PO PROSTU POSADŹ

Twój domowy ogród warzywny

JOANNA ŻYTKOWSKA

Darkowi.

Za motywację, wiarę i wsparcie.

Wstęp

Cześć!

Mam na imię Joanna i jestem miłośniczką warzyw. Uprawiam je od ponad dziesięciu lat. Sama stworzyłam nasz przydomowy ogród, ale to nie on jest moją największą dumą. Tym, co najbardziej mnie pasjonuje, najmocniej cieszy i daje największą satysfakcję, jest warzywnik.

Pomysłami związanymi z uprawą warzyw dzielę się poprzez mój profil na Instagramie @poprostuposadz, blog poprostuposadz.pl oraz podcasty o tematyce ogrodniczej. Hoduję wiele tradycyjnych odmian warzyw, ale chętnie testuję też nowości lub warzywa z innych stref klimatycznych. Nieustannie wymyślam praktyczne rozwiązania na uprawę warzyw na małej powierzchni, eksperymentuję i przekraczam ogrodnicze granice.

Gdy ktoś mnie pyta, jak zacząć uprawiać własne warzywa, najczęściej odpowiadam: po prostu posadź, zacznij działać i zobacz, co się stanie. Rośliny chcą rosnąć, trzeba tylko dać im tę szansę i odrobinę pomóc.

Nazywam się miejską ogrodniczką, ale nie mam wykształcenia ogrodniczego. Moja wiedza to efekt ponad dekady uprawy własnego warzywnika i ogrodu, popełnionych błędów i wyciągniętych wniosków, dziesiątek przeczytanych książek, tysięcy obejrzanych programów ogrodniczych. To pasja, która wypełnia mi każdą wolną chwilę. Cały materiał zawarty w tej publikacji bazuje wyłącznie na zdobywanej przez lata wiedzy praktycznej.

O tym, że zaczęłam uprawiać warzywa, zadecydował przypadek. W dzieciństwie nie przepadałam za pracą w ogródku, jak każde dziecko wolałam spędzać czas na zabawie. Z tego okresu zapamiętałam jednak niezwykły smak warzyw z przydomowego ogródka, wygrzanych w słońcu pomidorów, chrupiących świeżych ogórków. Wiele lat później na lokalnym bazarku trafiłam na wiejskie pomidory, które rolnik przywiózł na sprzedaż. Ich smak natychmiast przywołał wspomnienia z dzieciństwa. Uznałam, że chcę częściej jeść właśnie takie pomidory i spróbuję je wyhodować samodzielnie. Wiosną na swoim balkonie w środku miasta zrywałam pierwsze owoce. Choć podlewałam rośliny nieregularnie i w ogóle ich nie nawoziłam, zebrałam obfite plony. W następnym roku miałam już nie tylko pomidory, ale też wiele innych warzyw. Kolejnym krokiem był warzywnik na działce, na której teraz stoi nasz dom, a ogród zaczął nabierać ostatecznego kształtu po zakończeniu budowy.

Dziś nasz warzywnik jest podzielony na cztery części, bo z braku miejsca zlokalizowaliśmy go w kilku punktach ogrodu, w tym także na dachu i tarasie. Całość nie przekracza 100 m². Od niedawna uprawiamy warzywa i kwiaty także na pobliskiej działce ROD o powierzchni 300 m². Zdecydowana większość naszych warzyw i kwiatów rośnie w skrzyniach, wymusił to stan gleby pod warzywnikiem oraz lokalizacja części upraw na tarasie. Mamy też trzy szklarnie, w tym jedną na tarasie.

Moja droga od pomidora z osiedlowego bazaru do warzywnika, w którym zbieram plony niemal przez cały rok, trwała kilka lat. W każdym kolejnym sezonie zyskiwałam nie tylko cenną wiedzę, lecz także pewność siebie. Dziś jestem przekonana, że własne warzywa może uprawiać niemal każdy i wcale nie potrzeba do tego wielkiej powierzchni. Wystarczy balkon albo kawałek tarasu, mała działka lub fragment przydomowego ogrodu. Jeśli masz miejsce na warzywnik, nawet chwilę nie zastanawiaj się, czy warto spróbować. Możesz mieć pyszne, ekologiczne warzywa, zadbać przy okazji o własne zdrowie i mieć przy tym niesamowitą satysfakcję.

Zanim zaczniesz

Nie twierdzę, że będzie wyłącznie przyjemnie. Warzywnik daje ogromną satysfakcję, ale potrafi też naprawdę mocno wkurzyć. Nie wszystko, co posiejesz, skiełkuje, część upraw zaatakują choroby i szkodniki, a pogoda będzie zupełnie inna, niż akurat potrzeba. Jednak niezależnie od wszelkich przeciwności warto próbować. Nawet jeśli twoje warzywa coś dopadnie, rzadko kiedy zostanie zniszczone wszystko. Ty za to spędzisz wiele przyjemnych poranków, popołudni i wieczorów, delektując się daniami przygotowanymi z własnoręcznie wyhodowanych warzyw.

Na początku sezonu czeka cię sporo pracy, szczególnie jeśli zakładasz warzywnik od podstaw. Jednak z dobrym planem wystarczy kilka dni wysiłku, by wszystko nabrało realnych kształtów.

Nie martw się, jeśli twoje plony nie wyglądają jak z katalogu. Uprawa własnych warzyw to nie konkurs piękności. Chodzi o to, by uzyskać niezły plon i dobry smak, a nie perfekcyjny wygląd roślin. Nie przejmuj się też warzywnymi porażkami, zdarzają się każdemu, nawet osobom z dużym ogrodniczym doświadczeniem. Bakłażany bez owoców, marchew jak widły, czosnek, który nie skiełkował — to wpadki, jakie na swoim koncie ma wielu ogrodników. Najważniejsze, by się nie poddawać i próbować dalej. Z każdym kolejnym sezonem będzie coraz łatwiej.

Planując własny warzywnik, odpowiedz na kilka podstawowych pytań: jaką powierzchnię możesz przeznaczyć pod uprawę i gdzie chcesz go ulokować, ile możesz poświęcić mu czasu, jak chcesz go zorganizować, co zamierzasz uprawiać i wreszcie — skąd weźmiesz warzywa. To wszystko może wydawać się nieco skomplikowane i przytłaczające, ale tak naprawdę jest proste, przekonasz się o tym w dalszej części książki.

Jeśli właśnie rozpoczynasz ogrodniczą przygodę:

→ Każdy kolejny rok upraw nauczy cię czegoś nowego, więc przygotuj się na to, że pierwszy sezon będzie okresem testowym. Daj sobie czas na naukę, obserwuj ogród i wyciągaj wnioski. W pierwszych latach głównym celem nie powinno być wyhodowanie idealnych warzyw, które zdobyłyby trofeum w lokalnym konkursie ogrodniczym, ale nauczenie się podstaw prowadzenia warzywnika i uzyskanie plonów. Pozwól sobie na eksperymenty i pomyłki, bo one świetnie uczą. Nie zrażaj się, jeśli coś ci nie wyjdzie.

→ Zacznij od małych kroków, szczególnie jeśli uprawa warzyw to dla ciebie zupełnie nieznany obszar. Nie próbuj od razu wysiewać wszystkich nasion dostępnych na rynku. Wybierz kilka warzyw, naucz się je uprawiać, a w kolejnych sezonach wprowadzaj następne gatunki i odmiany.

→ Staraj się działać regularnie. Zaglądaj do warzywnika codziennie, nawet na chwilę, jeśli masz taką możliwość, a jeśli nie, to bądź w nim tak często, jak to możliwe. Obserwowanie poszczególnych faz wzrostu pozwoli ci lepiej poznać uprawy, nauczy systematyczności i pomoże zauważyć ewentualne choroby czy szkodniki, zanim będzie za późno.

→ Planuj i rób notatki. Dobry plan pomaga uniknąć chaosu, notatki pozwolą zapamiętać nazwy sianych i sadzonych odmian, terminy, w których powędrowały do warzywnika, i efekty starań — co się sprawdziło, a co nie. To zdecydowanie ułatwia organizację warzywnika w kolejnym sezonie. Wyciągaj wnioski z własnych błędów i nauki, jaką daje każdy kolejny sezon.

Wiosną lub latem zaczynają się zbiory warzyw z własnego ogródka. Zanim się nauczysz, jakich plonów spodziewać się po poszczególnych roślinach oraz ilu ich potrzebujesz w swojej kuchni, minie kilka lat. Daj sobie ten czas i nie popadaj we frustrację, gdy na krzaku dojrzewają już kolejne cukinie, a w kuchni leżą jeszcze te z poprzednich zbiorów. Nie jesteś w stanie przewidzieć wszystkiego, bo na wielkość i jakość plonów wpływa wiele czynników, nie tylko twoja praca i umiejętność planowania. Ogromne znaczenie dla tempa wzrostu i dojrzewania roślin oraz dla pojawiania się chorób ma też pogoda. Może się zdarzyć, że mimo usilnych starań warzywa nie dadzą żadnych plonów, a będą i takie sezony, gdy obfitość zbiorów cię przytłoczy. Nie marnuj ich. Korzystaj z tego, co wyrosło w warzywniku. Ekologiczne warzywa to prawdziwy skarb i nagroda za miesiące pracy w warzywniku. Nic nie jest w stanie konkurować z ich smakiem.

Szukaj przepisów, susz, mroź i kiś, gotuj i kombinuj, jak tylko się da, by maksymalnie wykorzystać to, co daje ogród. Zrywaj tyle, ile potrzebujesz, przetwarzaj i rozdawaj nadmiar. Zero waste to naprawdę dobra filozofia, także w ogrodzie. Staraj się wykorzystać całe plony, a jeśli nie dajesz rady, bo są tak obfite — podziel się nimi z najbliższymi lub znajomymi.

Zbieraj plony na bieżąco, by pobudzać warzywa do dalszego kwitnienia i owocowania. Celem każdej rośliny jest wydanie kwiatów, owoców i nasion. Jeśli owoce nie są zrywane, roślina uznaje, że jej misja jest zakończona. Zbieranie ich na bieżąco jest sygnałem do wytwarzania kolejnych kwiatów i owoców.

Wady i zalety własnej uprawy

Na pytanie, czy warto uprawiać własne warzywa, zawsze z pełnym przekonaniem odpowiem, że tak. To dostęp do zdrowej, ekologicznej żywności, której historię znasz od nasionka. Nic nie dorówna świeżością warzywom zerwanym prosto z grządki, a świadomość, że droga z ogrodu na talerz zabrała im kilkanaście metrów, a nie setki czy tysiące kilometrów, znakomicie wpłynie nie tylko na twój humor, ale też na stan naszej planety.

Świeże warzywa mają wyjątkowy smak, który znacznie różni się od smaku warzyw z supermarketu czy nawet bazaru. Są zawsze pod ręką, niezależnie od pory dnia i tygodnia, pełne witamin i minerałów. Samowystarczalność daje komfort, jak i poczucie sprawczości, kiedy widzisz, że z nasiona wysianego kilka tygodni temu do ziemi wyrósł posiłek, który właśnie spożywasz. Warzywnik uczy systematyczności i wiary we własne możliwości. Jest jak psychoterapia, za którą nie trzeba płacić, a w bonusie dostaje się pyszne warzywa.

Inną, bardzo ważną zaletą warzywnika jest możliwość wyboru takich odmian warzyw, na jakich ci szczególnie zależy. Czarne pomidory, superostra papryka, rzodkiewka o łagodnym smaku czy kolorowa kukurydza to nie są warzywa, które z łatwością można znaleźć na lokalnym bazarze. Jeśli szuka się nietypowych odmian, warto uprawiać je samemu.

Koszt warzyw z samodzielnej, dobrze zaplanowanej uprawy jest niższy niż tych z bazaru czy supermarketu. Cena paczki nasion, która często wystarcza na kilka sezonów, wynosi kilka złotych. Tyle trzeba zapłacić za kilogram warzyw, zależnie od gatunku. Tu jednak podkreślam znaczenie planowania. Jeśli wiosną kupisz nasion więcej, niż faktycznie potrzeba, wówczas wcale taniej nie będzie.

Należy wziąć pod uwagę koszt założenia warzywnika. Może być on niemal zerowy, ale może być też całkiem spory. Wielkość wydatków zależy od formy i rozmachu, z jakim planujesz warzywnik. Zakup szklarni, budowa wyniesionych grządek to wysoki nakład finansowy. W zwykłe grządki wykonane na poziomie gruntu zainwestujesz tylko czas, który trzeba poświęcić na ich budowę, i pieniądze wydane na nasiona czy nawozy.

I. Podstawy warzywnika

1. Lokalizacja

Światło

Idealne miejsce dla warzyw światłolubnych, jest dobrze nasłonecznione i osłonięte od wiatru. Te rośliny potrzebują słońca przez minimum 6–8 godzin dziennie. Zapewnienie im właściwych warunków sprawia, że są mniej podatne na choroby i szkodniki, osiągają właściwe rozmiary, a plony są smaczniejsze.

Jeśli jednak nie jesteś w stanie stworzyć takiego miejsca, zastanów się, jaki potencjał tkwi w lokalizacji, którą dysponujesz. Czasem wystarczy trochę przyciąć gałęzie, przystrzyc żywopłot czy zdemontować przesłony przymocowane do ogrodzenia, by wpuścić do grządek więcej światła.

W bogatej ofercie warzyw znajdują się i takie, które całkiem nieźle poradzą sobie w lekkim zacienieniu. To przede wszystkim te rośliny, których zjadana jest część zielona. Do tej grupy należą: sałata, roszponka i rukola, a także szpinak. Jarmuż, składnik m.in. zielonych koktajli, również należy do warzyw tolerujących mniejszą ilość światła, a jego zdrowy kolega — seler naciowy, bez problemu może mu towarzyszyć na lekko zacienionej grządce. Niedobory słońca doskonale znoszą także pietruszka naciowa i lubczyk.

Miejsce

Mój warzywnik uważam za najpiękniejszą część ogrodu, ale wolałabym go nie widzieć z okien salonu. Nie zawsze wygląda schludnie i zdobi ogród. Po zbiorach rabaty pustoszeją, czasami przejmują je chwasty, a rośliny są atakowane przez szkodniki i choroby. Dlatego warzywnik warto zlokalizować w takim miejscu, gdzie nie będzie szpecił. Dobrym pomysłem jest też zasłonięcie warzywnika np. niskim żywopłotem, płotkiem czy pergolą. Jako żywopłot świetnie mogą posłużyć krzewy owocowe, z których przy okazji można zebrać plony. Piękne ogrodzenie warzywnika tworzą prowadzone na płasko niskie drzewa owocowe.

Warzywnik wygodnie mieć pod ręką, bo z jego plonów korzysta się w kuchni. Ogródek zlokalizowany blisko pozwoli ci szybko wyskoczyć po lubczyk lub pietruszkę do rosołu. Jeśli jednak nie masz wystarczająco dużo miejsca na pełnowymiarowy ogródek przy domu, podziel go na części. Warzywa, z których najczęściej korzystasz, posadź blisko domu, na małej powierzchni, lub w donicach na tarasie. Duży warzywnik, z którego będziesz zbierać zasadnicze plony, zaplanuj nieco dalej. Wielu mieszkańców bloków urządza miniwarzywnik na balkonie, a resztę warzyw uprawia na działce.

Nie wszystkie rabaty w moich warzywnikach są równomiernie nasłonecznione. Znajdują się też miejsca, w których słońce pojawia się tylko kilka razy w ciągu dnia, w różnych porach. Wykorzystuję i takie zakątki. Sadzę tam warzywa, które dość dobrze znoszą te warunki. Plony są nieco mniejsze, warzywa mniej dorodne, ale i tak warto.

Estetyka

Warzywnik będzie wizualnie istotną częścią ogrodu. Raczej trudno go przeoczyć, szczególnie w niezbyt dużym ogrodzie. Dlatego zadbaj o to, by był ładny i pasował stylem do otoczenia. Jeśli na elewacji domu są deski, a warzywnik znajduje się tuż obok, warto użyć tego samego materiału np. do budowy podwyższonych rabat czy elementów małej architektury. Świetnym pomysłem jest także pomalowanie elementów konstrukcyjnych warzywnika (schowka na narzędzia, skrzyń, ławki, płotka) na jednolity kolor, w odcieniu już istniejących kolorów otoczenia.

Farba to także dobry sposób na ujednolicenie warzywnika w pojemnikach, tworzonego z materiałów z recyklingu. Trzeba jednak dobierać taką, która nie ma w składzie szkodliwych substancji, by nie przedostawały się one do gleby.

Inną ważną kwestią dla wyglądu warzywnika jest jego kompozycja. Warto sięgać po kolorowe warzywa, puste miejsca zapełniać szybko rosnącymi sałatami w różnych odcieniach zieleni i bordo, wysiewać rośliny o strukturalnych liściach i nietypowych owocach, jak jarmuż, karczoch czy kolorowe odmiany papryki. Zieleń warzyw doskonale przełamują także kwiaty: aksamitki, nagietki, ogórecznik i zioła, które mają nie tylko ozdobne kwiatostany, ale i kolor liści. Pięknie wyglądają w warzywniku i przyciągają zapylacze, podkreślają smak dań, leczą ziemię i pomagają odstraszać od warzyw szkodniki. Świetnym sposobem na upiększenie warzywnika są także rabaty na kwiaty cięte.

Szukając miejsca pod warzywa, warto rozejrzeć się po całym ogrodzie. Kto powiedział, że jarmuż nie może rosnąć obok róż, a buraki liściowe obok ozdobnej trawy?