Prawo karne

Autorzy

prof. UW dr hab. Michał Królikowski

Uniwersytet Warszawski

prof. dr hab. Robert Zawłocki

Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

4. wydanie

WYDAWNICTWO C.H.BECK
WARSZAWA 2020

Propozycja cytowania:
M. Królikowski, R. Zawłocki, Prawo karne, wyd. 4, Warszawa 2020, Nb. 1

Wydawca: Lucyna Wyciszkiewicz-Pardej

© Wydawnictwo C.H.Beck 2020

Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o.
ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

Skład i łamanie: Marta Świerk
Przygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H.Beck

www.ksiegarnia.beck.pl

ISBN 978-83-8235-050-0

Wprowadzenie

Prezentujemy Czytelnikowi czwarte wydanie wspólnego podręcznika do prawa karnego materialnego. Założenia tego opracowania nie uległy zmianie – staraliśmy się omówić podstawowe zagadnienia prawa karnego w sposób akademicki. Zajmujemy się zatem przede wszystkim podstawowymi problemami i pojęciami prawa karnego, istotą prawa karnego, nauką o ustawie karnej, interpretacją karnistyczną, pojęciem przestępstwa i budową typów czynów zabronionych, następnie ustalaniem sposobu popełnienia przez sprawcę czynu zabronionego, warunkami jego przestępności, a także środkami reakcji karnoprawnej na przestępstwo, środkami probacyjnymi, regułami kształtowania reakcji karnoprawnej na przestępstwo oraz środkami zabezpieczającymi.

Proponowaną metodę pracy dogmatycznej z prawem karnym pozostawiamy tę samą. Uważamy w niej za przydatne uwzględnienie normy sankcjonowanej w procesie wykładni, który powinien uwzględniać argumentację prokonstytucyjną i prounijną, odpowiednio wiązać ochronę prawnokarną z systemem reguł postępowania z dobrami prawnymi i aksjologią systemu prawa, oraz normę sankcjonującą, wprowadzającą karalność konkretnego zachowania. Ta ostatnia powinna być w naszej ocenie poddana innym narzędziom wykładniczym, z naciskiem na ścisłość i rygoryzm rekonstrukcji tej normy. Ma to ogromne znaczenie w praktyce procesowej.

Prawo karne podlega w ostatnich latach istotnym zmianom. W 2015 r. weszły w życie – ściśle korespondujące z pierwotnymi założeniami Kodeksu karnego z 1997 r. – rozwiązania, które miały zwiększyć stosowanie realnie odczuwalnych, ale nieizolacyjnych kar, a ponadto uprościć orzekanie kary łącznej oraz przebudować system środków zabezpieczających. Część z tych rozwiązań uległa ponownej negatywnej korekcie po 2016 r., poprzez nowelizacje podejmowane przez ustawodawcę wyrażającego ideę represyjności prawa karnego. Kolejne inicjatywy ustawodawcze doprowadziły ostatecznie w roku 2019 do uchwalenia systemowej nowelizacji Kodeksu karnego, której podstawą była właśnie taka wizja prawa karnego. Ustawa ta została skierowana w ramach kontroli prewencyjnej do Trybunału Konstytucyjnego i ostatecznie uznana za niezgodą z Konstutucją RP. Niestety, w roku 2020, wraz z wprowadzaniem kolejnych ustaw specjalnych poświęconych interwencjom wymaganym przez zagrożenie epidemiologiczne, wprowadzono kolejne zaostrzenia systemu prawa karnego. W rezultacie, Kodeks karny w obecnym brzmieniu to ustawa w wielu miejsca niespójna aksjologicznie, kazuistyczna i spolityzowana. Przygotowanie podręcznika i nauczanie prawa karnego w takich warunkach jest zadaniem skrajnie trudnym.

Jak każde cykliczne wydawnictwo, podręcznik za każdym razem poprawiamy w nadziei, że będzie bardziej przydatny i kompetentny. Za dalsze podpowiedzi będziemy wdzięczni.

Michał Królikowski
Robert Zawłocki

Wykaz skrótów

1. Źródła prawa

EKPC

Konwencja z 4.11.1950 r. o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.)

KC

Kodeks cywilny

KK

Kodeks karny

KKS

Kodeks karny skarbowy

KKW

Kodeks karny wykonawczy

Konstytucja RP

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej

KPC

Kodeks postępowania cywilnego

KPK

Kodeks postępowania karnego

KPW

Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia

KSH

Kodeks spółek handlowych

KW

Kodeks wykroczeń

MPPOiP

Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych z 19.12.1966 r. (Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167 ze zm.)

NielU

ustawa z 26.10.1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 969)

OdpPodmZbU

ustawa z 28.10.2002 r. o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 358)

PWKK

Przepisy wprowadzające Kodeks karny

TFUE

Traktat o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz.U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864 ze zm.)

TUE

Traktat o Unii Europejskiej (Dz.U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864/30 ze zm.)

UmMiędzU

ustawa z 14.4.2000 r. o umowach międzynarodowych (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 127)

ZawLekU

ustawa z 5.12.1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 514 ze zm.)

2. Organy i instytucje

ETPC

Europejski Trybunał Praw Człowieka

FTK

Federalny Trybunał Konstytucyjny

SA

Sąd Apelacyjny

SN

Sąd Najwyższy

SN (7)

Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów

SO

Sąd Okręgowy

TK

Trybunał Konstytucyjny

3. Publikatory i czasopisma

Biul. SN

Biuletyn Sądu Najwyższego

CzPKiNP

Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych

Dz.U. 

Dziennik Ustaw

GSP

Gdańskie Studia Prawnicze

KZS

Krakowskie Zeszyty Sądowe. Orzeczenia Sądu Apelacyjnego w Krakowie w sprawach karnych

MoP

Monitor Prawniczy

NP

Nowe Prawo

OSN

Orzecznictwo Sądu Najwyższego

OSNAPiUS

Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

OSNC

Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Cywilna

OSNKW

Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Karna i Wojskowa

OSNwSK

Orzecznictwo Sądu Najwyższego w Sprawach Karnych

OSP

Orzecznictwo Sądów Polskich

OSPiKA

Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych

OTK

Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego

OTK-A

Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego, Seria A

Pal.

Palestra

PiP

Państwo i Prawo

PPK

Przegląd Prawa Karnego

Prok. i Pr.

Prokuratura i Prawo

PS

Przegląd Sądowy

PWP

Przegląd Więziennictwa Polskiego

R.Pr.

Radca Prawny

RPEiS

Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny

SI

Studia Iuridica

SP

Studia Prawnicze

Wok.

Wokanda

WPP

Wojskowy Przegląd Prawniczy

Zb.Orz.

Zbiór Orzeczeń

4. Inne skróty

art.

artykuł

lit.

litera

m.in.

między innymi

n.

następny

Nr

numer

orz.

orzeczenie

pkt

punkt

post.

postanowienie

poz.

pozycja

r.

rok

s.

strona

tekst jedn.

tekst jednolity

tj.

to jest

uchw.

uchwała

wyr.

wyrok

z.

zeszyt

zd.

zdanie

ze zm.

ze zmianami

zob.

zobacz

Rozdział I. Podstawowe problemy i pojęcia prawa karnego

Literatura: M. Cieślak, O węzłowych pojęciach związanych z sensem kary, NP 1969, Nr 2; D. Danecka, Konwersja odpowiedzialności karnej w administracyjną w prawie polskim, Warszawa 2018; R.A. Duff, Penal Communications: Recent Work in the Philosophy of Punishment, Crime and Justice 1996, vol. 20; J. Kochanowski, Subiektywne i obiektywne granice sprawstwa, Warszawa 1985; M. Królikowski, Sprawiedliwość karania w społeczeństwach liberalnych. Zasada proporcjonalności, Warszawa 2005; System Prawa Karnego, t. 1. Zagadnienia ogólne, Warszawa 2010; B. Nita, Postępowanie karne przeciwko podmiotom zbiorowym, Sopot 2008; System Prawa Karnego, t. 2. Źródła prawa karnego, Warszawa 2011; System Prawa Karnego, t. 3. Nauka o przestępstwie. Zasady odpowiedzialności karnej, Warszawa 2013.

§ 1. Racjonalizacja karania

1

Prawo karne bierze swoją nazwę stąd, że jest zespołem norm określających sposoby karania, czyli wymierzania sprawiedliwości za wyrządzone zło. Opiera się ono na przekonaniu, że istnieje etycznie słuszna potrzeba wyrównania zła, w której kara jest właściwą reakcją na rodzące je zdarzenie.

2

Odpowiedzialność karna wywodzi się z relacji retrospektywnej, stanowi powiązanie podmiotu z jego poprzednim zachowaniem. Obok tego odpowiedzialność funkcjonuje w wymiarze relacyjnym, a zatem jest odpowiedzią społeczeństwa na zachowanie się sprawcy.

3

Ponadto, jest formą rozliczenia się przez sprawcę ze skutków swojego postępowania wobec pokrzywdzonego i wspólnoty obywateli. Mówi się również o prospektywnym wymiarze odpowiedzialności, licząc na to, że jej poniesienie przez sprawcę może powodować pewne zmiany w przyszłości, np. skłonić daną osobę do przestrzegania prawa.

4

Konstrukcyjnie rzecz ujmując, odpowiedzialność karna wyrasta z istoty czynu człowieka i jego wolności. Z zasady godności człowieka wywodzimy założenie, że jesteśmy wolni w wyborach moralnych i podejmujemy racjonalne decyzje. Zły wybór i jego negatywne skutki rodzą potrzebę poniesienia odpowiedzialności za swoje zachowanie. Tak pojmowana podstawa odpowiedzialności karnej jest podyktowana kulturą prawną i rozwojem myśli etycznej. Obecnie oznacza to założenie, że możemy ponosić odpowiedzialność za skutki naszego postępowania, które możemy przewidzieć, a dzięki temu możemy zostać rozliczeni z wyboru, którego dokonamy. Ta perspektywa, zakładająca, że wina wyrażona w wyborze, jakiego dokonała jednostka, uprzedzona formalnie o naganności takiego czynu, stanowi punkt wyjściowy dla rekonstrukcji podstaw odpowiedzialności – jest miarą dojrzałości etycznej społeczeństwa. Sprawia także, że prawo karne uzyskuje legitymację w zasadach i regułach konstytucyjnych, a także staje się częścią demokratycznego państwa prawa.

5

Proces karania uzyskał z czasem racjonalizację pozytywistyczną. Kara kryminalna pojmowana jest wtedy już nie tylko retrospektywnie, lecz również – i to co najmniej w tym samym stopniu – prospektywnie, w celu korekty zachowania potencjalnych sprawców. Prosty i intuicyjny sens karania „zło za zło” został przekształcony w złożony państwowy mechanizm ochrony społecznej przy użyciu kar, odwołujący się do założeń aksjologicznych danego państwa. W konsekwencji prawo karne stało się sformalizowanym środkiem reakcji społecznej przez instytucje państwa na przestępstwo.

6

Z tego powodu prawo karne jest bardzo podatne na wpływy polityczne. Ogólnie rzecz ujmując, kształt prawa karnego jest wynikiem tego, na ile w systemie prawnym urzeczywistniane jest demokratyczne państwo prawa, na ile w polityce funkcjonowania państwa ujawniają się tendencje autorytarne, ile w nim populizmu penalnego i manipulacji opinią publiczną co do rozmiaru przestępczości i konieczności surowej walki z przestępcami. Powinno być bowiem tak, że odpowiedzialność karna dotyczy tylko najpoważniejszych, świadomych i celowych naruszeń istotnych dla społeczeństwa dóbr prawnych. Pogląd ten wywodzi się z uznanych zasad odpowiedzialności karnej jednostki; państwo, dążąc do rozliczenia sprawców przestępstw powinno równocześnie dbać o to, by wymiar sprawiedliwości karnej nie naruszył gwarancji indywidualnych, zwłaszcza wobec osób, w odniesieniu do których winy zachodzi wątpliwość. Obecnie zauważamy w polskim wymiarze sprawiedliwości karnej wyraźne tendencje do zwiększenia represyjności, którym towarzyszy lekceważenie wymiaru gwarancyjnego, a zatem realnej ochrony praw obywatelskich.

§ 2. Podstawowe pojęcia związane z prawem karnym

I. Odpowiedzialność karna

7

Podstawą karania w prawie karnym jest stwierdzenie relacji sprawstwa, która rodzi możliwość egzekucji odpowiedzialności karnej. Z formalnego punktu widzenia dla ustalenia relacji sprawstwa czynu zabronionego konieczna jest:

1) identyfikacja czynu sprawcy, a zatem określenie w jakiej konfiguracji, treści i stopniu zaawansowania zamachu został on popełniony, jak również potwierdzenie, że to konkretne zachowanie sprawcy wypełnia matrycę, jaką stanowi ustawowy zakaz karny;

2) ustalenie przestępności czynu, czyli potwierdzenie, że zaszła suma warunków przewidzianych w art. 1 KK, która pozwala uznać dany czyn sprawcy za bezprawny (sprzeczny z ustawą), karalny (zagrożony pod groźbą kary), karygodny (stopień naruszenia dobra jest taki, że czyn nie może być ze społecznego punktu widzenia zlekceważony), i w końcu – zawiniony (nie nastąpiła żadna okoliczność, która zakłóciłaby tak bardzo sytuację motywacyjną sprawcy, że nie można od niego wymagać zachowania zgodnego z prawem).

Ponoszenie odpowiedzialności karnej sprowadza się do obłożenia sprawcy stygmatyzacją – potępieniem ze względu na to, co uczynił, jak również nałożenia na niego konkretnej dolegliwości w postaci kar kryminalnych oraz innych środków reakcji karnoprawnej. Odpowiedzialność ta ma zawsze charakter osobisty i indywidualny, taki charakter mają również kary kryminalne. Taki charakter odpowiedzialności karnej wynika z indywidualizacji podstaw tej odpowiedzialności i zerwania z odpowiedzialnością zbiorową. Przestępność jest bowiem ustalana w odniesieniu do ściśle określonej osoby w związku z jej osobistym udziałem w popełnieniu danego czynu zabronionego.

8

Wyróżnia się odpowiedzialność karną sensu stricto (tylko za przestępstwa) oraz sensu largo, która obejmuje odpowiedzialność nie tylko za przestępstwa, lecz również za przestępstwa i wykroczenia skarbowe oraz za wykroczenia. W związku z tym, dla precyzyjnego określenia odpowiedzialności karnej we właściwym (ścisłym) sensie wskazuje się na odpowiedzialność karną za przestępstwa. Odpowiedzialność karna w znaczeniu szerokim jest szczególnym rodzajem odpowiedzialności prawnej. Nawiązując do klasycznego podziału prawa na następujące gałęzie: cywilne, karne i administracyjne, należy odpowiednio wskazać na podstawowe i odrębne rodzaje odpowiedzialności prawnej, tj.: cywilną, karną i administracyjną.

II. Przepis karny

9

W pozytywistycznym porządku prawnym, podstawowym źródłem prawa jest przepis prawa (prawny). Podstawowym źródłem przepisów prawa karnego jest ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny1.

Przepis karny (karnoprawny) jest jednostką redakcyjną tekstu prawnego, z którego rekonstruujemy treść zakazu karnego. Z uwagi na wymóg ustawowej określoności prawa karnego, przepis karny jest zawsze przepisem ustawy, czyli jego określoną jednostką redakcyjną (artykułem, paragrafem, ustępem albo punktem). Przepis karny, jako podstawa rekonstrukcji zakazu, powinien być zrozumiały i precyzyjny, a jego interpretacja powinna być ścisła.

Przepisy karne określają podstawy i konsekwencje odpowiedzialności karnej za przestępstwa. Są one nośnikami określonych norm i zasad, przypisywanych warunkom odpowiedzialności karnej. Cele ustanowienia, a co za tym idzie – również interpretacji przepisu karnego muszą być ściśle identyfikowane z funkcją ochrony określonych dóbr, których naruszenie jest karygodne ze społecznego punktu widzenia.

Zasadniczo można wyróżnić dwa podstawowe rodzaje przepisów karnych. Do pierwszej grupy należy zaliczyć przepisy generalne, określające podstawy i konsekwencje odpowiedzialności karnej. Zawarte są one w części ogólnej Kodeksu karnego i dotyczą z reguły wszystkich przestępstw, a wyjątkowo – tylko ich określonych kategorii. W tym zakresie można wskazać na przepisy dotyczące podstaw odpowiedzialności karnej (przedmiot badań – nauki o przestępstwie) oraz przepisy dotyczące reakcji karnoprawnej (przedmiot badań – nauki o karze). Do drugiej grupy należy zaliczyć przepisy określające dany typ czynu zabronionego, które zawarte są w części szczególnej Kodeksu karnego oraz innych ustawach karnych. W tym zakresie, przepis karny przede wszystkim określa typ czynu zabronionego pod groźbą kary kryminalnej. Przepis taki w szczególności składa się z części opisującej czyn zabroniony oraz sankcji karnej, czyli części opisującej kary grożące za popełnienie tego czynu zabronionego.

Wymaga się, aby przepisy prawa karnego miały charakter systemowy, czyli zupełny i wzajemnie spójny. Przepisy Kodeksu karnego składają się na tzw. kodeksowe prawo karne, zaś przepisy karne innych ustaw karnych (w tym również innych kodeksów) składają się na tzw. pozakodeksowe prawo karne. Wszystkie te przepisy składają się na system prawa karnego.

III. Czyn zabroniony

10

Każdy akt karania musi znaleźć umocowanie w fakcie popełnienia konkretnego deliktu, tzn. podstawy karania w postaci czynu (zabronionego zachowania). Zasada ta w części obowiązuje również w prawie karnym skarbowym, prawie wykroczeń, jak również w publicznym i niepublicznym administracyjnym i dyscyplinarnym prawie karania. Pojęcie czynu zabronionego (sensu largo) nie jest więc określeniem występującym wyłącznie w prawie karnym, lecz w całym prawie karania (penalnym). Dlatego konieczne jest podkreślenie, że czyn zabroniony w prawie karnym to czyn zabroniony określony w ustawie karnej, tzn. w ustawie, w której prawodawca określił podstawy odpowiedzialności karnej za przestępstwo, a zatem w ustawie, w której określony typ czynu zabronionego opatrzył sankcją karną przewidującą karę kryminalną. Omawiane pojęcie stanowi więc swoisty, konwencjonalny w nauce prawa karnego, skrót myślowy dla pojęcia czynu zabronionego przez ustawę pod groźbą kary.

Podstawą odpowiedzialności karnej jest przestępstwo, a podstawą przestępstwa jest określony czyn zabroniony. Odpowiedzialności karnej podlega jedynie sprawca czynu zabronionego zagrożonego karą kryminalną w ustawie (zob. art. 1 KK). Prawo karne określa karalne zamachy na dane dobro chronione. Sposoby niepożądanego zamachu na dobro są opisywane jako typy czynów zabronionych, obwarowane groźbą nałożenia na sprawcę kary. Typizacja polega na identyfikacji takich zachowań, które zdaniem ustawodawcy są typowym i karygodnym sposobem działania na szkodę wartości podzielanych w społeczeństwie (np. życie, zdrowie, własność). Opisuje się je w postaci charakterystyki niepożądanego zachowania. Ustawodawca zobowiązany jest określić to zachowanie w sposób odpowiednio precyzyjny, aby można było w sposób stosunkowo łatwy zidentyfikować granice zakazu i ustalić, jakie postępowanie jest zakazane (karalne), a jakie dozwolone. Ustawowe określenie danego typu czynu zabronionego odbywa się zatem poprzez wskazanie jego podstawowych i koniecznych szczególnych cech (znamion ustawowych). Wyrazem tego jest przepis art. 115 § 1 KK, który stanowi, że czynem zabronionym jest zachowanie o znamionach określonych w ustawie karnej. Podstawą czynu zabronionego jest czyn człowieka pojmowany jako jego uzewnętrznione zachowanie stanowiące rezultat jego wewnętrznych procesów psychicznych. Czyn człowieka ma więc dwoistą „psychiczno-fizyczną” naturę, zawiera komponenty ze sfery przeżyć sprawcy (np. pragnienie doprowadzenia innej osoby do czynności seksualnej) oraz ze sfery względem niego zewnętrznej, realnej (np. konkretne przymuszenie do poddania się współżyciu seksualnemu), przy czym wskazane dwa elementy czynu są nierozerwalne i równoważne. Dlatego też czyn zabroniony pod groźbą kary określa się poprzez wskazanie jego znamion należących odpowiednio do strony podmiotowej i przedmiotowej.

ZADANIE WARSZTATOWE

Poddaj analizie typ czynu zabronionego opisany w art. 190a KK i rozróżnij znamiona opisujące stronę przedmiotową i podmiotową. Zwróć uwagę zwłaszcza na znamiona „uporczywości” i „nękania”. Czy pierwsze z nich wyraża powtarzalność zachowania, czy też zły i złośliwy zamiar nękającego?

11

Dzięki typizacji otrzymujemy – mówiąc obrazowo – formę, za pomocą której wykrawamy z całości zachowania sprawcy interesujący nas fragment, badając czy wszystkie znamiona typu czynu zabronionego zostały wypełnione. Jeśli tak, to możemy konkludować sprawstwo konkretnego czynu zabronionego i przejść do badania, czy sprawca działał w takich warunkach, które uzasadniają jego odpowiedzialność karną (np. czy nie działał w stanie niepoczytalności lub w obronie koniecznej).

Zgodnie z zasadami obowiązującej techniki prawodawczej, przepis karny określający przestępstwo jest konstruowany poprzez wskazanie jego znamion2. Przywołane normatywne reguły wynikają z tradycyjnie i powszechnie stosowanej w nauce prawa karnego generalnej metody rekonstrukcji treści każdego typu czynu zabronionego, wyróżniając jego określone rodzajowo znamiona ustawowe. Wyróżnia się następujące znamiona ustawowe:

1) podmiotu typu czynu zabronionego, określające jego sprawcę;

2) strony przedmiotowej typu czynu zabronionego, określające karalne zachowanie się sprawcy oraz

3) znamiona strony podmiotowej typu czynu zabronionego, określające karalny psychiczny stosunek sprawcy do swojego karalnego zachowania.

Niektórzy wskazują ponadto na znamiona przedmiotu ochrony, tj. jego – niewyrażoną wprost w ustawowym opisie typu czynu zabronionego – cechę określającą charakter rodzajowego i indywidualnego dobra prawnego, podlegającego karnoprawnej ochronie przez przepis, w którym wskazano ten typ czynu.

ZADANIE WARSZTATOWE

Na podstawie analizy art. 199 § 3 KK opisz, na czym ma polegać czyn zabroniony, wskazany w tym przepisie. W szczególności zastanów się nad kwalifikacją zachowania sponsorów tzw. galerianek, czyli dziewcząt pozostających w relacji seksualnej z osobą, która dba o ich potrzeby materialne.

IV. Sprawca

12

Odpowiedzialności karnej może podlegać wyłącznie sprawca czynu zabronionego. Pojęcie sprawcy staje się w ten sposób podstawowym i często używanym pojęciem prawa karnego. W prawie karnym nierzadko korzysta się również z pojęcia sprawcy przestępstwa, co oznacza sprawcę czynu zabronionego, w odniesieniu do którego aktualizują się wszystkie przesłanki odpowiedzialności karnej. Dla określenia sprawcy, w prawie karnym najczęściej używa się zaimka osobowego: „kto”. Tak też dzieje się w kluczowym dla zasad odpowiedzialności karnej art. 1 § 1 KK. Zawarto tam następujące sformułowanie: „Odpowiedzialności karnej podlega ten tylko, kto popełnia czyn zabroniony…”. Jego normatywny sens sprowadza się do stwierdzenia, że odpowiedzialności karnej podlega tylko sprawca czynu zabronionego. W tym znaczeniu pojęcie sprawcy jest tożsame z karnoprawnym wyrażeniem „kto”.

Pojęcie sprawcy wywodzi się z języka potocznego i związane jest z czynnością polegającą na „sprawianiu czegoś”, czyli stwarzaniu czy kreowaniu określonych zdarzeń. W prawie karnym pojęcie to uzyskało jednak samodzielny status i odrębne ściśle określone, specjalistyczne znaczenie. Jakkolwiek geneza i pierwotny sens tego pojęcia ma konotacje czasownikowe, to jednak w prawie karnym pojęcie sprawcy przede wszystkim określa podmiot (sprawczy) czynu zabronionego.

13

Sprawcą czynu zabronionego może być wyłącznie osoba fizyczna (człowiek). Zgodnie z obowiązującym prawem, odpowiedzialność karną może ponosić wyłącznie człowiek, który w chwili popełnienia czynu zabronionego ukończył 17 lat. W wyjątkowych przypadkach, wskazana dolna granica wieku odpowiedzialności karnej wynosi 15 lat (zob. art. 10 KK).

Wszelkie jednostki organizacyjne (np. podmioty zbiorowe, w tym osoby prawne) z mocy ustawy nie podlegają odpowiedzialności karnej, przez co nie mogą być uznane za sprawcę czynu zabronionego. W tym zakresie obowiązuje tradycyjna zasada prawa karnego: societas delinquere non potest (łac.: jednostka zbiorowa nie może popełniać przestępstw). Istota tej zasady opiera się na podstawowym założeniu, że karygodne naruszenie określonego dobra prawnego jest w ostatecznym rozrachunku rezultatem zachowania człowieka, nawet, gdy realizuje on to zachowanie w ramach określonej jednostki organizacyjnej. W warunkach karnoprawnych oznacza to bezwzględną konieczność identyfikowania ściśle określonej osoby fizycznej jako sprawcy danego czynu zabronionego, również w sytuacji, gdy czyn ten jest wypadkową zachowania wielu różnych podmiotów i określonych mechanizmów (sytuacyjnych determinantów ich zachowania). Realizacja przywołanej zasady, w niektórych przypadkach obiektywnie nie jest możliwa.

Od pojęcia sprawcy należy odróżnić pojęcie sprawstwa, czyli sposobu sprowadzenia określonej szkody. Sprawstwo jest synonimem łańcucha, który wiąże skutek z zachowaniem konkretnej osoby, a mówiąc inaczej zaangażowania się konkretnej jednostki w naruszenie dobra prawnego.

14

Czyn zabroniony można popełnić na różne formalne sposoby. W prawie karnym sposoby te wyróżnia się ze względu na etapy popełnienia czynu zabronionego oraz konfiguracje osobowe w popełnieniu czynu zabronionego. W nauce prawa karnego pierwsze najczęściej określa się mianem form stadialnych popełnienia przestępstwa czy też etapami w pochodzie przestępstwa (zob. art. 13–17 KK). Sprawca czynu zabronionego może więc go popełnić w formie usiłowania, gdy ostatecznie nie udaje się mu naruszyć dobra prawnego, oraz dokonania, kiedy wieńczy swoje dzieło skutkiem w postaci realizacji znamion czynu zabronionego. Do wyjątków należy odpowiedzialność za jeszcze wcześniejszy etap przeddokonania niż usiłowanie, czyli za przygotowanie. Druga grupa sposobów realizacji znamion typu czynu zabronionego określa się mianem tzw. form zjawiskowych lub mówi się o postaciach współdziałania przestępnego (zob. art. 18–24 KK). Dana osoba może zostać sprawcą czynu zabronionego działając samodzielnie (w formie sprawstwa pojedynczego), wspólnie i w porozumieniu z inną osobą (w formie współsprawstwa), sprawstwa kierowniczego albo polecającego. Możliwe jest również niesprawcze przyczynienie się do popełnienia czynu zabronionego przez inną osobę w formie nakłaniania (określanego ustawowo mianem podżegania) albo pomocnictwa.

ZADANIE WARSZTATOWE

Na tle art. 189a KK zastanów się, na czym może polegać „dopuszczenie się handlu ludźmi”, zarówno w kontekście sposobu realizacji znamion typu czynu zabronionego w różnych konfiguracjach osobowych, jak i w postaciach przeddokonania. W następnej kolejności zapoznaj się z treścią art. 115 § 22 i sprawdź wcześniejszą odpowiedź.

V. Dobro chronione

15

Pojęcie dobra chronionego za pośrednictwem prawa karnego (dobra chronionego prawem) występuje w tekście ustaw karnych stosunkowo rzadko (np. w art. 25 § 1 KK). Jest ono jednak podstawowym pojęciem języka karnistycznego. Dotyczy ono bowiem kwestii dla prawa karnego fundamentalnej, a mianowicie realizacji jego podstawowej, ochronnej funkcji.

Celem ustanowienia i stosowania prawa karnego jest ochrona określonych dóbr ogólnospołecznych. Dobra te sprowadzają się do istotnych wartości, na których społeczeństwo opiera swoje pozytywne i pożądane relacje społeczne. Konstruktywna doniosłość tych wartości dla całokształtu stosunków społecznych czyni je dobrami ogólnospołecznymi. Naruszenie niektórych z tych dóbr jest na tyle społecznie niebezpieczne, że staje się karygodne. Jeżeli w związku z tym naruszenie danego dobra społecznego poddane zostaje kryminalizacji, czyli staje się czynem zabronionym, wówczas dobro to otrzymuje status dobra prawnego. W omawianym znaczeniu, przedmiotem karnoprawnej ochrony przepisu karnego, określającego dany typ czynu zabronionego, jest określone dobro prawne.

Jednocześnie, w codziennym, życiu dobra społeczne nie są chronione w sposób absolutny. Inaczej większość czynności dnia codziennego nie byłaby możliwa (np. jazda samochodem). Dlatego też kluczową rolę dla ustalenia początku bezprawności naruszenia dobra powierzono regułom ostrożności, czyli pewnym zasadom postępowania z dobrem, które jakkolwiek nie gwarantują pełnego bezpieczeństwa, to wprowadzają pożądany poziom gwarancji dla dobra. Przykładem są zasady sztuki medycznej, które znacząco redukują niepowodzenie w realizacji procedur leczniczych.

ZADANIE WARSZTATOWE

Porównując sposób typizacji art. 177 § 1 i 2 oraz art. 178a § 1 KK zastanów się, jakie dobro prawne jest chronione przez wskazane zakazy karne, jak również jaka jest intensywność ataku na to dobro, która została objęta zakresem zakazu. Jaką rolę odgrywają w obu tych przepisach reguły ostrożności? Jaki jest sens typizacji art. 178a § 1 KK?

Dobro karnoprawnie chronione stanowiące podstawę ustawowej typizacji czynu zabronionego ma charakter ogólny (rodzajowy). Odnosi się ono bowiem do określonej generalnej wartości ogólnospołecznej (np. życie i zdrowie albo mienie). Odzwierciedleniem takiej klasyfikacji jest przede wszystkim podział przestępstw w części szczególnej Kodeksu karnego. Przepisy karne określające dane przestępstwo (typ czynu zabronionego) powinny i z reguły są formułowane w taki sposób, że ich popełnienie równoznaczne jest z naruszeniem takiego dobra. W każdym razie, stwierdzenie popełnienia danego czynu zabronionego wymaga rekonstrukcji jego naruszenia.

16

Popełnienie przestępstwa (czynu zabronionego) z reguły związane jest również z naruszeniem dobra o charakterze indywidualnym, tzn. przysługującego danej osobie. W ten sposób, obok dóbr rodzajowych, wyróżnia się także dobra indywidualne, podlegające karnoprawnej ochronie. Rekonstrukcja naruszenia takiego dobra stanowi podstawę wskazania pokrzywdzonego przestępstwem. Trzeba również podkreślić, że im bardziej zsubiektywizowane jest konkretne dobro (a zatem wiąże się z prywatnością konkretnej jednostki), tym większa jest możliwość dysponowania nim przez jednostkę, a w konsekwencji zniesienia przestępności czynu przez zgodę na naruszenie tego dobra (np. zgwałcenie możliwe jest dopiero wtedy, kiedy następuje przełamanie zgody na współżycie seksualne).

Zasadniczo, naruszenie określonego dobra indywidualnego jest równoznaczne z naruszeniem dobra rodzajowego (np. w ramach przestępstw przeciwko życiu i zdrowiu). Jednak obowiązujące prawo karne zawiera odstępstwa od tej zasady. Możliwe jest naruszenie dobra indywidualnego bez naruszenia dobra rodzajowego (np. w ramach przestępstw przeciwko wierzycielom, gdzie dobrem indywidualnym jest majątkowy interes wierzyciela, a dobrem rodzajowym podstawy prawidłowego obrotu gospodarczego), jak również naruszenie dobra rodzajowego bez naruszenia dobra indywidualnego (np. w ramach przestępstw przeciwko wiarygodności dokumentów).

W zależności od powodów wprowadzenia zakazu, jeżeli następuje wielość wartości, które obejmujemy ochroną prawnokarną, mówimy o podstawowych i uzupełniających w danej typizacji dobrach chronionych.

ZADANIE WARSZTATOWE

Zastanów się nad racjami umieszczenia zakazu utrwalania wizerunku innej osoby w trakcie czynności seksualnej, przewidzianej w art. 191a § 1 KK w rozdziale XXIII „Przestępstwa przeciwko wolności”, a nie w rozdziale XXV „Przestępstwa przeciwko wolności seksualnej i obyczajności”.

VI. Pokrzywdzony

17

Jakkolwiek przestępstwo jest zawsze zamachem na ważne dobro ogólnospołeczne, to jednak często w następstwie przestępstwa zostaje naruszone indywidualne dobro określonej osoby, która staje się w ten sposób pokrzywdzonym przestępstwem. Status pokrzywdzonego związany jest z określonymi uprawnieniami procesowymi i chociażby z tego względu wymaga on normatywnego określenia.

Pojęcie pokrzywdzonego zostało zdefiniowane w art. 49 § 1 KPK, zgodnie z którym jest to „osoba fizyczna lub prawna, której dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożone przez przestępstwo”. Prawo karne wiąże więc formalnie akt pokrzywdzenia wyłącznie z bezpośrednim naruszeniem określonego indywidualnego dobra prawnego. Wyłącza to z kręgu pokrzywdzonych wszystkie te osoby, które co prawda w następstwie popełnienia przestępstwa doznały uszczerbku na swoich dobrach tylko pośrednio. Przy czym, naruszenie dobra prawnego pojmowane jest w szerokim znaczeniu przedmiotowym, ponieważ obejmuje nie tylko naruszenie, lecz również zagrożenie dla dobra prawnego, co dotyczy przestępstw popełnianych w formie przygotowania lub usiłowania oraz tzw. przestępstw z zagrożenia (dla dobra prawnego).

Pokrzywdzony jest stroną postępowania karnego. Może on działać poprzez swojego pełnomocnika w osobie adwokata lub radcy prawnego (zob. art. 87 § 1 i art. 88 KPK). Za pokrzywdzonego, który nie jest osobą fizyczną, czynności procesowych dokonuje organ uprawniony do działania w jego imieniu. W razie śmierci pokrzywdzonego, jego prawa mogą wykonywać osoby najbliższe, a wobec ich braku – prokurator (zob. 52 § 1 KPK).

18

W tradycyjnym ujęciu prawa karnego pokrzywdzony nie odgrywał znaczącej roli. Jest ono bowiem pojmowane jako reakcja państwa na czyny szkodliwe społecznie. W tym ujęciu, pierwszoplanowym „pokrzywdzonym” jest społeczeństwo, a w szczególności dobra ogólnospołeczne. Przestępstwo jest wtedy przede wszystkim konfliktem pomiędzy sprawcą a społeczeństwem. Taka klasyczna filozofia prawa karnego stawia faktycznego pokrzywdzonego (konkretną osobę) na dalszym planie, co bezpośrednio przekłada się na jego pośrednią rolę procesową. Współczesne prawo karne odchodzi jednak od tego modelu, na rzecz istotnego zwiększenia roli pokrzywdzonego. Związane jest to przede wszystkim z realizacją funkcji kompensacyjnej prawa karnego, czyli założenia, aby prawo karne przewidywało również środki odszkodowawcze i zadośćuczynienie dla osoby dotkniętej negatywnymi skutkami czynu zabronionego.

Należy odróżniać pojęcie pokrzywdzonego od poszkodowanego. Pierwszy jest osobą pokrzywdzoną przestępstwem, drugi zaś – osobą, której wyrządzono szkodę w ujęciu cywilnoprawnym. Oczywiście może dojść do sytuacji, w której pokrzywdzony będzie jednocześnie poszkodowanym, stąd regulacja karna przewiduje możliwość stosowania środków kompensacyjnych (naprawczych, takich jak odszkodowanie lub zadośćuczynienie za doznaną krzywdę), a jeśli określenie rozmiaru i charakteru tych środków byłoby nadmiernie utrudnione można orzec zamiast nich nawiązkę (zob. rozdział Va KK „Przepadek i środki kompensacyjne”). Jednocześnie, od dużej nowelizacji z 2015 r., po likwidacji tzw. powództwa adhezyjnego, które umożliwiało prowadzenie przed sądem karnym postępowania o ustalenie szkody i jej naprawienie, orzeczenie odszkodowania lub zadośćuczynienia, czy też nawiązki, nie stoi na przeszkodzie wytoczeniu powództwa w postępowaniu cywilnym.

VII. Przestępstwo

19

Przestępstwo stanowi podstawę odpowiedzialności karnej, co czyni go centralnym pojęciem całego prawa karnego. Znajduje to dobitny wyraz m.in. w podstawowej zasadzie prawa karnego: nullum crimen sine lege, nulla poena sine lege (łac.: nie ma przestępstwa bez ustawy, nie ma kary bez ustawy). Oznacza ona m.in., że na konkretną osobę może być nałożona kara jedynie za takie naruszenie zakazu karnego, które ze względu na dodatkowe przesłanki odpowiedzialności karnej będzie stanowiło przestępstwo.

Pojęcie przestępstwa nie jest bezpośrednio zdefiniowane w ustawie. Rekonstruuje się je w oparciu o treść przesłanek odpowiedzialności karnej, określonych w art. 1 KK. W związku z tym przyjmuje się, że przestępstwem jest bezprawny czyn człowieka zabroniony, zagrożony karą kryminalną, społecznie szkodliwy w stopniu wyższym niż znikomy, a ponadto zawiniony. Podstawą przestępstwa jest czyn zabroniony, ponieważ przestępstwem jest czyn zabroniony o koniecznych cechach przestępnych.

Przestępstwo definiuje się w oparciu o przesłanki odpowiedzialności karnej, które nadają mu strukturalny charakter, co znowu pozwala wyróżnić pojęcie struktury przestępstwa. Jest nią uporządkowany zespól elementów, które pozostają ze sobą w ściśle określonych relacjach i muszą wszystkie zajść, aby można było mówić o przestępności danego czynu zabronionego. Struktura przestępstwa jest w nauce prawa karnego kwestią sporną, i to już chociażby na poziomie wskazania liczby jej elementów.

W mowie potocznej często używa się pojęcia przestępstwa jako synonimu dowolnie definiowanego zachowania karygodnego. Wobec tego konieczne jest podkreślenie, że przestępstwem może być tylko takie zachowanie, które zostało stypizowane w ustawie jako czyn zabroniony pod groźbą kary kryminalnej, i w odniesieniu do którego spełnione zostają przesłanki indywidualnej odpowiedzialności karnej.

Ustawodawca określa w ustawie karnej, w głównym zakresie w części szczególnej Kodeksu karnego, dany typ czynu zabronionego pod groźbą kary. W tytulaturze rozdziałów używa on tamże określenia „przestępstwa”. Jest to wynikiem konwencji, zgodnie z którą dane przestępstwo utożsamia się z określonym typem czynu zabronionego. Wtedy ustawowa treść tego czynu pozwala nazwać to przestępstwo w określony sposób. Konwencja ta jest więc skrótem myślowym, uprawnionym z tego względu, że – jak już wskazano wcześniej – przestępstwem jest czyn zabroniony o cechach przestępnych. W tym kontekście należałoby podkreślić, że w ustawie określony typ czynu zabronionego definiuje określony typ przestępstwa. W ustawie mowa więc o generalnym typie przestępstwa, a nie o rzeczywiście popełnionym przestępstwie, które może być stwierdzone wyłącznie przez sąd w konkretnej sprawie.

W nauce prawa karnego klasyfikuje się przestępstwa, a właściwie ustawowe typy przestępstw, w oparciu o wiele różnych kryteriów. Służy to przede wszystkim właściwej ocenie rzeczywistego charakteru danego typu przestępstwa. Zagadnienie podziału przestępstw zostanie omówione w dalszej części. W tym miejscu należałoby wskazać na najważniejszy podział przestępstw na zbrodnie i występki (zob. art. 7 KK). Jest on wynikiem przyjęcia w polskim prawie karnym zasady, że wykroczenie nie jest przestępstwem. Prawo wykroczeń jest więc odrębnym działem prawa karnego sensu largo.

20

Pojęcie przestępstwa funkcjonuje w prawie karnym jako pojęcie normatywne. Jednak fenomen przestępstwa, tak jak fenomen samego prawa karnego, nie sprowadza się bowiem wyłącznie do płaszczyzny normatywnej (stanowionego i stosowanego prawa), lecz również do płaszczyzny pozanormatywnej, które wręcz stanowi podstawę tej pierwszej. Przestępstwo w ujęciu filozoficznym sprowadza się przede wszystkim do określonego aksjologicznego modelu podstawy odpowiedzialności karnej. Współczesne polskie prawo karne opiera się w tej mierze na koncepcji przestępstwa jako wspólnotowego konfliktu społecznego. Jest to konflikt pomiędzy sprawcą – naruszycielem norm (dóbr) społecznych a ogółem społeczeństwa, jako twórcą i beneficjentem tych dóbr. Celem społeczeństwa, państwa i prawa karnego jest zaś, zgodnie z tą koncepcją, rozwiązanie tego konfliktu przy pomocy instrumentów karnoprawnych. Efekt ten nie sprowadza się jednak wyłącznie do oddziaływania negatywnego (wymierzeniu dolegliwości osobistej sprawcy i odstraszeniu karą wymierzoną sprawcy pozostałych członków społeczeństwa), lecz również (co najmniej w tym samym stopniu) do oddziaływania pozytywnego (wychowanie sprawcy i społeczeństwa w duchu przestrzegania norm społecznych, jak również poprzez kompensację wyrządzonej szkody).

VIII. Kary

21

Prawo karne, co zaznaczono już wcześniej, to prawo karania, co znowu czyni pojęcie kary kolejnym podstawowym pojęciem prawa karnego. Prawo karne przewiduje kary o specyficznej treści i funkcji. Nie są to więc jakiekolwiek kary, lecz kary kryminalne. Pojęcie kary kryminalnej pozwala odróżnić je od kary innego rodzaju (np. kary za wykroczenia, kary dyscyplinarnej lub kary administracyjnej).

Zdefiniowanie kary kryminalnej powinno być oddzielone od zagadnienia jej uzasadnienia. Definicja kary nie inkorporuje norm ani zasad, które będą stanowiły część uzasadnienia istnienia kary kryminalnej. Instytucja nazywana karą musi zatem spełniać jednocześnie cztery warunki:

1) musi być dolegliwością (utratą pewnych dóbr) i potępieniem;

2) musi być wymierzona za złamanie prawnych reguł;

3) jej adresat musi być sprawcą przestępstwa;

4) musi być wymierzona i wykonana przez uprawnioną do tego przez system prawny władzę.

Istnieje konieczność rozdzielenia uzasadniania pewnej stałej praktyki społecznej (w znaczeniu szerszej instytucji społecznej) od uzasadniania poszczególnej akcji podjętej w jej ramach. Ponieważ instytucja społeczna jako taka musi być osadzona w określonym kontekście społecznym i etycznym, jej legitymizacja jest wynikiem wzajemnego wspierania się wielu rozważań, które tworzą w miarę spójny obraz. Kiedy już instytucja ta zostaje w ten sposób uzasadniona, konkretne działania wnikające w praktyce z jej funkcjonowania są zorientowane przede wszystkim na zapewnienie prawidłowego funkcjonowania tej instytucji, a więc ich podjęcie wynika przede wszystkim z faktu istnienia pewnej regularnej praktyki społecznej i ma charakter retrospektywny, wynikający z wymogów wcześniej wprowadzonej instytucji. W związku z tym konieczne jest rozróżnienie uzasadnienia ogólnej praktyki karania od wymiaru kary w konkretnym przypadku. Czym innym jest uzasadnienie istnienia systemu karnego, który w pełni gotowości czeka na to, aby móc funkcjonować, a czym innym jest określenie momentu, w którym zostanie on uruchomiony w konkretnym przypadku w określony sposób. Uzasadnienie istnienia kary koniecznie musi być związane z odwołaniem się do szeregu argumentacji dotyczących wspólnych dóbr, wartości i celów społeczności, w której zakorzeniona zostaje dana instytucja.

Karanie jest praktyką, która spełnia sześć następujących warunków:

1) istnieje zespół reguł kierujących ludzkim postępowaniem („reguły pierwotne”);

2) istnieją jednostki, które są zdolne do postępowania zgodnego lub niezgodnego z tymi regułami, stosownie do swej woli, zdolne do dokonywania tego wyboru racjonalnie, zdolne do rozważenia zagrożenia karnego jako jednej z przesłanek rozumowania;

3) istnieje procedura („podmiot władzy”) wymierzania określonej dolegliwości („kary”) osobie, która nie dostosowała swojego postępowania do reguł pierwotnych;

4) istnieją reguły, które wiążą postępowanie niezgodne z regułami pierwotnymi z określonymi karami;

5) zakłada się jako ogólną zasadę znajomość reguł pierwotnych i wtórnych przez poddanych ich wymogom obywateli;

6) wymierzenie kary w konkretnym przypadku jest zasadniczo uzasadnione zachowaniem sprzecznym z regułami postępowania w przypadku, gdy można było postąpić inaczej.

22

Uzasadnienie kary kryminalnej nie daje się sprowadzić do jednolitej odpowiedzi, lecz wymaga ustosunkowania się do kilku pytań. Dlaczego stosujemy karę kryminalną (dlaczego karzemy w ogóle)? Jest to pytanie o uzasadnienie kary in abstracto; kogo możemy ukarać (dlaczego wymierzamy karę konkretnej jednostce)? Jest to pytanie o uzasadnienie wyboru adresatów w wymiarze kary w konkretnym przypadku. Jak surowo możemy ukarać (dlaczego wymierzamy tej jednostce taką, a nie inną karę)? – Jest to pytanie o uzasadnienie rodzaju i surowości w wymiarze kary w konkretnym przypadku.

Wyróżnia się system kar kryminalnych i system zagrożeń karami kryminalnymi. W pierwszym przypadku chodzi w istocie o katalog wszystkich rodzajów kar kryminalnych, w drugim zaś – o generalną prawodawczą koncepcję zagrożeń karami kryminalnymi w systemie typów czynów zabronionych. Katalog kar kryminalnych jest zawarty w art. 32 KK, który stanowi, że karami są: grzywna, ograniczenie wolności, pozbawienie wolności, 25 lat pozbawienia wolności, dożywotnie pozbawienie wolności. W  polskim prawie karnym przewidziano więc pięć rodzajów kar kryminalnych, przy czym trzy ostatnie polegają na pozbawieniu wolności, a dwie ostatnie mają charakter kar wyjątkowych, czyli przewidzianych w kilku szczególnych przypadkach (najcięższych zbrodni).

Zasadą jest, że za dane przestępstwo orzeka się tylko jedną karę kryminalną. Wyjątkowo, w przypadkach wskazanych w ustawie można kumulatywnie orzec karę grzywny i pozbawienia wolności (zob. art. 33 § 2 i art. 71 § 1 KK). Istnieje także możliwość orzeczenia kary mieszanej, komponowanej z krótkoterminowej kary pozbawienia wolności i kary ograniczenia wolności (art. 37b KK).

System zagrożeń karami kryminalnymi sprowadza się do wyróżnienia kilku rodzajów zagrożeń, na czele z dominującym zagrożeniem wyłącznie karą pozbawienia wolności (w tym przede wszystkim karą pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5).

Formalna treść kar kryminalnych sprowadza się do ustawowo wskazanego generalnego wymiaru (minimalnych i maksymalnych granic), sposobu i warunków jej wykonania. Podstawowe normy w tym zakresie dla grzywny określa przepis art. 33 KK, dla kary ograniczenia wolności – przepisy art. 34–35 KK, a dla kary pozbawienia wolności – art. 37 KK.

23

Faktyczna treść kary kryminalnej zawsze sprowadza się do wymierzonej przez uprawnione organy państwa znacznej osobistej dolegliwości wobec sprawcy przestępstwa. Dolegliwość osobista stanowi istotę kary kryminalnej. Jakkolwiek formalnie kara ta jest wymierzana i wykonywana za czyn zabroniony (przestępstwo), to wykonuje ją sprawca tego czynu. Dolegliwość ta dotyczy w szczególności majątku i wolności osobistej (swobodnego poruszania się) sprawcy przestępstwa. Wskazana immanentna cecha kary kryminalnej sprawia, że stanowi ona najcięższy rodzaj dolegliwości o charakterze prawnym. Należy odnotować, że wymierzenie lub wykonanie kary kryminalnej związane jest również z innymi ubocznymi faktycznymi dolegliwościami dla skazanego, np. w postaci ostracyzmu społecznego albo ograniczeniami w innych wolnościach (np. w przypadku wykonywania kary pozbawienia wolności). W związku z tym konieczne jest podkreślenie, że państwo powinno maksymalnie ograniczać tego rodzaju negatywne następstwa. Skazany za przestępstwo na określoną karę powinien bowiem ponosić dolegliwości związane wyłącznie z tą karą.

24

Kara kryminalna jest nie tylko reakcją na przestępstwo, lecz również instrumentem celowym, czyli funkcjonującym ku przyszłości. Karom kryminalnym przypisuje się bowiem realizację celów wychowawczych i zapobiegawczych w odniesieniu do sprawcy przestępstwa, jak i całego społeczeństwa (zob. art. 53 KK). Wskazana cecha kary kryminalnej sprawia, że nie jest ona wyłącznie odwetem za naruszenie porządku publicznego, lecz również sposobem jego zabezpieczenia na przyszłość. Można spierać się o to, który ze wskazanych aspektów kary (karania) jest ważniejszy, jednak bezsporne jest to, że oba są jej ważnym i nieusuwalnym elementem.

W praktyce wymiaru sprawiedliwości orzeka się przede wszystkim karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania. Rzadko orzeka się krótkoterminową karę bezwzględnego pozbawienia wolności (od miesiąca do kilku miesięcy), karę ograniczenia wolności oraz grzywny. Zjawisko to należy ocenić negatywnie, ponieważ sprowadza się ono do zasadniczej negacji przyjętej w Kodeksie karnym filozofii kar i karania, polegającej na precyzyjnym dobraniu odpowiedniej kary do specyfiki danego przestępstwa, jak również priorytetowi kar wolnościowych (zob. art. 58 KK).

W obowiązującym prawie karnym przyjęto tzw. dwutorową koncepcję reakcji karnoprawnej, która związana jest z wyróżnieniem kar kryminalnych (za przestępstwo) i środków zabezpieczających (za niezawiniony czyn zabroniony). W pierwszym przypadku należałoby jednak również wskazać na dwutorowość innego rodzaju, ponieważ karanie za przestępstwo opiera się na karach kryminalnych i środkach karnych (zob. art. 39 KK), które mogą mieć samodzielny charakter.

Wskazuje się również na cztery płaszczyzny reakcji karnoprawnej, odwołując się do kar, środków karnych, środków probacyjnych i środków zabezpieczających.

IX. Środki karne

25

Treść formalna i faktyczna kary kryminalnej sprawia, że w praktyce często nie jest ona wystarczającym instrumentem właściwej reakcji karnoprawnej na stwierdzone przestępstwo. Jego szczególny charakter, jak również specyficzne okoliczności jego popełnienia, w tym związane z jego sprawcą, wymagają wtedy zastosowania dodatkowych instrumentów. W tym właśnie celu stworzono środki karne. Podczas gdy kary kryminalne stanowią podstawowy instrument reakcji karnoprawnej, środki karne uzupełniają tę reakcję. Treść środków karnych sprawia, że owa reakcja odpowiednio uwzględnia wszystkie aspekty karania. Stąd też wiele z nich ma ściśle charakter prewencyjny, restytucyjny i ochronny.

Katalog środków karnych zawiera przepis art. 39 KK. Liczba środków karnych w prawie karnym wciąż wzrasta, a obecnie przekracza już dwadzieścia. Ich formalną treść określają przede wszystkim przepisy art. 40–43c KK. Z reguły środki karne można orzec wobec sprawców określonych kategorii przestępstw. Ustawodawca nie przywołuje środków karnych w zagrożeniach karnoprawnych za dany typ przestępstwa, lecz jedynie generalnie wskazuje w części ogólnej Kodeksu karnego, w jakich przypadkach można zastosować dany środek karny.

Faktyczna treść środków karnych sprowadza się do dodatkowej dolegliwości osobistej wymierzanej sprawcy przestępstwa. W indywidualnych przypadkach środek karny (np. zakaz wykonywania określonego zawodu) może mieć nawet dla konkretnego sprawcy odczuwalną dolegliwość wyższą niż kara (np. grzywny).

26

Środki karne można stosować kumulatywnie. W indywidualnym przypadku, za jedno przestępstwo można orzec łącznie nawet kilka środków karnych. Ustawodawca nie przewidział w tym względzie żadnych ograniczeń. Jednak ich uzupełniający względem kar charakter pozwala stwierdzić, że w praktyce łączenie środków karnych nie powinno występować często.

W rozwoju prawa karnego można zauważyć tendencję wzrostu znaczenia instrumentów niebędących karami, w tym m.in. środków karnych oraz obowiązków o charakterze probacyjnym. Obecnie tego rodzaju instrumenty odgrywają w prawie karnym i praktyce wymiaru sprawiedliwości bardzo ważną rolę. Zjawisko to należy ocenić pozytywnie, uwzględniwszy fakt, że współczesna reakcja karnoprawna stosowana w demokratycznym państwie prawnym ma merytorycznie i humanitarnie rozwiązywać bardzo specyficzny i złożony konflikt pomiędzy sprawcą a społeczeństwem, w tym pokrzywdzonym.

X. Środki probacyjne

27

Nazwa ,,środki probacyjne” bierze się od pojęcia probacji, która w warunkach karnoprawnych związana jest z poddaniem sprawcy czynu zabronionego określonej próbie. Idea tych środków sprowadza się do przyjęcia, że w określonych przypadkach reakcja karnoprawna powinna uwzględniać pozytywne zachowanie się sprawcy i w związku z tym sprowadzać do dania mu na okres próby szansy wykazania i potwierdzenia swoim zachowaniem, iż popełniony przez niego czyn zabroniony (przestępstwo) miało charakter incydentalny, w zamian za ostateczne odstąpienie lub redukcję jego odpowiedzialności karnej. Ta tradycyjna już w prawie karnym idea realizowana jest na klika różnych sposobów, które zbiorczo określa się mianem środków probacyjnych.

28

Środki probacyjne są określone w rozdziale VIII KK (art. 66–84). Z formalnego punktu widzenia, sprowadzają się one do umorzenia postępowania karnego albo określonej modyfikacji wykonywania orzeczonej kary kryminalnej lub środka karnego. W świetle przepisów Kodeksu karnego niewątpliwie więc nie stanowią one odrębnych instrumentów karnoprawnej reakcji.

Można wyróżnić następujące środki probacyjne:

1) warunkowe umorzenie postępowania karnego;

2) warunkowe zawieszenie wykonania orzeczonej kary pozbawienia wolności;

3) warunkowe przedterminowe zwolnienie z wykonywanej kary ograniczenia wolności;

4) warunkowe przedterminowe zwolnienie z wykonywanej kary pozbawienia wolności;

5) warunkowe przedterminowe zwolnienie z wykonywanej kary 25 lat pozbawienia wolności;

6) warunkowe przedterminowe zwolnienie z wykonywanej kary dożywotniego pozbawienia wolności;

7) uznanie za w pełni wykonany środek karny;

8) zwolnienie skazanego z obowiązku stawiennictwa przy wykonywaniu środka karnego.

Karnoprawna probacja sprowadza się do nałożenia na sprawcę (skazanego) w okresie próby określonych obowiązków (zob. np. art. 72 KK). Przywileje karnoprawne związane z pozytywnie zaliczoną probacją opierają się na dopełnieniu przez sprawcę (skazanego) wszystkich obowiązków probacyjnych.

XI. Środki zabezpieczające

29

Środki zabezpieczające to instrumenty karnoprawnej reakcji na niezawiniony czyn zabroniony, kiedy nie można wymierzyć kary, albo na czyn zawiniony w takim stopniu, że obok kary potrzeba dodatkowej dolegliwości, która ma na celu zabezpieczenie przed naruszaniem przez sprawcę ponownie zakazu karnego. Podstawą tej reakcji jest społeczna szkodliwość takich czynów, jak również społeczne niebezpieczeństwo ich sprawcy. Treścią tej reakcji jest izolacja lub leczenie sprawcy (skazanego). Nazwa środków zabezpieczających bierze się z ich funkcji, polegającej na zabezpieczeniu społeczeństwa przed sprawcami niebezpiecznymi i ich czynami zabronionymi. Środków zabezpieczających nie należy mylić z procesowymi środkami zapobiegawczymi z rozdziału 28 KPK, takimi jak tymczasowe aresztowanie.

Środki zabezpieczające oraz zasady ich stosowania określone są w rozdziale X KK (art. 93a–99). Zgodnie z art. 93a § 1 KK, środkami zabezpieczającymi są:

1) elektroniczna kontrola miejsca pobytu;

2) terapia;

3) terapia uzależnień;

4) pobyt w zakładzie psychiatrycznym.

Jeżeli ustawa tak stanowi, tytułem środka zabezpieczającego można również zastosować nakaz i zakazy określone w art. 39 pkt 2–3 KK (zob. art. 93a § 2 KK).

Środek zabezpieczający można zastosować tylko wtedy, gdy jest to konieczne, aby zapobiec ponownemu popełnieniu przez sprawcę czynu zabronionego, a inne dostępne środki prawne nie są wystarczające, jak również należy dobrać środek proporcjonalny do stopnia niebezpieczeństwa. Sąd uchyla środek zabezpieczający, gdy dalsze jego stosowanie nie jest już konieczne (zob. art. 93b KK).

Kodeksowy system środków zabezpieczających (rozdział X KK) został w ostatnim czasie gruntowanie zreformowany w celu zwiększenia funkcjonalności tych szczególnych instrumentów karnoprawnych. Do tej pory w praktyce wymiaru sprawiedliwości środki te odgrywały bowiem marginalne znaczenie, co było związane m.in. z ich wadami normatywnymi.

XII. Przepadek i środki kompensacyjne

30

Reformą z 2015 r. wyodrębniono ze środków karnych nową kategorię instrumentów prawnych w postaci przepadku i środków kompensacyjnych, które zostały ujęte w rozdziale Va KK (art. 44–48 KK). Przyczyny osobnego ujęcia omawianych instytucji upatruje się w tym, że ich cele są odrębne od reakcji karnoprawnej, która jest charakterystyczna dla środków karnych. Wyodrębnienie przepadku ze środków karnych wynika z tego, że w istocie nie występuje tutaj element karny, ma on bowiem jedynie charakter techniczny. Osobna regulacja środków kompensacyjnych stanowi zaś przejaw stale wzrastającej roli funkcji kompensacyjnej prawa karnego.

Na przepadek składają się:

1) przepadek przedmiotów pochodzących bezpośrednio z przestępstw;

2) przepadek przedmiotów służących do popełnienia przestępstwa;

3) przepadek przedsiębiorstwa;

4) przepadek przedmiotów nielegalnych;

5) przepadek korzyści z przestępstwa albo jej równowartości.

Należy również wskazać na szczególną podstawę orzekania przepadku w razie braku stwierdzenia przestępstwa (zob. art. 45a KK), który nie jest środkiem reakcji karnoprawnej na przestępstwo.

Natomiast na środki kompensacyjne, które stanowią formę odpowiedzi na doznaną przez pokrzywdzonego szkodę lub krzywdę, składają się:

1) obowiązek naprawienia szkody;

2) zadośćuczynienie za doznaną krzywdę;

3) nawiązka na rzecz pokrzywdzonego;

4) nawiązka na rzecz Funduszu Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej oraz

5) nawiązka na rzecz Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej.

§ 3. Prawo karne materialne a prawo karne procesowe

31

Pojęcie prawa karnego stanowi swoisty skrót myślowy. Zazwyczaj używa się go do określenia prawa karnego materialnego. Jednak prawo karne obejmuje nie tylko prawo karne materialne, lecz również prawo karne procesowe oraz prawo karne wykonawcze.

Prawo karne to system przepisów prawnych określających normy odpowiedzialności karnej. Przyjmuje się, że system norm prawnych określających daną odpowiedzialność prawną składa się na prawo materialne. System norm prawnych wyznaczających zasady postępowania podmiotów stosujących prawo materialne wyznacza zaś prawo procesowe. Na tej podstawie wyróżnia się prawo karne materialne i prawo karne procesowe. To ostatnie określa procedurę w sprawach dotyczących odpowiedzialności karnej (przede wszystkim za przestępstwo). Jakkolwiek w przywołanym ujęciu prawo karne procesowe spełnia rolę służebną wobec prawa karnego materialnego, to jednak jest oczywiste, że to drugie bez pierwszego byłoby jedynie martwą literą prawa.

Prawo karne procesowe (tzw. procedura karna) nie powinna zawierać norm kształtujących odpowiedzialność karną i w tym kontekście nie powinna ona być odrębna od prawa karnego materialnego. Oznacza to m.in., że funkcje (cel i treść przepisów) procedury karnej powinny być systemowo podporządkowane funkcjom prawa karnego. Tymczasem, obserwując rozwój i obecny stan prawa karnego procesowego (zob. art. 2 KPK), jak i rzeczywistość wymiaru sprawiedliwości, można odnieść wrażenie funkcjonowania prymatu procedury nad prawem materialnym. Wynika to przede wszystkim z przyjęcia za priorytet sprawności postępowania karnego. Poza tym, treść procedury karnej staje się coraz bardziej obszerna, zawiła i mniej zrozumiała dla obywateli.

32

Prawo karne procesowe jest uregulowane głównie w ustawie z 6.6.1997 r. – Kodeks postępowania karnego3. Zgodnie z przepisem art. 1 KPK, postępowanie karne w sprawach należących do właściwości sądów toczy się według przepisów niniejszego Kodeksu. Przepis art. 2 KPK stanowi, że jego przepisy mają na celu takie ukształtowanie postępowania karnego, aby:

1) sprawca przestępstwa został wykryty i pociągnięty do odpowiedzialności karnej, a osoba, której nie udowodniono winy, nie poniosła tej odpowiedzialności;

2) przez trafne zastosowanie środków przewidzianych w prawie karnym oraz ujawnienie okoliczności sprzyjających popełnieniu przestępstwa osiągnięte zostały zadania postępowania karnego nie tylko w zwalczaniu przestępstw, lecz również w zapobieganiu im oraz w umacnianiu poszanowania prawa i zasad współżycia społecznego;

3) uwzględnione zostały prawnie chronione interesy pokrzywdzonego;

4) rozstrzygnięcie sprawy nastąpiło w rozsądnym terminie.

Na tej podstawie można więc wyróżnić cztery podstawowe cele prawa karnego procesowego. Najważniejszym z nich jest rozstrzygnięcie w danej sprawie kwestii odpowiedzialności karnej, kształtowanej przez przepisy prawa karnego materialnego. Zasada ta dobitnie wyraża wtórną rolę prawa karnego procesowego wobec prawa karnego materialnego.

Kodeks postępowania karnego zawiera normy dotyczące przede wszystkim: sądu, stron, obrońcy i pełnomocnika, czynności procesowych dowodów, środków przymusu (w tym środków zapobiegawczych, których nie należy mylić z ww. środkami zabezpieczającymi), postępowania dowodowego, postępowania przed sądem I instancji, postępowania odwoławczego, postępowań szczególnych i nadzwyczajnych środków zaskarżenia.

Między prawem karnym materialnym a procesem karnym zachodzą istotne związki. Przede wszystkim, zmierzają one do ustalenia czy sprawca, któremu zarzucono popełnienie przestępstwa jest winny, a mianowicie – czy powinien ponieść odpowiedzialność karną. W tym wypadku pojęcie winy jest względem przepisów prawa karnego materialnego autonomiczne i oznacza ostateczną odpowiedź na cały proces przypisania sprawstwa i warunków przestępności wobec czynu jednostki. Poza tym, wiele instytucji prawa karnego zostaje poddanych potrzebom procesowym – wykazywaniu, że ustalony stan faktyczny wypełnia znamiona ustawowe typu czynu zabronionego a sprawca może ponieść odpowiedzialność karną.

§ 4. Prawo karne materialne a prawo karne wykonawcze

33

W następstwie zastosowania prawa karnego materialnego i procesowego podejmowane są prawomocne decyzje (np. wyroki skazujące na karę kryminalną), które podlegają wykonaniu. System przepisów prawa określających zasady wykonywania orzeczeń podjętych w procesie karnym składa się na prawo karne wykonawcze.

Prawo karne wykonawcze określa ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny wykonawczy4. Zgodnie z przepisem art. 1 KKW, wykonywanie orzeczeń w postępowaniu karnym, w postępowaniu w sprawach o przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe i w postępowaniu w sprawach o wykroczenia oraz kar porządkowych i środków przymusu skutkujących pozbawieniem wolności odbywa się według przepisów niniejszego Kodeksu, chyba że ustawa stanowi inaczej. Ustawa ta odnosi się więc nie tylko do orzeczeń związanych z odpowiedzialnością karną (za przestępstwa), lecz również odpowiedzialnością karną skarbową oraz odpowiedzialnością za wykroczenia. Postępowanie wykonawcze w sprawach karnych prowadzone jest zgodnie z zasadami określonymi w KKW, a w kwestiach nieuregulowanych w niniejszym Kodeksie stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania karnego (zob. art. 1 § 2 KKW). Organami postępowania karnego wykonawczego są: sąd I instancji lub inny sąd równorzędny, sąd penitencjarny, prezes sądu lub upoważniony sędzia, sędzia penitencjarny, dyrektor zakładu karnego, aresztu śledczego, a także dyrektor okręgowy i Dyrektor Generalny Służby Więziennej albo osoba kierująca innym zakładem przewidzianym w przepisach prawa karnego wykonawczego oraz komisja penitencjarna, sądowy kurator zawodowy oraz kierownik zespołu kuratorskiej służby sądowej, sądowy lub administracyjny organ egzekucyjny, urząd skarbowy, odpowiedni terenowy organ administracji rządowej lub samorządu terytorialnego oraz inny organ uprawniony przez ustawę do wykonywania orzeczeń (zob. art. 2 KKW).

Kodeks karny wykonawczy określa m.in. sposoby wykonywania kar kryminalnych, w tym również kary pozbawienia wolności. Przepisy określające wykonywanie prawomocnie orzeczonej kary pozbawienia wolności (rozdział X, art. 67–167a) stanowią najobszerniejszą część Kodeksu karnego wykonawczego. Zgodnie z art. 69 KKW, karę pozbawienia wolności wykonuje się w następujących rodzajach zakładów karnych: dla młodocianych dla odbywających karę po raz pierwszy, dla recydywistów penitencjarnych oraz dla odbywających karę aresztu wojskowego. Wymienione zakłady karne mogą być zaś organizowane jako zakłady karne typu: zamkniętego, półotwartego oraz otwartego (zob. art. 70). Skazany na karę pozbawienia wolności ma prawo m.in. do: odpowiedniego ze względu na zachowanie zdrowia wyżywienia, odzieży, warunków bytowych, pomieszczeń oraz świadczeń zdrowotnych i odpowiednich warunków higieny; utrzymywania więzi z rodziną i innymi osobami bliskimi; korzystania z wolności religijnej; otrzymywania związanego z zatrudnieniem wynagrodzenia; kształcenia i samokształcenia oraz wykonywania twórczości własnej; korzystania z urządzeń i zajęć kulturalno-oświatowych i sportowych, radia, telewizji, książek i prasy oraz komunikowania się z obrońcą lub pełnomocnikiem (zob. art. 102 KKW).

Dla wymiaru sprawiedliwości prawo karne wykonawcze ma istotne znaczenie ponieważ w praktyce sądy penitencjarne bardzo często modyfikują sposoby wykonania prawomocnych wyroków skazujących.

§ 5. Prawo karne a inne rodzaje prawa karania

34

Od prawa karnego (materialnego, jak również procesowego i wykonawczego) należy odróżnić prawo karne w szerokim znaczeniu, obejmujące również prawo karne skarbowe oraz prawo wykroczeń. W sensie ścisłym, te działy prawa karania nie należą do prawa karnego, jednak sprowadzają się tak jak one do państwowego prawa karania.

Państwowe (sądowe) prawo karania, które nie jest prawem karnym nawet sensu largo, obejmuje również prawo karania nieletnich (odpowiedzialności nieletnich za czyny karalne) oraz prawo karania podmiotów zbiorowych (odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione). Wskazane dziedziny prawa karania, aczkolwiek niezwiązane z odpowiedzialnością karną (sensu largo) są jednak ściśle (formalnie) związane z prawem karnym.

Można również wyróżnić publiczne prawo karania, do którego generalnie należy zaliczyć administracyjne prawo karania oraz prawo dyscyplinarne. Pierwsze z nich związane jest z odpowiedzialnością administracyjną (deliktową), drugie zaś – z odpowiedzialnością dyscyplinarną. Jakkolwiek wskazane dyscypliny prawa nie dotyczą odpowiedzialności karnej, to jednak w zakresie ich stanowienia i wykładni pomocniczo i odpowiednio stosuje się właściwe regulacje prawa karnego (materialnego).

I. Prawo karne skarbowe

35

Prawo karne chroni porządek społeczny i dobra prawne z tym związane. W ramach tego porządku prawnego wyróżnia się również dobro prawne w postaci interesu finansowego Skarbu Państwa oraz jednostek samorządu terytorialnego oraz Unii Europejskiej, związanego z należnościami publicznoprawnymi należnymi tym podmiotom. Zabezpieczenie tego dobra prawnego ma charakter wielopłaszczyznowy, a w zakresie prawnym odbywa się również przy użyciu kar za czyny zabronione przez określoną ustawę, których generalna istota sprowadza się do naruszenia ww. dobra prawnego. Specyficzny charakter tego dobra wymaga odpowiednio swoistych zasad reakcji karnoprawnej. Osobliwość ta stanowi podstawę wyodrębnienia z prawa karnego – prawa karnego skarbowego. Źródłem prawa karnego skarbowego jest ustawa z 10.9.1999 r. – Kodeks karny skarbowy5.

Prawo karne skarbowe jest zorientowane przede wszystkim na odzyskanie należności publicznoprawnej, a kary są tutaj jedynie instrumentem, który służy osiągnięciu wskazanego celu. Tymczasem, jak już wskazano powyżej, prawo karne (materialne, w sensie ścisłym) zorientowane jest przede wszystkim na karanie, w ramach którego aspekt kompensacyjny jest drugorzędny.

Prawo karne skarbowe określa zasady odpowiedzialności karnej skarbowej. Wskazane rodzaje odpowiedzialności o charakterze penalnym są podobne, lecz odrębne. Ustawodawca ustanowił w Kodeksie karnym skarbowym osobne zasady odpowiedzialności karnej skarbowej. Wyrazem tego jest odrębne unormowanie tych zasad, czy też m.in. treść przepisu art. 20 § 1 KKS, który stanowi, że do przestępstw skarbowych nie mają zastosowania przepisy części ogólnej Kodeksu karnego.

Podobieństwa pomiędzy rozważanymi rodzajami odpowiedzialności wyrażają się zaś w niemal identycznej treści poszczególnych przepisów, czy też m.in. w treści przepisu art. 20 § 2 KKS, który odsyła do aż kilkunastu przepisów części ogólnej Kodeksu karnego, nakazując ich odpowiednie stosowanie do przestępstw skarbowych.

36

Kodeks karny skarbowy określa również zasady odpowiedzialności za wykroczenia skarbowe, co oznacza, że odpowiedzialność karna skarbowa dotyczy łącznie przestępstw i wykroczeń skarbowych. Odrębny charakter tej odpowiedzialności w stosunku do odpowiedzialności karnej (za przestępstwa) i odpowiedzialności za wykroczenia znajduje wyraz w zasadzie idealnego zbiegu czynów karalnych, wyrażonej w art. 8 § 1 KKS, zgodnie z którym, jeżeli ten sam czyn będący przestępstwem skarbowym lub wykroczeniem skarbowym jednocześnie wyczerpuje znamiona przestępstwa lub wykroczenia określonego w przepisach karnych innej ustawy, stosuje się każdy z tych przepisów, co oznacza, że wymierza się osobne kary, choć wykonaniu podlega jedynie najsurowsza z orzeczonych kar (zob. art. 8 § 2 KKS).

W Kodeksie karnym skarbowym ustanowiono całe prawo karne skarbowe. Ustawa ta dzieli się na trzy części (tytuły):

1) „Przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe” (prawo karne skarbowe materialne);

2) „Postępowanie w sprawach o przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe” (prawo karne skarbowe procesowe) i

3) „Postępowanie wykonawcze w sprawach o przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe” (prawo karne skarbowe wykonawcze).

O ile jednak prawo karne skarbowe materialne zasadniczo autonomicznie określa podstawy odpowiedzialności karnej skarbowej, to w przypadku pozostałych jego części obowiązuje zasada odpowiedniego odesłania do prawa karnego procesowego i prawa karnego wykonawczego. Zgodnie z art. 113 § 1 KKS, w postępowaniu w sprawach o przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe stosuje się odpowiednio przepisy KPK, jeżeli przepisy KKS nie stanowią inaczej. Podobne unormowanie zawiera przepis art. 178 § 1 KKS, który stanowi, że do wykonywania orzeczeń w sprawach o przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe stosuje się odpowiednio przepisy KKW, jeżeli przepisy KKS nie stanowią inaczej.

Na pierwszy tytuł KKS („Przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe”) składają się dwie części: ogólna i szczególna. W tej drugiej stypizowano następujące rodzaje przestępstw i wykroczeń skarbowych: przeciwko obowiązkom podatkowym i rozliczeniom z tytułu dotacji lub subwencji, przeciwko obowiązkom celnym oraz zasadom obrotu z zagranicą towarami i usługami, przeciwko obrotowi dewizowemu oraz przeciwko organizacji gier hazardowych. Na tej podstawie wyróżnia się odpowiednio tzw. przestępstwa i wykroczenia skarbowe: podatkowe, subwencyjne, celne, dewizowe i hazardowe.

II. Prawo wykroczeń

37

Prawo karne i związana z nim odpowiedzialność karna dotyczy przestępstw, czyli czynów zabronionych pod groźbą kary kryminalnej, które charakteryzują się generalnie podwyższonym stopniem społecznej szkodliwości. Wyróżnia się jednak takie rodzaje zachowań, które również są społecznie szkodliwe w stopniu co prawda uzasadniającym ich karygodność (karalność), jednak generalnie niskim. Zasadniczo dotyczy to określonych aktów drobnych naruszeń porządku publicznego. Okoliczność ta stoi u podstaw ustawowej typizacji wykroczeń.

Podstawy odpowiedzialności za wykroczenia oraz podstawowe typy wykroczeń określa ustawa z 20.5.1971 r. – Kodeks wykroczeń6. Ponadto, ustawodawca przewidział wiele typów wykroczeń w ustawach szczególnych.

Kodeks wykroczeń składa się z części ogólnej oraz części szczególnej. Zgodnie z art. 1 KW, odpowiedzialności za wykroczenie podlega ten, kto popełnia czyn zabroniony przez ustawę groźbą kary aresztu, ograniczenia wolności, grzywny do 5000 zł lub nagany, a ponadto społecznie szkodliwy i zawiniony. Generalnie obniżony poziom społecznej szkodliwości (karygodności) wykroczeń, jako główna cecha odróżniająca je od przestępstw, konsekwentnie prowadzi do wyznaczenia i stosowania odmiennych łagodniejszych kar. Dotyczy to również kar za wykroczenia o nazwach identycznych jak kary za przestępstwa (ograniczenia wolności i grzywny). Grożąca za wykroczenia kara ograniczenia wolności trwa tylko 1 miesiąc (zob. art. 20 § 1 KW). Grożąca za wykroczenia kara grzywny jest określana kwotowo i wymierza się ją w wysokości od 20 zł do 5000 zł (zob. art. 24 § 1 KW). Przy czym, dla formalnego odróżnienia kary grzywny za wykroczenie od kary grzywny za przestępstwa, w systemie prawa pierwszą określa się jako „karę grzywny”, a drugą jako „grzywnę”.

38

Obniżony poziom generalnej karygodności wykroczeń jako podstawa rozróżnienia wykroczeń i przestępstw sprawia, że występuje w tym zakresie wiele podobnych typów czynów zabronionych pod groźbą kary. Przykładem jest tutaj przestępstwo kradzieży (art. 278 § 1 KK) oraz wykroczenie kradzieży (art. 119 § 1 KW). Ten ostatni przepis stanowi, że kto kradnie lub przywłaszcza sobie cudzą rzecz ruchomą, jeżeli jej wartość nie przekracza 500 zł, podlega karze aresztu, ograniczenia wolności albo grzywny. Na tej podstawie wyróżnia się tzw. przestępstwa przepołowione.

Kodeks wykroczeń liczy sobie już ponad 40 lat i choć był i jest intensywnie nowelizowany, to niewątpliwie jest już przestarzałym aktem prawnym. Wydaje się, że konieczne jest przeprowadzenie gruntownej reformy prawa wykroczeń, w tym przede wszystkim Kodeksu wykroczeń.

W rodzimym systemie obowiązującego prawa stypizowanych wykroczeń jest mniej niż przestępstw. Jest to konsekwencją realizacji przez kolejne rządy osobliwej polityki karnej, w której kary kryminalne (przestępstwa) uznawane są za instrumenty podstawowe i skuteczniejsze niż kary za wykroczenia. Zjawisko to należy ocenić negatywnie. Zgodnie bowiem z racjonalnie pojmowaną zasadą ultima ratio prawa karnego, zjawiska patologiczne należy zwalczać przede wszystkim instrumentami jak najmniej dolegliwymi dla obywatela. Kara kryminalna powinna być wyłącznie ostateczną koniecznością.

Postępowanie dotyczące wykroczeń jest uregulowane w ustawie z 24.8.2001 r. – Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia7. Zgodnie z art. 1 § 1 KPW, postępowanie w sprawach o wykroczenia toczy się według jego przepisów. Jest to zatem procedura odrębna niż procedura karna w sprawach o przestępstwach. Jednak, zgodnie z art. 1 § 2 KPW, przepisy KPK stosuje się, gdy niniejszy Kodeks tak stanowi. W postępowaniu w sprawach o wykroczenia ustawodawca przyjął zatem odwrotną (subsydiarną) niż w prawie karnym skarbowym procesowym filozofię odwołania się do reguł procesu karnego. Odrębność omawianej procedury przejawia się w praktyce przede wszystkim mniejszym stopniem sformalizowania oraz istotnym znaczeniem postępowań o charakterze szczególnym, np. postępowania mandatowego.

Dodać należy, że – jak już wskazano powyżej – prawo wykroczeń wykonawcze uregulowane jest w KKW.

III. Odpowiedzialność nieletnich za czyny karalne

39

Odpowiedzialność karną za przestępstwo może ponosić wyłącznie osoba, która w chwili popełnienia czynu ukończyła 17 lat, a wyjątkowo, gdy ukończyła 15 lat i dopuściła się określonego ciężkiego przestępstwa (zob. art. 10 § 1 i 2 KK). Osoby poniżej 17. roku życia zasadniczo nie ponoszą odpowiedzialności karnej za zachowania, które wypełniają znamiona typów czynów zabronionych pod groźbą kary. Odpowiedzialność tych osób za czyny tego rodzaju określa się mianem odpowiedzialności nieletnich za czyny karalne i ma ona charakter odrębny od odpowiedzialności karnej. W stosunku do sprawcy, który popełnił występek po ukończeniu lat 17, lecz przed ukończeniem lat 18, jeżeli okoliczności sprawy oraz stopień rozwoju sprawcy, jego właściwości i warunki osobiste za tym przemawiają, sąd zamiast kary stosuje środki wychowawcze, lecznicze albo poprawcze przewidziane dla nieletnich.

Odpowiedzialność karną nieletnich między 15. a 17. rokiem życia możliwa jest wyjątkowo i to tylko w sprawach o najpoważniejsze przestępstwa, określone w art. 10 § 2 KK. Jej egzekucję warunkuje dopiero bezskuteczność dotychczas stosowanych środków wychowawczych i poprawczych, jak również jest możliwa dopiero wówczas, jeżeli okoliczności sprawy oraz stopień rozwoju sprawcy, jego właściwości i warunki osobiste za tym przemawiają. Orzeczona temu nieletniemu kara nie może przekroczyć 2/3 górnej granicy ustawowego zagrożenia przewidzianego za przypisane sprawcy przestępstwo; sąd może zastosować także nadzwyczajne złagodzenie kary.

Oceniając stopień rozwoju sprawcy należy brać pod uwagę jego rozwój fizyczny i psychiczny, a zwłaszcza, w jakim stopniu jego rozwój psychiczny jest adekwatny do rozwoju fizycznego. Właściwości osobiste łączą się ściśle z poziomem rozwoju nieletniego i nakazują sądowi zwrócenie uwagi na te indywidualne jego cechy, które przemawiają za albo przeciw zastosowaniu art. 10 § 2 KK. Należą do nich m.in. cechy osobowości sprawcy, np. tendencja do reagowania agresją czy zinternalizowany system wartości. Przeciwwskazaniem będą okoliczności wskazujące na celowość zastosowania wobec nieletniego jedynie środków leczniczych lub wychowawczych, np. obniżenie sprawności intelektualnej, a wykluczają stosowanie art. 10 § 2 KK lub okoliczności wyłączające winę, np. niepoczytalność.

40

Wskazuje się na potrzebę ujednolicenia w systemie prawnym zarówno wieku niedojrzałości, jak i wieku dorosłości, jak również określenie go na poziomie do lat 18 i od lat 18. Nie są bowiem czytelne podstawy tego, aby uważać młodzież w wieku do lat 18 za niedojrzałą do samodzielnego życia, decydowania o sobie, podejmowania jakichkolwiek prawnie doniosłych decyzji, wykonywania pracy zarobkowej, zawierania małżeństwa, wykonywania czynnego prawa wyborczego, a uznania jej za w pełni odpowiedzialną karnie za swoje zachowania od ukończenia 17. roku życia. Skoro odpowiedzialność karna uzależniona jest od świadomości bezprawności popełnianego czynu, świadomości jego skutków i zdolności ich przewidywania, znajomości reguł postępowania z chronionym dobrem i zasad odpowiednio ostrożnego postępowania, to konsekwentnie i w tym przypadku należałoby przyjąć te same zasady, co w innych sytuacjach związanych z odpowiedzialnym funkcjonowaniem młodzieży. Jednocześnie trudno dostrzec możliwości wprowadzenia tej zmiany ze względu na społeczny i polityczny sprzeciw wobec przestępczości nieletnich. W tych okolicznościach granicę 17 lat należy traktować jako formalną przesłankę pozytywną zawinienia, uzasadniającą domniemanie winy na gruncie KK.

Odpowiedzialność nieletnich za czyny karalne jest tylko jednym z kilku elementów prawnego systemu reakcji na przejawy demoralizacji ze strony młodzieży. System ten uregulowano przede wszystkim w ustawie z 26.10.1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich8. W preambule tej ustawy wskazuje się, że ustanowiono ją: „W dążeniu do przeciwdziałania demoralizacji i przestępczości nieletnich i stwarzania warunków powrotu do normalnego życia nieletnim, którzy popadli w konflikt z prawem bądź z zasadami współżycia społecznego oraz w dążeniu do umacniania funkcji opiekuńczo-wychowawczej i poczucia odpowiedzialności rodzin za wychowanie nieletnich na świadomych swych obowiązków członków społeczeństwa”. Zgodnie z art. 1 § 1 ww. ustawy, jej przepisy stosuje się m.in. w postępowaniu w sprawach o czyny karalne w stosunku do osób, które dopuściły się takiego czynu po ukończeniu lat 13, ale nie ukończyły lat 17. Czynem karalnym w rozumieniu ustawy jest przestępstwo lub przestępstwo skarbowe albo wykroczenie określone w następujących przepisach (artykułach) Kodeksu wykroczeń: 50a, 51, 69, 74, 76, 85, 87, 119, 122, 124, 133 i 143.

41

W systemie postępowania z nieletnimi przyjmuje się, że zainteresowanie nieletnim powinno nastąpić możliwie najwcześniej, z chwilą dostrzeżenia przejawów nieprzystosowania nieletniego. W regulacji tej nie ma więc już znaczenia ani kwestia winy i oceny moralnej, ani też kryterium dolnej granicy wieku. Przewidziane w rozważanej ustawie działania podejmuje się w wypadkach, gdy nieletni wykazuje przejawy demoralizacji lub dopuści się czynu karalnego (art. 2 NielU).

Pojęcie demoralizacji polega w szczególności na naruszaniu zasad współżycia społecznego, popełnieniu czynu zabronionego, systematycznym uchylaniu się od obowiązku szkolnego lub kształcenia zawodowego, używaniu alkoholu lub innych środków w celu wprowadzenia się w stan odurzenia, uprawianiu nierządu, włóczęgostwie, udziale w grupach przestępczych. Filozofia odpowiedzialności nieletniego za czyny karalne jest z gruntu odmienna od filozofii odpowiedzialności karnej. Ustawa o postępowaniu w sprawach nieletnich wymaga bowiem, aby w sprawie nieletniego kierować się przede wszystkim jego dobrem, dążąc do osiągnięcia korzystnych zmian w osobowości i zachowaniu się nieletniego oraz zmierzając w miarę potrzeby do prawidłowego spełniania przez rodziców lub opiekuna ich obowiązków wobec nieletniego, uwzględniając przy tym interes społeczny (zob. art. 3 § 1). 

IV. Odpowiedzialność podmiotów zbiorowych za czyny zabronione

42

Odpowiedzialność karną za przestępstwo może ponieść wyłącznie osoba fizyczna. Wszelkie inne podmioty, zgodnie z zasadą societas delinquere non potest, nie ponoszą odpowiedzialności karnej. Tymczasem ich działalność bez wątpienia może doprowadzić do wypełnienia znamion strony przedmiotowej czynu zabronionego lub podmioty takie mogą z popełnienia czynu zabronionego uzyskać określoną korzyść. Okoliczność ta stanowi podstawę do szczególnego reżimu karania podmiotów zbiorowych.

Dla kontynentalnego systemu prawa karnego formy odpowiedzialności podmiotów zbiorowych stanowią wciąż pewne novum. O ile bowiem w systemie anglosaskim przewiduje się możliwości całkiem niemal zobiektywizowanej odpowiedzialności karnej jednostki (w postaci tzw. strict albo absolute liability), o tyle w kręgu kontynentalnym nie do wyobrażenia jest wyeliminowanie przesłanki zawinienia. Z tego też powodu próby regulacji ustawowej tej problematyki kierują się zasadą wstrzemięźliwości. W pierwszym przypadku, co dotyczy znacznej liczby państw UE, wprowadzono odpowiedzialność karną takich jednostek. W drugim, przyjętym w Polsce, wprowadzono odrębny penalny rodzaj odpowiedzialności podmiotów zbiorowych z tytułu popełnienia czynu zabronionego pod groźbą kary kryminalnej. Należy przy tym podkreślić, że nie jest to odpowiedzialność karna w ścisłym tego słowa znaczeniu, aczkolwiek jest ona formalnie powiązana z odpowiedzialnością jednostki działającej na rzecz podmiotu zbiorowego. Pierwotna regulacja ustawowa, zakwestionowana w postępowaniu przed TK, przyjmowała model kaskadowy, w którym wyrok skazujący osobę fizyczną za przestępstwo był traktowany jako prejudykat w postępowaniu przeciwko podmiotowi zbiorowemu; przy czym ustalenia w pierwszym wyroku nie mogły być w późniejszym postępowaniu kwestionowane. Wyrok TK z 3.11.2004 r.9 dokonał istotnych ustaleń w zakresie niezgodności z Konstytucją RP podstawowych rozwiązań konstrukcyjnych dotyczących struktury odpowiedzialności podmiotu zbiorowego, w tym w szczególności w zakresie tzw. winy w organizacji jako samodzielnej przesłanki quasi-subiektywnego przypisania sprawstwa czy zawężenia postaci, w jakich jednostka mogła być powiązana z podmiotem zbiorowym, aby jej czyn mógł rodzić odpowiedzialność podmiotu zbiorowego. Warto zauważyć, że odpowiedzialność podmiotu zbiorowego lepiej daje się wytłumaczyć w perspektywie odpowiedzialności za działania nieumyślne i za skutek, a więc bliższej prawu cywilnemu, niż w perspektywie bezprawia umyślnego, podstawowej dla prawa karnego. Nawet bowiem w tych systemach odpowiedzialności podmiotów zbiorowych, które uzależnione są od czynu (umyślnego) osoby indywidualnej działającej na rzecz podmiotu zbiorowego, takich jak model identyfikacji centrum decyzyjnego (management mind) lub odpowiedzialności zastępczej, najbardziej zasadne jest przypisanie całej strukturze cechy nieumyślności, wynikającej z dopuszczenia możliwości umyślnego i zarazem nagannego postępowania jednostki.

43

Omawiany rodzaj odpowiedzialności reguluje ustawa z 28.10.2002 r. o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary10. Zgodnie z art. 1 tej ustawy, określa ona zasady odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary jako przestępstwa lub przestępstwa skarbowe oraz zasady postępowania w przedmiocie takiej odpowiedzialności. Podmiotem zbiorowym w rozumieniu ustawy jest osoba prawna oraz jednostka organizacyjna niemająca osobowości prawnej, której odrębne przepisy przyznają zdolność prawną, z wyłączeniem Skarbu Państwa, jednostek samorządu terytorialnego i ich związków, jak również spółka handlowa z udziałem Skarbu Państwa, jednostki samorządu terytorialnego lub związku takich jednostek, spółka kapitałowa w organizacji, podmiot w stanie likwidacji oraz przedsiębiorca niebędący osobą fizyczną, a także zagraniczna jednostka organizacyjna (zob. art. 2). Zgodnie z filozofią tej ustawy, podmiot zbiorowy podlega odpowiedzialności za czyn zabroniony, którym jest zachowanie osoby fizycznej:

1) działającej w imieniu lub w interesie podmiotu zbiorowego w ramach uprawnienia lub obowiązku do jego reprezentowania, podejmowania w jego imieniu decyzji lub wykonywania kontroli wewnętrznej albo przy przekroczeniu tego uprawnienia lub niedopełnieniu tego obowiązku;

2) dopuszczonej do działania w wyniku przekroczenia uprawnień lub niedopełnienia obowiązków przez ww. osobę;

3) działającej w imieniu lub w interesie podmiotu zbiorowego, za zgodą lub wiedzą ww. osoby;

4) będącej przedsiębiorcą, który bezpośrednio współdziała z podmiotem zbiorowym w realizacji celu prawnie dopuszczalnego; jeżeli zachowanie to przyniosło lub mogło przynieść podmiotowi zbiorowemu korzyść, chociażby niemajątkową (zob. art. 3 OdpPodmZbU).

Podmiot zbiorowy podlega odpowiedzialności, jeżeli fakt popełnienia czynu zabronionego, wymienionego w art. 16 ustawy, przez ww. osobę, został potwierdzony prawomocnym wyrokiem skazującym, wyrokiem warunkowo umarzającym wobec niej postępowanie karne albo postępowanie w sprawie o przestępstwo skarbowe, orzeczeniem o udzielenie zezwolenia na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności albo orzeczeniem sądu o umorzeniu postępowania z powodu okoliczności wyłączającej ukaranie sprawcy (zob. art. 4 OdpPodmZbU). Oznacza to, że podmiot zbiorowy ponosi odpowiedzialność na podstawie rozważanej ustawy wyłącznie pod warunkiem stwierdzenia odpowiedzialności karnej za przestępstwo jego reprezentanta. W istocie, jest to zatem odpowiedzialność o charakterze posiłkowym, z tytułu popełnienia czynu zabronionego przez reprezentanta podmiotu zbiorowego. Ustawa o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary przewiduje karę finansową oraz określone zakazy (zob. art. 7 i 9 OdpPodmZbU). Finalnie przesądzenie owej subsydiarności odpowiedzialności podmiotów zbiorowych nastąpiło w nowelizacji z 2015 r. w wyniku zniesienia klauzuli odpowiedzialności zastępczej, zawartej w skreślonym art. 52 KK. W tej regulacji, w wypadku skazania za przestępstwo przynoszące korzyść majątkową osobie fizycznej, prawnej lub jednostce organizacyjnej niemającej osobowości prawnej, a popełnione przez sprawcę działającego w jej imieniu lub interesie, sąd zobowiązywał podmiot, który uzyskał korzyść majątkową do jej zwrotu w całości lub części na rzecz Skarbu Państwa, o ile korzyść ta nie podlegała zwrotowi innemu podmiotowi.

44

Przypisanie podmiotowi zbiorowemu przestępstwa umyślnego byłoby najbardziej zrozumiałe wtedy, gdyby uznać, że zamiar jednostki i powiązana z nim nieumyślność ukryta w strukturze podmiotu zbiorowego pozwalają potraktować tę sytuację na płaszczyźnie bezprawia podobnie, jak to ma miejsce w przypadku czynu umyślnego jedynie osoby fizycznej. Jest to możliwe zwłaszcza wówczas, gdy zamiar osoby fizycznej wyraża zdolność realizacyjną możliwą jedynie dzięki wadliwości struktury (działania) podmiotu zbiorowego. Zamiar ,,wypowiedziany przez nieumyślność”, a zatem brak dobrej organizacji podmiotu zbiorowego, może prowadzić do przyjęcia innej jakości bezprawia (bezprawia umyślnego), niż ma to miejsce w przypadku skutku związanego w każdy inny sposób z działaniem podmiotu zbiorowego (bezprawie nieumyślne). Oznacza to, że w granicach hierarchicznie zorganizowanych struktur odpowiedzialność może także być oparta na rozłożeniu elementów bezprawności działania i winy na dwie różne osoby.

Inny pogląd zakłada, że jakakolwiek rezygnacja z zasady winy oznaczałaby przekształcenie odpowiedzialności karnej osób prawnych w odpowiedzialność odszkodowawczą. Tworzy się w konsekwencji fikcję normatywną, jaką jest tzw. wina zrzeszenia, strukturalnie odrębna od winy (sumy, kombinacji) poszczególnych jej członków. Powstaje w ten sposób relacja między charakteryzującą dany podmiot właściwością postępowania, odpowiadającą analogicznie subiektywizmowi w przypadku osób fizycznych, a wymagalnością określonego postępowania.

45

W cytowanym wyroku, TK stwierdził, że z tego, iż „art. 42 ust. 1 Konstytucji RP odnosi się wprost do osób fizycznych nie oznacza jeszcze, iż stosowanie środków represyjnych wobec podmiotów kolektywnych (zbiorowych) pozostaje poza gwarancjami konstytucyjnymi i jest swobodną decyzją ustawodawcy. Należy bowiem pamiętać, że podmiotowość osób prawnych, w tym przysługujące im prawa i wolności, jest emanacją praw i wolności osób fizycznych, które tworzą podmioty kolektywne i przez te podmioty realizują przysługujące im prawa i wolności. Sankcja nałożona na podmiot zbiorowy nie dotyczy więc abstrakcyjnie ujętej masy majątkowej czy struktury organizacyjnej, ale w ostatecznym rozliczeniu ogranicza wolności i prawa osób fizycznych”. Z tego też powodu „konstytucyjne standardy odnoszone do prawa karnego (represyjnego) mają zastosowanie także do odpowiedzialności podmiotów zbiorowych”. Brak pełnego przeniesienia na grunt postępowania dyscyplinarnego wszystkich unormowań o charakterze gwarancyjnym, stworzonym na potrzeby odpowiedzialności karnej, może wynikać, zdaniem Trybunału, jedynie z obiektywnych powodów konstytucyjnych11. Z tego powodu aktualna pozostaje wobec podmiotów zbiorowych zasada winy, rozumiana jako możliwość podjęcia zachowania zgodnego z prawem i uniknięcia sankcji o charakterze represyjnym. Jak dotąd przyjmuje się jednak, że względem odpowiedzialności karnoadministracyjnej podmiotów zbiorowych nie stosuje się przesłanek właściwych dla odpowiedzialności karnej.

W praktyce wymiaru sprawiedliwości stosowanie tej ustawy jest bardzo ograniczone, co wynika z jej koncepcyjnych i normatywnych wad. Daje to podstawę do jej niemal powszechnej i słusznej krytyki. Jest ona podstawą projektowania nowych modeli i ustaw w tym zakresie. Inicjatywy te pozwalają stwierdzić, że polskie prawo karne staje obecnie w przededniu istotnych zmian w tym zakresie, które być może zakończą się wprowadzeniem bezpośredniej odpowiedzialności karnej podmiotów zbiorowych.

V. Prawo dyscyplinarne

46

Prawo dyscyplinarne określa odpowiedzialność zawodową, której charakter nie jest jednolity i jednoznacznie określony. Jej źródła mogą mieć charakter ustawowy, jak i umowny (np. statutowy). Podstawą odpowiedzialności dyscyplinarnej jest, stypizowane jako karalne, naruszenie norm wewnątrzorganizacyjnych przez członka danej organizacji (wspólnoty). Przy czym organizacja może występować tutaj w różnych postaciach (np. jako stowarzyszenie albo społeczność akademicka danego uniwersytetu). Wobec tego, odpowiedzialność o takim charakterze jest powiązana wyłącznie z różnorodnymi osobistymi dolegliwościami o charakterze organizacyjnym. Zazwyczaj najłagodniejszą karą dyscyplinarną jest upomnienie członka danej organizacji, a najcięższą – usunięcie go z tej organizacji.

Prawo dyscyplinarne i odpowiedzialność dyscyplinarna niewątpliwie mają charakter odrębny od prawa karnego i odpowiedzialności karnej. Łączy je jednak wspólny istotny element ponoszenia osobistej dolegliwości przez sprawcę danego czynu. W związku z tym, w doktrynie coraz częściej pojawiają się postulaty, aby do odpowiedzialności dyscyplinarnej odnosić pomocniczo instytucje i zasady prawa karnego. W tym kontekście warto wskazać na ugruntowaną już linię orzeczniczą TK, który postanowienie art. 42 ust. 1 Konstytucji RP nakazuje odpowiednio odnosić do odpowiedzialności dyscyplinarnej.

Odwołując się do umownej gradacji dolegliwości osobistych, można wskazać na następujące poziomy odpowiedzialności o charakterze penalnym:

1) odpowiedzialność karna i karna skarbowa;

2) odpowiedzialność za wykroczenia;

3) odpowiedzialność dyscyplinarna.

W praktyce jednak, w indywidualnych przypadkach określone kary dyscyplinarne mogą być bardziej dla danej osoby dolegliwe niż kary kryminalne lub środki karne.

Prawo dyscyplinarne zasadniczo nie jest państwowym (sądowym) prawem karania. W systemie obowiązującego prawa wyjątkowo występują delikty o charakterze dyscyplinarnym, które niewątpliwie należy zaliczyć do państwowego prawa karania. Przykładem są tutaj delikty (czyny zabronione) z art. 594 i 595 KSH, za które sąd rejestrowy może wymierzyć grzywnę. Regulacje takie należy ocenić negatywnie. Państwowe prawo karania obywateli powinno bowiem odpowiadać wyłącznie restrykcyjnemu reżimowi odpowiedzialności karnej za przestępstwa albo odpowiedzialności za wykroczenia.

VI. Administracyjne kary pieniężne

47

Administracyjne prawo karania (zwane niekiedy niesłusznie – administracyjnym prawem karnym) dotyczy odpowiedzialności administracyjnej o charakterze penalnym. Jest to odpowiedzialność stwierdzana i egzekwowana przez określone organy administracji publicznej za popełniane delikty administracyjne określone w ustawach szczególnych. W rodzimym systemie prawa przepisów konstytuujących taką odpowiedzialność prawną jest coraz więcej, a obecnie dotyczą one już kilkudziesięciu ustaw.

Omawiany rodzaj odpowiedzialności prawnej jest w praktyce i w nauce kwestią bardzo dyskusyjną. Delikt stanowiący podstawę takiej odpowiedzialności najczęściej do stypizowanego w ustawie naruszenia zakazu związanego z obowiązkami w niej wskazanymi. Karą za taki delikt zazwyczaj jest kara pieniężna. Penalną odpowiedzialność administracyjną, w zależności od decyzji ustawodawcy, mogą w określonych przypadkach ponosić tak osoby fizyczne, jak i podmioty zbiorowe.

Przykładem administracyjnego prawa karania są przepisy rozdziału 7 pt. „Kary pieniężne” ustawy z 10.4.1997 r. – Prawo energetyczne12. Zgodnie z art. 56 tej ustawy, karze pieniężnej podlega ten, kto dopuścił się jednego z kilkudziesięciu wskazanych tam deliktów. Kary pieniężne orzeka Prezes Urzędu Regulacji Energetyki. Postępowania w tej sprawie zasadniczo prowadzone są na podstawie Kodeksu postępowania administracyjnego, a orzeczone kary podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji.

Odpowiedzialność administracyjna o charakterze penalnym jest wysoce dyskusyjna. Z jednej strony, jej praktyczna potrzeba co prawda nie budzi wątpliwości. Z drugiej jednak należy zauważyć, że dotyczy ona dolegliwości nieraz poważniejszych niż przy odpowiedzialności karnej za przestępstwa. To zaś rodzi wymóg spełnienia restrykcyjnych standardów właściwych dla państwowego (sądowego) prawa karania. Wydaje się, że dynamicznie rozwijające się administracyjne prawo karania wymaga ze strony ustawodawcy generalnego ujednoliconego uregulowania.

W związku z powyższym, warto zwrócić uwagę na precedensowe orzeczenie TK, zgodnie z którym jednoczesna karalność za przestępstwo i delikt administracyjny jest niezgodna z Konstytucją RP, a w szczególności zasadą proporcjonalnej reakcji państwa na naruszenie prawa wynikającej z art. 2 Konstytucji RP (wyr. TK z 20.6.2017 r., P 124/15; Dz.U. z 2017 r. poz. 1214).

§ 6. Nauki penalne

I. Nauka prawa karnego

48

Nauka prawa karnego jest częścią ogólnej nauki prawa, która znowu zaliczana jest do obszaru nauk społecznych. Na naukę prawa karnego składają się łącznie wszelkie teoretycznoprawne rozważania i opracowania, które są wynikiem badań nad prawem karnym. W ramach szeroko ujmowanej nauki prawa karnego należy przede wszystkim wyróżnić naukę prawa karnego (materialnego), naukę prawa karnego procesowego (naukę o procesie karnym) oraz naukę prawa karnego wykonawczego. Najbardziej rozwinięte są dwa pierwsze rodzaje nauki, trzecia z nich rozwijana jest w Polsce stosunkowo marginalnie. Nauka prawa karnego (materialnego) i nauka procesu karnego zasadniczo realizowane są odrębnie. Jednak zazwyczaj pojęcie nauki prawa karnego, używając go zamiennie z „doktryną prawa karnego”, jest odnoszone zbiorczo do obu tych dyscyplin naukowych.

Przedmiotem badań przedstawicieli rodzimej nauki prawa karnego są przede wszystkim obowiązujące przepisy (lub instytucje) prawa karnego. Nadaje to polskiej nauce prawa karnego charakter zasadniczo dogmatyczny. Dogmatyka jest niewątpliwie dominującym obecnie nurtem nauki prawa karnego w Polsce, co zresztą jest ujęciem tradycyjnym w nauce kontynentalnego prawa karnego. Celem badań dogmatycznych jest przede wszystkim wyjaśnienie znaczenia określonego przepisu lub przepisów prawa karnego, w tym ustalenie granic zakazu karnego i podstaw odpowiedzialności za jego złamanie. Podstawy stanowienia i praktyczne funkcjonowanie prawa karnego stanowią w tym zakresie jedynie marginalne zagadnienia. Podobnie marginalne znaczenie odgrywa w rodzimej nauce prawa karnego filozofia i teoria prawa karnego. W ramach dogmatycznie ujmowanej nauki prawa karnego (materialnego) wyróżnia się przede wszystkim tzw. naukę o przestępstwie oraz naukę o karze. Zwłaszcza nauka o przestępstwie, określająca przepisy (instytucje) pierwszych trzech rozdziałów części ogólnej Kodeksu karnego (art. 1–31) zajmuje badaczy prawa karnego najbardziej i najczęściej.

Tylko nieliczni przedstawiciele rodzimej nauki prawa karnego prowadzą swoje badania nad zagadnieniami polityki kryminalnej państwa oraz kryminalizacji i penalizacji zjawisk patologicznych. Przedmiot tych badań obejmuje, wyróżniane w ramach nauki prawa karnego, szczególne dyscypliny naukowe, jak np. polityka kryminalna (nauka o sposobach zapobiegania i zwalczania przestępczości przez państwo i społeczeństwo), penologia (nauka o karze kryminalnej) oraz penitencjarystyka (nauka o prawie penitencjarnym, obejmująca badania nad wykonywaniem kar i środków związanych z pozbawieniem wolności).

W Polsce funkcjonuje kilkanaście wyróżniających się ośrodków naukowych zajmujących się nauką prawa karnego, niemal wyłącznie o charakterze akademickim (uniwersyteckim). Do najważniejszych (w kolejności alfabetycznej) należy zaliczyć ośrodki w: Białymstoku, Gdańsku, Katowicach, Krakowie, Lublinie, Łodzi, Olsztynie, Poznaniu, Toruniu, Warszawie i Wrocławiu. Na szczególne wyróżnienie zasługuje praca badaczy karnistów związanych z Uniwersytetem Jagiellońskim w Krakowie (tzw. krakowska szkoła prawa karnego). Praca naukowa w tych ośrodkach prowadzona jest zazwyczaj samodzielnie, co daje podstawy do twierdzenia o atomizacji rodzimej nauki prawa karnego. W praktyce oznacza to występującą w polskiej nauce prawa karnego wielość odmiennych poglądów na niemal każdy z tematów z zakresu prawa karnego, co jednak należy poczytywać jako jej zaletę, a nie wadę. Trzeba bowiem pamiętać, że zasadniczo nauka prawa karnego, jako nauka społeczna, ma charakter spekulatywny, a nie empiryczny.

Efektem pracy przedstawicieli nauki prawa karnego, jak już wskazano, są różnorodne opracowania, do których należy zaliczyć przede wszystkim: monografie, publikacje artykułowe, komentarze i podręczniki. Trzeba podkreślić, że każda z tych form zawiera jedynie poglądy jej Autora albo Autorów. Oznacza to, że właściwe poznanie prawa karnego wymaga zapoznania się z różnymi źródłami. W przypadku podręczników do prawa karnego, co dotyczy również niniejszego, stanowią one jedynie autorską próbę bardzo syntetycznego i przystępnego przedstawienia systematyki prawa karnego, obowiązującego w Polsce.

Kluczową publikacją z zakresu prawa karnego jest wydawany przez Wydawnictwo C.H.Beck w Warszawie jedenastotomowy „System Prawa Karnego”, który stanowi pogłębioną syntezę całego aktualnego dorobku rodzimej doktryny prawa karnego materialnego.

II. Kryminologia

49

Kryminologia jest nauką penalną ściśle związaną z nauką prawa karnego. Jakkolwiek nie zajmuje się ona bezpośrednio prawem karnym, lecz, co chociażby wynika wprost ze źródłosłowia tego pojęcia (crimen – przestępstwo, logos – nauka), odnosi się do fenomenu przestępstwa w ujęciu praktycznym. Podstawowym przedmiotem badań kryminologicznych jest sprawca przestępstwa, a w szczególności – przyczyny i uwarunkowania popełnienia przez niego przestępstwa (czynu zabronionego pod groźbą kary). Głównym celem badań kryminologicznych jest zaś generalne wskazanie przyczyn popełniania przestępstw (przestępczości różnego rodzaju). Cel ten ma charakter ściśle praktyczny, a jego realizacja ma pozwolić na odpowiednią i skuteczną walkę z przestępczością. Realizacja tego celu może odbywać się przede wszystkim poprzez wykorzystanie innych nauk praktycznych, związanych z badaniem przyczyn ludzkich zachowań w ogóle. Z tego względu, podstawowymi naukami wykorzystywanymi w kryminologii są m.in. psychologia, psychiatria i socjologia. To właśnie dorobek tych nauk przenoszony jest na grunt ludzkich zachowań stanowiących przestępstwo.

50

Jednym z podstawowych instrumentów kryminologii są badania statystyczne. Ono bowiem pozwala określić rzeczywisty obraz zjawiska przestępczości, co stanowi konieczny wstępny warunek badania samych przyczyn tego zjawiska. Czyni to z kryminologii naukę tyleż praktyczną, co bardzo kosztowną i żmudną. W każdym razie, pożądane rezultaty badań kryminologicznych wymagają znacznych nakładów finansowych.

Dorobek kryminologii może i powinien być szeroko oraz bezpośrednio wykorzystywany najpierw w opracowywaniu postulatów polityki kryminalnej państwa, następnie w stanowieniu prawa karnego, a w końcu – w ocenie jego funkcjonowania. Oznacza to, że znaczenie kryminologii dla nauki i stosowania prawa karnego jest fundamentalne.

Jednocześnie należy podkreślić, że współczesna kryminologia dostarcza bardzo wielu, często wzajemnie sprzecznych, teorii (rozwiązań). W każdym razie, do tej pory nie opracowano dominującej teorii kryminologicznej i raczej nigdy się tak nie stanie. Wydaje się, że najważniejszym ogólnym rezultatem prowadzonych badań jest generalne spostrzeżenie o bardzo kategorialnie zróżnicowanych powodach przestępczości, z uwagi na rodzaje cech osobniczych sprawcy (np. wiek lub płeć), rodzaje środowiska i regionu, w którym on funkcjonuje, jak i ze względu na rodzaje samych patologicznych zachowań. To zaś na płaszczyźnie polityczno-kryminalnej prowadzi do zasadniczego wniosku, że prawo karne powinno przewidywać maksymalnie różnorodne i szerokie instrumenty oraz sposoby reakcji, począwszy od abolicyjnych, a skończywszy na jak najsurowszych.

W Polsce badania kryminologiczne prowadzone są w bardzo ograniczonym zakresie. Kryminologią zajmuje się zaledwie kilka ośrodków akademickich. W rezultacie, powstaje stosunkowo mało opracowań naukowych o charakterze kryminologicznym. Wymiernym i negatywnym tego efektem są nierzadkie decyzje prawodawców o kryminalizacji określonych zjawisk patologicznych podejmowane bez podstawowej nawet wiedzy o ich rzeczywistym obrazie i przyczynie. Okoliczność ta stanowi podstawową przyczynę ograniczonej skuteczności prawa karnego w realizacji przypisywanych mu funkcji (celów).

III. Wiktymologia

51

W tradycyjnym ujęciu prawo karne zorientowane było przede wszystkim na karę. Dopiero w XIX w., postrzegając prawo karne już jako racjonalny instrument ochrony porządku społecznego, dostrzeżono wagę zagadnienia sprawcy przestępstwa. Dlatego też, dopiero w tym czasie rozwinęła się kryminologia. Problematyka ofiary przestępstwa (pokrzywdzonego) odgrywała zaś aż do XX w. rolę drugoplanową. Dopiero w połowie XX w., wraz z pełnym wykształceniem się praw i wolności obywatelskich w państwach demokratycznych, doceniono również tę kwestię. Wtedy też rozpoczęto badania naukowe nad fenomenem pokrzywdzonego przestępstwem. Tak narodziła się wiktymologia, czyli nauka o ofierze przestępstwa (od łac. victima – ofiara), obecnie ma status ważnej nauki penologicznej.

Przedmiotem wiktymologii są badania nad wszelkimi aspektami zjawiska pokrzywdzenia (wiktymizacji), w tym m.in. jego statystycznym obrazie, społecznymi uwarunkowaniami, roli samej ofiary w genezie przestępstwa, a przede wszystkim ochronie praw pokrzywdzonego. W praktyce, wiktymologia związana jest najczęściej z zapewnieniem pokrzywdzonemu realizacji swoich uprawnień procesowych, a docelowo – w zwiększeniu tych uprawnień, co związane jest z postulatem zwiększenia roli pokrzywdzonego w procesie karnym. Postulat ten ściśle koresponduje ze współczesnymi tendencjami zwiększenia w prawie karnym znaczenia aspektu konsensualno-kompensacyjnego.

IV. Kryminalistyka

52

Kryminalistyka jest nauką penalną o charakterze praktycznym i dotyczy sposobów wykrywania przestępstw. Celem kryminalistyki jest opracowywanie metod wykrywania przestępstw i ich sprawców oraz gromadzenia dowodów popełnienia przestępstw. Wskazany cel jest realizowany poprzez wykorzystywanie wielu innych nauk, np. biologii, chemii i fizyki. Podstawowymi źródłami badawczymi w kryminalistyce są analizy praktyki śledczej, dorobek innych nauk, jak również kryminalistyczne badania eksperymentalne. W tym sensie kryminalistyka sprowadza się do wykorzystania wszelkiej wiedzy empirycznej przydatnej na potrzeby dowodowe postępowania karnego (głównie przygotowawczego). Z tego względu, z badań kryminalistycznych w pierwszej kolejności korzystają organy ścigania (np. Policja).

Na naukę o kryminalistyce składają się: ogólna teoria o czynnościach śledczych, taktyka kryminalistyczna (obejmująca badania nad opracowywaniem optymalnych technik śledczych oraz operacyjno-rozpoznawczych), jak również autonomiczne dyscypliny, których dorobek jest związany z identyfikacją dowodów przestępstwa (np. medycyna sądowa).

53

Nauka o kryminalistyce jest ściśle związana z nauką prawa karnego. Przede wszystkim, pozwala ona na skuteczne stosowanie przepisów prawa karnego (pociągnięcie do odpowiedzialności sprawcy przestępstwa), poprzez identyfikację śladów popełnionego przestępstwa. Znajomość i właściwe stosowanie dorobku kryminalistyki stanowi warunek konieczny właściwego funkcjonowania prawa karnego. Dodać przy tym należy, że techniki kryminalistyczne mogą być również pomocne w innych gałęziach prawa (cywilnego i administracyjnego). Odpowiedzialność cywilnoprawna i administracyjnoprawna jest stwierdzana w drodze odpowiedniego postępowania, w którym rozstrzyga się na podstawie dowodów. Niektóre z nich (np. badania grafologiczne) są przedmiotem badań kryminalistycznych.

Kryminalistyka jest dyscypliną pokrewną kryminologii. Punktem centralnym ich zainteresowań i praktyk jest sprawca przestępstwa, jednakże badają go one z różnych perspektyw. Kryminologia skupia się na jego osobowości (powodach popełnienia przez niego przestępstwa), a kryminalistyka – na pozostawionych przez niego śladach już popełnionego przestępstwa. Wskazane pokrewieństwo, w konkretnej sprawie karnej może nawet przejawiać się utożsamieniem związanych z nimi czynności, chociażby w przypadku przyjęcia w danym śledztwie szczególnej taktyki kryminalistycznej (techniki śledczej), która polega na kryminologicznym profilowaniu osoby sprawcy popełnionego (dowodzonego) przestępstwa.

1 Tekst pierwotny: Dz.U. z 1997 r. Nr 88, poz. 553. Aktualnie obowiązujący tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1950 ze zm.

2 Zob. § 75 i n. rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z 20.6.2002 r. w sprawie „Zasad techniki prawodawczej” (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 283).

3 Tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 30 ze zm.

4 Tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 523 ze zm.

5 Tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 19 ze zm.

6 Tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 821 ze zm.

7 Tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 729 ze zm.

8 Tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 969.

9 K 18/03, Dz.U. z 2004 r. Nr 243, poz. 2442.

10 Tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 358.

11 Tak TK w wyr. 11.9.2001 r., SK 17/00, OTK 2001, Nr 6, poz. 165.

12 Tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 833 ze zm.