działy pracują.

Kiedy poszły nieco odsapnąć do parku, poinformowała ją jeszcze konspiracyjnie:

– Była u nas taka Jolka, wiesz? I poroniła. Szum się zrobił, ona, a właściwie jej mąż odgrażał się, że zaskarży zakład, ale jak zwykle znaleźli się świadkowie, którzy zeznali, że Jolka nie chciała tego dzieciaka i sama postarała się o to, że poroniła. A że to młode małżeństwo, to nie mieli siły przebicia i Jolkę tylko przeniesiono do innego działu, i teraz siedzi w laboratorium.

– A ty masz dzieci? – Zainteresowała się Maria.

– Jasne. Dwóch chłopców. Pięć i trzy latka. Urwisy, że szkoda gadać. Jakbym nie miała, sekundy bym tu nie pracowała. Ja się nawet tobie dziwię, że tak ryzykujesz. Tak samo Marta i te dwie Ireny spod ściany. Przecież młode dziewuchy jesteście, a jak wam wszystko ze środka wytną, to co będzie?

– Ale mnie nikt nic nie mówił!

– Czekaj, jak ci kto powie! Niedzisiejsza jesteś? Jakby mówili, to nikt by tu nie pracował! Ale mój mąż ma brata lekarza. Jest ginekologiem. Wiesz, co mówi o tych z tkalni, o tych z zakładów za dworcem? Że te, co tam pracują, to nie kobiety, a wraki. Co druga przed czterdziestką ma już wszystko wyłuskane ze środka. Tak samo i z nami będzie, zobaczysz!

Na razie jednak Maria nie miała innego wyjścia, jak pozostać na miejscu.

Reszta tekstu książki w pełnej wersji.

¹Maszyny księgujące, przyp. red.