prof. dr hab. Andrzej Szumański

dr hab. Marcin Spyra

dr hab. Grzegorz Suliński

Prawo spółek handlowych

WYDAWNICTWO C.H.BECK
WARSZAWA 2024

Propozycja cytowania:
A. Szumański, M. Spyra, G. Suliński, Prawo spółek handlowych, wyd. 1, Warszawa 2024, Nb 100

Poszczególne części opracowali:
Andrzej Szumański: Rozdziały III–V, VII–IX
M. Spyra: Rozdział VI
G. Suliński: Rozdziały I–II

Wydawca: Lucyna Wyciszkiewicz-Pardej

© Wydawnictwo C.H.Beck 2024

Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o.
ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

Skład i łamanie: Marta Świerk
Przygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H.Beck

www.ksiegarnia.beck.pl

ISBN 978-83-8356-114-1

Przedmowa

Przekazany Czytelnikom podręcznik „Prawo spółek handlowych”, Warszawa 2024, wyd. 1, autorstwa Marcina Spyry, Grzegorza Sulińskiego i Andrzeja Szumańskiego został opracowany przez samodzielnych pracowników naukowych Katedry Prawa Gospodarczego Prywatnego Uniwersytetu Jagiellońskiego, będących jednocześnie praktykami specjalizującymi się w zagadnieniach prawnych objętych jego treścią. Profesor dr hab. Andrzej Szumański i dr hab. Grzegorz Suliński są adwokatami, dr hab. Marcin Spyra zaś jest radcą prawnym.

Kluczowy dla materii podręcznika akt prawny, tj. Kodeks spółek handlowy z 15.9.2000 r., był wielokrotnie nowelizowany. Jest to przede wszystkim konsekwencją obowiązku uwzględniania przez polskiego ustawodawcę dyrektyw Unii Europejskiej o spółkach bądź ich zmian, a także potrzeby wprowadzenia innych zmian inspirowanych oczekiwaniami praktyki, a nawet względami marketingu politycznego. Powstały nowe instytucje prawne, takie jak np. zakładanie spółki z o.o., a także spółki jawnej i komandytowej przez Internet, transgraniczne łączenie się spółek (2008), a później (2023) transgraniczny podział oraz przekształcenie spółki i wcześniej (2011) przekształcenie jednoosobowego przedsiębiorcy w spółkę kapitałową. Nastąpiły nowe, odmienne od dotychczasowych regulacje, np. instytucji związanych z ochroną kapitału spółki akcyjnej (np. wnoszenia aportów, nabywania własnych akcji, zakazu financial assistance) bądź dotyczących wykonywania uprawnień akcjonariuszy w spółkach publicznych w sposób uwzględniający elektroniczne środki komunikacji.

Na początku obecnej dekady pojawiły się też zupełnie nowe regulacje prawne w KSH, takie jak nowy typ spółki kapitałowej w postaci prostej spółki akcyjnej (art. 3001–30034), regulacja prawa grup spółek (art. 211–2116) czy istotne zmiany w nadzorze nad spółkami kapitałowymi z roku 2022. Pandemia Covid-19 wymusiła w 2020 r. regulację sposobu odbywania posiedzeń zarządów, rad nadzorczych czy zgromadzeń spółek kapitałowych przy wykorzystaniu środków komunikacji elektronicznej. Z kolei obowiązkowa dematerializacja akcji spółek akcyjnych niepublicznych (prywatnych), obowiązująca od 2021 r., istotnie zmieniła porządek legitymacyjny w tych spółkach, nie wspominając o takich zmianach w odniesieniu do spółek publicznych, które zaczęły obowiązywać od roku 2009.

Wymienione wyżej liczne zmiany KSH wywołały istotny rozwój doktryny oraz judykatury w ramach prawa spółek handlowych, prowadzący często do polaryzacji wyrażanych poglądów prawnych. Wyraziło się to w pojawieniu się wielu komentarzy do KSH, opracowań systemowych, dużej liczby monografii, a także licznie publikowanych orzeczeń Sądu Najwyższego czy sądów apelacyjnych. W tym miejscu warto wspomnieć, że na przełomie ostatnich dekad w polskim piśmiennictwie toczyła się ożywiona dyskusja na temat potrzeby wprowadzenia w KSH regulacji prawnej tzw. spółki z o.o. light, nawiązującej do rozwiązań przyjmowanych na gruncie common law. Projekt regulacji tej spółki z 2010 r. został ostatecznie odrzucony. Równie burzliwa dyskusja objęła regulację prawa grup spółek, która została w końcu uchwalona w roku 2022.

Niniejszy podręcznik ogranicza się tylko do spółek handlowych. Nie obejmuje więc spółki cywilnej, której regulacja znajduje się Kodeksie cywilnym. Konstrukcja podręcznika zmierza do podporządkowania poszczególnych jego rozdziałów (I–VII) typom spółek handlowych takich, jak kolejno: spółka jawna, partnerska, komandytowa, komandytowo-akcyjna, spółka z o.o., prosta spółka akcyjna i spółka akcyjna. Przedostatni rozdział (VIII) – zgodnie z koncepcją przyjętą przez ustawodawcę w KSH – poświęcono łączeniu się, podziałowi i przekształceniu spółek. Natomiast ostatni rozdział (IX) dotyczy prawa grup spółek. Mimo że regulacja ta znalazła się na końcu „Przepisów ogólnych” KSH, to jednak ze względu na to, że może ona dotyczyć wszystkich spółek kapitałowych, zasługuje na wyodrębnienie w systematyce podręcznika w postaci rozdziału.

Analiza każdego typu spółki handlowej (nietrafnie określanego po nowelizacji KSH z 2023 r. mianem „formy spółki”) została oparta na tym samym schemacie w ramach spółek osobowych oraz spółek kapitałowych. Ułatwia to Czytelnikowi, z jednej strony, możliwość oceny systemowej rozwiązań prawnych przyjętych przez ustawodawcę, z drugiej zaś pozwala na łatwiejsze oraz tym samym bardziej „przyjazne” opanowanie tej trudnej materii prawnej.

Poszczególne typy spółek są traktowane w poniższym opracowaniu jako „byty zamknięte”. Podręcznik unika – co do zasady omawiania zagadnień z zakresu danego typu spółki przez odesłanie do innego typu spółek, mimo że do takiego odesłania upoważnia – w przypadku spółek osobowych innych niż jawna – sam ustawodawca, np. w art. 89, 103 i 126 § 1 KSH. To samo odnosi się faktycznie do spółek kapitałowych, gdzie pewne kwestie, np. w zakresie ochrony kapitału czy organów spółki są do siebie podobne. Tym samym Czytelnik, np. praktyk zainteresowany w związku z prowadzoną przez siebie sprawą tylko określonym typem spółki, nie musi sięgać do rozdziałów poświęconych innym typom spółek handlowych. Przyjęcie zasady przeciwnej zmniejszyłoby z pewnością niemałą objętość tego podręcznika. Jednakże byłoby to kosztem jasności wywodu oraz niosłoby ze sobą ryzyko wadliwych wniosków wyprowadzanych przez Czytelnika z lektury podręcznika. Wynika to stąd, że tzw. odpowiednie stosowanie danego przepisu zakłada trzy możliwości jego interpretacji, tj. stosowanie tego przepisu „wprost” czyli bez modyfikacji, następnie z koniecznymi modyfikacjami, aż wreszcie pominięcie wspomnianego przepisu jako niemożliwego do pogodzenia ze specyfiką sytuacji, na gruncie której ma znaleźć on zastosowanie. Chcąc jednak ułatwić Czytelnikowi zwrócenie uwagi na wiele łączących się ze sobą różnych aspektów analizowanej kwestii prawnej, przy jednoczesnym uniknięciu powtórzeń danego wywodu, w każdym rozdziale znajdują się odesłania do odpowiednich jego fragmentów przez wskazanie numerów bocznych tekstu.

Podręcznik w zamyśle jego autorów ma charakter „wielozadaniowy”. Z jednej strony jest to pogłębiony podręcznik akademicki dla studentów wydziałów prawa polskich uczelni, jako materiał przygotowawczy do egzaminu z prawa handlowego (prawa gospodarczego prywatnego) w zakresie prawa spółek handlowych. Objętość podręcznika, a także zgłębianie szczegółów poszczególnych instytucji prawnych powoduje, że opracowanie to może być wykorzystane przez aplikantów sędziowskich, adwokackich, radcowskich i notarialnych. Trzecią grupą Czytelników, do których jest adresowane niniejsze opracowanie, są prawnicy praktycy (adwokaci, radcowie prawni, notariusze, sędziowie) funkcjonujący w swoich zawodach prawniczych, potrzebujący szybkiego uzupełnienia swych wiadomości w kwestiach szczegółowych, w związku z prowadzoną przez nich sprawą z zakresu prawa spółek handlowych. Zawarty w podręczniku opis określonych instytucji prawnych ułatwi Czytelnikowi następcze sięgnięcie do literatury komentarzowej czy opracowań monograficznych, w celu wyjaśnienia powstałego w praktyce problemu prawnego. Czwartą z kolei grupą adresatów – może najważniejszą, gdyż do nich adresowane jest prawo spółek handlowych – są wspólnicy lub akcjonariusze spółek oraz członkowie zarządu bądź rad nadzorczych spółki kapitałowej, a także wierzyciele spółek.

Autorzy

Kraków, luty 2024 r.

Wykaz skrótów

1. Źródła prawa polskiego

BiegRewU

ustawa z 11.5.2017 r. o biegłych rewidentach, firmach audytorskich oraz nadzorze publicznym (Dz.U. z 2023 r. poz. 1015 ze zm.)

CEIDGU

ustawa z 6.3.2018 r. o Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej i Punkcie Informacji dla Przedsiębiorcy (Dz.U. z 2022 r. poz. 541)

DorElektrU

ustawa z 18.11.2020 r. o doręczeniach elektronicznych (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 285 ze zm.)

DowodyU

ustawa z 6.8.2010 r. o dowodach osobistych (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 671 ze zm.)

DziałUbezpReasU

ustawa z 11.9.2015 r. o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 656 ze zm.)

eIDAS

rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 910/2014 z 23.7.2014 r. w sprawie identyfikacji elektronicznej i usług zaufania w odniesieniu do transakcji elektronicznych na rynku wewnętrznym oraz uchylające dyrektywę 1999/93/WE (Dz.Urz. UE L Nr 257, s. 73)

EZIGU

ustawa z 4.3.2005 r. o europejskim zgrupowaniu interesów gospodarczych i spółce europejskiej (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 259)

FundInwU

ustawa o funduszach inwestycyjnych i zarządzaniu alternatywnymi funduszami inwestycyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 681 ze zm.)

FundEmU

ustawa z 28.8.1997 r. o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 930 ze zm.)

FundU

ustawa z 6.4.1984 r. o fundacjach (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 166)

GiełTowarU

ustawa z 26.10.2000 r. o giełdach towarowych (Dz.U. z 2023 r. poz. 380 ze zm.)

GospKomU

ustawa z 20.12.1996 r. o gospodarce komunalnej (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r. poz. 679)

InformPodPublU

ustawa z 17.2.2005 r. o informatyzacji działalności podmiotów realizujących zadania publiczne (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 57 ze zm.)

KC

Kodeks cywilny

KH

rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 27.6.1934 r. – Kodeks handlowy (Dz.U. Nr 57, poz. 502 ze zm.)

KK

Kodeks karny

KKS

Kodeks karny skarbowy

Konst

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej

KP

Kodeks pracy

KPC

Kodeks postępowania cywilnego

KRO

Kodeks rodzinny i opiekuńczy

KRSU

ustawa z 20.8.1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 685 ze zm.)

KSCU

ustawa z 28.7.2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1144 ze zm.)

KSH

Kodeks spółek handlowych

MiFID II

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/65/UE z 15.5.2014 r. w sprawie rynków instrumentów finansowych oraz zmieniająca dyrektywę 2002/92/WE i dyrektywę 2011/61/UE (wersja przekształcona) Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej L 173/349

ObligU

ustawa z 15.1.2015 r. o obligacjach (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 2244)

ObrInstrFinU

ustawa z 29.7.2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 646 ze zm.)

OchrInfU

ustawa z 5.8.2020 r. o ochronie informacji niejawnych (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 756 ze zm.)

OchrKonkurU

ustawa z 16.2.2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1689 ze zm.)

OfertaPublU

ustawa z 29.7.2005 r. o ofercie publicznej i warunkach wprowadzania instrumentów finansowych do zorganizowanego systemu obrotu oraz o spółkach publicznych (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 2554 ze zm.)

OrdPU

ustawa z 29.8.1997 r. – Ordynacja podatkowa (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 2383 ze zm.)

PDOPrU

ustawa z 15.2.1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 2805 ze zm.)

PostEgzAdmU

ustawa z 17.6.1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 2505 ze zm.)

PrAdw

ustawa z 26.5.1982 r. – Prawo o adwokaturze (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 1184 ze zm.)

PrBank

ustawa z 29.8.1997 r. – Prawo bankowe (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 2488 ze zm.)

PrEnerg

ustawa z 10.4.1997 r. – Prawo energetyczne (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 1385 ze zm.)

PrNot

ustawa z 14.2.1994 r. – Prawo o notariacie (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 1799 ze zm.)

ProspektR

rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/1129 z 14.6.2017 r. w sprawie prospektu, który ma być publikowany w związku z ofertą publiczną papierów wartościowych lub dopuszczeniem ich do obrotu na rynku regulowanym oraz uchylenia dyrektywy 2003/71/WE (Dz.Urz. UE L Nr 168, s. 12)

PrPrywM

ustawa z 4.2.2011 r. – Prawo prywatne międzynarodowe (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 503)

PrPrzed

ustawa z 6.3.2018 r. – Prawo przedsiębiorców (Dz.U. z 2024 r. poz. 236 ze zm.)

PrRestr

ustawa z 15.5.2015 r. – Prawo restrukturyzacyjne (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 2309)

PrSpółdz

ustawa z 16.9.1982 r. – Prawo spółdzielcze (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r. poz. 648 ze zm.)

PrStow

ustawa z 7.4.1989 r. – Prawo o stowarzyszeniach (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 2261)

PrUp

ustawa z 28.2.2003 r. – Prawo upadłościowe (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 1520 ze zm.)

PrUpN

ustawa z 28.2.2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 1520 ze zm.)

PrWeksl

ustawa z 28.4.1936 r. – Prawo wekslowe (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 282)

PrywPPU

ustawa z 30.8.1996 r. o komercjalizacji i niektórych uprawnieniach pracowników (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 343 ze zm.)

RachunkU

ustawa z 29.9.1994 r. o rachunkowości (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 120 ze zm.)

RadPrU

ustawa z 6.7.1982 r. o radcach prawnych (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 1166 ze zm.)

SamGminU

ustawa z 8.3.1990 r. o samorządzie gminnym (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 40 ze zm.)

SamZałU

ustawa z 25.9.1981 r. o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 1543)

ŚwiadUsłElektU

ustawa z 18.7.2002 r. o świadczeniu usług drogą elektroniczną (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 344)

UprMinEnergU

ustawa z 18.3.2010 r. o szczególnych uprawnieniach ministra właściwego do spraw energii oraz ich wykonywaniu w niektórych spółkach lub grupach kapitałowych prowadzących działalność w sektorach energii elektrycznej, ropy naftowej oraz paliw gazowych (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 2173)

UsłPłU

ustawa z 19.8.2011 r. o usługach płatniczych (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 30)

WynOsKierSpółkU

ustawa z 9.6.2016 r. o zasadach kształtowania wynagrodzeń osób kierujących niektórymi spółkami (tekst jedn. z 2020 r. poz. 1907)

WzP.S.A.R

rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 30.6.2021 r. w sprawie określenia wzorców dotyczących prostej spółki akcyjnej udostępnionych w systemie teleinformatycznym (Dz.U. z 2021 r. poz. 1191)

ZastRejU

ustawa z 6.12.1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 2017 ze zm.)

ZasZarzMieniemPU

ustawa z 16.12.2016 r. o zasadach zarządzania mieniem państwowym (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 125)

ZNKU

ustawa z 16.4.1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 1233)

2. Źródła prawa unijnego

dyrektywa 2017/1132/UE

dyrektywa 2017/1132/UE Parlamentu Europejskiego i Rady z 14.6.2017 r. w sprawie niektórych aspektów prawa spółek (Dz.Urz. UE L 169 z 30.6.2017 r., s. 46)

pierwsza dyrektywa

dyrektywa 2009/101/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 16.9.2009 r. w sprawie koordynacji gwarancji, jakie są wymagane w państwach członkowskich od spółek w rozumieniu art. 48 akapit drugi Traktatu, w celu uzyskania ich równoważności, dla zapewnienia ochrony interesów zarówno wspólników, jak i osób trzecich (wersja ujednolicona) (Dz.Urz. UE L 258 z 1.10.2009 r., s. 11), tzw. pierwsza dyrektywa o jawności danych o spółkach

druga dyrektywa

dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2012/30/UE z 25.10.2012 r. w sprawie koordynacji gwarancji, jakie są wymagane w państwach członkowskich od spółek w rozumieniu art. 54 akapit drugi Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, w celu uzyskania ich równoważności, dla ochrony interesów zarówno wspólników, jak i osób trzecich w zakresie tworzenia spółki akcyjnej, jak również utrzymania i zmian jej kapitału (Dz.Urz. UE L 315 z 14.11.2012 r., s. 74), tzw. druga dyrektywa o ochronie kapitału

trzecia dyrektywa

dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/35/UE z 5.4.2011 r. dotycząca łączenia się spółek akcyjnych (Dz.Urz. UE L 110 z 29.4.2011 r., s. 1), tzw. trzecia dyrektywa o łączeniu się spółek akcyjnych

szósta dyrektywa

szósta dyrektywa Rady 82/891/EWG z 17.12.1982 r. wydana na podstawie art. 54 ust. 3 lit. g) Traktatu dotycząca podziału spółek akcyjnych (Dz.Urz. WE L 378 z 31.12.1982 r., s. 47), tzw. szósta dyrektywa o podziale spółki akcyjnej

dziesiąta dyrektywa

dyrektywa 2005/56/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 26.10.2005 r. w sprawie transgranicznego łączenia się spółek kapitałowych (Dz.Urz. UE L 310 z 25.11.2005 r., s. 1), tzw. dziesiąta dyrektywa w sprawie transgranicznego łączenia się spółek kapitałowych

trzynasta dyrektywa

dyrektywa 2004/25/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 21.4.2004 r. w sprawie ofert przejęcia (Dz.Urz. UE L 142 z 30.4.2004 r., s. 12), tzw. trzynasta dyrektywa w sprawie ofert przyjęcia

Statut SE

rozporządzenie Rady (WE) Nr 2157/2001 z 8.10.2001 r. w sprawie statutu spółki europejskiej (SE) (Dz.Urz. WE L 294 z 10.11.2001 r., s. 1)

TFUE

Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (wersja skonsolidowana Dz.Urz. UE C 326 z 26.10.2012 r., s. 47)

3. Organy orzekające

NSA

Naczelny Sąd Administracyjny

SA

Sąd Apelacyjny

SN

Sąd Najwyższy

SN(7)

uchwała Sądu Najwyższego w składzie 7 sędziów

TK

Trybunał Konstytucyjny

4. Czasopisma, orzecznictwo, publikatory

Acta UL

Acta Universitatis Lodziensis

AUŁ FI

Acta Universitatis Lodziensis, Folia Iuridica

Biul. SAKa

Biuletyn Sądu Apelacji Katowickiej

Biul. SN

Biuletyn Sądu Najwyższego

Dz.U.

Dziennik Ustaw

Gl.

Glosa

GSP

Gdańskie Studia Prawnicze

KDPW

Krajowy Depozyt Papierów Wartościowych

KPP

Kwartalnik Prawa Prywatnego

KSP

Krakowskie Studia Prawnicze

MoP

Monitor Prawniczy

MSiG

Monitor Sądowy i Gospodarczy

MPH

Monitor Prawa Handlowego

OSA

Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych

OSAB

Orzecznictwo Sądów Apelacji Białostockiej

OSN

Zbiór Orzeczeń Sądu Najwyższego. Orzeczenia Izby Cywilnej (w latach 1933–1952), Orzecznictwo Sądu Najwyższego (w latach 1953–1961: Izby Cywilnej i Izby Karnej, w roku 1962: Izby Cywilnej, w latach: 1963–1981: Izby Cywilnej oraz Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, w latach: 1982–1989: Izby Cywilnej i Administracyjnej oraz Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, w latach: 1990–1994: Izby Cywilnej oraz Izby Administracyjnej, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, od 1995 roku: Izby Cywilnej, od 2003 r.: Izby Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych)

OSNP

Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Pracy (od 1994 r. do początku 2003 r. – OSNAP)

Pal.

Palestra

PiP

Państwo i Prawo

PPC

Polski Proces Cywilny

PPH

Przegląd Prawa Handlowego

Pr. Sp.

Prawo Spółek

PS

Przegląd Sądowy

PUG

Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego

R. Pr.

Radca Prawny

RPEiS

Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny

SP

Studia Prawnicze

TPP

Transformacje Prawa Prywatnego

Zb. Orz.

Zbiór Orzeczeń

5. Inne skróty

ak.

akapit

arg. ex

argumentum ex

art.

artykuł

CEIDG

Centralna Ewidencja i Informacja o Działalności Gospodarczej

cz.

część

EZIG

Europejskie zgrupowanie interesów gospodarczych

KNF

Komisja Nadzoru Finasowego

KRS

Krajowy Rejestr Sądowy

lit.

litera

MSSF

Międzynarodowy Standard Sprawozdawczości Finansowej

MŚP

mikro, małe i średnie przedsiębiorstwa

m.in.

między innymi

n.

następny (-a, -e)

Nb

numer brzegowy

niepubl.

niepublikowany (-a, -e)

np.

na przykład

Nr

numer

nt.

na temat

orz.

orzeczenie

PKD

Polska Klasyfikacja Działalności

pkt

punkt

por.

porównaj

post.

postanowienie

poz.

pozycja

P.S.A.

prosta spółka akcyjna

pt.

pod tytułem

r.

rok

red.

redakcja (-ą)

RM

Rada Ministrów

rozp.

rozporządzenie

s.

strona (-y)

S.A. (s.a.)

spółka akcyjna

S.K.A.

spółka komandytowo-akcyjna

sp.k.

spółka komandytowa

sp. z o.o.

spółka z ograniczoną odpowiedzialnością

t.

tom

tj.

to jest

tekst jedn.

tekst jednolity

tzw.

tak zwany (-a, -e)

uchw.

uchwała

ust.

ustęp

uw.

uwaga (-i)

w.

wiek

wg

według

wyr.

wyrok

z.

zeszyt

zarz.

zarządzenie

zd.

zdanie

zm.

zmiana (-y)

zob.

zobacz

Rozdział I. Spółka jawna

§ 1. Zagadnienia ogólne

I. Definicja normatywna spółki

1

Definicja normatywna spółki jawnej zawarta została w art. 22 § 1 KSH. Stanowi on, że spółką jawną jest spółka osobowa, która prowadzi przedsiębiorstwo pod własną firmą, a nie jest inną spółką handlową.

Spółka jawna może zatem zostać zawiązana jedynie w celu prowadzenia przedsiębiorstwa. W doktrynie zarysował się spór odnośnie sposobu rozumienia tego pojęcia. Według pierwszego z poglądów, chodzi o jego ujęcie funkcjonalne. W tym znaczeniu przedsiębiorstwem jest prowadzenie działalności gospodarczej lub zawodowej1. W drugim ujęciu przedsiębiorstwo rozumiane jest przedmiotowo, jako zorganizowany zespół składników niematerialnych i materialnych przeznaczonych do prowadzenia działalności gospodarczej, o którym mowa w art. 551 KC2.

Wskazać należy, że przepisy szczególne wprost wskazują na spółkę jawną jako formę prawną prowadzenia działalności zawodowej. W szczególności z regulacji art. 4a ust. 1 pkt 1 PrAdw wynika, że adwokat wykonuje zawód w spółce cywilnej lub jawnej, w której wspólnikami są m.in. adwokaci i radcowie prawni. Wyraźne wskazanie przez ustawodawcę spółki jawnej jako formy prowadzenia działalności zawodowej zdaje się naprowadzać na funkcjonalne znaczenie pojęcia przedsiębiorstwa użytego przy konstrukcji definicji spółki jawnej.

Na marginesie zauważyć należy, że niezależnie od tego czy pojęciu przedsiębiorstwa nadamy znaczenie funkcjonalne, czy też przedmiotowe, to końcowa konkluzja prowadzi do wniosku, że celem zawiązania spółki jawnej jest prowadzenie działalności gospodarczej lub zawodowej. Powstanie przedsiębiorstwa w rozumieniu przedmiotowym jest bowiem konsekwencją podejmowania czynności z zakresu zarówno działalności gospodarczej, jak i zawodowej. Działalność zawodowa stanowi bowiem rodzaj działalności gospodarczej3, a jej wykonywanie prowadzi do kreowania składników zarówno niematerialnych i materialnych służących jej prowadzeniu. W konsekwencji prowadzenie przez spółkę jawną przedsiębiorstwa rozumianego jako zespół składników majątkowych, o których mowa w art. 551 KC, stanowi samo w sobie działalność gospodarczą lub zawodową.

Kolejnym zagadnieniem wywołującym wątpliwości jest kwestia tego czy spółka jawna może zostać zawiązana tylko i wyłączenie w celach zarobkowych, czy też może prowadzić działalność nienastawioną na osiągnięcie zysku4. Przyjęcie, że prowadzenie przedsiębiorstwa oznacza w swej istocie prowadzenie działalności gospodarczej lub zawodowej uprawnia twierdzenie, iż możliwe jest zawiązanie spółki, której celem nie będzie osiąganie zysku. O ile bowiem cechą konstytutywną działalności gospodarczej jest osiągnięcie zysku5, to już działalność zawodowa celu takiego mieć nie musi. W konsekwencji możliwe jest zatem zawiązanie spółki jawnej w celu prowadzenia działalności zawodowej polegającej na aktywności, która nie jest ukierunkowana na osiągnięcie zysku. W szczególności można przytoczyć przykład działalności naukowo-badawczej. W takim przypadku kryterium zysku nie jest konstytutywnym dla oceny możliwości zawiązania spółki jawnej. Nie zmienia to postaci rzeczy, że w znakomitej większości przypadków spółki jawne zawiązywane są dla prowadzenia działalności stricte gospodarczej, a w takich przypadkach kryterium zysku stanowi konstytutywny element ich powstania.

Wymóg prowadzenia przez spółkę jawną działalności gospodarczej lub zawodowej zdaje się jednak wykluczać możliwość zawiązania jej w innych celach. Niedopuszczalne jest zatem w szczególności zawiązanie spółki jawnej w celu prowadzenia działalności charytatywnej lub jakiejkolwiek innej dopuszczalnej przez prawo, ale nie stanowiącej jednocześnie działalności gospodarczej lub zawodowej.

Wykładnia językowa art. 221 KC zdaje się prowadzić do wniosku, że warunkiem koniecznym powstania spółki jawnej jest prowadzenie przez nią przedsiębiorstwa. Przepis wyraźnie bowiem stanowi, że: „Spółką jawną jest spółka osobowa, która prowadzi przedsiębiorstwo pod własną firmą, a nie jest inną spółką handlową”. Tymczasem spółka jawna powstaje – na zasadzie art. 251 KSH – z chwilą wpisu do rejestru. Dopiero od tego momentu spółka może podjąć prowadzenie przedsiębiorstwa rozumianego jako prowadzenie działalności gospodarczej lub zawodowej. Prowadzenie przedsiębiorstwa nie stanowi zatem elementu koniecznego zawiązania spółki jawnej, ile konsekwencję tego stanu rzeczy. Sposób sformułowania definicji spółki jawnej nasuwa także wątpliwości odnośnie do skutków sytuacji, w której nowo zawiązana spółka nie podejmie prowadzenia działalności polegającej na prowadzeniu przedsiębiorstwa bądź też działalności takiej zaprzestanie. Wydaje się, że nieprowadzenie przedsiębiorstwa nie stanowi przesłanki do rozwiązania spółki. Katalog przyczyn rozwiązania spółki – zawarty w art. 58 KSH – nie obejmuje bowiem sytuacji, w której spółka jawna bądź w ogóle nie podejmuje prowadzenia przedsiębiorstwa lub po pewnym czasie prowadzenia takiego zaprzestaje. W tym kontekście wymóg prowadzenia przedsiębiorstwa, jako element definiujący spółkę jawną, powinien być postrzegany jako potencjalna możliwość takiego działania. Innymi słowy dopuszczalna jest sytuacja utworzenia i trwania spółki jawnej, która przedsiębiorstwa nie prowadzi.

Spółka jawna prowadzi przedsiębiorstwo pod własną firmą. Skoro spółka jawna prowadzi przedsiębiorstwo – będąc jednocześnie jednostką organizacyjną, której ustawa przyznaje zdolność prawną – to jest przedsiębiorcą w rozumieniu zarówno art. 431 KC, jak i art. 4 ust. 1 PrPrzed. Zgodnie natomiast z art. 432 § 1 KC przedsiębiorca działa pod firmą. Zasady rządzące firmą spółki jawnej zawarte są w regulacji art. 421–4210 KC oraz art. 24 KSH.

Ostatni element definicji spółki jawnej określony został w sposób negatywny. Otóż spółką jawną jest spółka osobowa, która prowadzi przedsiębiorstwo pod własną firmą, a nie jest inną spółką handlową. Wybór konkretnego typu spółki przynależy wspólnikom, którzy ją zawiązują. Innymi słowy to wspólnicy podejmują decyzję czy zawiązywana przez nich spółka będzie spółką jawną, czy też jakąkolwiek inną spółką handlową. W tym kontekście okoliczność, że spółka jawna nie jest inną spółką prawa handlowego, stanowi nie tyle element ją definiujący, ile konsekwencję wyboru przez wspólników właśnie formy spółki jawnej dla realizacji wyrażonej przez nich w umowie spółki woli dążenia do osiągnięcia wspólnego celu, o której mowa w art. 4 § 1 pkt 1 KSH.

II. Źródła prawa

2

Tworzenie, organizacja, funkcjonowanie, rozwiązywanie, łączenie i przekształcanie spółki jawnej regulowane jest przepisami KSH. Artykuły 22–85 KSH (Tytuł II Dział I) odnoszą się do tworzenia, funkcjonowania oraz rozwiązania spółki jawnej. Do spółki jawnej stosuje się także przepisy ogólne zawarte w Tytule I Dział I KSH. Są to art. 1–4, 6 oraz 8–101 KSH. Łączenie i przekształcanie spółki jawnej to materia przepisów Tytułu IV KSH „Łączenie, podział i przekształcanie spółek”. Łączenie spółki jawnej ze spółką kapitałową to materia art. 491–497 oraz 517–527 KSH. Natomiast przekształcenie spółki jawnej w inną spółkę handlową lub innej spółki handlowej w spółkę jawną to materia art. 551–576 oraz 581–584 KSH.

Do spółki jawnej zastosowanie znajdują także przepisy Kodeksu cywilnego. Podstawą ich stosowania jest przede wszystkim regulacja art. 2 KSH, który stanowi, że w sprawach dotyczących tworzenia, organizacji, funkcjonowania, rozwiązywania, łączenia, podziału i przekształcania spółek handlowych, a nieuregulowanych w KSH, stosuje się przepisy KC, jednak stosowanie to odbywa się odpowiednio zawsze wtedy, kiedy wymaga tego właściwość (natura) stosunku prawnego spółki handlowej. Spośród regulacji KC, które znajdują zastosowanie do spółki jawnej, wskazać należy tytułem przykładu art. 431–4310 KC dotyczące przedsiębiorcy oraz jego oznaczenia w postaci firmy, czy też art. 1091–1098 KC odnoszące się do prokury.

Kwestie związane z wypełnieniem obowiązku rejestrowego spółki jawnej6 regulowane są przepisami KRSU. Przepisy KRSU dotyczą zarówno samej procedury dokonywania wpisu, jak i jego treści, czy też konsekwencji niedopełnienia obowiązku ujawnienia danych w rejestrze.

Wreszcie spółka jawna jako przedsiębiorca podlega regulacji PrPrzed, która określa zasady podejmowania, wykonywania i zakończenia działalności gospodarczej na terytorium RP.

III. Charakter prawny spółki

1. Uwagi ogólne

3

Spółka jawna jest handlową spółką osobową, o czym przesądza regulacja art. 1 § 2 w zw. z art. 4 § 1 pkt 1 KSH. Ustawodawca zawarł w nich definicję legalną wskazując, że status handlowej spółki osobowej przysługuje właśnie spółce jawnej, spółce partnerskiej, spółce komandytowej oraz spółce komandytowo-akcyjnej.

Spółka jawna nie posiada osobowości prawnej, albowiem nie istnieje przepis, który taką osobowość by jej przyznawał. Stanowi natomiast jednostkę organizacyjną – o której mowa w art. 331 KC – nie posiadającą osobowości prawnej, której ustawa przyznaje zdolność prawną7. Zdolność prawna została przyznana spółce jawnej regulacją art. 8 KSH. Spółka osobowa – jaką jest analizowana spółka – może bowiem we własnym imieniu nabywać prawa, w tym własność nieruchomości i inne prawa rzeczowe, zaciągać zobowiązania, pozywać i być pozywana. Tym samym spółka jawna uzyskała status tzw. ułomnej osoby prawnej. Oznacza to, że nie posiada osobowości prawnej, jednak – posiadając zdolność prawną – stanowi samodzielny podmiot obrotu prawnego.

2. Konsekwencje braku osobowości prawnej spółki

4

Brak osobowości prawnej spółki wywiera istotne konsekwencje na płaszczyźnie zarówno jej reprezentacji, jak i odpowiedzialności za zobowiązania, które zaciąga. W sferze reprezentacji wyrażają się one w tym, że spółka jest reprezentowana przez swoich wspólników, a nie przez organy, których nie posiada. Zgodnie bowiem z regulacją art. 38 KC przez organy działa – w sposób przewidziany w ustawie i w opartym na niej statucie – jedynie osoba prawna. Na płaszczyźnie odpowiedzialności za zobowiązania spółki brak osobowości prawnej spółki jawnej skutkuje tym, że jej wspólnicy także ponoszą za nie odpowiedzialność całym ich majątkiem bez ograniczeń. Jest to odpowiedzialność subsydiarna i solidarna ze spółką oraz pozostałymi wspólnikami, co wynika wprost z art. 22 § 2 w zw. z art. 31 § 1 KSH.

3. Konsekwencje przyznania spółce zdolności prawnej

5

Przyznanie spółce jawnej zdolności prawnej skutkuje tym, że jest ona podmiotem praw i obowiązków odrębnym w stosunku do swoich wspólników. Stroną czynności prawnych zawieranych przez spółkę jest zatem sama spółka, a nie jej wspólnicy. W konsekwencji tego stanu rzeczy majątek powstały w wyniku tych czynności jest majątkiem spółki, a nie jej wspólników. Jakiekolwiek przesunięcia majątkowe na linii wspólnik – spółka wymagają zatem dokonania czynności prawnych stanowiących dla nich tytuł. Wspólnik nie może zatem swobodnie dysponować majątkiem spółki, pozostając w tym zakresie ograniczony wolą pozostałych uczestników spółki.

Spółka jawna posiada także zdolność sądową, co oznacza, że może pozywać i być pozywana. Stroną postępowań sądowych powstających na tle stosunków prawnych zawiązywanych przez spółkę jest zatem sama spółka, a nie jej wspólnicy. Spółka jest także stroną postępowań administracyjnych oraz sądowoadministracyjnych. Kwestia ta wywoływała – wobec treści art. 29 KPA, który wśród katalogu podmiotów mogących uzyskać status strony postępowania administracyjnego nie wymienia spółek osobowych – pewne wątpliwości. W doktrynie wskazuje się jednak, że spółka jawna posiada zdolność administracyjnoprawną i może tym samym brać udział w charakterze strony w postępowaniach administracyjnych prowadzonych przez organy władzy publicznej, a także w dalszych ich stadiach przed sądami administracyjnymi8.

IV. Ogół praw i obowiązków wspólnika spółki

1. Pojęcie ogółu praw i obowiązków

6

Pojęcie ogółu praw i obowiązków wspólnika spółki osobowej pojawia się w art. 10 § 1 KSH. Stanowi on, że ogół praw i obowiązków może być przeniesiony na inną osobę tylko wówczas, gdy umowa spółki tak stanowi. Oznacza to, że ogół praw i obowiązków wspólnika może być samoistnym przedmiotem obrotu9.

W doktrynie podnosi się, że ogół praw i obowiązków oznacza przede wszystkim jego udział w spółce w tym znaczeniu, że wyraża uczestnictwo wspólnika w spółce10. Stanowi zatem treść stosunku prawnego uczestnictwa w spółce osobowej11. Jak wskazał W. Popiołek, jednym z elementów stosunku uczestnictwa w spółce osobowej jest prawo udziałowe wspólnika, będące jego prawem podmiotowym. Zakres tego prawa obejmuje wszystkie uprawnienia wynikające z uczestnictwa w spółce. Obowiązki, jakie wiążą się z uczestnictwem w spółce, nie stanowią elementu tego prawa12. Grzegorz Kozieł zgłosił pogląd odmienny, w myśl którego członkostwo w spółce osobowej nosi cechy szczególnego prawa podmiotowego o charakterze osobowo-majątkowym, na które składają się zarówno uprawnienia, jak i obowiązki określane mianem ogółu praw i obowiązków13. Katarzyna Kopaczyńska-Pieczniak wskazuje natomiast, że prawo uczestnictwa stanowi w swej istocie prawo podmiotowe o charakterze osobowo- (osobisto)-majątkowym14.

Reasumując przyjąć należy, że ogół praw i obowiązków wspólnika spółki osobowej wyznacza treść stosunku prawnego jego uczestnictwa w spółce. Stosunek ten nawiązuje się w drodze zawarcia umowy spółki i wyraża relację prawną pomiędzy wspólnikiem a spółką, ale także i wspólnikami. Ustalenie treści tego stosunku wymaga analizy wielu norm zawierających elementy składające się na istotę członkostwa wspólnika w spółce15.

Generalnie można przyjąć, że na ogół praw i obowiązków składa się konglomerat uprawnień i obowiązków o różnym charakterze, przy czym tradycyjnym kryterium ich rozróżnienia jest ich majątkowy lub niemajątkowy charakter. Według tego ujęcia uprawnienia i obowiązki o charakterze niemajątkowym można określić mianem „korporacyjnych” w tym znaczeniu, że dotyczących sfery organizacyjnej działalności spółki. W doktrynie zauważono jednak, że uprawnienia organizacyjne wspólnika służą w swej istocie ochronie interesów majątkowych spółki lub jej wspólników, co nadaje im charakter majątkowy16.

2. Prawa i obowiązki korporacyjne

7

Uprawnienia o charakterze korporacyjnym wyznaczają sytuację prawną wspólnika w zakresie jego wpływu na funkcjonowanie spółki. Zaliczają się do nich następujące prawa:

– reprezentowania spółki (art. 29 § 1 KSH),

– prowadzenia spraw spółki (art. 39 KSH),

– do osobistego zasięgania informacji o stanie majątku i interesów spółki oraz przeglądania ksiąg i dokumentów spółki (art. 38 § 2 KSH),

– wypowiedzenia umowy spółki (art. 61 KSH),

– żądania wyłączenia wspólnika (art. 63 § 2 KSH),

– żądania rozwiązania spółki (art. 63 § 1 KSH).

Wspólnika obciążają także obowiązki o charakterze korporacyjnym, takie jak obowiązek:

– powstrzymania się od wszelkiej działalności sprzecznej z interesami spółki (art. 56 § 1 KSH),

– prowadzenia spraw spółki (art. 39 KSH).

3. Prawa i obowiązki majątkowe

8

Katalog praw wspólnika o charakterze majątkowym obejmuje następujące prawa do:

– udziału w zyskach spółki (art. 51 KSH),

– odsetek od udziału kapitałowego (art. 53 KSH),

– zwrotu wydatków w związku z prowadzeniem spraw spółki (art. 45 KSH),

– wypłaty udziału na wypadek wystąpienia partnera ze spółki (art. 65 KSH),

– udziału w majątku likwidowanej spółki (art. 82 § 2 KSH),

– zwrotu rzeczy wniesionych do spółki tytułem wkładu do używania (art. 65 § 3 KSH, art. 82 § 3 KSH).

Obowiązki wspólnika o charakterze majątkowym to obowiązki:

– wniesienia wkładu (art. 49 KSH),

– udziału w stratach spółki (art. 51 KSH),

– wyrównania spółce ujemnego udziału kapitałowego na wypadek wystąpienia wspólnika ze spółki (art. 65 § 4 KSH),

– pokrycia niedoboru majątku spółki przy jej likwidacji (art. 83 KSH).

4. Niepodzielność (nierozszczepialność) ogółu praw i obowiązków

9

Ogół praw i obowiązków wspólnika ma charakter nierozszczepialny17. Oznacza to, że nie jest możliwe wyodrębnienie z niego dwóch lub więcej „nowych” kompleksów praw i obowiązków18. W konsekwencji przedmiotem czynności prawnej przeniesienia ogółu praw i obowiązków może być jedynie ogół praw i obowiązków wspólnika traktowany jako niepodzielna całość. W miejsce wspólnika zbywającego ogół praw i obowiązków wstępuje zatem do spółki nowy wspólnik. Nie jest natomiast możliwy procentowy podział ogółu praw i obowiązków i zbycie tak powstałych dwóch lub więcej „nowych” ogółów praw i obowiązków na rzecz kilku osób. Podział taki godziłby bowiem w integralność ogółu praw i obowiązków, jako konglomeratu o charakterze majątkowo-korporacyjnym przysługującego wspólnikowi19. Niepodzielność ogółu praw i obowiązków nie stoi na przeszkodzie zbycia go – jako całości – na rzecz kilku osób. W takiej sytuacji pomiędzy nabywcami powstaje stosunek prawny współwłasności, którzy uzyskują status wspólnika „zbiorowego”. Kwestia ta będzie przedmiotem uwag w dalszej części opracowania dotyczącej przeniesienia ogółu praw i obowiązków.

Od zakazu rozszczepialności ogółu praw i obowiązków należy odróżnić przeniesienie na rzecz osoby trzeciej niektórych praw z tytułu uczestnictwa w spółce. Zgodnie z art. 55 KSH przeniesienie takiego prawa nie skutkuje uzyskaniem przez nabywcę statusu wspólnika spółki, a w szczególności nie służy mu uprawnienie do zasięgania informacji o stanie majątku i interesów tej spółki. Przedmiotem rozporządzenia, o którym mowa w analizowanym przepisie, mogą być jedynie prawa do określonych świadczeń z majątku spółki20. Są to zatem głównie wierzytelności wspólnika o wypłatę zysku (art. 51 § 1, art. 52 § 2 KSH), odsetek od udziału kapitałowego (art. 53 KSH), czy też spłatę w związku z wystąpieniem ze spółki (art. 65 KSH). Nie jest natomiast dopuszczalne rozporządzenie prawami o charakterze korporacyjnym, w szczególności takimi jak prawo reprezentacji spółki (art. 29 § 1 KSH), prowadzenia jej spraw (art. 39 § 1 KSH), czy też prawo kontroli spółki (art. 38 § 2 KSH)21.

V. Firma spółki

10

Stosownie do treści art. 431 KC jednostka organizacyjna, o której mowa w art. 331 § 1 KC, prowadząca we własnym imieniu działalność gospodarczą lub zawodową, jest przedsiębiorcą22. Spółka jawna, jako spółka osobowa prowadząca przedsiębiorstwo, posiada zatem status przedsiębiorcy. Oznacza to, że powinna – zgodnie z art. 432 KC – działać pod firmą. Wymóg ten wynika także z regulacji art. 22 § 1 KSH, który wyraźnie stanowi, że spółka prowadzi przedsiębiorstwo pod własną firmą.

Zasady konstrukcyjne firmy spółki jawnej określone zostały w art. 24 KSH. Wynika z nich, że elementem obligatoryjnym firmy spółki jawnej są nazwiska albo firmy (nazwy) jej wspólników oraz dodatkowe oznaczenie „spółka jawna”. Pozostaje natomiast w gestii wspólników czy kształtując firmę spółki ujawnią w niej nazwiska albo firmy (nazwy) wszystkich wspólników, czy też tylko niektóre spośród nich. Ustawa stanowi bowiem, że firma powinna zawierać nazwiska lub firmy (nazwy) wszystkich wspólników. Jednocześnie przyznaje wspólnikom prawo wskazania w firmie nazwiska albo firmy (nazwy) jednego albo kilku wspólników. Prowadzi to do wniosku, że elementem obligatoryjnym firmy spółki jawnej jest nazwisko lub firma (nazwa) co najmniej jednego wspólnika.

Elementy firmy spółki jawnej wyznaczane są ponadto regulacjami art. 432 i n. KC W szczególności zatem firma powinna odróżniać się dostatecznie od firm innych przedsiębiorców prowadzących działalność na tym samym rynku. W tym celu może zawierać – oprócz nazwisk albo firm (nazw) jej wspólników – określenia wskazujące na przedmiot jej działalności, siedzibę jej prowadzenia oraz inne określenia dowolnie obrane, co wynika z regulacji art. 435 § 2 KC, znajdującej zastosowanie do spółki jawnej na podstawie art. 331 § 1 KC.

Stosownie do art. 24 § 2 KSH dopuszczalne jest używanie w obrocie skrótu „sp. j.”.

VI. Zastosowanie spółki

11

Substrat spółki jawnej jako spółki osobowej stanowią osoby jej wspólników. Zasadniczo każda spółka powinna polegać na współpracy jej uczestników, jednak w przypadku spółki osobowej współpraca ta jest szczególnie istotna. Ewentualne konflikty pomiędzy wspólnikami mogą bowiem prowadzić do paraliżu jej działalności oraz narażać ich na odpowiedzialność majątkiem osobistym za zobowiązania zaciągane przez spółkę. W konsekwencji krąg wspólników spółki jawnej pozostaje zazwyczaj węższy w stosunku do spółek kapitałowych, a zaufanie pomiędzy wspólnikami stanowi istotną przesłankę jej prawidłowego funkcjonowania. Ograniczony liczbowo krąg uczestników spółki determinuje wartość możliwych do pozyskania przez nią w drodze wniesienia wkładów składników majątkowych. Tym samym spółka jawna dedykowana jest do podejmowania przedsięwzięć gospodarczych nie wymagających angażowania znacznych kapitałów. Ponadto jej wybór jako formy organizacyjno-prawnej prowadzenia działalności gospodarczej powinien być determinowany stopniem ryzyka, jakie niesie ona za sobą. Skoro bowiem wspólnicy ponoszą odpowiedzialność osobistą za zobowiązania spółki, a tym samym obciąża ich pełne ryzyko podejmowanej przez nią działalności gospodarczej, to nie powinni zawiązywać spółki jawnej w przypadkach, w których rozmiar tego ryzyka – wynikający w szczególności z wysokości zaciąganych przez spółkę zobowiązań – jest z ich punktu widzenia zbyt duży.

VII. Podtypy spółki

12

Spółka jawna może zostać zawiązana na 2 sposoby. Pierwszy sposób – o którym mowa w art. 23 KSH – polega na tym, że wspólnicy zawierają umowę w formie pisemnej, kształtując jej treść – w granicach dopuszczalnych przez prawo – według własnego uznania. Natomiast zgodnie z drugim sposobem zawarcie umowy następuje – na podstawie art. 231 KSH – przy wykorzystaniu wzorca umowy udostępnionego w systemie teleinformatycznym, którego treść – jakkolwiek wariantowa – ogranicza swobodę decyzyjną wspólników do wyboru gotowych klauzul umownych. Wzorzec umowy został określony w rozporządzeniu MS z 14.1.2015 r. w sprawie określenia wzorców dotyczących spółki jawnej udostępnionych w systemie teleinformatycznym23. Udostępnienie systemu teleinformatycznego w celu zawarcia w nim umowy z wykorzystaniem wzorca umowy następuje według zasad określonych w przepisach rozporządzenia MS z 30.11.2021 r. w sprawie konta w systemie teleinformatycznym obsługującym postępowanie sądowe24.

Skorzystanie przez wspólników z wzorca umowy i zawiązanie spółki z wykorzystaniem systemu teleinformatycznego niesie za sobą dalsze konsekwencje na etapie funkcjonowania spółki. Wspólnicy uzyskują bowiem możliwość podejmowania określonych czynności z tego zakresu z wykorzystaniem kolejnych wzorców udostępnionych w tym systemie. Dotyczy to takich kwestii, jak zmiana umowy w zakresie postanowień zmiennych umowy (art. 231 § 4 KSH), zmiana adresu spółki oraz zatwierdzenia sprawozdania finansowego (art. 401 § 1 KSH), ustanowienia prokury (art. 41 § 3 KSH), rozwiązania spółki (art. 58 § 2 KSH), czy też przeniesienia ogółu praw i obowiązków wspólnika spółki (art. 10 § 4 KSH).

Możliwość zarówno zawiązania spółki, jak i podejmowania czynności jej dotyczących z wykorzystaniem systemu teleinformatycznego dało asumpt do twierdzenia, że doszło do normatywnego wyodrębnienia dwóch podtypów spółki jawnej. Jeśli umowa spółki zawierana jest w formie pisemnej to mówimy o spółce „tradycyjnej”. Zawiązanie spółki – obejmujące zawarcie umowy oraz złożenie wniosku o wpis spółki do rejestru – z wykorzystaniem systemu teleinformatycznego pozwala natomiast na wyróżnienie spółki „internetowej”25. Zasadnicza część regulacji kodeksowej jest wspólna dla obu podtypów spółki. W dalszej części opracowania rozróżnienia pomiędzy nimi będą czynione tylko wtedy, gdy będzie to konieczne z uwagi na odrębności regulacyjne.

§ 2. Tworzenie spółki

I. Uwagi ogólne

13

Utworzenie spółki jawnej wymaga w pierwszej kolejności – stosownie do art. 3 KSH – zawarcia umowy spółki skutkującego jej zawiązaniem26. Wspólnicy zobowiązują się w niej dążyć do osiągnięcia wspólnego celu przez wniesienie wkładów oraz – jeżeli umowa spółki tak stanowi – przez współdziałanie w inny określony sposób. Treść umowy powinna zawierać – wskazane w art. 25 KSH – elementy obligatoryjne. Ponadto wspólnicy mogą włączyć do umowy elementy dodatkowe. Zasadniczo posiadają swobodę kształtowania ich treści, jakkolwiek podlega ona ograniczeniom27. W szczególności nie mogą modyfikować ustawowych zasad swojej odpowiedzialności za zobowiązania spółki wyznaczanej art. 22 § 2 KSH w zw. z art. 31 § 1 KSH, czy też ograniczyć prawa wspólnika do osobistego zasięgania informacji o stanie majątku i interesów spółki oraz prawa do osobistego przeglądania ksiąg i dokumentów spółki (art. 38 § 2 KSH).

Formę umowy spółki determinuje sposób jej zawiązania. Spółka tradycyjna wymaga zawarcia umowy w formie pisemnej pod rygorem nieważności. Tworząc spółkę internetową wspólnicy zobowiązani są do skorzystania z wzoru umowy spółki udostępnionego w systemie teleinformatycznym, który opatrują jednym ze wskazanych w art. 231 § 2 KSH podpisów.

Powstanie spółki wymaga wreszcie – niezależnie od wybranego przez wspólników sposobu jej zawiązania – wpisu do rejestru przedsiębiorców, co wynika z regulacji art. 251 KSH.

II. Umowa spółki

1. Krąg wspólników

1.1. Uwagi ogólne

14

Regulacja KSH nie odnosi się do kwestii kręgu wspólników spółki. Oznacza to, że obejmuje on osoby fizyczne, osoby prawne oraz jednostki organizacyjne nie posiadające osobowości prawnej, którym ustawa przyznaje zdolność prawną. Ustawy szczegółowe mogą przy tym zawierać ograniczenia przedmiotu działalności poszczególnych jednostek organizacyjnych wyposażonych bądź to w osobowość prawną, bądź też zdolność prawną, które to ograniczenia wyłączają możliwość uczestnictwa tych podmiotów w spółce jawnej. Zakaz uczestnictwa w spółce jawnej może dotyczyć także osób fizycznych28.

Skoro spółka – jako podmiot prowadzący przedsiębiorstwo – stanowi formę organizacyjno-prawną prowadzenia działalności gospodarczej, to krąg jej wspólników obejmuje w większości przypadków – oprócz osób fizycznych – spółki kapitałowe, a także spółki osobowe.

1.2. Osoby fizyczne

15

Wspólnikiem spółki jawnej może stać się zarówno osoba o pełnej zdolności do czynności prawnych, jak też osoba, której zdolność do czynności prawnych jest ograniczona. W tym drugim przypadku oświadczenie woli wspólnika zawierającego umowę spółki wymagało jednak będzie – na zasadzie art. 17 KC – zgody jej przedstawiciela ustawowego, wyrażonej bądź uprzednio, bądź też następczo w stosunku do chwili zawarcia umowy spółki. Wydaje się przy tym, że czynność prawna zawarcia umowy spółki jawnej stanowi czynność przekraczającą zakres zwykłego zarządu majątkiem takiej osoby. W szczególnym przypadku osoby małoletniej oznacza to, że przedstawiciel ustawowy powinien uzyskać – na zasadzie art. 101 § 3 KRO – zgodę sądu opiekuńczego na wyrażenie zgody na jej dokonanie.

Szczególne trudności z określeniem osoby wspólnika powstają na tle uzyskania – w drodze zawarcia umowy spółki, przystąpienia do już istniejącej spółki lub nabycia ogółu praw i obowiązków wspólnika – statusu wspólnika przez osobę pozostającą w związku małżeńskim, w którym obowiązuje ustrój wspólności małżeńskiej majątkowej, a wkład wniesiony do spółki lub środki pieniężne stanowiące cenę nabycia objęte są tą wspólnością. Zgodnie bowiem z art. 31 KRO prawa majątkowe nabyte w trakcie małżeństwa przez jednego lub obu małżonków objęte są współwłasnością łączną małżonków. Powstaje zatem pytanie o to, komu przysługuje status wspólnika spółki, skoro ogół praw i obowiązków w spółce uzyskany w związku z zawarciem umowy spółki jest wspólny. Zagadnienie to – jako pozostające na styku dwóch gałęzi prawa – wywołuje istotne wątpliwości interpretacyjne29. W doktrynie prawa handlowego podnosi się, że status wspólnika przysługuje temu z małżonków, który przystąpił do umowy spółki. Natomiast pobrane zyski, czy też inne wypłaty z majątku spółki zasilają majątek wspólny małżonków30.

1.3. Osoby prawne

16

Oprócz spółek kapitałowych także inne podmioty posiadające osobowość prawną mogą tworzyć, czy też przystępować do już istniejących spółek jawnych. Przede wszystkim możliwość taką należy dopuścić w przypadku fundacji31, czy też stowarzyszenia32. W spółkach jawnych nie mogą natomiast uczestniczyć JST realizujące zadania z zakresu gospodarki komunalnej. Stosownie bowiem do art. 9 ust. 1 ustawy z 20.12.1996 r. o gospodarce komunalnej33, JST mogą tworzyć spółki z o.o. lub spółki akcyjne, a także mogą przystępować do takich spółek. Wprawdzie – na zasadzie art. 10 ust. 1 GospKomU – poza sferą użyteczności publicznej gmina może w szczególnych okolicznościach tworzyć spółki prawa handlowego i przystępować do nich, co zdawałoby się sugerować dopuszczalność udziału gminy w spółkach osobowych, jednak także w tym przypadku krąg spółek, w których mogą uczestniczyć JST ograniczony jest do spółki z o.o. oraz spółki akcyjnej34.

1.4. Jednostki organizacyjne posiadające zdolność prawną

17

Wspólnikiem spółki jawnej może być także inna spółka osobowa. Pewne wątpliwości może jednak wywoływać udział w spółce jawnej spółki partnerskiej. Zauważyć bowiem należy, że – stosownie do art. 86 KSH – może być ona utworzona jedynie w celu wykonywania przez partnerów wolnego zawodu. Wydaje się zatem, że może przystąpić do spółki jawnej, jeśli przedmiot jej działalności obejmuje aktywność ukierunkowaną na zapewnienie partnerom spółki partnerskiej warunków do wykonywania czynności z zakresu wolnego zawodu. Tytułem przykładu wskazać należy zapewnienie pomieszczeń służących działalności z zakresu wolnego zawodu czy też infrastruktury technicznej koniecznej do jej wykonywania.

2. Forma umowy

2.1. Spółka tradycyjna

18

Stosownie do treści art. 23 KSH umowa spółki powinna być zawarta na piśmie pod rygorem nieważności. Zachowanie tej formy wymaga – zgodnie z art. 78 KC – złożenia własnoręcznego podpisu na dokumencie obejmującym treść oświadczenia woli. Do zawarcia umowy wystarcza wymiana dokumentów obejmujących treść oświadczeń woli, z których każdy jest podpisany przez jedną ze stron lub dokumentów, z których każdy obejmuje treść oświadczenia woli jednej ze stron i jest przez nią podpisany. Zważywszy jednak na wymogi KRSU, w praktyce umowa spółki jawnej powinna być ujęta w jednym dokumencie podpisanym przez wszystkich wspólników. Wymaga ona bowiem – w art. 9 ust. 4 KRSU – złożenia do akt rejestrowych tekstu jednolitego umowy spółki. Wydaje się zatem, że obowiązek ten podlega wypełnieniu dopiero po złożeniu dokumentu obejmującego treść umowy podpisanego przez wszystkich wspólników.

Zmiana umowy spółki jawnej wymaga – na zasadzie art. 77 KC – zachowania formy pisemnej. Oczywiście strony mogą – zgodnie z art. 76 KC – zawrzeć umowę spółki z zachowaniem formy aktu notarialnego, co będzie także determinowało konieczność zachowania tej formy przy zmianie umowy. Umowa powinna natomiast zostać zawarta w formie aktu notarialnego, jeśli wspólnik zobowiązuje się do wniesienia do spółki tytułem wkładu nieruchomości35.

2.2. Spółka internetowa

19

Umowa spółki jawnej może być także – na zasadzie art. 231 KC – zawarta z wykorzystaniem wzorca umowy. Wzorzec umowy przybiera postać formularza udostępnionego w systemie teleinformatycznym, a jego treść określona jest w przepisach rozporządzenia MS w sprawie określenia wzorców dotyczących spółki jawnej udostępnionych w systemie teleinformatycznym. Zawarcie umowy w omawianym trybie następuje z chwilą opatrzenia jej kwalifikowanym podpisem elektronicznym, podpisem zaufanym (poprzez usługi Profilu Zaufanego) albo podpisem osobistym (zawartym e-dowodzie osobistym). Zarówno zawarcie umowy, jak i rejestracja spółki następuje w całości poprzez portal internetowy S24 (http://ekrs.ms.gov.pl) prowadzony przez MS. Zauważyć zatem należy, że umowa zostaje zawarta w formie elektronicznej w rozumieniu art. 781 KC jedynie wówczas, gdy wspólnicy złożą pod umową kwalifikowane podpisy elektroniczne, o których mowa w art. 3 pkt 12 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 910/2014 z 23.7.2014 r. w sprawie identyfikacji elektronicznej i usług zaufania w odniesieniu do transakcji elektronicznych na rynku wewnętrznym oraz uchylającego dyrektywę 1999/93/WE36. Wymogu formy elektronicznej nie spełni natomiast umowa spółki jawnej podpisana z wykorzystaniem podpisu zaufanego albo podpisu osobistego. Podpis zaufany to podpis elektroniczny, którego autentyczność i integralność są zapewniane przy użyciu pieczęci elektronicznej ministra właściwego do spraw informatyzacji37. Podpis osobisty to natomiast zaawansowany podpis elektroniczny, w rozumieniu art. 3 pkt 11 wyżej wskazanego rozporządzenia Nr 910/2014, weryfikowany za pomocą certyfikatu podpisu osobistego.

3. Treść umowy spółki

3.1. Treść konieczna

20

Treść konieczną umowy spółki wyznacza art. 25 KSH. Wymaga on, aby zawierała ona takie elementy jak:

1) firmę i siedzibę spółki;

2) określenie wkładów wnoszonych przez każdego wspólnika i ich wartość;

3) przedmiot działalności spółki;

4) czas trwania spółki, jeżeli jest oznaczony.

Brak któregokolwiek ze wskazanych elementów stanowi przeszkodę dla wpisu spółki do rejestru przedsiębiorców, a tym samym jej powstania. Sąd rejestrowy powinien zatem – w trybie art. 19 ust. 3a KRSU w zw. z art. 130 KPC – wezwać wnioskodawców do usunięcia braków wniosku o wpis spółki do rejestru poprzez przedłożenie umowy spółki zawierającej wszystkie elementy obligatoryjne przewidziane w art. 25 KSH. Jeśli wnioskodawcy uczynią zadość wezwaniu sądu rejestrowego, to – stosownie do art. 130 § 3 KPC – wniosek wywoła skutki od chwili jego wniesienia. W przeciwnym przypadku wniosek zostanie zwrócony nie wywołując żadnych skutków, jakie ustawa wiąże z wniesieniem go do sądu.

Odmiennie kształtuje się sytuacja w przypadku, w którym sąd rejestrowy nie dostrzeże braków umowy i dokona wpisu spółki do rejestru. Korekta takiego błędu może nastąpić na etapie postępowania apelacyjnego w odniesieniu do postanowienia sądu o wpisie. Jeśli jednak postanowienie nie zostanie zaskarżone – co jest wysoce prawdopodobne z uwagi na fakt, że krąg uczestników postępowania o wpis ogranicza się do wspólników składających wniosek – to sytuacja się komplikuje. Ustawodawca nie przewidział bowiem w KSH trybu postępowania służącego wykreśleniu z rejestru wadliwie zawiązanej spółki jawnej. W głownej mierze art. 21 KSH, dopuszczający rozwiązanie spółki przez sąd w przypadkach zaistnienia braków umowy bądź statutu spółki, dotyczy wyłącznie spółek kapitałowych. Dlatego też kwestia wyeliminowania z obrotu wadliwie zawiązanej spółki jawnej stała się przedmiotem rozważań doktryny. Według części autorów w takiej sytuacji spółka może zostać wypowiedziana przez wspólnika albo rozwiązana przez sąd w trybie art. 63 KSH38. Drugi pogląd zakłada natomiast możliwość rozwiązania wadliwie zawiązanej spółki osobowej w trybie art. 21 KSH39.

W przypadku spółki zawiązywanej z wykorzystaniem wzorca umowy udostępnionego w systemie teleinformatycznym kwestia obowiązkowej treści umowy spółki kształtuje się odmiennie niż w przypadku spółki tradycyjnej. Z istoty rzeczy bowiem wspólnicy zawierający umowę związani są jej wzorcem ukształtowanym przez ustawodawcę. Rozporządzenie MS w sprawie określenia wzorców dotyczących spółki jawnej udostępnionych w systemie teleinformatycznym przewiduje przy tym możliwe warianty treści umowy. Wzorzec umowy zawiera wszystkie elementy wymagane przepisami prawa. Wspólnicy mogą dokonywać wyboru pomiędzy poszczególnymi modułami wzorca, jednak bez możliwości indywidualnego kształtowania ich treści. W konsekwencji nie istnieje możliwość zawarcia umowy dotkniętej brakiem w postaci nieujęcia w niej wszystkich elementów obligatoryjnych.

3.2. Treść fakultatywna

21

Zasadniczo regulacja KSH dotycząca spółki jawnej ma charakter względnie wiążący. Zasada ta nie dotyczy bowiem jedynie elementów konstrukcyjnych spółki, do których należy zaliczyć w szczególności konstrukcję prawną spółki jawnej jako jednostki organizacyjnej nie posiadającej osobowości prawnej, której ustawa przyznaje zdolność prawną (art. 8 KSH w zw. z art. 331 KC), zasady odpowiedzialności za zobowiązania spółki (art. 22 § 2 w zw. z art. 31 § 1 KSH), niedopuszczalność wyłączenia wszystkich wspólników od prowadzenia spraw spółki (art. 38 KSH), czy też niedopuszczalność ograniczenia prawa wspólnika do osobistego zasięgania informacji o stanie majątku i interesów spółki oraz prawa do osobistego przeglądania ksiąg i dokumentów spółki (art. 38 § 2 KSH).

Względny charakter regulacji spółki jawnej oznacza, że ustawodawca pozostawia wspólnikom szerokie pole do kształtowania postanowień umowy spółki w sposób odmienny od przewidzianego w ustawie. Wyrazem tego stanu rzeczy są w szczególności postanowienia art. 9, 10 czy też 37 KSH. Wspólnicy mogą zatem kształtować według własnego uznania takie kwestie jak:

1) większość konieczna dla zmiany postanowień umowy spółki (art. 9 KSH),

2) dopuszczalność przeniesienia przez wspólnika przysługującego mu w spółce ogółu praw i obowiązków na inną osobę (art. 10 KSH),

3) wymóg uzyskania zgody pozostałych wspólników na przeniesienie ogółu praw i obowiązków na inną osobę (art. 10 § 2 KSH),

4) reprezentacja spółki (art. 30 KSH),

5) prowadzenie spraw spółki (art. 37 KSH),

6) udział kapitałowy (art. 50 KSH),

7) udział w zyskach i stratach spółki (art. 51 KSH),

8) odsetki od udziału kapitałowego (art. 53 KSH),

9) prowadzenie działalności konkurencyjnej (art. 56 § 2 KSH),

10) umowne przyczyny rozwiązania spółki (art. 58 § 1 pkt 1 KSH),

11) wstąpienie spadkobierców wspólnika do spółki (art. 60 KSH),

12) skrócenie okresu wypowiedzenia spółki (art. 61 KSH),

13) określenie kwoty należnej wspólnikowi ustępującemu ze spółki lub jego spadkobiercom (art. 65 KSH),

14) ustalenie innego niż likwidacja sposobu zakończenia działalności spółki (art. 67 § 1 KSH).

III. Wpis spółki do rejestru

22

Wpis spółki do rejestru przedsiębiorców ma charakter konstytutywny. Spółka jawna powstaje zatem jako jednostka organizacyjna wyposażona w zdolność prawną dopiero z chwilą jego dokonania40.

Instytucja wpisu do rejestru przedsiębiorców stanowi zasadniczo materię KRSU. Stosownie do treści art. 20 ust. 1 KRSU wpis ten polega na wprowadzeniu do systemu teleinformatycznego danych zawartych w postanowieniu sądu rejestrowego niezwłocznie po jego wydaniu i dokonany jest z chwilą zamieszczenia danych w rejestrze (art. 20 ust. 1b). Zasady postępowania w postępowaniu rejestrowym określone zostały natomiast w przepisach Tytułu II Działu VI KPC. Tytuł ten obejmuje przepisy dla poszczególnych rodzajów spraw, a jego Dział VI dotyczy właśnie postępowania rejestrowego. Z art. 6945 KPC wynika zatem – w ślad za regulacją art. 20 ust. 1b – że wpis do KRS następuje na podstawie postanowienia, jeśli przepis szczególny nie stanowi inaczej. Co istotne, postanowienia o wpisie są skuteczne i wykonalne z chwilą ich wydania, przy czym nie dotyczy to postanowień w przedmiocie wykreślenia podmiotu z KRS. Postanowienie o wpisie podlega zaskarżeniu na zasadach ogólnych określonych w art. 518 w zw. z art. 13 § 2 w zw. z art. 367 i n. KPC. Zgodnie z art. 6947 KPC kognicja sądu odwoławczego w stosunku do orzeczenia dotyczącego dokonania wpisu w rejestrze przedsiębiorców obejmuje prawo – w przypadku stwierdzenia zasadności środka odwoławczego – do uchylenia zaskarżonego orzeczenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania sądowi rejestrowemu. Dopiero zatem orzeczenie sądu I instancji – który pozostaje związany wskazaniami sądu II instancji oraz aktualnym stanem rejestru – może doprowadzić do dokonania wpisu w rejestrze.

Zgodnie z art. 26 KSH zgłoszenie spółki do sądu rejestrowego powinno obejmować:

– firmę i siedzibę spółki,

– przedmiot działalności spółki,

– nazwiska i imiona albo firmy (nazwy) wspólników oraz adresy wspólników albo ich adresy do doręczeń albo adresy do doręczeń elektronicznych,

– nazwiska i imiona osób, które są uprawnione do reprezentowania spółki, i sposób reprezentacji.

Zakres danych określony w analizowanym przepisie pozostaje w korelacji z art. 38–44 KRSU. Wyznaczają one bowiem zakres przedmiotowy danych podlegających wpisowi do rejestru, a dotyczących podmiotów ujawnianych w rejestrze, w tym spółki jawnej. W szczególności zatem w przypadku spółki jawnej w dziale 2. rejestru przedsiębiorców ujawnia się – na zasadzie art. 39 pkt 1 KRSU – wspólników uprawnionych do reprezentowania spółki oraz sposób wykonywania reprezentacji. Zauważyć należy, że ustanowione art. 17 KRSU domniemanie prawdziwości danych wpisanych do rejestru obejmuje jedynie te dane, które podlegają wpisowi. W konsekwencji dane z umowy spółki, które nie podlegają wpisowi do rejestru, z ochrony takiej nie korzystają.

Aspekty techniczno-prawne wpisu spółki jawnej do rejestru reguluje art. 19 KRSU. Wniosek o wpis spółki składa się – na zasadzie art. 19 ust. 2 KRSU – wyłącznie za pośrednictwem systemu teleinformatycznego41. Powinien być opłacony, albowiem wniosek nieopłacony nie wywołuje skutków, jakie ustawa wiąże z wniesieniem wniosku do sądu rejestrowego. Wadliwe wypełnienie wniosku skutkuje jego zwrotem bez wzywania do uzupełnienia braków, jeżeli z powodu nieprawidłowego wypełnienia nie jest możliwe nadanie wnioskowi prawidłowego biegu. W takim przypadku wniosek może zostać ponownie złożony w terminie 7 dni od daty doręczenia zarządzenia o zwrocie. Jeśli wniosek ponownie złożony nie zawiera braków, to wywołuje – na zasadzie art. 19 ust. 10 KRSU – skutek od dnia pierwotnego wniesienia, przy czym skutek taki nie następuje w razie kolejnego zwrotu wniosku, chyba że zwrot nastąpił na skutek braków uprzednio niewskazanych. Wykładnia językowa art. 19 ust. 8 KRSU prowadzi do wniosku, że zwrot wniosku na jego podstawie następuje jedynie w przypadku jego nieprawidłowego wypełnienia42. Jeśli zatem wniosek dotknięty jest innymi brakami, zastosowanie znajdą – jak się wydaje – przepisy KPC regulujące postępowanie rejestrowe. W tym przypadku będą to art. 130 oraz 1301a KPC odnoszące się do niezachowania warunków formalnych wniosku. Zauważyć przy tym należy, że np. braki w umowie spółki powinny być w tym kontekście traktowane jako właśnie braki formalne, a nie merytoryczne. Przyjęcie bowiem tego drugiego poglądu prowadziłoby do konieczności oddalenia wniosku o wpis bez możliwości jego uprzedniego sanowania. Rozwiązanie takie trudno byłoby pogodzić z zasadą ekonomiki postępowania. Dlatego też przyjąć należy, że w przypadku dostrzeżenia przez sąd rejestrowy wad wniosku, innych niż polegających na jego wadliwym wypełnieniu, powinien on wezwać stronę pod rygorem zwrócenia wniosku do poprawienia lub uzupełnienia w terminie tygodniowym. Wykonanie wezwania sądu skutkuje tym, że wniosek wywiera skutki od dnia jego wniesienia. W przypadku gdy wnioskodawca reprezentowany jest przez pełnomocnika, o którym mowa w art. 1301a KPC, sąd zwraca natomiast wniosek bez wzywania do jego poprawienia lub uzupełnienia, jednak i w tym przypadku wnioskodawca może wnieść w terminie tygodnia od dnia doręczenia mu zarządzenia o zwrocie wniosku poprawiony lub uzupełniony wniosek, ze skutkiem od dnia złożenia pierwotnego wniosku.

Wpis do rejestru przedsiębiorców spółki internetowej następuje za pośrednictwem platformy S24, o której mowa w rozporządzenie MS z 13.1.2015 r. w sprawie trybu zakładania konta w systemie teleinformatycznym, sposobu korzystania z systemu teleinformatycznego i podejmowania w nim czynności związanych z zawiązaniem spółki jawnej przy wykorzystaniu wzorca umowy oraz innych czynności wykonywanych w systemie teleinformatycznym oraz rozporządzeniu MS z 3.10.2016 r. zmieniające powyższe rozporządzenie. Z natury technologii wykorzystywanej w procesie wpisu spółki zawiązanej z wykorzystaniem wzorca umowy udostępnianego w systemie teleinformatycznym, braki formalne wniosku w praktyce nie są możliwe. Ewentualne wady wniosku uniemożliwiają bowiem jego złożenie, polegające na wprowadzeniu wymaganych danych do systemu informatycznego sądu rejestrowego.

IV. Zmiana umowy

23

Zmiana umowy spółki wymaga złożenia oświadczeń woli przez wszystkich wspólników, chyba że umowa spółki stanowi inaczej. Składając oświadczenia woli zmieniające umowę wspólnicy – na podstawie art. 77 § 1 KC – powinni dochować formy pisemnej. Jeśli natomiast zawarli umowę spółki w formie szczególnej innej niż pisemna, to zmiana powinna być dokonana z zachowaniem formy przyjętej dla zawarcia umowy.

Umowa spółki może – zgodnie z art. 9 KSH – wyłączać wymóg jednomyślności wspólników odnośnie jej zmiany. W takim przypadku zmiana umowy następuje w drodze podjęcia przez wspólników uchwały. Zakres swobody stron w kształtowaniu wymogów jej podjęcia pozostaje sporny w doktrynie. O ile nie budzi wątpliwości, że umowa może ustanawiać wymóg większości zwykłej lub bezwzględnej dla podjęcia uchwały zmieniającej, to przyznanie prawa do samodzielnej zmiany umowy wspólnikowi lub wspólnikom mniejszościowym uważa się za niedopuszczalne43.

Wątpliwości budzi także zakres przedmiotowy zmiany umowy spółki dokonywanej w drodze uchwały wspólników. Dotyczą one w szczególności tego, czy zmiana taka może nakładać na wspólnika dodatkowe obowiązki lub odejmować mu prawa w sytuacji, w której nie wyraża on na to zgody. Za dopuszczalnością takiego rozwiązania opowiada się A. Kidyba, który wskazuje, że wspólnik dotknięty taką zmianą może żądać rozwiązania spółki przez sąd lub z niej wystąpić44. Przeciwko takiej możliwości opowiadają się natomiast E. Zielińska oraz J.A. Strzępka, którzy podnoszą, że odebranie wspólnikowi praw wbrew jego woli narusza regulację art. 3 KSH45.

Umowa spółki zawarta z wykorzystaniem wzorca udostępnionego w systemie teleinformatycznym może zostać zmieniona także przy wykorzystaniu wzorca uchwały zmieniającej umowę spółki, udostępnionego w systemie teleinformatycznym. Zgodnie jednak z art. 211 § 4 KSH zmiana dokonywana w tym trybie może dotyczyć jedynie postanowień zmiennych umowy, o których mowa w art. 4 § 1 pkt 14 KSH. Są to zatem te postanowienia umowy, które – zgodnie ze wzorcem – mogą być modyfikowane przez wybór odpowiednich wariantów poszczególnych postanowień albo poprzez wprowadzenie odpowiednich danych w określone pola wzorca, umożliwiające ich wprowadzenie. Zmiana umowy dokonywana z wykorzystaniem systemu teleinformatycznego wymaga podjęcia uchwały, której wzór ujęty został w załączniku Nr 2 do rozporządzenia w sprawie wzoru umowy. Wynika z niego, że uchwała – jeśli wspólnicy przyjęli wariant umowy umożliwiający jej zmianę w drodze uchwały podjętej większością głosów – wymaga uzyskania bezwzględnej większości głosów. W odmiennym przypadku do zmiany umowy wymagana jest jednomyślność wszystkich wspólników.

Jeżeli zmiana umowy spółki zawartej z wykorzystaniem wzorca następuje z pominięciem uchwały zmieniającej udostępnionej w systemie teleinformatycznym, to wymaga sporządzenia nowego tekstu umowy spółki, obejmującego treść oświadczeń zmieniających jej dotychczasowe brzmienie. Zauważyć przy tym należy, że taka zmiana odbędzie się zgodnie z wybranym uprzednio wariantem wzorca umowy. Jeśli zatem wspólnicy nie wybrali wariantu umożliwiającego dokonanie zmiany umowy w drodze uchwały podejmowanej bezwzględną większością głosów, to konieczne będzie uzyskanie jednomyślności wszystkich wspólników.

Zmiana umowy spółki nie wymaga dla swej skuteczności wpisu do rejestru przedsiębiorców. Regulacja dotycząca spółki jawnej nie zawiera bowiem odpowiednika art. 255 § 1 KSH w odniesieniu do spółki z o.o., art. 300102 § 1 KSH w odniesieniu do prostej spółki akcyjnej, czy też art. 430 § 1 KSH w odniesieniu do spółki akcyjnej. Wszystkie te przepisy wymagają dla skutecznego dokonania zmiany umowy bądź statutu spółki podjęcia uchwały wspólników, bądź walnego zgromadzenia i wpisu zmiany do rejestru. Powyższe nie oznacza przy tym, że zmiana danych w wyniku zmiany umowy spółki nie podlega ujawnieniu w rejestrze. Obowiązek wpisu zmiany danych ujawnionych w rejestrze wynika zarówno z art. 26 § 2 KSH, jak i art. 47 KRSU. Zgodnie z art. 22 KRSU wniosek o wpis do rejestru powinien być złożony w terminie 7 dni od dnia zdarzenia uzasadniającego dokonanie wpisu, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej46. Ponadto do wniosku o wpis zmiany załącza się – zgodnie z art. 9 ust. 4 KRSU – tekst jednolity umowy uwzględniający dokonane zmiany.

W przypadku spółki elektronicznej wpis zmiany umowy także nie stanowi elementu konstytutywnego jej dokonania, jakkolwiek z natury trybu jej podjęcia wynika, że wpis musi nastąpić. Zmiana wymaga bowiem wypełnienia wzorca uchwały zmieniającej umowę spółki oraz przesłania go drogą elektroniczną do sądu rejestrowego. Sąd rejestrowy zmianę taką ujawnia.

V. Powstanie spółki w drodze przekształcenia

24

Utworzenie spółki jawnej w trybie zawarcia umowy – czy to w formie tradycyjnej, czy też z wykorzystaniem wzorca umowy udostępnionego w systemie teleinformatycznym – nie jest jedynym sposobem jej powstania. Spółka może bowiem powstać także w wyniku przekształcenia z innej spółki. Krąg tych spółek obejmuje zarówno spółkę cywilną, jak i inne spółki prawa handlowego.

Tryb przekształcenia spółki cywilnej w spółkę jawną określa art. 26 § 4–6 KSH. Przekształcenie takie wymaga zawarcia umowy spółki jawnej, przy czym ustawodawca wykluczył – w art. 26 § 4 KSH – możliwość skorzystania ze wzorca umowy udostępnionego w systemie teleinformatycznym. W konsekwencji wspólnicy przekształcanej spółki cywilnej muszą zawrzeć umowę spółki jawnej w formie pisemnej. Ściślej rzecz ujmując ustawodawca wymaga – w art. 26 § 6 KSH – dostosowania umowy spółki cywilnej do przepisów o spółce jawnej. W szczególności zatem muszą zawrzeć w niej elementy obligatoryjne umowy spółki jawnej oraz te postanowienia dotyczące zarówno sfery wewnętrznej, jak i zewnętrznej funkcjonowania spółki jawnej, które odbiegają od regulacji spółki cywilnej zawartej w art. 860 i n. KC. W szczególności będą one dotyczyły kwestii reprezentacji spółki lub też prowadzenia jej spraw. Kolejnym etapem przekształcenia jest zgłoszenie spółki do rejestru przedsiębiorców. Zgodnie bowiem z art. 26 § 5 KSH przekształcenie następuje z chwilą wpisu spółki jawnej do rejestru, kiedy to spółka cywilna staje się spółką jawną. Zgłoszenie spółki do rejestru musi zawierać dane, o których mowa w art. 26 § 1 KSH, a każdy wspólnik spółki cywilnej ma zarówno prawo, jak i obowiązek zgłoszenia spółki jawnej do rejestru. W wyniku przekształcenia spółka jawna staje się podmiotem wszystkich praw i obowiązków stanowiących dotychczas majątek wspólny wspólników spółki cywilnej. Sukcesja ta ma zatem charakter uniwersalny47, co oznacza, że spółka jawna staje się zobowiązaną z tytułu zobowiązań zaciągniętych przez wspólników w ramach dotychczas prowadzonej przez nich spółki cywilnej, jak i też uprawnioną z praw przez nich nabytych. W szczególności spółka jawna staje się – na zasadzie art. 26 § 5 zd. 2 KSH – podmiotem zezwoleń, koncesji oraz ulg, które zostały przyznane spółce przed jej przekształceniem, chyba że ustawa lub decyzja o udzieleniu zezwolenia, koncesji albo ulgi stanowi inaczej. Zauważyć przy tym jednak należy, że podmiotem zezwoleń, koncesji oraz ulg jest nie tyle spółka cywilna, ile jej wspólnicy. Wynika to z faktu, że spółce cywilnej – stosownie do treści art. 4 ust. 2 PrPrzed – nie przysługuje status przedsiębiorcy, który przynależy jej wspólnikom. W konsekwencji akty administracyjne w postaci zezwoleń, koncesji oraz ulg opiewają na wspólników spółki cywilnej, a nie ją samą. W tym kontekście odpowiednie stosowanie art. 553 § 2 KSH prowadzi do wniosku, że spółka jawna powstała w wyniku przekształcenia staje się podmiotem decyzji administracyjnych wydanych w stosunku do wspólników spółki cywilnej, a nie na rzecz jej samej, jak wynika to z brzmienia przywołanej normy. Wreszcie przekształcenie skutkuje także tym, że wspólnicy spółki cywilnej zyskują – z chwilą wpisu spółki jawnej do rejestru – status wspólników spółki jawnej, co wynika z odpowiedniego stosowania art. 553 § 3 KSH.

Spółka jawna może także powstać w wyniku przekształcenia z innej spółki osobowej lub kapitałowej. Możliwość taka wynika z art. 551 § 1 KSH, który stanowi, że spółka jawna, spółka partnerska, spółka komandytowa, spółka komandytowo-akcyjna, spółka z o.o., prosta spółka akcyjna oraz spółka akcyjna (spółka przekształcana) mogą być przekształcone w inną spółkę handlową (spółkę przekształconą). Spółka przekształcana staje się – na zasadzie art. 552 KSH – spółką przekształconą z chwilą wpisu spółki przekształconej do rejestru, z czym powiązane jest wykreślenie spółki przekształcanej. Do przekształcenia znajduje zastosowanie zasada kontynuacji, a spółce przekształconej przysługują wszystkie prawa i obowiązki spółki przekształcanej48. Szczegółowy tryb przekształcenia spółek określony został w przepisach Tytułu IV Działu III KSH odnoszącego się do przekształcania spółek, przy czym powstanie spółki jawnej w wyniku przekształcenia regulowane jest przepisami ogólnymi, tj. art. 551–570, 575–5761 KSH dotyczącymi przekształcenia spółki kapitałowej w spółkę osobową oraz art. 581–584 KSH regulującymi przekształcenie spółki osobowej w inną spółkę osobową.

§ 3. Funkcjonowanie spółki

I. Uwagi ogólne

25

Etap funkcjonowania spółki rozpoczyna się z chwilą jej wpisu do rejestru. Zgodnie bowiem z art. 17 ust. 1 PrPrzed przedsiębiorca może podjąć działalność dopiero od tego momentu.

Spółka prowadząc przedsiębiorstwo nawiązuje relacje prawne z osobami trzecimi. Odbywa się to w sferze, którą można określić jako zewnętrzną. Z tego punktu widzenia istotne są w szczególności reguły reprezentacji spółki oraz zasady odpowiedzialności za jej zobowiązania.

Aktywność spółki w sferze zewnętrznej rodzi także konsekwencje dla relacji prawnych pomiędzy wspólnikami lub wspólnikami a spółką, czyli w jej sferze wewnętrznej. Dotyczą one w szczególności takich kwestii jak prowadzenie spraw spółki, udziału wspólników w jej zyskach i stratach, majątku spółki, obowiązku lojalności wspólników wobec spółki, czy też ich prawa do kontroli jej działalności.

Wreszcie w toku funkcjonowania spółki może dochodzić do zmian osobowych kręgu jej wspólników. Wobec osobowego charakteru spółki zmiany te dopuszczalne są jedynie w ściśle określonych – ustawą lub umową – przypadkach.

II. Reprezentacja spółki

1. Pojęcie reprezentacji spółki

26

Pojęcie reprezentacji spółki odnosi się do materii oświadczeń woli składanych w imieniu spółki wobec osób trzecich49. Spółka bowiem jako odrębny w stosunku do swoich wspólników podmiot prawa, uczestniczy w obrocie prawnym. Uczestnictwo to polega m.in. na dokonywaniu czynności prawnych, przy czym oświadczenia woli składane w imieniu spółki muszą – wobec abstrakcyjnego charakteru spółki jako jednostki organizacyjnej posiadającej zdolność prawną – pochodzić od osób ustawowo umocowanych do takiego działania50. Innymi słowy reprezentacja spółki to dokonywanie czynności prawnych w imieniu spółki. Do katalogu takich czynności zaliczyć można czynności prawne ukierunkowane na nabycie lub zbycie przez spółkę składników majątkowych, nawiązywanie lub rozwiązywanie stosunków pracy z osobami świadczącymi pracę na rzecz spółki, jak i też wszystkie inne czynności prawne związane z prowadzeniem przez spółkę działalności określonej w umowie spółki.

Przyjmuje się, że reprezentacja spółki obejmuje także czynność przyjęcia oświadczenia woli kierowanego do spółki przez osobę trzecią lub wspólnika51.

2. Zasady reprezentacji spółki

2.1. Model ustawowy reprezentacji spółki

27

Zasadę reprezentacji spółki wyznacza art. 29 KSH. Zgodnie z brzmieniem art. 29 § 1 KSH, każdy wspólnik ma prawo reprezentować spółkę. Oznacza to, że – co do zasady – każdy wspólnik reprezentuje spółkę samodzielnie, a prawo to obejmuje – na zasadzie art. 29 § 2 KSH – wszystkie czynności sądowe oraz pozasądowe spółki. Dopełnieniem tej regulacji jest postanowienie zawarte w § 3 analizowanego przepisu, w myśl którego prawa wspólnika do reprezentowania spółki nie można ograniczyć ze skutkiem wobec osób trzecich.

W konsekwencji osoba trzecia dokonująca ze spółką czynności prawnej może mieć na gruncie regulacji art. 29 KSH pewność, że czynność prawna dokonana przez działającego samodzielnie wspólnika będzie przypisana spółce. Rozwiązanie to ma na celu wzmocnienie bezpieczeństwa obrotu, zwłaszcza w kontekście trudności powstających na tle zasad reprezentacji spółki cywilnej. W tej bowiem spółce – na zasadzie art. 866 KC – prawo reprezentowania spółki przez wspólnika powiązane jest, co do zasady, z jego prawem do prowadzenia spraw spółki, stanowiącym materię stosunków wewnętrznych pomiędzy wspólnikami. Skomplikowane reguły odnoszące się do sposobu prowadzenia spraw spółki negatywnie wpływają na czytelne określenie zakresu prawa reprezentowania spółki wobec osób trzecich. Dlatego też art. 29 KSH „odrywa” prawo reprezentacji spółki od kwestii prawa wspólnika do prowadzenia jej spraw52.

2.2. Model umowny reprezentacji spółki

28

Ustawowy model reprezentacji spółki jawnej może podlegać modyfikacji umownej. Stosownie bowiem do art. 30 KSH, umowa spółki może przewidywać, że wspólnik jest pozbawiony prawa reprezentowania spółki, albo że jest uprawniony do jej reprezentowania tylko łącznie z innym wspólnikiem lub prokurentem. Motywy takiego rozwiązania mają swe źródło w relacjach wewnętrznych wspólników. Ustawodawca dopuszczając możliwość czy to wyłączenia wspólnika od reprezentacji spółki, czy też ograniczenia tego prawa poprzez ustanowienie wymogu współdziałania z innym wspólnikiem lub prokurentem, umożliwia wspólnikom swoistego rodzaju elastyczność w kształtowaniu ich wzajemnych relacji z tytułu uczestnictwa w spółce. Rozwiązanie takie zwiększa bezpieczeństwo wspólników, którzy poprzez wdrożenie w ich umowie rozwiązań, o których mowa w art. 30 § 1 KSH, ograniczają ryzyko płynące z możliwości samodzielnego dokonywania czynności prawnych w imieniu spółki przez pojedynczych wspólników.

Skutki wyłączenia wspólnika od reprezentowania spółki lub ograniczenia tego prawa poprzez nałożenie obowiązku współdziałania z innym wspólnikiem (wspólnikami) lub prokurentem budziły wątpliwości. Ogniskowały się one wokół kwestii wpływu postanowień umowy spółki dotyczących reprezentacji, na ważność i skuteczność dokonywanych przez nią czynności prawnych. Innymi słowy powstała wątpliwość, czy czynność prawna zdziałana przez spółkę reprezentowaną wbrew zasadom reprezentacji wynikającym z umowy jest ważna i skuteczna. Wątpliwość ta wynikała z faktu, że art. 29 § 3 KSH wyraźnie stanowi, iż prawa reprezentowania spółki nie można ograniczyć ze skutkiem wobec osób trzecich53.

Rozstrzygnięcie kwestii skuteczności umownego ograniczenia prawa reprezentacji wspólnika nastąpiło w orzecznictwie. Sąd Najwyższy w uchwale z 30.5.2008 r.54 dokonał rozróżnienia pomiędzy pozbawieniem wspólnika prawa do reprezentacji a ustaleniem sposobu reprezentacji łącznej. Reprezentacja łączna stanowi w tym ujęciu ograniczenie prawa reprezentacji polegające na określeniu zasad współdziałania55. Według poglądu SN wspólnicy są uprawnieni do umownego określenia własnych reguł reprezentacji spółki, przy czym skuteczność regulacji umownej w stosunkach zewnętrznych określa art. 29 § 3 KSH. Wyłącza on zatem skuteczność wobec osób trzecich postanowień umownych wyłączających wspólnika od prawa reprezentacji lub ograniczających to prawo, np. przez wskazanie konkretnego katalogu czynności, których imieniem spółki podejmować nie może. Co istotne, ustanowienie reprezentacji łącznej nie jest według analizowanego poglądu sądu ograniczeniem prawa reprezentacji wspólnika, a jedynie określeniem sposobu jej wykonywania56. Innymi słowy, wspólnik nadal posiada pełny zakres reprezentacji spółki we wszystkich sprawach związanych z jej działalnością, jednak dla skutecznego podejmowania czynności prawnych w imieniu spółki konieczne jest jego współdziałanie z innymi wspólnikami bądź prokurentem (prokurentami). W konsekwencji postanowienia umowy spółki określające jedynie sposób reprezentacji poprzez ustanowienie reprezentacji łącznej są skuteczne wobec osób trzecich57.

Zauważyć należy, że SN w analizowanym orzeczeniu uznał, iż umowne wyłączenie wspólnika od prawa reprezentacji spółki nie wywiera skutku wobec osób trzecich, co jednak zostało zakwestionowane w doktrynie58.

Pogląd o skuteczności wobec osób trzecich określonych umownie zasad reprezentacji łącznej spółki lub wyłączenia prawa wspólnika do jej reprezentacji koresponduje z regulacjami KRSU. Zgodnie bowiem z art. 39 pkt 1 KRSU w dziale 2. rejestru przedsiębiorców w przypadku spółki jawnej ujawnia się wspólników uprawnionych do reprezentowania spółki, a także sposób reprezentacji. Jednocześnie – na zasadzie art. 15 ust. 1 KRSU – nikt nie może zasłaniać się nieznajomością ogłoszonych wpisów. Oznacza to – jak się wydaje – że określone w umowie spółki zasady sposobu jej reprezentacji w postaci ustanowienia reprezentacji łącznej wspólnika z innym wspólnikiem lub prokurentem czy też wyłączenia wspólnika od tego prawa, wiążą osoby trzecie.

Od umownego wyłączenia wspólnika od reprezentacji spółki lub ograniczenia tego prawa poprzez ustanowienie reprezentacji łącznej należy odróżnić innego rodzaju umowne ograniczenia reprezentacji. W doktrynie wskazuje się, że mogą one przybierać różne postaci, np. takie jak przypisanie poszczególnym wspólnikom możliwości podejmowania w imieniu spółki czynności prawnych dotyczących określonych aspektów jej działalności. W takich przypadkach przyjmuje się, że nie są one skuteczne wobec osób trzecich. Jeśli zatem np. czynności prawnej dokona wspólnik, który zgodnie z umową jest wyłączony od reprezentacji spółki w sprawach objętych czynnością, to będzie ona ważna, albowiem ograniczenie to nie jest skuteczne wobec osoby trzeciej59.

Jednocześnie jednak autorzy zwracają uwagę na sytuację, w której kontrahent spółki dokonuje czynności ze spółką reprezentowaną przez wspólnika, którego prawo reprezentacji zostało umownie ograniczone pomimo istnienia po jego stronie wiedzy o takim ograniczeniu czy też – za wiedzą kontrahenta – działa wbrew pozostałym wspólnikom w warunkach braku ich zgody na dokonanie czynności. W sytuacjach szczególnego natężenia złej woli w szczególności po stronie osoby trzeciej możliwa jest ocena takiej czynności pod kątem zaistnienia przesłanek określonych w art. 58 § 2 KC60.

2.3. Pozbawienie wspólnika prawa reprezentacji w drodze orzeczenia sądowego

29

Wspólnik może zostać – na zasadzie art. 30 § 2 KSH – pozbawiony prawa reprezentacji spółki także w drodze prawomocnego orzeczenia sądu. Przesłankę takiego rozstrzygnięcia stanowią ważne powody. Doktryna identyfikuje je jako okoliczności dotyczące wspólnika, przy czym nie muszą być one przez niego zawinione61. W szczególności obejmować będą takie przypadki, jak naruszanie obowiązku lojalności wobec spółki, czy też naruszanie umownych zasad funkcjonowania spółki. Postępowanie w przedmiocie pozbawienia wspólnika spółki prawa jej reprezentacji stanowi sprawę gospodarczą w rozumieniu art. 4582 § 1 pkt 3 KPC. Z powództwem mogą wystąpić zarówno jeden, jak i kilku wspólników62. W doktrynie wskazuje się, że pozostali wspólnicy mogą przystąpić do postępowania w charakterze interwenientów ubocznych63. Zauważyć jednak należy, że z istoty spornego stosunku prawnego, jakim jest w analizowanym przypadku umowa spółki wynika, iż wyrok pozbawiający wspólnika prawa reprezentacji dotyczy niepodzielnie zarówno wszystkich wspólników, jak i spółki posiadającej wszak swą odrębną w stosunku do nich podmiotowość. Orzeczenie o niemożności reprezentacji spółki determinuje bowiem relacje pomiędzy wszystkimi uczestnikami spółki, dlatego też ukształtowanie kręgu uczestników procesu powinno ten fakt uwzględniać, tak aby wyrok sądu był skuteczny względem ich wszystkich. Wydaje się zatem, że jeśli z powództwem występuje jeden lub kilku wspólników, to po stronie pozwanej powinni występować wszyscy pozostali wspólnicy64. W stosunku do wspólnika, którego prawo reprezentacji ma zostać wyłączone, żądanie pozwu powinno opiewać na wyłączenie prawa reprezentacji, natomiast w stosunku do pozostałych na znoszenie tego stanu rzeczy. W innym bowiem przypadku dochodziłoby do sytuacji, w której orzeczenie o pozbawieniu wspólnika prawa reprezentacji wywierałoby skutek jedynie w stosunku do tych wspólników, którzy wystąpili z powództwem. W konsekwencji zachodzi pomiędzy nimi współuczestnictwo jednolite konieczne, w rozumieniu art. 73 § 2 KPC65.

Jeśli zatem po którejkolwiek ze stron procesowych nie występują wszyscy wspólnicy, to sąd – na zasadzie art. 195 § 2 KPC – wezwie do udziału w sprawie lub zawiadomi ich o toczącym się procesie. Osoby zawiadomione mogą przystąpić do toczącego się postępowania w terminie 2 tygodni od doręczenia zawiadomienia.

Istotne trudności powstaną w sytuacji, w której zawiadomiony o postępowaniu w przedmiocie pozbawienia innego wspólnika prawa prowadzenia spraw spółki nie przystąpi do postępowania po stronie powodowej. Wydaje się, że brak uczestnictwa w postępowaniu po stronie powodowej wszystkich wspólników zamyka drogę – z przyczyn wskazanych powyżej – do wydania wyroku zasądzającego. Regulacja KPC nie pozwala jednak na jasne wskazanie rodzaju orzeczenia, które powinien wydać sąd w takim przypadku. Wydaje się bowiem, że nie zachodzi przesłanka odrzucenia pozwu zawarta w art. 199 § 1 pkt 3 KPC w postaci braku zdolności sądowej powoda. Ustawodawca nie przyznaje bowiem w KSH wspólnikom spółki żądającym pozbawienia innego wspólnika prawa prowadzenia spraw spółki. W konsekwencji stroną powodową są wszyscy pozostali wspólnicy, którzy wprawdzie powinni działać w sprawie łącznie, jednak – z formalno-procesowego punktu widzenia – każdy z nich ma swoją własną zdolność sądową i tym samym jest niezależnym uczestnikiem procesu. Oddalenie powództwa w takim przypadku także nasuwa wątpliwości wynikające z faktu, że orzeczenie takie musiałoby odnosić się już do merytorycznych aspektów sporu w sytuacji, w której istnieje kwestia procesowa wyprzedzająca merytoryczne badanie sprawy, jednak w doktrynie sformułowano pogląd, w myśl którego, jeśli wspólnicy nie przystąpią do postępowania w charakterze powodów, to powództwo zostanie oddalone66.

Na kwestię udziału w postępowaniu o pozbawienie wspólnika prawa reprezentacji samej spółki zwrócił uwagę M. Rodzynkiewicz. Podniósł, że aby spółka była – na zasadzie art. 365 § 1 KPC – związana wyrokiem, to powinna wziąć udział w postępowaniu jako powód lub interwenient uboczny po stronie powodowej67. Dopuszczalność wystąpienia z takim powództwem przez spółkę – z uwagi na jej podmiotowość prawną – przyjmuje także K. Kopaczyńska-Pieczniak. Autorka zaznacza jednak, że spór o pozbawienie prawa reprezentacji spółki lub prowadzenia spraw jest sporem pomiędzy wspólnikami, a nie wspólnikami a spółką68.

3. Skutki naruszenia zasad reprezentacji spółki

3.1. Skutki naruszenia zasad reprezentacji spółki wobec osób trzecich

30

Skutki naruszenia zasad reprezentacji spółki wywołują wątpliwości w doktrynie. Ich źródłem jest status prawny wspólników jako reprezentantów spółki. W konsekwencji wypracowano trzy zasadnicze poglądy w tym zakresie. Według pierwszego z nich, wspólnicy spółki są jej przedstawicielami ustawowymi69. W rezultacie, w sytuacji wadliwej reprezentacji spółki, polegającej na braku umocowania wspólnika do działania w jej imieniu, odpowiednio znajdą zastosowanie art. 103–104 KC70. Czynność prawna w postaci umowy zdziałana przez takiego wspólnika wymaga zatem potwierdzenia przez spółkę. Jeśli takie potwierdzenie nie nastąpi, to staje się czynnością nieważną. Jednostronna czynność prawna zdziałana przez nieumocowanego wspólnika jest natomiast – na zasadzie art. 104 KC – nieważna. Jednak jeżeli adresat oświadczenia woli składanego przez wspólnika nieumocowanego zgodził się na działanie bez umocowania, to czynność taka może być potwierdzona przez spółkę pod rygorem jej nieważności w przypadku braku potwierdzenia.

Drugi z wypracowanych poglądów zasadza się na podobieństwie pozycji prawnej wspólnika spółki do pozycji piastuna organu osoby prawnej71. W tym ujęciu wspólnika nie należy traktować jako przedstawiciela ustawowego spółki, ale jako przedstawiciela organizacyjnego. Zgłoszono także trzeci pogląd, w myśl którego wspólnik spółki jest jej przedstawicielem ustawowym, do którego należy stosować odpowiednio przepisy o osobach prawnych72. W obu prezentowanych wariantach określających charakter prawny wspólnika spółki istnieje możliwość odpowiedniego stosowania do wspólnika przepisów dotyczących członków organów osoby prawnej73. Oznacza to, że skutki wadliwej reprezentacji powinny być oceniane na gruncie art. 39 w zw. z art. 331 KC i będą tożsame ze skutkami określonymi w art. 103 oraz 104 KC74.

3.2. Skutki naruszenia zasad reprezentacji spółki między wspólnikami oraz między wspólnikami a spółką

31

Naruszenie przez wspólnika zasad reprezentacji określonych umową spółki może wywołać także konsekwencje na płaszczyźnie wewnętrznych relacji prawnych wspólników, mających swe źródło w umowie spółki. Może zatem w szczególności stanowić ważny powód, w rozumieniu art. 63 KSH, stanowiący przesłankę rozwiązania spółki przez sąd lub wyłączenia – w trybie art. 63 § 2 KSH – wspólnika dopuszczającego się naruszeń.

Odrębną kwestię stanowi natomiast odpowiedzialność wspólnika naruszającego umowne zasady reprezentacji spółki, powstająca na tle naruszenia zobowiązań zaciągniętych przez wspólników poprzez zawarcie umowy spółki. Jeśli bowiem zaistnieją przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej z tytułu niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania do przestrzegania ustalonych umownie reguł reprezentacji spółki, to powstaje pytanie o możliwość pociągnięcia wspólnika do takiej odpowiedzialności. Wymaga to przy tym rozstrzygnięcia, czy roszczenie odszkodowawcze przysługuje samej spółce, czy też jej wspólnikom. Odpowiedzi należy poszukiwać – jak się wydaje – w charakterze prawnym umowy spółki jawnej. Oprócz obligacyjnego charakteru zawiera ona w sobie także element o charakterze kreacyjno-organizacyjnym75. Rezultatem jej zawarcia jest bowiem utworzenie jednostki organizacyjnej wyposażonej w zdolność prawną. Ponadto uprawnieniom organizacyjnym wspólnika towarzyszy względem spółki obowiązek ich należytego wykonywania76. Odrębność prawna spółki od jej wspólników oraz istnienie obowiązku wspólnika należytej realizacji obowiązków powiązanych z przysługującymi mu uprawnieniami korporacyjnymi może prowadzić do wniosku, że podmiotem legitymowanym do dochodzenia odszkodowania w analizowanej sytuacji będzie spółka, której majątek – w wyniku dokonania przez wspólnika czynności prawnej w jej imieniu bez udziału innych wspólników powołanych do reprezentacji – doznał uszczerbku.

O dopuszczalności podnoszenia przez spółkę roszczeń odszkodowawczych wobec wspólnika zdaje się świadczyć regulacja art. 54 § 2 KSH. Wynika z niej bowiem zakaz potrącania przez wspólnika wierzytelności przysługującej mu wobec spółki z wierzytelnością spółki wobec niego z tytułu wyrządzenia szkody. Wskazać także należy, że uzasadnienia dla legitymacji czynnej spółki w postępowaniu przeciwko wspólnikowi naruszającemu zasady jej reprezentacji poszukiwać można także w regulacji art. 45 KSH77. Wynika z niego – co będzie przedmiotem uwag w dalszej części opracowania – że prawa i obowiązki wspólnika prowadzącego sprawy spółki ocenia się w stosunku między nim a spółką według przepisów o zleceniu.

Zauważyć jednak należy, że skoro umowa spółki jako umowa założycielska zawiera także element zobowiązań założycieli zaciąganych wobec wszystkich pozostałych założycieli78, to otwarta pozostaje kwestia roszczeń odszkodowawczych wywodzonych pomiędzy wspólnikami z tytułu naruszenia postanowień umowy79.

III. Prowadzenie spraw spółki

1. Uwagi ogólne

32

Materia prowadzenia spraw spółki uregulowana została w art. 37–57 KSH dotyczących stosunków wewnętrznych spółki. Jak wynika z art. 37 § 1 KSH, przepisy odnoszące się do stosunków wewnętrznych – a zatem w szczególności do prowadzenia spraw spółki – mają zastosowanie, jeżeli umowa spółki nie stanowi inaczej. Jednocześnie ustawodawca wyłączył – art. 37 § 2 KSH – możliwość ograniczenia lub wyłączenia regulacji art. 38 KSH, odnoszącego się do możliwości powierzenia prowadzenia spraw spółki osobom trzecim z wyłączeniem wspólników oraz wyłączenia dopuszczalności ograniczenia prawa wspólnika do osobistego zasięgania informacji o stanie majątku spółki i interesów spółki oraz umownego ograniczenia prawa do osobistego przeglądania ksiąg i dokumentów spółki.

2. Pojęcie prowadzenia spraw spółki

33

Pojęcie prowadzenia spraw spółki odnosi się do sfery wewnętrznej funkcjonowania spółki80. Dotyczy zatem tych jej aspektów, które nie wywierają bezpośredniego wpływu na sferę prawną osób trzecich. Innymi słowy są to akty podejmowane przez wspólników według zasad określonych w umowie spółki lub ustawie, rozstrzygające o sposobie postępowania samej spółki. Tytułem przykładu wskazać należy decyzję wspólników o nabyciu przez spółkę własności nieruchomości. Oświadczenie woli spółki – stanowiące przejaw jej reprezentacji – objęte umową sprzedaży powinno być poprzedzone decyzją wspólników o tym, czy takie nabycie powinno nastąpić. Decyzja ta stanowi przejaw prowadzenia spraw spółki.

Katalog czynności kwalifikowanych jako prowadzenie spraw spółki jest szeroki. Dotyczy bowiem wszystkich aspektów jej działalności takich jak czynności faktyczne, organizacyjno-kierownicze, czy też wreszcie prawne81. Prowadzeniem spraw spółki jest zatem np. decyzja o sposobie urządzenia biura, czy też zakładu produkcyjnego, organizacja procesu produkcji, ale także i uczestnictwo w podejmowaniu uchwał dotyczących sposobu rozstrzygnięcia konkretnej sprawy spółki, np. podjęcia decyzji w przedmiocie nabycia nieruchomości.

3. Zasady prowadzenia spraw spółki

3.1. Model ustawowy prowadzenia spraw spółki

34

Jeśli wspólnicy nie postanowią w umowie spółki inaczej, to zasady prowadzenia spraw spółki określają przepisy KSH. Zgodnie zatem z art. 39 § 1 KSH, każdy wspólnik ma prawo i jednocześnie obowiązek prowadzenia spraw spółki. Zakres tego prawa, jak i obowiązku determinowany jest charakterem konkretnej sprawy.

Ustawa rozróżnia bowiem sprawy z zakresu zwykłych czynności spółki od spraw przekraczających zakres zwykłych czynności. Ponadto art. 44 KSH ustanawia kategorię czynności nagłych. Z istoty rzeczy ustalenie rodzaju konkretnej sprawy możliwe jest jedynie w konkretnych okolicznościach. Ocena ta dokonywana jest z uwzględnieniem m.in. takich elementów jak przedmiot działalności spółki, wartość jej majątku, rodzaj czynności i jej skutków dla spółki czy też utrwalonej przez wspólników praktyki postępowania82. Dość wskazać, że dla spółki trudniącej się komercyjnym obrotem nieruchomości, nabycie kolejnej z nich będzie czynnością z zakresu zwykłych czynności spółki, podczas gdy dla spółki o innym przedmiocie działalności czynność taka wykraczać będzie poza zakres zwykłych czynności. Jedynie w przypadku czynności nagłej ustawodawca wskazuje w art. 44 KSH, że czynność może być kwalifikowana jako nagła, jeśli zaniechanie jej dokonania mogłoby wyrządzić spółce poważną szkodę. Tytułem przykładu wskazać należy sytuację, w której brak podjęcia postępowania sądowego przez spółkę skutkowałby przedawnieniem przysługującej jej wierzytelności. W takim przypadku wspólnik może samodzielnie zdecydować o wniesieniu powództwa w celu przerwania biegu terminu przedawnienia. Oczywiście skuteczność takiego działania uzależniona będzie od określenia sposobu reprezentacji spółki. Jeśli wspólnik będzie uprawniony do jednoosobowej reprezentacji, to wniesienie pozwu będzie skuteczne. Jeśli natomiast w umowie spółki wspólnicy ustanowili reprezentację łączną, to wówczas zmuszony będzie do współdziałania – na płaszczyźnie reprezentacji spółki – z innym lub innymi wspólnikami. Okoliczność ta zostanie oceniona przez sąd w trybie art. 199 KPC.

Jeśli zatem czynność nie przekracza zakresu zwykłych czynności może być prowadzona przez każdego wspólnika. Co istotne, nie ma on obowiązku uzyskania – wyrażonej w formie uchwały – zgody pozostałych wspólników na jej dokonanie. Jeśli jednak przed jej załatwieniem choćby jeden z pozostałych wspólników sprzeciwił się jej przeprowadzeniu, należy uzyskać – co wynika z art. 39 § 3 KSH – zgodę pozostałych wspólników posiadających prawo prowadzenia spraw spółki. Zgoda ta powinna być wyrażona w formie uchwały, przy czym – na zasadzie art. 42 KSH – podjęcie uchwały powinno nastąpić jednomyślnie.

Jeśli podejmowana w ramach prowadzenia spraw spółki czynność przekracza zakres zwykłych czynności spółki, to wymaga – zgodnie z art. 43 KSH – zgody wszystkich wspólników spółki. Swoją zgodę muszą wyrazić zatem także wspólnicy, którzy mocą umowy spółki zostali wyłączeni od prowadzenia jej spraw.

Czynność nagła może być wykonana przez wspólnika mającego prawo prowadzenia spraw spółki. Jej materia obejmuje zarówno sprawy nieprzekraczające zakresu zwykłych czynności, jak i też sprawy zakres ten przekraczające83. Artykuł 44 KSH zwalania takiego wspólnika od konieczności uzyskiwania uchwały wspólników w tym zakresie.

3.2. Model umowny prowadzenia spraw spółki

35

Ustawa przyznaje wspólnikom szeroki zakres swobody w umownym kształtowaniu zasad prowadzenia spraw spółki. Jedyne jego ograniczenie polega na zakazie powierzenia prowadzenia spraw spółki osobom trzecim z wyłączeniem wspólników. Oznacza to, że przynajmniej jeden wspólnik musi mieć prawo prowadzenia spraw spółki. W konsekwencji wspólnicy zyskują możliwość wielowariantowego kształtowania swoich wzajemnych relacji na gruncie prowadzenia wewnętrznych spraw powstających na tle funkcjonowania spółki.

Umowa spółki może zatem w szczególności wyłączać niektórych wspólników od prowadzenia spraw spółki. Zwrócić jednak należy uwagę, że w takim przypadku – w braku odmiennego postanowienia umownego – zastosowanie znajdzie art. 43 KSH, w myśl którego wspólnik wyłączony od prowadzenia spraw spółki nadal będzie posiadał prawo współdecydowania o sposobie prowadzenia spraw przekraczających zakres zwykłych czynności. Podjęcie takiej czynności wymaga bowiem jednomyślnej uchwały wszystkich wspólników, także tych, których prawo prowadzenia spraw spółki zostało umownie wyłączone. Oczywiście umowa spółki może stanowić inaczej, wskazując, że wspólnicy wyłączeni od prowadzenia spraw spółki nie są uprawnieni do podejmowania decyzji w sprawach przekraczających zakres zwykłych czynności, a kompetencja ta – oraz obowiązek – pozostaje w wyłącznej gestii wspólników prowadzących sprawy spółki.

Źródłem wyłączenia wspólnika lub wspólników od prowadzenia spraw spółki może być także – obok umowy spółki – uchwała wspólników. Wymaga to jednak uprzedniego zawarcia w umowie spółki – w trybie art. 9 KSH – zastrzeżenia, że zmiana umowy spółki nie wymaga zgody wszystkich wspólników, a zatem może być dokonana w drodze uchwały84.

Wyłączenie – umowne lub w drodze późniejszej uchwały w przedmiocie zmiany umowy – wspólnika lub wspólników od prowadzenia spraw spółki rodzi konieczność uregulowania zasad prowadzenia spraw spółki przez wspólników nie pozbawionych prawa prowadzenia takich spraw. Pierwszeństwo w ich określeniu mają sami wspólnicy, którzy mogą zawrzeć ustalone przez nich zasady. Jeśli jednak tego nie uczynią, zastosowanie znajdzie reguła określona w art. 40 § 2 KSH. Zgodnie z jej brzmieniem prowadzenie spraw spółki przez kilku wspólników, którym powierzono prowadzenie spraw spółki, odbywa się zgodnie z przepisami ustawy dotyczącymi prowadzenia spraw przez wszystkich wspólników, przy czym uchwałę wszystkich wspólników zastępuje wówczas uchwała tych wspólników, którym powierzono prowadzenie spraw spółki. Wydaje się, że wykładnia omawianej regulacji prowadzi do wniosku, że w przypadku czynności nieprzekraczających zakresu zwykłych czynności spółki sprzeciw choćby jednego ze wspólników uprawnionych do prowadzenia spraw spółki rodzi konieczność podjęcia jednomyślnej uchwały przez wszystkich pozostałych wspólników, którym przysługuje prawo prowadzenia spraw spółki. Jeśli czynność przekracza natomiast zakres zwykłych czynności, to jej podjęcie wymaga nadal podjęcia uchwały przez wszystkich wspólników, a zatem także tych, których prawo prowadzenia spraw spółki zostało ograniczone85. Podkreślić jednak ponownie należy, że umowa spółki albo uchwała określająca zasady prowadzenia spraw spółki może stanowić, że wspólnicy wyłączeni od prowadzenia spraw spółki nie są uprawnieni do podejmowania decyzji także w sprawach przekraczających zakres zwykłych czynności spółki. W takim przypadku nastąpi modyfikacja zasady wypowiedzianej w art. 40 § 2 KSH, albowiem wymóg uzyskania zgody na czynność przekraczającą zakres zwykłych czynności spółki od wspólników wyłączonych od prowadzenia spraw spółki, został wyłączony w umowie albo uchwale wspólników. Wyłączenie to czyni wymóg uzyskania zgody wspólników wyłączonych od prowadzenia spraw spółki, wskazany w art. 40 § 2 KSH, bezprzedmiotowym.

Kształtując zasady prowadzenia spraw spółki wspólnicy mogą także np. wyłączyć obowiązek uzyskiwania jednomyślnej zgody wszystkich wspólników – niezależnie od tego, czy w wariancie, w którym wszyscy prowadzą sprawy spółki, czy też jedynie niektórzy z nich – na czynności z zakresu zwykłych czynności spółki. W takiej sytuacji prawo prowadzenia spraw może być przyznane jednemu lub kilku wspólnikom, którzy nie muszą uzgadniać swoich decyzji z zakresu prowadzenia spraw spółki z pozostałymi wspólnikami, niezależnie od charakteru tych spraw.

Ustawa zawiera także – w art. 41 KSH – szczególne zasady prowadzenia spraw spółki w postaci ustanowienia prokury. Ustanowienie prokury wymaga zatem zgody wszystkich wspólników mających prawo prowadzenia spraw spółki. Podkreślić przy tym należy, że ustanowienie prokury to czynność z zakresu prowadzenia spraw spółki, a zatem decyzja podjęta przez wspólników w przedmiocie udzielenia prokury. Uchwała wspólników w przedmiocie ustanowienia prokury nie skutkuje zatem jeszcze złożeniem oświadczenia woli o jej udzieleniu, czyli czynności przynależnej do sfery reprezentacji spółki. Uchwała taka stanowi jedynie podstawę dla złożenia przez spółkę – reprezentowaną przez wspólników zgodnie z regułami bądź ustawowymi, bądź umownymi – oświadczenia woli prokurentowi o ustanowieniu prokury. Na zasadzie art. 41 § 2 KSH odwołać prokurę może każdy wspólnik mający prawo prowadzenia spraw spółki. Charakter prawny oświadczenia o odwołaniu prokury budzi w doktrynie wątpliwości. Według pierwszego poglądu, czynność taka stanowi sferę prowadzenia spraw spółki, co w konsekwencji oznacza, że odwołanie prokury wymaga złożenia kolejnego oświadczenia przez wspólnika posiadającego prawo reprezentacji spółki86. Drugi pogląd traktuje oświadczenie o odwołaniu prokury jako akt reprezentacji spółki. W tym ujęciu wspólnik pozbawiony prawa reprezentacji spółki może skutecznie odwołać prokurę87.

4. Pozbawienie prawa prowadzenia spraw spółki w drodze orzeczenia sądowego

4.1. Roszczenie o pozbawienie wspólnika prawa prowadzenia spraw spółki

36

Sprawne funkcjonowanie spółki wymaga zgodnej współpracy wspólników. Współpraca ta jest szczególnie istotna na płaszczyźnie prowadzenia spraw spółki. To właśnie w ramach prowadzenia spraw wspólnicy wypracowują kompromisy dotyczące bieżącej działalności spółki niezależnie od tego, czy dotyczą one czynności faktycznych, czy też czynności prawnych podejmowanych w imieniu spółki. Jakiekolwiek zaburzenia tej współpracy, przybierające postać naruszeń ustalonych przez strony zasad prowadzenia spraw spółki, mogą wywoływać istotne zagrożenie zarówno dla sfery prawnej i majątkowej samej spółki, jak i jej wspólników. Tytułem przykładu wskazać należy sytuację, w której wspólnik posiadający prawo jednoosobowej reprezentacji spółki – naruszając zasady prowadzenia jej spraw, w myśl których czynność przekraczająca zakres zwykłych czynności spółki wymaga jednomyślnej uchwały wszystkich wspólników – dokonuje czynności bez uprzedniego uzyskania zgody pozostałych wspólników. W rezultacie spółka zaciąga zobowiązanie nieakceptowane przez wszystkich wspólników, a wspólnicy ponoszą ryzyko poniesienia za nie odpowiedzialności całym majątkiem osobistym.

Dlatego też ustawa przewiduje mechanizm rozwiązywania sporów pomiędzy wspólnikami powstałych na tle prowadzenia spraw spółki. Zgodnie bowiem z art. 47 KSH, wspólnicy mogą żądać przed sądem pozbawienia wspólnika prawa prowadzenia spraw spółki. Przesłanką takiego żądania są ważne powody, które należy identyfikować jako leżące po stronie wspólnika niekoniecznie zawinione okoliczności, które zakłócają prawidłowe prowadzenie spraw. W doktrynie wskazuje się na takie przypadki, jak nieumiejętne zarządzania spółką, długotrwała choroba utrudniająca lub uniemożliwiająca wspólnikowi zajmowanie się sprawami spółki88. Oczywiście ważnym powodem uzasadniającym pozbawienie wspólnika prawa prowadzenia spraw spółki może być intencjonalne naruszanie przez niego ustalonych przez wspólników zasad zarządzania spółką.

Stroną powodową w sporze o pozbawienie wspólnika prawa prowadzenia spraw spółki są – podobnie jak w sporze o pozbawienie wspólnika prawa reprezentacji spółki – wszyscy pozostali wspólnicy, którzy mogą działać w imieniu własnym lub spółki89. Z istoty umowy spółki jako stosunku prawnego będącego źródłem sporu wynika, że wyrok dotyczy niepodzielnie wszystkich wspólników. Wyłączenie prawa danego wspólnika do prowadzenia spraw nie może bowiem wywierać skutku jedynie względem niektórych wspólników. Dotyczyć musi wszystkich uczestników spółki i w tym sensie stanowi ukształtowanie stosunków wewnątrzspółkowych. Stąd też uprawniony jest wniosek na gruncie prawa procesowego, że pomiędzy wspólnikami spółki zachodzi współuczestnictwo jednolite, konieczne w rozumieniu art. 73 § 2 KPC. Jeśli zatem w toku postępowania okaże się, że nie uczestniczą w nim wszyscy wspólnicy, to sąd orzekający – na zasadzie art. 195 KPC – zawiadomi wspólników, których udział w postępowaniu po stronie powodowej jest konieczny – o toczącym się postępowaniu. Jeśli nie przystąpią do sprawy w charakterze powodów w terminie 2 tygodni od dnia doręczenia zawiadomienia, to powództwo zostanie oddalone.

Zauważyć jednak należy, że w doktrynie zgłoszono pogląd, w myśl którego z powództwem o pozbawienie wspólnika prawa prowadzenia spraw spółki mogą wystąpić tylko niektórzy spośród wspólników. W takim przypadku wspólnik niewystępujący po stronie powodowej powinien zostać także pozwanym obok wspólnika, w stosunku do którego wywiedziono żądanie wyłączenia od prowadzenia spraw spółki90. Jeśli tak się nie stanie, to sąd orzekający – w trybie art. 195 § 2 KPC – wezwie wspólnika niezapozwanego do wzięcia udziału w sprawie w charakterze pozwanego. Żądanie powinno opiewać na wyrażenie zgody na pozbawienie wspólnika prawa prowadzenia spraw spółki.

Wreszcie wskazać należy, że na gruncie postępowania o odebranie wspólnikowi prawa prowadzenia spraw spółki, aktualna staje się kwestia uczestnictwa w nim samej spółki. Wydaje się, że aktualny pozostaje w tym zakresie – wypowiedziany na gruncie sporu o pozbawienie wspólnika prawa reprezentacji spółki – pogląd M. Rodzynkiewicza, który wskazując na regulację art. 365 § 1 KPC, postuluje konieczność udziału spółki w takim postępowaniu.

Sprawa o pozbawienie wspólnika prawa prowadzenia spraw spółki jest – na zasadzie art. 4582 § 1 pkt 3 KPC – sprawą gospodarczą.

4.2. Roszczenie o zwolnienie wspólnika z obowiązku prowadzenia spraw spółki

37

Prowadzenie spraw spółki jest – jeśli umowa spółki nie stanowi inaczej – nie tylko prawem wspólnika, ale także i jego obowiązkiem. W konsekwencji sposób, w jaki wspólnik wywiązuje się z zobowiązania do prowadzenia spraw, podlega ocenie z punktu widzenia należytego wykonania przez niego zobowiązania do dążenia do osiągnięcia wspólnego celu zaciągniętego poprzez umowę spółki.

Dlatego też ustawodawca przewidział w art. 47 KSH instrument prawny umożliwiający uzyskanie przez wspólnika zwolnienia z obowiązku prowadzenia spraw spółki. Motywy takiego żądania wspólnika mogą być różnorakie. Tytułem przykładu wskazać należy na niemożność wspólnika należytego wykonywania obowiązku prowadzenia spraw spółki, przy czym przyczyny tej niemożności podlegają – jak się wydaje – ocenie sądu, który rozstrzyga czy uzasadniają one wyłączenie wspólnika od obowiązku prowadzenia spraw spółki.

Kwestie procesowe dotyczące powództwa o zwolnienie od obowiązku prowadzenia spraw spółki kształtują się tak jak w przypadku powództwa o pozbawienie wspólnika prawa prowadzenia spraw spółki. Stroną powodową jest zawsze wspólnik żądający zwolnienia, a po stronie pozwanej występują wszyscy pozostali wspólnicy91.

5. Skutki naruszenia zasad prowadzenia spraw spółki

38

Naruszenie zasad prowadzenia spraw spółki wywołuje konsekwencje zbliżone do tych powstających w przypadku naruszenia zasad jej reprezentacji. W szczególności zatem postępowanie wspólnika nie przestrzegającego ustaleń umownych lub regulacji ustawowych odnoszących się do sposobu prowadzenia spraw spółki może być kwalifikowane jako ważny powód bądź dla rozwiązania spółki, bądź też wyłączenia wspólnika, który dopuszcza się takich naruszeń.

Ponadto uzasadniać może dochodzenie roszczeń odszkodowawczych z tytułu niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązań zaciągniętych umową spółki92. Status prawny wspólnika prowadzącego jej sprawy względem spółki wyznacza przede wszystkim charakter prawny umowy jako umowy kreacyjno-organizacyjnej, znajdując swój wyraz w regulacji art. 45 KSH. Zawiera on odesłanie do przepisów KC stanowiąc, że prawa i obowiązki prowadzącego sprawy spółki ocenia się w stosunku między nim a spółką według przepisów o zleceniu. Zauważyć przy tym należy, że na gruncie analizowanej regulacji ustawodawca pod pojęciem prowadzenia spraw spółki zdaje się rozumieć zarówno jej reprezentację, jak i prowadzenie jej spraw. Jak bowiem wynika ze zdania drugiego, odnosi się do sytuacji działania w imieniu spółki – a zatem do sfery jej reprezentacji – a także do prowadzenia jej spraw w ujęciu wewnętrznym.

Zasadniczo zatem wszelkie kwestie powstające na linii wspólnik – spółka, a dotyczące sfery jej reprezentacji oraz prowadzenia spraw, powinny być oceniane według art. 734 i n. KC, przy czym stosowanie tej regulacji powinno następować w sposób odpowiedni93. W szczególności zatem dotyczy ona takich kwestii, jak osobiste wykonywanie obowiązków wspólnika, informowanie spółki o przebiegu spraw, czy też prawo do zwrotu kosztów wynikających z prowadzenia spraw spółki, rozumianego szerzej jako czynności z zakresu zarówno zewnętrznych, jak i wewnętrznych stosunków spółki. Należyta realizacja tych obowiązków zdaje się być obwarowana odpowiedzialnością odszkodowawczą94.

Jednocześnie ponownie wskazać należy, że naruszenie przez wspólnika zasad prowadzenia spraw spółki wydaje się stanowić jednocześnie naruszenie umowy spółki w jej elemencie wzajemnych zobowiązań założycieli zaciąganych wobec siebie. Niewykonanie lub nienależyte wykonanie umowy stanowi jedną z przesłanek odpowiedzialności odszkodowawczej, o której mowa w art. 471 KC95. Jeśli zatem pociąga za sobą powstanie szkody pozostającej w adekwatnym związku przyczynowym z działaniem lub zaniechaniem, stanowiącym przejaw niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania z umowy spółki, to może skutkować powstaniem obowiązku naprawienia szkody.

Zauważyć przy tym należy, że w wielu przypadkach wadliwego prowadzenia spraw spółki przez wspólnika wykazanie takiej szkody oraz powiązanie jej z jego postępowaniem może nastręczać poważne trudności. Dotyczą one w szczególny sposób sytuacji, w których naruszenie polega na podejmowaniu – wiążących się z dokonywaniem w imieniu spółki czynności prawnych – działań gospodarczych. Złożoność procesów gospodarczych oraz niepewny z natury rzeczy rezultat podejmowanych przedsięwzięć z tego zakresu utrudnia w wielu przypadkach możliwość ustalenia związku przyczynowego pomiędzy naruszeniem zasad prowadzenia spraw spółki a szkodą, którą spółka poniosła w wyniku podjęcia nietrafionej decyzji gospodarczej.

Z uwagi na powyższe, rozważenia wymaga ustanowienie w umowie spółki sankcji za naruszenie zasad prowadzenia spraw spółki w postaci kary umownej. Instrument ten niewątpliwie bowiem ułatwi dochodzenie roszczeń odszkodowawczych albowiem przesłanką jego wdrożenia będzie już tylko samo niewykonanie lub nienależyte wykonanie postanowień umowy spółki.

6. Wynagrodzenie wspólnika za prowadzenie spraw spółki

39

Zgodnie z art. 46 KSH wspólnikowi prowadzącemu sprawy spółki nie przysługuje z tego tytułu wynagrodzenie. Z uwagi jednak na dyspozytywny charakter przywołanej normy wspólnicy mogą w umowie spółki postanowić inaczej. W takim przypadku podstawą wynagrodzenia będzie stosunek spółki samoistnie regulujący zakres praw i obowiązków wspólnika prowadzącego sprawy spółki96.

Odrębną kwestią pozostaje możliwość pobierania przez wspólnika wynagrodzenia z tytułu prowadzenia spraw spółki, na innej niż stosunek spółki podstawie prawnej. W szczególności może być to umowa o pracę zawierana przez spółkę ze wspólnikiem lub inny stosunek cywilnoprawny zobowiązujący wspólnika do prowadzenia spraw spółki za wynagrodzeniem. Według A. Kidyby zawarcie takich umów jest sprzeczne z prawem97. W tym ujęciu, nawet jeśli umowa spółki wyłącza zastosowanie art. 46 KSH, to jedyną podstawą prawną pobierania przez wspólnika wynagrodzenia z tytułu prowadzenia spraw spółki może być umowa spółki.

Zauważyć przy tym należy, że dopuszczalne jest zawieranie przez spółkę ze wspólnikiem umowy o pracę lub innej umowy o świadczenie usług, jeżeli przedmiotem tych umów jest świadczenie na rzecz spółki czynności niezwiązanych z prowadzeniem spraw spółki98.

IV. Odpowiedzialność za zobowiązania spółki

1. Uwagi ogólne

40

Spółka – na zasadzie art. 8 § 1 KSH – posiada zdolność prawną. Występuje zatem w obrocie prawnym jako podmiot niezależny od swoich wspólników. Ustawodawca wskazuje, że spółka może we własnym imieniu nabywać prawa, w tym własność nieruchomości i inne prawa rzeczowe oraz zaciągać zobowiązania. Ponadto posiada zdolność sądową. W konsekwencji stroną czynności prawnych zdziałanych przez spółkę reprezentowaną przez jej wspólnika lub wspólników jest sama spółka.

Konsekwencją takiego ukształtowania podmiotowości spółki jest jej odpowiedzialność za zaciągane zobowiązania. Skoro bowiem spółka jest stroną czynności prawnych zawieranych w związku z jej działalnością, to musi ona ponosić odpowiedzialność z tytułu zaciąganych zobowiązań.

Jednocześnie – z uwagi na brak osobowości prawnej spółki – istnieje związek pomiędzy spółką a jej wspólnikami. Związek ten wyraża się m.in. w tym, że wspólnicy ponoszą – na zasadach określonych w KSH – odpowiedzialność za zobowiązania spółki.

Ogólna regulacja zasad odpowiedzialności za zobowiązania jednostki organizacyjnej niebędącej osobą prawną znajduje się w KC. Stosownie do treści art. 331 § 2 KC, jeżeli przepis odrębny nie stanowi inaczej, za zobowiązania jednostki organizacyjnej niebędącej osobą prawną odpowiedzialność ponoszą jej członkowie. Odpowiedzialność ta powstaje z chwilą, gdy jednostka organizacyjna stała się niewypłacalna.

Regulacja KSH dotycząca odpowiedzialności wspólników za zobowiązania spółki – zawarta zasadniczo w art. 22 § 2 oraz art. 31 § 1 KSH – odbiega od zasady wskazanej w KC. Zgodnie bowiem z art. 22 § 2 KSH, każdy wspólnik odpowiada za zobowiązania spółki bez ograniczenia całym swoim majątkiem solidarnie z pozostałymi wspólnikami oraz ze spółką, przy czym odpowiedzialność ta ma charakter subsydiarny99. Oznacza to, że – zgodnie z odesłaniem zawartym w art. 22 § 2 KSH – do regulacji art. 31 § 1 KSH wierzyciel spółki może prowadzić egzekucję z majątku wspólnika w przypadku, gdy egzekucja z majątku spółki okaże się bezskuteczna. W doktrynie podkreśla się, że pojęcia niewypłacalności, o którym mowa w art. 331 § 2 KC oraz bezskuteczności egzekucji z art. 31 § 1 KSH nie są tożsame. Dlatego też regulacja KSH dotycząca subsydiarnego charakteru odpowiedzialności wspólników za zobowiązania spółki jest szczególną w stosunku do regulacji KC dotyczącej zasad odpowiedzialności członków jednostek organizacyjnych niebędących osobami prawnymi100.

Umowne wyłączenie zasady subsydiarnej odpowiedzialności wspólnika za zobowiązania spółki nie wywiera – zgodnie z art. 34 KSH – skutku wobec osób trzecich.

Ponadto ustawa przewiduje inne przypadki odpowiedzialności wspólnika za zobowiązania spółki, które będą przedmiotem dalszych uwag.

2. Podmioty odpowiedzialne za zobowiązania spółki

2.1. Spółka

41

Odpowiedzialność spółki za jej zobowiązania wynika z faktu posiadania przez nią zdolności prawnej. Zakres tej odpowiedzialności obejmuje cały majątek spółki. Oznacza to, że wierzyciel spółki może skierować swoje żądanie zaspokojenia wierzytelności do wszystkich składników majątkowych stanowiących jej własność.

2.2. Wspólnicy

42

Każdy wspólnik także ponosi – na zasadzie art. 22 § 2 KSH – odpowiedzialność za zobowiązania spółki bez ograniczenia całym swoim majątkiem101. Jest to odpowiedzialność solidarna z pozostałymi wspólnikami oraz ze spółką102. Solidarność dłużników regulowana jest art. 366 KC i oznacza, że wierzyciel może żądać całości lub części świadczenia od wszystkich dłużników łącznie, od kilku z nich lub od każdego z osobna. Zaspokojenie wierzyciela przez któregokolwiek z dłużników zwalnia pozostałych.

Wreszcie odpowiedzialność wspólników ma charakter subsydiarny. Trwa od chwili powstania zobowiązania spółki, jednak możliwość dochodzenia wierzytelności z majątku wspólników determinowana jest brakiem możliwości zaspokojenia się wierzyciela z majątku spółki103.

2.3. Dochodzenie realizacji zobowiązania spółki

43

Subsydiarny charakter odpowiedzialności wspólników za zobowiązania spółki determinuje kolejność podejmowanych przez wierzyciela czynności zmierzających do uzyskania zaspokojenia przysługującego mu roszczenia. Aby móc sięgnąć do majątku wspólników wierzyciel musi bowiem wykazać, że – stosownie do regulacji art. 32 § 1 KSH – egzekucja z majątku spółki okazała się bezskuteczna.

Wierzyciel spółki zamierzający dochodzić przysługującego mu roszczenia może skorzystać z jednego spośród dwóch modeli postępowania.

Według pierwszego z nich może skierować powództwo wyłącznie przeciwko spółce. Uzyskanie tytułu wykonawczego pozwoli mu na wszczęcie i przeprowadzenie postępowania egzekucyjnego wobec spółki. Jeśli postępowanie to nie doprowadzi do zaspokojenia świadczenia z uwagi na brak majątku spółki, to będzie uprawniony do skierowania egzekucji do majątku osobistego wspólników. Aby jednak było to możliwe, konieczne będzie uzyskanie tytułu wykonawczego w stosunku do wspólników.

Możliwość taką przewiduje art. 7781 KPC, zgodnie z którym sąd nadaje klauzulę wykonalności tytułowi egzekucyjnemu wydanemu przeciwko spółce w stosunku do wspólników ponoszących odpowiedzialność za zobowiązania spółki całym swoim majątkiem bez ograniczeń104. Przesłanką nadania klauzuli wykonalności przeciwko wspólnikom jest wykazanie przez wierzyciela, że albo egzekucja z majątku spółki okazała się bezskuteczna albo, że z okoliczności sprawy wynika oczywistość tego, że egzekucja będzie bezskuteczna. W celu wykazania tych przesłanek wierzyciel może skorzystać ze wszystkich środków dowodowych. W szczególności zatem nie musi przedkładać – wydanego w trybie art. 824 § 1 pkt 3 KPC – postanowienia o umorzeniu egzekucji z uwagi na jej bezskuteczność. Równorzędnym dowodem będzie np. wykaz majątku spółki złożony w innych postępowaniach egzekucyjnych, z którego wynika brak możliwości zaspokojenia wierzycieli105.

Podkreślić należy, że możliwość rozszerzenia klauzuli wykonalności tytułu egzekucyjnego wydanego przeciwko spółce na jej wspólników ograniczona jest tylko do tych osób, które posiadały status wspólnika spółki w chwili wszczęcia postępowania w sprawie, w której został wydany tytuł egzekucyjny przeciwko spółce106.

W drugim modelu postępowania ukierunkowanego na zaspokojenie zobowiązania spółki, wierzyciel może wytoczyć powództwo przeciwko wspólnikowi lub wspólnikom jeszcze przed tym, zanim egzekucja z majątku spółki okaże się bezskuteczna. Zezwala na to art. 31 § 2 KSH, a motywem takiego rozwiązania jest wyłączenie możliwości pozbycia się przez wspólników majątku w czasie trwania procesu oraz postępowania egzekucyjnego przeciwko spółce107. Kierując powództwo przeciwko wspólnikowi wierzyciel zyskuje bowiem możliwość wszczęcia w stosunku do pozwanego wspólnika postępowania zabezpieczającego regulowanego art. 730 i n. KPC.

Wierzyciel chcący skorzystać z analizowanej drogi dochodzenia roszczenia staje zatem przed decyzją dotyczącą ukształtowania zakresu podmiotowego strony pozwanej. Z uwagi na solidarną odpowiedzialność wspólników między sobą oraz ze spółką, może on pozwać zarówno samą spółkę, jak i spółkę wraz ze wszystkimi lub niektórymi wspólnikami. Wydaje się, że decyzja wierzyciela w tym zakresie determinowana jest względami racjonalności procesowej. W szczególności bowiem pozwanie w odrębnych procesach spółki oraz jej wspólników skutkuje wydłużeniem procesu dochodzenia wierzytelności oraz multiplikacją jego kosztów. Optymalnym z tego punktu widzenia rozwiązaniem jest zatem skierowanie powództwa łącznie w stosunku do spółki oraz jej wspólników108.

Uzyskanie przez wierzyciela tytułu egzekucyjnego opiewającego na spółkę oraz jej wspólników nastręcza trudności na etapie postępowania dotyczącego nadania wyrokowi klauzuli wykonalności. Odpowiedzialność wspólników jest bowiem subsydiarna, co wymaga ustalenia stanu bezskutecznej egzekucji z majątku spółki, warunkującej możliwość skierowania egzekucji do majątku wspólnika.

W doktrynie wskazuje się, że sąd orzekający w przedmiocie nadania klauzuli wykonalności nie jest uprawniony do badania zaistnienia przesłanki bezskuteczności egzekucji, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej109. W konsekwencji wspólnicy spółki powinni w toku postępowania rozpoznawczego wnioskować o zastrzeżenie w tytule egzekucyjnym, że możliwość egzekucji z ich majątku zasądzonego świadczenia możliwa jest jedynie po wykazaniu bezskuteczności egzekucji przeciwko spółce110. W takim przypadku sąd – na zasadzie art. 786 § 1 KPC – uprawniony będzie do zbadania w toku postępowania o nadanie klauzuli wykonalności tytułowi egzekucyjnemu wydanemu przeciwko wspólnikowi, czy zaistniała przesłanka bezskutecznej egzekucji z majątku spółki. Zwrócić jednak należy uwagę, że ciężar wykazania tej okoliczności spoczywa na wierzycielu, a krąg dowodów ograniczony jest do dokumentu urzędowego lub prywatnego z podpisem urzędowo poświadczonym. Wydaje się, że konieczność przedłożenia tych dokumentów skutkuje koniecznością wszczęcia i przeprowadzenia postępowania egzekucyjnego z majątku spółki. Dopiero bowiem postanowienie o umorzeniu egzekucji spełnia wymogi dowodowe wykazania bezskuteczności egzekucji z majątku spółki. Rozwiązanie takie prowadzi zatem do sytuacji, w której nawet w przypadkach, w których oczywiste jest, że spółka nie posiada majątku, wierzyciel zmuszony jest do podejmowania postępowania egzekucyjnego.

Dlatego rozważenia wymaga możliwość odpowiedniego stosowania art. 7781 KPC w toku orzekania w przedmiocie nadania klauzuli wykonalności tytułowi egzekucyjnemu opiewającego łącznie na spółkę i wspólników, przeciwko wspólnikom. Tym samym sąd orzekający byłby uprawniony do zbadania – z wykorzystaniem wszystkich dostępnych środków dowodowych – zaistnienia przesłanki bezskuteczności egzekucji wobec spółki albo też istnienia stanu oczywistej bezskuteczności takiej egzekucji w przyszłości.

W świetle regulacji dotyczącej zasad odpowiedzialności solidarnej istnieje także wariant, w którym wierzyciel kieruje powództwo jedynie w stosunku do wspólnika lub wspólników. Przeciwko takiej możliwości zdaje się przemawiać subsydiarny charakter odpowiedzialności wspólników, uzasadniający pogląd o konieczności pozwania także spółki111. Co do zasady bowiem, wykazanie bezskuteczności egzekucji wobec spółki wymaga uzyskania względem niej tytułu wykonawczego. W doktrynie zgłoszono jednak pogląd odmienny, w myśl którego, jeżeli majątek spółki nie jest wystarczający do zaspokojenia wierzyciela, to może on zrezygnować z dochodzenia roszczeń przeciwko spółce i skierować je wyłącznie do wspólników112. W takim przypadku wykazanie braku majątku spółki prowadzącego do odpowiedzialności wspólników może nastąpić już w toku postępowania rozpoznawczego. Wierzyciel nie ma zatem obowiązku ani pozywania spółki, ani też wszczynania wobec niej postępowania egzekucyjnego zawsze wtedy, kiedy z okoliczności konkretnego przypadku wynika, że nie posiada ona majątku koniecznego dla jego zaspokojenia. Dzieje się tak np. w sytuacji, w której wobec spółki toczyły się lub toczą się nadal inne postępowania egzekucyjne, w ramach których ustalono, że nie posiada ona wystarczającego majątku na pokrycie konkretnego zobowiązania, czy też taki stan rzeczy wynika z dokumentów finansowych spółki113. Dowodzenie braku majątku spółki możliwe jest z wykorzystaniem wszelkich środków. Ustalenie przez sąd procesowy stanu braku majątku spółki może prowadzić do zasądzenia od wspólników świadczenia bez uzależnienia w treści tytułu egzekucyjnego możliwości jego dochodzenia od wykazania przez wierzyciela stanu bezskutecznej egzekucji z majątku spółki.

Wspólnik pozwany z tytułu odpowiedzialności za zobowiązanie spółki może bronić się – na zasadzie art. 35 § 1 KSH – zarzutami przysługującymi spółce wobec wierzyciela. W szczególności zatem wspólnik może podnieść zarzut przedawnienia roszczenia, czy też zgłosić zarzut potrącenia przysługującej spółce wierzytelności z wierzytelnością dochodzoną przeciwko niemu przez wierzyciela spółki. Jeżeli zarzut wymaga złożenia oświadczenia woli przez spółkę w celu uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli, potrącenia lub w innych przypadkach, wspólnikowi przysługuje – na podstawie art. 35 § 2 KSH – prawo odmowy zaspokojenia wierzyciela do czasu złożenia przez spółkę takiego oświadczenia. Przykładem takiego oświadczenia może być wezwanie do spełnienia świadczenia stanowiące wymóg jego wymagalności i w konsekwencji możliwość złożenia oświadczenia o potrąceniu. Wierzyciel może wyznaczyć spółce 2-tygodniowy termin do złożenia oświadczenia woli. Bezskuteczny upływ terminu powoduje, że wspólnik lub wierzyciel mogą wykonać służące im uprawnienie. Należy to rozumieć w ten sposób, że wierzyciel może dochodzić swojego roszczenia, natomiast wspólnik zyskuje prawo do samodzielnego złożenia oświadczenia woli114.

Wierzyciel spółki może – po spełnieniu ustawowych przesłanek – sięgnąć do majątku wspólnika celem zaspokojenia swojego roszczenia. Jeśli jednak wspólnik pozostaje w związku małżeńskim, w którym obowiązuje ustrój wspólności majątkowej małżeńskiej, to skierowanie egzekucji do składników majątkowych objętych wspólnością małżeńską wymagało będzie – zgodnie z art. 41 KRO – wykazania, że małżonek wyraził zgodę na zaciągnięcie zobowiązania wynikającego ze stosunku spółki115. Jeśli małżonkowie zawarli małżeńską umowę majątkową, w której np. ustanowili system rozdzielności majątkowej, to jej skuteczność wobec osób trzecich uzależniona jest – zgodnie z art. 471 KRO – od tego, czy zawarcie umowy oraz jej rodzaj były tym osobom wiadome. Dlatego też art. 27 KSH przyznaje małżonkowi wspólnika prawo żądania wpisania do rejestru wzmianki o umowie dotyczącej stosunków majątkowych między małżonkami. W konsekwencji ujawnienia w rejestrze wzmianki o zawarciu umowy majątkowej małżeńskiej, jej treść będzie determinowała zakres masy majątkowej, z której wierzyciel będzie mógł poszukiwać zaspokojenia przysługującej mu wobec wspólnika wierzytelności116.

2.4. Roszczenia regresowe

44

Zaspokojenie wierzyciela przez spółkę lub wspólników otwiera etap roszczeń regresowych. Ich powstanie uzależnione jest od tego, który z dłużników spełnił świadczenie.

Jeśli zatem jest to spółka, to nie przysługuje jej względem wspólników roszczenie regresowe. Realizuje ona bowiem własne zobowiązanie zaciągnięte w ramach przysługującej jej zdolności prawnej117.

Określona w art. 22 § 2 KSH odpowiedzialność wspólnika za zobowiązania spółki nosi charakter odpowiedzialności za cudzy dług. Dlatego też wspólnikowi zaspokajającemu wierzyciela spółki nie przysługuje względem niej roszczenie regresowe regulowane art. 376 KC118. Jego sytuację prawną wyznacza natomiast regulacja art. 518 § 1 pkt 1 KC dotycząca nabycia przez osobę trzecią spłacającą cudzy dług, za który ponosi osobistą odpowiedzialność119. Wspólnik nabywa zatem spłaconą wierzytelność do wysokości dokonanej spłaty i może jej dochodzić z majątku spółki.

Wspólnik spełniający świadczenie spółki jest natomiast uprawniony do dochodzenia – na zasadach określonych w art. 376 KC – roszczenia regresowego względem pozostałych wspólników120. W pierwszej kolejności o sposobie rozliczenia decyduje treść umowy między wspólnikami. Jeśli nie poczynili żadnych ustaleń dotyczących rozliczenia spełnionego świadczenia to wspólnik, który spełnił świadczenie może żądać jego zwrotu w częściach równych. Niewypłacalność któregokolwiek ze wspólników skutkuje – na zasadzie art. 376 § 2 KC – rozłożeniem przypadającej na niego części pomiędzy pozostałych wspólników.

3. Zakres przedmiotowy odpowiedzialności wspólnika za zobowiązania spółki

45

Zasadniczo wspólnik ponosi odpowiedzialność subsydiarną za zobowiązania spółki powstałe w okresie kiedy pozostawał wspólnikiem, przy czym – zgodnie z art. 31 § 3 KSH – punkt początkowy tej odpowiedzialności wyznacza moment rejestracji spółki. Za zobowiązania zaciągnięte w imieniu spółki pomiędzy chwilą zawarcia umowy a chwilą jej wpisu do rejestru odpowiadają – na zasadzie art. 251 § 2 KSH – solidarnie osoby, które zaciągając te zobowiązania działały w imieniu spółki121. Odpowiedzialność obejmuje wszystkie zobowiązania spółki, niezależnie od ich charakteru prawnego oraz źródła powstania122

Ustawa zawiera jednak przypadki, w których odpowiedzialność wspólnika rozciąga się na zobowiązania spółki zaciągnięte w okresie, kiedy nie przysługiwał mu status wspólnika. Dzieje się tak zatem w przypadku przystąpienia wspólnika do spółki. Zgodnie z art. 32 KSH wspólnik taki ponosi odpowiedzialność subsydiarną za zobowiązania spółki istniejące w chwili jego przystąpienia. Przystąpienie to następuje w drodze zmiany umowy spółki, w myśl której poszerzeniu ulega dotychczasowy krąg wspólników.

Szczególną regulację odpowiedzialności wspólnika za zobowiązania spółki zawarł ustawodawca w odniesieniu do sytuacji przeniesienia ogółu praw i obowiązków wspólnika spółki jawnej. Wskazał bowiem – w art. 10 § 3 KSH – że osoba dokonująca takiego nabycia ponosi odpowiedzialność solidarną z osobą zbywającą, zarówno za zobowiązania tej spółki istniejące na dzień przeniesienia ogółu praw i obowiązków, jak też zobowiązania zbywcy względem samej spółki.

Zauważyć przy tym należy, że katalog zobowiązań, za które wspólnik spółki ponosi odpowiedzialność, jest szerszy. Obejmuje on bowiem także zobowiązania związane z działalnością przedsiębiorstwa prowadzonego przez jednoosobowego przedsiębiorcę w sytuacji, w której przedsiębiorstwo to zostaje wniesione do spółki tytułem wkładu. Stosownie do treści art. 33 KSH, odpowiedzialność ta ograniczona jest do wartości wniesionego przedsiębiorstwa według stanu z chwili jego wniesienia i według cen w chwili zaspokojenia wierzyciela.

Umowne wyłączenie odpowiedzialności wspólnika za zobowiązania spółki istniejące w chwili przystąpienia przez niego do spółki oraz zobowiązania powstałe przy prowadzeniu przedsiębiorstwa wniesionego do spółki jest – na zasadzie art. 34 KSH – bezskuteczne wobec osób trzecich.

V. Udział w zyskach i stratach spółki

1. Uwagi ogólne

46

Spółka jawna prowadzi przedsiębiorstwo pod własną firmą. Definicję przedsiębiorstwa zawiera art. 551 KC stanowiący, że jest to zorganizowany zespół składników niematerialnych i materialnych przeznaczonych do prowadzenia działalności gospodarczej. Pojęcie działalności gospodarczej zdefiniowane zostało natomiast w art. 3 PrPrzed, w myśl którego działalnością gospodarczą jest zorganizowana działalność zarobkowa, wykonywana we własnym imieniu i w sposób ciągły. Oznacza to, że zasadniczym celem spółki jawnej jest prowadzenie działalności gospodarczej ukierunkowanej na osiągnięcie zysku. Oczywiście jego osiągnięcie determinowane jest wieloma zmiennymi, takimi jak trafność decyzji gospodarczych podejmowanych przez spółkę, czy też uwarunkowania zewnętrzne w stosunku do spółki itd. W zależności od tych uwarunkowań spółka może wypracowywać zysk albo ponosić stratę. Ustawodawca określił zatem zasady zarówno uczestnictwa wspólników w wypracowanym przez spółkę zysku, jak i zasady ich partycypacji w stratach spółki.

Ustawodawca nie zawarł w KSH definicji zarówno zysku, jak i straty spółki. Dlatego też – w ślad za doktryną – przyjąć należy, że zysk spółki stanowi – ustalana na koniec roku obrachunkowego – nadwyżka jej majątku nad zobowiązaniami123. Do zobowiązań zalicza się przy tym sumę – wskazanych w umowie – wartości wkładów wspólników, koszty działalności spółki oraz jej zobowiązania cywilnoprawne i publicznoprawne124. Strata natomiast to stan, w którym zobowiązania spółki przewyższają wartość jej składników majątkowych. Jej wysokość określa – ustalana dla roku obrachunkowego – kwota zmniejszenia wartości majątku spółki obliczana w ten sposób, że wartość majątku spółki ulega pomniejszeniu o wartość wniesionych wkładów, kosztów działalności spółki oraz jej zobowiązań125.

2. Udział w zyskach spółki

47

Stosownie do treści art. 51 KSH każdy wspólnik ma prawo do równego udziału w zyskach bez względu na rodzaj i wartość wkładu. Z uwagi na względny charakter przywołanej normy wspólnicy mogą postanowić w umowie inaczej. W szczególności zatem mogą zróżnicować według ustalonych przez siebie kryteriów wysokość udziałów w zysku przypadających na poszczególnych wspólników. Wydaje się przy tym, że kryterium takiego zróżnicowania może stanowić rodzaj i wartość wnoszonego przez każdego ze wspólników wkładu do spółki. Mieści się bowiem w ramach racjonalnego kształtowania wzajemnych relacji pomiędzy wspólnikami spółki sytuacja, w której wysokość zysku odniesiona będzie do stopnia przyczynienia się konkretnego wspólnika do utworzenia majątku spółki. Oczywiście jednak wspólnicy nie są związani tą zależnością i mogą określić wysokość udziałów w zysku na podstawie innych kryteriów, np. stopnia zaangażowania poszczególnych wspólników w działalność spółki, czy też ich zasobu wiedzy i umiejętności zaangażowanych w działalność spółki.

Umowa spółki nie może wyłączyć wspólnika od udziału w zyskach. Zasada ta wywodzona jest w doktrynie bądź z natury stosunku spółki126, bądź też z brzmienia art. 867 § 1 KC w zw. z art. 2 KSH127.

3. Udział w stratach spółki

48

Wspólnicy ponoszą subsydiarną ze spółką odpowiedzialność za jej zobowiązania, a postanowienia odmienne nie wywierają skutku wobec osób trzecich. Od kwestii odpowiedzialności za zobowiązania spółki wobec osób trzecich należy odróżnić problematykę udziału wspólnika w stratach spółki. Udział w stratach pozostaje bowiem kategorią wewnętrzną, tzn. dotyczącą wzajemnych relacji wspólników. Innymi słowy chodzi o zasady, według których wspólnicy ponoszą ciężar zaspokojenia wierzycieli spółki w sytuacji braku wystarczającego majątku spółki na pokrycie jej zobowiązań. Zaznaczyć przy tym należy, że udział w stratach może przybierać postać nie tylko rozliczenia ze wspólnikami zaspokajającymi roszczenia wierzycieli spółki, ale także rozliczenia z samą spółką w sytuacji wystąpienia z niej przez wspólnika. Jeśli bowiem udział kapitałowy występującego ze spółki wspólnika albo spadkobiercy wspólnika wykazuje przy rozliczeniu wartość ujemną, to wspólnik – na zasadzie art. 65 § 4 KSH – jest zobowiązany do wyrównania spółce przypadającej na niego brakującej wartości.

Według reguły ogólnej wypowiedzianej w art. 51 KSH, każdy wspólnik uczestniczy w stratach w równym stopniu, bez względu na rodzaj i wartość wkładu. Umowa spółki może te proporcje kształtować odmiennie, łącznie z wyłączeniem – na zasadzie art. 51 § 3 KSH – jednego lub kilku wspólników z udziału w stratach. W takim przypadku wspólnik nie jest zobowiązany do rozliczenia z pozostałymi wspólnikami w ramach roszczenia regresowego z tytułu pokrycia przez nich zobowiązań spółki, czy też do uiszczenia na rzecz spółki przypadającej na niego części niedoboru.

Jeżeli istnieją wątpliwości odnośnie do udziału wspólnika w stratach spółki, to ustala się go – zgodnie z art. 51 § 2 KSH – w oparciu o określony w umowie spółki udział w zyskach. Wątpliwość taka może powstać np. w sytuacji, w której wspólnicy nie poczynili umownych ustaleń odnośnie wysokości udziałów w stratach. W przypadku, gdy umowa nie zawiera wyraźnego wskazania udziału w zyskach, zastosowanie znajduje art. 51 § 1 KSH, przewidujący równy udział każdego ze wspólników w zysku. Udział ten odnosi się jednocześnie do udziału w stratach, co oznacza, że każdy ze wspólników uczestniczy w stracie w częściach równych.

VI. Obowiązek lojalności wspólnika wobec spółki

49

Poprzez umowę spółki handlowej wspólnicy albo akcjonariusze zobowiązują się do dążyć do osiągnięcia wspólnego celu przez wniesienie wkładów oraz – jeżeli umowa albo statut spółki tak stanowi, przez współdziałanie w inny określony sposób. Zatem samo już zobowiązanie do współdziałania zasadza się na lojalnej współpracy wspólników128. Lojalność ta zyskuje na znaczeniu szczególnie na gruncie spółek osobowych. Wynika to z faktu, że zobowiązania zaciągane przez spółkę reprezentowaną zgodnie z zasadami reprezentacji przez poszczególnych wspólników mogą wywierać bezpośredni skutek w sferze prawnej i ekonomicznej wspólników nie uczestniczących w procesie dokonywania konkretnej czynności prawnej. Dlatego też ochrona wspólników, ale także i spółki, przed nielojalnymi działaniami innych wspólników stanowi istotny element kształtujący organizację spółki jawnej.

Obowiązek lojalności wspólnika zawarty został w art. 56 § 1 KSH, przybierając postać nakazu powstrzymania się przez niego od wszelkiej działalności sprzecznej z interesami spółki. W doktrynie zauważa się, że chodzi tu o aktywność wspólnika poza spółką, taką jak np. podjęcie działalności konkurencyjnej wobec spółki, czy też ujawnianie jej tajemnic129. Zauważyć przy tym należy, że wykładnia językowa art. 56 KSH nie daje podstaw do ograniczenia katalogu nielojalnych działań wspólnika jedynie do aktywności zewnętrznej. Wydaje się, że jako przejaw nielojalności mogą być traktowane także zachowania wspólnika powstające na tle funkcjonowania spółki i w tym sensie mające charakter „wewnętrzny”. Tytułem przykładu wskazać można naruszanie zasad umownych prowadzenia spraw spółki czy też jej reprezentacji.

Szczególną postać działań nielojalnych stanowi – wyróżniona w art. 56 § 2 KSH – działalność konkurencyjna wspólnika wobec spółki. Wspólnikowi nie wolno zajmować się interesami konkurencyjnymi bez zgody pozostałych wspólników, przy czym zgoda taka może zostać udzielona wyraźnie lub w dorozumiany sposób130. Za przejaw prowadzenia działalności konkurencyjnej względem spółki ustawa uznaje w szczególności uczestnictwo w spółce konkurencyjnej jako wspólnik spółki cywilnej, spółki jawnej, partner, komplementariusz lub członek organu. Podkreślić przy tym należy przykładowy charakter wyliczenia tych przypadków, albowiem wachlarz możliwych zachowań wspólnika wyczerpujących przesłanki prowadzenia działalności konkurencyjnej jest znacznie szerszy131. Dość wskazać przypadek ustanowienia wspólnika prokurentem przez przedsiębiorcę prowadzącego działalność konkurencyjną względem spółki, czy też sytuację pozostawania komandytariuszem spółki komandytowej z prawem prowadzenia jej spraw, a zatem z zachowaniem wpływu na funkcjonowanie spółki.

Sankcje naruszenia przez wspólnika zakazu konkurencji określone zostały w art. 57 § 1 KSH. Każdy wspólnik ma zatem prawo żądać wydania spółce korzyści jakie osiągnął wspólnik naruszający zakaz konkurencji lub naprawienia wyrządzonej jej szkody. Określenie zakresu znaczeniowego pojęcia osiągniętych korzyści nastręcza trudności. Powstaje bowiem pytanie czy należy pod nim rozumieć wszystko to co wspólnik uzyskał poprzez naruszenie zakazu konkurencji, czy też należy te przychody pomniejszyć o koszty ich uzyskania. Dla zobrazowania tej kwestii przywołać należy sytuację wspólnika prowadzącego własną działalność gospodarczą konkurencyjną względem spółki. Osiąga on bowiem z tej działalności przychody, ponosząc jednocześnie koszty ich uzyskania. W doktrynie wskazuje się, że pojęcie korzyści obejmuje równowartość zysku, jaki wspólnik uzyskał z działalności konkurencyjnej. W przypadku natomiast, gdy działalność konkurencyjna polega na uczestnictwie w organach spółek konkurencyjnych, czy też sprawowaniu innych funkcji związanych z tą działalnością, korzyścią wspólnika jest wynagrodzenie osiągnięte z tego tytułu.

Zakaz działalności konkurencyjnej może zostać uchylony w drodze wyrażenia przez pozostałych wspólników zgody na działalność konkurencyjną. Zgoda może być wyraźna lub domniemana. W tym pierwszym przypadku oświadczenia woli wspólników w przedmiocie wyrażenia zgody zasadniczo powinny zostać złożone z zachowaniem jednej z postaci formy szczególnej. W szczególności zatem będzie to forma pisemna, elektroniczna lub dokumentowa. Nie można przy tym wykluczyć złożenia oświadczenia w formie notarialnej132. Wyrażenie zgody na podjęcie działalności konkurencyjnej z wykorzystaniem jednej z form szczególnych ułatwia identyfikację woli wspólników, usuwając tym samym stan niepewności dotyczący sytuacji prawnej wspólnika prowadzącego działalność konkurencyjną. Co do zasady, zgodę powinni wyrazić wszyscy wspólnicy, jednak – wobec dyspozytywnego charakteru art. 56 § 2 KSH – umowa spółki może stanowić inaczej. W szczególności zatem może wprowadzać wymóg podjęcia w tym przedmiocie uchwały wspólników133.

Większych trudności może nastręczać ustalenie woli wspólników odnoszącej się do prowadzenia przez jednego z nich działalności konkurencyjnej w sytuacji, w której jest to zgoda domniemana. W takim przypadku rekonstrukcja stanowiska wspólników wymaga oceny całokształtu aktywności wspólnika w ramach spółki oraz poza nią. W szczególności zatem, jeśli okoliczności sprawy wskazują na to, że wspólnicy mieli wiedzę o działalności konkurencyjnej wspólnika i nie kwestionowali takiego stanu rzeczy, to wydaje się, że należy przyjąć istnienie zgody na jej prowadzenie134. W tym kontekście jako ciekawe jawi się zagadnienie, czy wpis wspólnika do rejestru przedsiębiorców jako wspólnika lub osoby wchodzącej w skład organów spółki prowadzącej działalność konkurencyjną może być traktowany jako przesądzający o istnieniu po stronie wspólników wiedzy o działalności konkurencyjnej. Wydaje się, że odpowiedź na to pytanie jest twierdząca, a to z uwagi na brzmienie art. 15 ust. 1 KRSU stanowiące, że nikt nie może zasłaniać się nieznajomością ogłoszonych wpisów.

W świetle powyższego zauważyć jednak należy, że poczynienie przez wspólników wyraźnych – a zatem z zachowaniem formy szczególnej – ustaleń w przedmiocie dopuszczalności prowadzenia przez jednego lub kilku z nich działalności konkurencyjnej względem spółki jest istotne z punktu widzenia trwałości i przejrzystości relacji prawnej zarówno pomiędzy samymi wspólnikami, jak i wspólnikami a spółką.

Legitymacja czynna do wystąpienia z powództwem obejmującym roszczenia określone w art. 57 § 1 KSH przysługuje każdemu wspólnikowi, przy czym podmiotem uprawnionym do otrzymania świadczenia jest spółka. Wydaje się, że spółka może wystąpić w takim postępowaniu w charakterze interwenienta ubocznego po stronie powodowej. W doktrynie dopuszcza się także możliwość wystąpienia z tymi roszczeniami przez spółkę135.

Roszczenia wydania spółce korzyści lub naprawienia szkody przedawniają się z upływem 6 miesięcy począwszy od dnia, w którym wszyscy pozostali wspólnicy dowiedzieli się o naruszeniu zakazu, przy czym nie później niż z upływem 3 lat. Przyjąć należy, że okres 3-letni odnosi się do dnia naruszenia obowiązku lojalności.

Naruszenie obowiązku powstrzymania się od działalności sprzecznej z interesami spółki jest kwalifikowane przez ustawę jako ważny powód dla żądania rozwiązania spółki. Wyraz tego stanowi art. 57 § 3 KSH, w myśl którego realizacja roszczeń o wydanie spółce korzyści osiągniętych przez wspólnika dopuszczającego się naruszenia lub naprawienia wyrządzonej jej szkody nie zamyka wspólnikom drogi do realizacji – zawartych w art. 63 KSH – uprawnień do żądania rozwiązania spółki przez sąd lub też – jeśli naruszenie obowiązku lojalności nastąpiło po stronie jednego ze wspólników – do żądania wyłączenia tego wspólnika ze spółki.

VII. Prawo wspólnika do zasięgania informacji o działalności i majątku spółki

50

Wspólnik ponosi osobistą odpowiedzialność za zobowiązania spółki. Powinien zatem posiadać pełną wiedzę odnośnie do stanu jej spraw. Wiedza ta jest bowiem niezbędna dla oceny zasadności ekonomicznej podejmowanych przez spółkę aktywności gospodarczych, a także pozwala wspólnikom na ocenę perspektyw spółki w przyszłości. Jeśli wspólnik prowadzi sprawy spółki oraz ją reprezentuje, to z założenia powinien mieć dostęp do informacji dotyczących wszystkich aspektów jej działalności. Możliwa jest jednak sytuacja, w której – w wyniku konfliktu pomiędzy wspólnikami – niektórzy z nich nie są informowani o działaniach pozostałych wspólników. Brak wiedzy odnośnie do działalności spółki oraz stanu jej majątku może także wynikać z tego, że wspólnik jest pozbawiony prawa reprezentacji spółki lub prowadzenia jej spraw.

Dlatego też ustawodawca przewidział – w art. 38 § 2 KSH – że nieważne jest umowne ograniczenie prawa wspólnika do osobistego zasięgania informacji o stanie majątku i interesów spółki. Nie można także ograniczyć prawa wspólnika do osobistego przeglądania ksiąg i dokumentów spółki.

Oznacza to, że każdy wspólnik – niezależnie od tego, czy posiada prawo prowadzenia spraw spółki – posiada prawo do informacji, które nie może zostać w umowie ograniczone lub wyłączone136. Jego zakres obejmuje prawo do żądania informacji o całokształcie działalności spółki, udostępnienia dokumentów dotyczących tej działalności, czy też dostępu do pomieszczeń spółki. Adresatami tych żądań są pozostali wspólnicy, przy czym ich zasadność podlega ocenie z uwzględnieniem art. 5 KC. Spółka może zatem odmówić udzielenia informacji, jeśli wykaże, że żądanie jej udzielenia stanowi nadużycie prawa137. Zasadniczo wspólnikowi przysługuje prawo do osobistego wykonywania prawa do informacji, jakkolwiek odmowa udziału osoby trzeciej upoważnionej przez wspólnika w toku czynności kontrolnych może w szczególnych przypadkach być uznana za ograniczenie prawa do informacji138. Tytułem przykładu wskazać można sytuację, w której wspólnik – sam nie posiadający wiedzy z zakresu rachunkowości – upoważnia do zbadania ksiąg rachunkowych spółki biegłego księgowego. Umowa spółki może regulować zasady wykonywania prawa do informacji, przy czym nie może to prowadzić do jego ograniczenia139.

Wspólnik, któremu odmówiono udzielenia informacji lub dostępu do dokumentacji spółki, może poszukiwać ochrony przysługującego mu uprawnienia na drodze sądowej140. Zwrócić jednak należy uwagę na kwestię określenia strony pozwanej w takim postępowaniu. Wydaje się bowiem, że powinien być to konkretny wspólnik lub wspólnicy dysponujący konkretną wiedzą lub dokumentami spółki, ale także i spółka posiadająca wszak odrębność procesową141. Uzyskanie tytułu wykonawczego zarówno przeciwko wspólnikowi (wspólnikom) oraz spółce umożliwi powodowemu wspólnikowi skuteczne wyegzekwowanie realizacji przysługującego mu prawa do informacji lub dostępu do dokumentów.

VIII. Majątek spółki

1. Pojęcie majątku spółki

51

Przez pojęcie majątku spółki KSH – o czym stanowi art. 28 KSH – rozumie się wszelkie mienie wniesione jako wkład lub nabyte przez spółkę w czasie jej istnienia. Definicja mienia zawarta w art. 44 KC – stosowanym na podstawie art. 2 KSH – stanowi natomiast, że mieniem jest własność i inne prawa majątkowe.

W skład majątku spółki może zatem wchodzić w szczególności prawo własności nieruchomości lub ruchomości, wierzytelności, papiery wartościowe, środki pieniężne, prawa na dobrach niematerialnych, takie jak prawa autorskie do utworów w rozumieniu prawa autorskiego. Poza majątkiem spółki – z uwagi na brzmienie definicji – pozostają natomiast jej zobowiązania. Oczywiście nie oznacza to jednak, że ich istnienie oraz wysokość nie wpływa na wartość majątku spółki. Wartość aktywów spółki w postaci nabytego przez nią mienia podlega bowiem obniżeniu o wartość pasywów, jakimi są jej zobowiązania142.

2. Źródła majątku

52

Ustawa wskazuje dwa źródła pochodzenia majątku spółki. Pierwsze z nich to składniki majątkowe wniesione do spółki tytułem wkładu. Jest to zatem etap tworzenia spółki, w trakcie którego każdy ze wspólników deklaruje w umowie rodzaj wnoszonego przez siebie wkładu, a umowa zawiera także określenie jego wartości. Zgodnie z art. 48 § 2 KSH wkład wspólnika może polegać na przeniesieniu lub obciążeniu własności rzeczy lub innych praw, a także na dokonaniu świadczeń na rzecz spółki. W razie wątpliwości uważa się – zgodnie z art. 48 § 1 KSH – że wkłady wspólników są równe. Zauważyć przy tym należy, że zgodnie z art. 25 pkt 2 KSH, określenie wkładów wnoszonych przez każdego ze wspólników i ich wartości stanowi element obligatoryjny umowy spółki. Wydaje się zatem, że istnienie tego obowiązku redukuje ryzyko powstania wątpliwości odnośnie do wartości poszczególnych wkładów.

Prawa, które wspólnik zobowiązuje się wnieść do spółki uważa się – zgodnie z art. 48 § 3 KSH – za przeniesione na spółkę. Umowa spółki może jednak stanowić, że rzeczy zostają wniesione do spółki jedynie do używania. W przypadku wniesienia do spółki tytułem wkładu rzeczy innych niż pieniądze, do obowiązku świadczenia wspólnika oraz ryzyka przypadkowej utraty przedmiotu stosuje się – na zasadzie art. 49 § 1 KSH – odpowiednio przepisy o sprzedaży lub najmie.

Zauważyć także należy, że nie każdy wkład tworzy majątek spółki. W szczególności bowiem nie jest tak w przypadku, w którym wkładem do spółki staje się świadczenie przez wspólnika na jej rzecz pracy lub usług. Trudno bowiem w takim przypadku mówić o prawie własności lub innym prawie majątkowym. Wkłady do spółki służą w swym zamyśle do zbudowania jej majątku w zakresie koniecznym dla rozpoczęcia działalności. Nie zmienia to postaci rzeczy, że w skrajnym przypadku wniesienia przez wszystkich wspólników wkładów o charakterze niemajątkowym, spółka nie będzie posiadała na starcie swej działalności majątku w rozumieniu art. 28 KSH.

W przypadku spółki internetowej wkładem wspólnika – co wynika z art. 48 § 21 KSH – mogą być jedynie środki pieniężne. Zasada ta dotyczy także przypadku, w którym wspólnicy zmieniają umowę spółki w zakresie określenia wkładów poprzez ich zwiększenie.

Drugie źródło majątku spółki to mienie nabyte przez nią w trakcie jej istnienia. Spółka – jako odrębny od swych wspólników podmiot prawa – uczestniczy w obrocie gospodarczym i może nabywać prawa, rozporządzać nimi oraz zaciągać zobowiązania. Wszystko to co nabywa na podstawie podejmowanych czynności prawnych staje się elementami składowymi jej majątku.

3. Udział kapitałowy

3.1. Pojęcie udziału kapitałowego

53

Kodeks spółek handlowych nie zawiera definicji pojęcia udziału kapitałowego, pomimo tego, że posługuje się nim kilkukrotnie. Po pierwsze zatem stanowi – w art. 50 KSH – że udział kapitałowy wspólnika odpowiada wartości rzeczywiście wniesionego wkładu. Z regulacji art. 53 KSH wynika natomiast, że wspólnik ma prawo żądać corocznie wypłacenia odsetek w wysokości 5% od swojego udziału kapitałowego, nawet gdy spółka poniosła stratę. O udziale kapitałowym jest także mowa w art. 65 KSH przewidującym wypłacenie na rzecz wspólnika występującego ze spółki albo jego spadkobierców wartości przysługującego mu udziału kapitałowego. Wreszcie – na zasadzie art. 82 § 2 KSH – podział majątku likwidowanej spółki, w wypadku braku odmiennych postanowień umowy spółki, następuje poprzez spłatę przysługujących wspólnikom udziałów.

W doktrynie wskazuje się, że udział kapitałowy to w istocie rzeczy kategoria obrachunkowa służąca do określenia takich praw wspólnika, jak prawo do odsetek oraz wypłaty części przypadającego na niego – albo jego spadkobierców – majątku spółki w przypadku wystąpienia wspólnika ze spółki albo jego śmierci143. Innymi słowy, wartość udziału kapitałowego determinowana wartością wniesionego przez wspólnika wkładu do spółki stanowi podstawę dla obliczenia wysokości kwoty należnej wspólnikowi tytułem odsetek. Wartość udziału wyznacza także wysokość kwoty pieniężnej należnej wspólnikowi występującemu ze spółki albo jego spadkobiercom, w przypadku zakończenia jego uczestnictwa w spółce w wyniku śmierci.

Podkreślić należy, że regulacja KSH odnosząca się do udziału kapitałowego ma ze swej natury charakter względny. Odnosi się ona bowiem do sfery wewnętrznej spółki, regulując zasady rozliczeń wspólników z tytułu uczestnictwa w spółce, która – co do zasady – może być przedmiotem odmiennych postanowień umownych144. Zauważyć jednak należy, że wyłączenie w umowie spółki instytucji udziału kapitałowego lub jego modyfikacja wymagają jednoczesnego sformułowania przez wspólników zasad, według których nastąpi rozliczenie z tytułu uczestnictwa w spółce.

Analiza powyższych przepisów prowadzi do wniosku, że pojęcie udziału nie stanowi jednolitej kategorii. Inaczej musi być bowiem traktowane na gruncie art. 50 KSH, który stanowi, że wartość udziału kapitałowego wspólnika odpowiada wartości rzeczywiście wniesionego wkładu, a inaczej na gruncie regulacji art. 65, czy też art. 82 KSH145. W tych ostatnich przypadkach wartość udziału kapitałowego zdaje się bowiem odnosić do rzeczywistej wartości części majątku spółki przypadającego na poszczególnych wspólników. Nie jest to zatem tylko i wyłącznie wartość wniesionego wkładu, ale wartość uwzględniająca fluktuacje wartości majątku spółki w trakcie jej funkcjonowania146. W szczególnym przypadku wartość udziału kapitałowego może być ujemna, co oznacza, że wartość zobowiązań spółki przekracza wartość jej majątku. Wynika to np. z art. 65 § 4 KSH, w myśl którego, jeśli udział kapitałowy wspólnika występującego ze spółki albo spadkobiercy wspólnika przy rozliczeniu wykazuje wartość ujemną, jest on obowiązany wyrównać spółce przypadającą na niego brakującą wartość. Podobnie rzecz wygląda w przypadku, w którym majątek spółki nie wystarcza na spłatę udziałów i długów. Wtedy – na zasadzie art. 83 KSH – niedobór dzieli się między wspólników stosownie do postanowień umowy spółki, a w ich braku, w stosunku w jakim wspólnicy uczestniczą w stracie. Także i zatem w tym ujęciu udział kapitałowy wspólnika może wykazywać wartość ujemną, czym różni się od pojęcia udziału kapitałowego w rozumieniu art. 50 KSH.

3.2. Zmiana wysokości udziału kapitałowego

54

Wartość udziału kapitałowego wyznacza wartość rzeczywiście wniesionego wkładu. W doktrynie dominuje stanowisko, że na poczet wartości udziału kapitałowego zaliczeniu podlegają jedynie wkłady w postaci środków pieniężnych oraz innych praw majątkowych147. W konsekwencji nie stanowią o jego wartości takie wkłady, jak świadczenie pracy lub usług.

Ustawa stanowi – w art. 50 § 2 KSH – że wspólnik nie jest uprawniony ani zobowiązany do podwyższenia umówionego wkładu. Jednak jeśli wskutek poniesionej przez spółkę straty udział kapitałowy wspólnika został uszczuplony, zysk przeznacza się – zgodnie z art. 52 § 2 KSH – w pierwszej kolejności na uzupełnienie udziału wspólnika. Ponadto zmniejszenie udziału kapitałowego wymaga – stosownie do art. 54 § 1 KSH – zgody pozostałych wspólników.

Przywołane zasady zdają się odnosić do pojęcia udziału kapitałowego, którego wartość wyznaczana jest wartością wniesionego wkładu. W tym ujęciu wspólnik nie jest zobowiązany do wyrównania spółce brakującej wartości wniesionego przez niego wkładu, w przypadku jej uszczuplenia w wyniku wadliwych decyzji gospodarczych spółki. Jeśli zatem spółka straciła część majątku pochodzącego z wkładów, to nie przysługuje jej roszczenie względem wspólników o wniesienie – tytułem uzupełnienia określonej w umowie wartości wkładów – dodatkowych środków majątkowych. Jednak wspólnicy, których udziały kapitałowe uległy obniżeniu wskutek poniesionej przez spółkę straty, nie mogą żądać wypłaty zysku za dany rok obrachunkowy w wysokości niezbędnej do wyrównania wartości pierwotnie wniesionego wkładu.

Jakiekolwiek zmiany wysokości udziału kapitałowego wymagają zmiany umowy spółki, a tym samym – co do zasady – zgody wszystkich wspólników. Podwyższenie lub obniżenie wartości udziału kapitałowego stanowi w swej istocie instrument zezwalający na przesunięcia majątkowe pomiędzy majątkiem spółki a majątkami wspólników. Jeśli istnieje potrzeba zwiększenia majątku spółki, to zmiana umowy polegająca na zwiększeniu wartości wkładu stanowić może podstawę dodatkowego przysporzenia majątkowego ze strony wspólnika na jej rzecz. Z kolei obniżenie wartości udziału kapitałowego zmniejsza majątek spółki, umożliwiając świadczenie z majątku spółki na rzecz wspólnika. Świadczenie to zmniejsza masę majątkową służącą zaspokojeniu wierzycieli spółki, zwiększając tym samym prawdopodobieństwo skierowania egzekucji przez wierzyciela spółki do majątku wspólników, ponoszących wszak subsydiarną ze spółką odpowiedzialność za jej zobowiązania. Dlatego też zmniejszenie wartości udziału kapitałowego wspólnika wymaga – zgodnie z art. 54 § 1 KSH – zgody wszystkich pozostałych wspólników.

Jest także sporne w doktrynie czy udział kapitałowy jest kategorią stałą, czy też zmienną148. Spór ten sprowadza się do kwestii tego, czy osiągnięty przez spółkę zysk niewypłacony wspólnikom albo też poniesiona przez spółkę strata wpływają na wartość udziału kapitałowego ze wszystkimi tego stanu rzeczy konsekwencjami, takimi jak np. obniżenie albo podwyższenie wysokości kwoty pobieranej przez wspólników tytułem odsetek od udziału. Wątpliwości te mają swoje źródło w niejednoznacznej regulacji ustawowej. Wynika z niej np. wprost, że udział kapitałowy wspólnika może ulec uszczupleniu w wyniku straty. Jednocześnie jednak art. 54 § 1 KSH wyraźnie uzależnia zmniejszenie udziału kapitałowego od zgody pozostałych wspólników, co zdawałoby się sugerować, że zmiana udziału możliwa jest jedynie w drodze zmiany umowy spółki149.

Wydaje się, że kategoria udziału kapitałowego powinna być traktowana w stałych kategoriach. Stanowi ona bowiem wyraz woli wspólników określających wysokość zaangażowania majątkowego każdego z nich w majątek spółki. Ewentualne zmiany tego zaangażowania możliwe są zatem tylko w drodze oświadczeń woli zmieniających umowę spółki.

IX. Zmiana składu osobowego spółki

1. Uwagi ogólne

55

Stałość kręgu uczestników spółki stanowi cechę charakterystyczną spółek osobowych. Spółka – co do zasady – powinna funkcjonować w pierwotnym składzie wspólników, co wynika przede wszystkim z faktu ponoszenia przez nich osobistej odpowiedzialności za jej zobowiązania. Z punktu widzenia wspólnika istotne jest, aby czynności prawne spółki, mogące prowadzić do odpowiedzialności wspólnika, podejmowane były w warunkach współpracy i porozumienia wszystkich wspólników.

W tym kontekście – w celu zapewnienia stałego składu osobowego spółki – jakiekolwiek zmiany kręgu wspólników możliwe są bądź w drodze porozumienia wszystkich wspólników, bądź też w przypadkach wyraźnie określonych w ustawie.

2. Zmiana umowy spółki

56

Przystąpienie do spółki nowego wspólnika lub ustąpienie dotychczasowego wspólnika zawsze może nastąpić w drodze zmiany umowy spółki. Wymaga ona złożenia przez wszystkich wspólników oświadczeń woli ukierunkowanych bądź na poszerzenie kręgu wspólników, bądź też jego zmniejszenie.

W przypadku przystąpienia do spółki nowej osoby należy dochować w szczególności wymogu zawartego w art. 25 pkt 2 KSH, poprzez oznaczenie w umowie zmieniającej umowę spółki wkładu wnoszonego przez nowego wspólnika oraz jego wartości. Włączenie do spółki nowego wspólnika pociąga za sobą zazwyczaj zmianę dotychczasowych reguł odnoszących się do współpracy wspólników w ramach spółki. Dlatego też kwestie takie, jak w szczególności udział w zyskach i stratach, prowadzenia spraw spółki oraz jej reprezentacji stają się przedmiotem nowych ustaleń. Jeśli jednak nie zostaną one poczynione, to obowiązują reguły wyznaczane względnymi przepisami KSH.

Umowne wystąpienie wspólnika ze spółki otwiera zagadnienie spłaty jego udziału kapitałowego. Zaznaczyć przy tym należy, że wystąpienie takie możliwe jest tylko wtedy, kiedy w spółce nadal pozostają co najmniej dwie osoby. Zasady rozliczenia wspólnika występującego ze spółki określone zostały w art. 65 KSH, przy czym jego wykładnia językowa prowadzi do wniosku, że dotyczy on jedynie przypadku wystąpienia wspólnika ze spółki w drodze wypowiedzenia przez niego lub jego wierzyciela umowy spółki, śmierci wspólnika lub ogłoszenia jego upadłości lub wyłączenia go ze spółki w drodze prawomocnego orzeczenia sądu. Wydaje się jednak, że – wobec braku uregulowania w ustawie zasad rozliczenia ze wspólnikiem występującym ze spółki na podstawie porozumienia z pozostałymi wspólnikami – art. 65 KSH powinien być stosowany odpowiednio także do tego przypadku zmniejszenia kręgu wspólników spółki150.

Wartość udziału kapitałowego wspólnika ustępującego ze spółki podlega oznaczeniu na podstawie osobnego bilansu uwzględniającego wartość zbywczą majątku spółki, przy czym za dzień bilansowy należy przyjąć dzień zawarcia umowy o wystąpieniu wspólnika ze spółki. Tak ustaloną wartość wypłaca się – na zasadzie art. 65 § 2 KSH – wspólnikowi w pieniądzu. Natomiast rzeczy wniesione do spółki do używania zwraca się w naturze.

Wypłata wartości udziału kapitałowego, o którym mowa w art. 65 KSH, następuje oczywiście jedynie w sytuacji, w której wartość majątku spółki przewyższa wartość jej zobowiązań. Jeśli bowiem udział kapitałowy wykazuje wartość ujemną, to wspólnik – zgodnie z art. 65 § 4 KSH – jest zobowiązany do wyrównania spółce przypadającej na niego brakującej części. Wysokość tego zobowiązania ustala się z uwzględnieniem zasad udziału wspólnika w stratach spółki151. Oznacza to, że w skrajnym przypadku wyłączenia wspólnika z udziału w stratach spółki nie będzie on zobowiązany do wniesienia do spółki dodatkowych środków majątkowych – środków pieniężnych lub innych praw majątkowych – koniecznych do pokrycia jej zobowiązań. Podkreślić przy tym ponownie należy, że fakt wyłączenia lub ograniczenia udziału wspólnika w stratach spółki nie zwalania go z subsydiarnej odpowiedzialności za jej zobowiązania względem osób trzecich.

Dokonując rozliczenia uczestnictwa występującego ze spółki wspólnika należy także uwzględnić konsekwencje majątkowe zdarzeń, których skutki ujawnią się dopiero w przyszłości. Chodzi tutaj o rozliczenie udziału w zysku bądź stratach ze spraw, które – jakkolwiek zostały rozpoczęte jeszcze w trakcie bytności wspólnika w spółce – to jednak na dzień jego wystąpienia ze spółki nie zostały jeszcze zakończone. Wspólnik uczestniczy zarówno w zyskach bądź – jeśli umowa spółki nie stanowi inaczej – stratach, a zasady na jakich się to odbywa reguluje art. 65 § 5 KSH. Przede wszystkim zatem wspólnik jest wyłączony od wpływu na ich prowadzenie. Oznacza to, że nie podejmuje żadnych decyzji dotyczących spraw niezakończonych na dzień jego wystąpienia ze spółki, czy to mających charakter prowadzenia spraw spółki, czy też jej reprezentacji. Wyłączenie to znajduje uzasadnienie w tym, że status wspólnika ustaje z chwilą zawarcia umowy o wystąpienie wspólnika ze spółki ze wszystkimi tego stanu rzeczy konsekwencjami, zwłaszcza na płaszczyźnie jego odpowiedzialności za zobowiązania spółki. Jednak z drugiej strony, były wspólnik powinien posiadać instrumenty prawne służące ustaleniu stanu bieżącego tych spraw oraz ich wyniku. Dlatego też jest uprawniony do żądania wyjaśnień oraz rachunków od spółki w zakresie niezbędnym dla oceny jego sytuacji prawnej w kontekście zakończenia spraw wywierających bezpośredni skutek prawny na jego sferę majątkową. Oprócz prawa do informacji i dostępu do rachunków wspólnik może także żądać corocznie podziału zysku i straty z końcem każdego roku obrotowego.

3. Wypowiedzenie umowy spółki

57

Zasadniczo wypowiedzenie umowy spółki skutkuje rozwiązaniem spółki. Stosownie jednak do treści art. 64 KSH, umowa spółki może stanowić, że pomimo wypowiedzenia umowy spółka trwa nadal pomiędzy pozostałymi wspólnikami. Ponadto, w przypadku braku takiej klauzuli umownej, wspólnicy mogą postanowić o dalszym trwaniu spółki, przy czym ustalenie takie powinno zostać podjęte przed upływem terminu wypowiedzenia. Oczywiście utrzymanie spółki jest możliwe w obu tych przypadkach tylko wtedy, kiedy pozostają w niej nadal co najmniej 2 wspólnicy. Poniższe uwagi odnosić się będą zatem do sytuacji, w której wypowiedzenie umowy nie prowadzi do rozwiązania spółki i może być w konsekwencji uważane za przykład zmiany składu osobowego spółki. Konsekwencje wypowiedzenia umowy spółki prowadzącego do zakończenia jej działalności będą przedmiotem uwag w kolejnym rozdziale.

W przeciwieństwie do zmiany kręgu wspólników dokonanej w drodze zmiany umowy spółki, zmiana osobowa wspólników może nastąpić także w drodze jednostronnego oświadczenia woli wspólnika albo jego wierzyciela. Ustawodawca przewidział bowiem tryb wypowiedzenia umowy spółki. Zgodnie z art. 61 KSH wspólnik może wypowiedzieć umowę zawartą na czas nieoznaczony. Termin wypowiedzenia wynosi co najmniej 6 miesięcy, albowiem oświadczenie woli o wypowiedzeniu umowy spółki powinno być złożone na 6 miesięcy przed końcem roku obrotowego. W doktrynie zwraca się uwagę, że regulacja terminu wypowiedzenia umowy spółki ma charakter względny i może być modyfikowana umownie przez wspólników152. Możliwość skrócenia terminu wypowiedzenia wynika wprost z regulacji art. 62 § 2 zd. ostatnie KSH, dopuszczającej możliwość powołania się przez wierzyciela wspólnika na krótszy termin wypowiedzenia, jeśli został zawarty w umowie. Dopuszcza się także możliwość zastrzeżenia w umowie spółki prawa jej wypowiedzenia w trybie natychmiastowym niezależnie od tego czy spółka została zawarta na czas oznaczony czy też nieoznaczony153. Za nieważne uznaje się natomiast wyłączenie prawa wypowiedzenia spółki154.

Ustawa wymaga – w art. 61 § 3 KSH – formy pisemnej dla oświadczenia woli o wypowiedzeniu umowy spółki, przy czym forma ta została zastrzeżona jedynie pod rygorem ad probationem. Jednocześnie ustawodawca wskazał, że oświadczenie o wypowiedzeniu umowy powinno zostać złożone pozostałym wspólnikom albo wspólnikowi uprawnionemu do reprezentowania spółki. Ta dwoistość określenia adresatów oświadczenia wspólnika wynika z konstrukcji prawnej spółki jawnej jako jednostki organizacyjnej posiadającej zdolność prawną. Dlatego ustawodawca traktuje za równorzędne oświadczenie skierowane do wspólników jako stron umowy spółki z oświadczeniem złożonym w istocie rzeczy spółce na ręce wspólnika uprawnionego do jej reprezentacji utożsamiając tym samym spółkę z jej wspólnikami155. Zauważyć przy tym należy, że redakcja analizowanego przepisu zdaje się prowadzić do wniosku, że oświadczenie woli o wypowiedzeniu umowy może zostać złożone każdemu wspólnikowi, którego prawo reprezentacji spółki nie zostało wyłączone bądź w umowie, bądź w drodze prawomocnego orzeczenia sądu, nawet jeśli umowa spółki zastrzega reprezentację łączną.

Do wypowiedzenia umowy spółki może być także uprawniony – pod pewnymi warunkami – wierzyciel wspólnika. Wypowiedzenie takie jest konieczne dla skierowania egzekucji do środków finansowych należnych wspólnikowi z tytułu rozliczenia jego udziału kapitałowego w spółce. Jednocześnie jednak ustawodawca chroni stabilność spółki w ten sposób, że zastrzega warunki, spełnienie których umożliwia wierzycielowi spółki złożenie oświadczenia o wypowiedzeniu. Przede wszystkim wierzyciel musi zatem w pierwszej kolejności zająć roszczenia służące wspólnikowi w przypadku jego wystąpienia lub rozwiązania spółki. Zajęcie takie następuje w trybie art. 895 i n. KPC i oznacza w szczególności, że wierzyciel – na zasadzie art. 902 w zw. z art. 888 KPC – może wykonywać wszelkie prawa i roszczenia dłużnika. Ponadto – na zasadzie art. 902 w zw. z art. 885 KPC – rozporządzenie przez wspólnika zajętymi prawami jest nieważne w stosunku do wierzyciela egzekwującego. Innymi słowy wspólnik, którego roszczenie o rozliczenie udziału kapitałowego na wypadek wystąpienia lub rozwiązania spółki zostało zajęte, nie może przenieść przysługującego mu roszczenia na rzecz osoby trzeciej ze skutkiem wobec wierzyciela. Jednocześnie jednak swoistego rodzaju uaktywnienie tego roszczenia wymaga uprzedniego wypowiedzenia umowy lub jej rozwiązania. Dlatego też ustawodawca przewidział w art. 62 § 2 KSH prawo wierzyciela do wypowiedzenia umowy156. Dopiero bowiem połączenie możliwości zajęcia roszczeń o rozliczenie udziału kapitałowego z uprawnieniem do wypowiedzenia umowy spółki otwiera wierzycielowi drogę do uzyskania zaspokojenia.

Konstruując instrument wypowiedzenia umowy przez wierzyciela wspólnika ustawodawca ważył także interesy samej spółki oraz pozostałych wspólników. Pamiętać bowiem należy, że co do zasady wypowiedzenie umowy skutkuje rozwiązaniem spółki. W rezultacie pozostali wspólnicy ponoszą daleko idące konsekwencje postępowania jednego ze wspólników, który dopuścił do prowadzenia egzekucji z roszczeń wobec spółki, których realizacja wymaga wypowiedzenia umowy spółki. Dlatego też możliwość takiego wypowiedzenia obwarowana jest dodatkową przesłanką. Otóż wypowiedzieć umowę może tylko taki wierzyciel, który – oprócz zajęcia roszczenia o rozliczenie udziału kapitałowego – w ostatnich 6 miesiącach przed dniem wypowiedzenia umowy nie uzyskał zaspokojenia w toku egzekucji z ruchomości wspólnika.

4. Przeniesienie ogółu praw i obowiązków w spółce

58

Zmiana składu osobowego spółki może także nastąpić w drodze przeniesienia przez wspólnika na osobę trzecią ogółu praw i obowiązków przysługujących mu z tytułu uczestnictwa w spółce. W konsekwencji dokonania takiego rozporządzenia spółka zyskuje nowego wspólnika, który wstępuje w dotychczasową sytuację prawną swojego poprzednika, a to wspólnika zbywającego ogół praw i obowiązków.

Przeniesienie ogółu praw i obowiązków i wiążąca się z nim zmiana składu osobowego spółki stanowi wyłom w zasadzie stałości kręgu wspólników spółki jawnej157. Dlatego też wymaga umocowania umownego. Ustawodawca ukształtował zasady przeniesienia ogółu praw i obowiązków wspólnika w art. 10 KSH. W pierwszej zatem kolejności – w art. 10 § 1 KSH – postanowił, że rozporządzenie takie jest możliwe tylko wtedy, gdy umowa spółki tak stanowi. Zasadniczo zatem wszyscy wspólnicy muszą wyrazić zgodę na możliwość zmiany wspólnika, dokonanej w drodze przeniesienia ogółu praw i obowiązków, przy czym na etapie zawierania umowy albo jej późniejszej zmiany w tym zakresie jest to zgoda wyrażana niejako abstrakcyjnie w tym znaczeniu, że nie ukierunkowana na konkretnego nabywcę.

Wyrazem stałości kręgu uczestników spółki i wpływu poszczególnych wspólników na skład osobowy spółki jest art. 10 § 2 KSH. Stanowi on, że – jeśli umowa spółki dopuszcza przeniesienie ogółu praw i obowiązków na osobę trzecią – to przeniesienie takie może nastąpić jedynie po uzyskaniu pisemnej zgody wszystkich pozostałych wspólników. Wspólnicy zyskują jednak pewien margines swobody, albowiem mogą w umowie spółki postanowić inaczej. W szczególności zatem mogą wyłączyć wymóg uzyskania pisemnej zgody wszystkich wspólników, ustanowić wymóg większości głosów za dopuszczalnością zbycia, czy też ograniczyć go tylko do niektórych wspólników. Liczba możliwych wariantów postanowień umownych jest duża, co pozwala wspólnikom na dobór wersji najkorzystniejszej z punktu widzenia ich interesów.

Kwestia terminu na wyrażenie zgody jest przedmiotem kontrowersji w doktrynie. Według dominującego poglądu może być ona wyrażona także już po dokonaniu czynności zbycia ogółu praw i obowiązków. W takim przypadku traktowana jest jako zgoda osoby trzeciej w trybie art. 63 KC. Do czasu jej udzielenia czynność zbycia pozostaje bezskutecznie zawieszona, natomiast w przypadku odmowy wyrażenia zgody na zasadach określonych w umowie spółki, czynność staje się nieważna158. Zgłoszono także pogląd przeciwny, w myśl którego zgoda na rozporządzenie powinna być wyrażona przed dokonaniem czynności, a jej brak skutkuje nieważnością czynności159.

Przeniesienie ogółu praw i obowiązków może nastąpić pod różnymi tytułami prawnymi. Najczęściej będzie to umowa sprzedaży, jakkolwiek ogół praw i obowiązków może być także przedmiotem umowy darowizny lub zamiany160.

Ustawa nie zawiera wymogu odnośnie formy umowy przenoszącej własność ogółu praw i obowiązków. Jednak względy natury praktycznej wymagają zachowania jednej z postaci formy szczególnej. Ponadto pamiętać należy, że zbycie ogółu praw i obowiązków rodzi konieczność ujawnienia zmiany kręgu wspólników w rejestrze przedsiębiorców KRS161. Sąd rejestrowy dokonuje wpisu badając – zgodnie z art. 23 KRSU – zgodność załączonych do wniosku dokumentów stanowiących podstawę wpisu pod względem formy i treści z przepisami prawa. Ponadto – jeśli umowa spółki przewiduje wymóg zgody pozostałych wspólników na zbycie ogółu praw i obowiązków – to do wniosku należy załączyć dokumenty obejmujące wymaganą zgodę. Wszystko to pozwala twierdzić, że jakkolwiek ustawa nie przewiduje formy szczególnej dla umowy zbycia ogółu praw i obowiązków – to forma taka powinna zostać zachowana162.

Kolejnym zagadnieniem powstającym na tle zbycia ogółu praw i obowiązków wspólnika spółki jawnej jest kwestia dopuszczalności jego podziału. Jak wskazano w pkt 4.4. powyżej, ogół praw i obowiązków wspólnika jest niepodzielny w tym znaczeniu, że nie można z niego wyodrębnić dwóch lub więcej nowych udziałów, rozumianych jako ogół praw i obowiązków. W konsekwencji nie jest możliwe zbycie tak wykreowanych nowych udziałów na rzecz nowych wspólników163. Zauważyć należy, że ewentualne dopuszczenie możliwości podziału udziału wspólnika prowadziłoby – w przypadku zbycia go na rzecz 2 lub więcej osób – do zupełnie nowego układu głosów w spółce, a tym samym wpływu na jej działalność. Tytułem przykładu wskazać należy sytuację spółki 2-osobowej. Jeśli jeden ze wspólników zbędzie swój udział na rzecz 2 osób i spółka stanie się 3-osobowa, to sytuacja prawna wspólnika niezbywającego ulegnie diametralnej zmianie. Dysponując bowiem 1 głosem musi liczyć się z tym, że pozostaje w mniejszości w stosunku do swoich 2 nowych wspólników.

Od podziału udziału należy odróżnić zagadnienie nabycia ogółu praw i obowiązków przez kilka osób na współwłasność. W takim przypadku udział pozostaje nadal ten sam w tym znaczeniu, że nie podlega podziałowi na 2 lub więcej udziałów, ale prawa i obowiązki z niego wynikające przysługują i obciążają zarazem 2 lub więcej osób164. Zasady wykonywania przez współwłaścicieli praw z udziału reguluje w takim przypadku art. 60 KSH stosowany odpowiednio. W konsekwencji współwłaściciele powinni wskazać spółce 1 osobę do wykonywania tych praw, a czynności dokonane przez pozostałych wspólników przed takim wskazaniem wiążą współwłaścicieli udziału165.

Dopuszczalne jest także przeniesienie przez kilku wspólników przysługujących im ogółów praw i obowiązków na 1 osobę. Konsekwencją takiego nabycia jest połączenie zbywanych zespołów praw i obowiązków w jeden niepodzielny ogół praw i obowiązków166.

Nabycie ogółu praw i obowiązków wspólnika spółki jawnej wywołuje dla nabywcy konsekwencje na płaszczyźnie jego odpowiedzialności zarówno za zobowiązania zbywcy wobec spółki, jak też zobowiązania spółki wobec osób trzecich istniejące na dzień jego przystąpienia do spółki. Stosownie bowiem do treści art. 10 § 3 KSH, nabywca ponosi odpowiedzialność solidarną ze zbywcą za wskazane zobowiązania. W szczególności zatem może to być odpowiedzialność z tytułu obowiązku wniesienia wkładu do spółki, którego zbywca ogółu praw i obowiązków nie wykonał lub wykonał nienależycie.

Wskazać wreszcie należy, że ustawodawca przewidział szczególny tryby zbycia ogółu praw i obowiązków w odniesieniu do spółki, której umowa została zawarta przy wykorzystaniu wzorca umowy. Stosownie do treści art. 10 § 4 KSH umowa taka może zostać zawarta przy wykorzystaniu wzorca udostępnionego w systemie teleinformatycznym. W takim przypadku oświadczenia woli stron umowy powinny zostać opatrzone kwalifikowanym podpisem elektronicznym, podpisem zaufanym albo podpisem osobistym. Na mocy regulacji art. 10 § 5 KSH, oświadczenia woli opatrzone wskazanymi podpisami są równoważne oświadczeniom woli złożonym w formie pisemnej.

5. Wstąpienie spadkobierców wspólnika do spółki

59

Zmiana składu osobowego spółki może nastąpić także w przypadku śmierci wspólnika. Zasadniczo jest ona przesłanką rozwiązania spółki, co wynika z art. 58 § 1 pkt 4 KSH, jednak wspólnicy mogą zapobiec takiemu skutkowi. Przede wszystkim mogą zastrzec w umowie spółki – zgodnie z art. 60 KSH – że prawa, jakie miał zmarły wspólnik, służą wszystkim spadkobiercom wspólnie167. Jeśli nie uregulują tej kwestii odmiennie, to do wykonywania tych praw spadkobiercy powinni wskazać spółce jedną osobę. Ponadto śmierć wspólnika nie prowadzi – zgodnie z art. 64 § 1 KSH – do zakończenia działalności spółki, jeśli umowa tak stanowi lub pozostali wspólnicy zdecydują o jej dalszym trwaniu.

Redakcja art. 60 KSH wywołuje istotne trudności interpretacyjne168. Przede wszystkim dotyczą one tego, czy wstąpienie do spółki odbywa się na podstawie dziedziczenia, czy też udział spadkowy nie staje się składnikiem spadku, a art. 60 KSH stanowi szczególną w stosunku do prawa spadkowego regulację jego przejścia na spadkobierców wspólnika. W tym ujęciu wstąpienie spadkobierców wspólnika do spółki wymaga złożenia przez nich oświadczenia w tym przedmiocie169.

Wykładnia językowa analizowanego przepisu prowadzi do wniosku, że wspólnicy mogą zastrzec w umowie prawo wstąpienia do spółki wszystkich spadkobierców wspólnika. Nasuwa to pytanie o dopuszczalność ograniczenia kręgu spadkobierców wstępujących do spółki poprzez wskazanie w umowie, że do spółki mogą przystąpić tylko niektórzy spośród nich. W doktrynie postuluje się rozwiązywanie tych kwestii z uwzględnieniem całokształtu regulacji dotyczącej spółki jawnej170.

Rozwiązanie zarysowanego powyżej problemu wykracza poza ramy niniejszego opracowania. Wskazać jedynie należy, że wydaje się, że wstąpienie spadkobierców do spółki nie może prowadzić do podziału ogółu praw i obowiązków przysługującego spadkobiercy pomiędzy spadkobierców i w konsekwencji wstąpienia do spółki 2 lub więcej spadkobierców. Wynika to – podobnie jak w przypadku zbycia ogółu praw i obowiązków – z niepodzielności części praw i obowiązków wspólnika spółki jawnej. Ponadto nie bez znaczenia jest okoliczność, że ewentualny podział udziału prowadziłby do zasadniczej zmiany sytuacji prawnej pozostałych wspólników spółki. Z zachowaniem powyższego zastrzeżenia wspólnicy są uprawnieni do określenia w umowie spółki, którzy spośród ich spadkobierców przystąpią do spółki. W każdym jednak z tych przypadków przystępujący spadkobiercy powinni wskazać osobę uprawnioną do realizacji ich wspólnych praw, a stan taki trwa do momentu, w którym dokonają działu spadku polegającego na wskazaniu jednego spośród nich, który będzie wyłącznie uprawniony z ogółu praw i obowiązków przysługującego spadkodawcy. Oczywiście takie ujęcie otwiera także kwestię spłaty tych spośród spadkobierców, którzy zarówno zostali wyłączeni od udziału w spółce już na mocy samej klauzuli umownej, jak i też w wyniku działu spadku nie utrzymali swego statusu wspólnika zbiorowego. Wydaje się, że rozliczenia te powinny odbyć się pomiędzy spadkobiercami wstępującymi do spółki, a spadkobiercami wyłączonymi ze spółki. Jeśli natomiast umowa spółki nie zawiera wskazania, że prawa zmarłego wspólnika służą jego spadkobiercom, to rozliczenie z nimi następuje na zasadzie art. 65 KSH171.

Zauważyć należy, że kwestie powyżej sygnalizowane zostały uregulowane w odniesieniu do spółki z o.o. W szczególności dotyczy ich art. 183 KSH, który traktuje o ograniczeniu lub wyłączeniu wstąpienia do spółki spadkobierców na miejsce zmarłego wspólnika. Wydaje się, że znaczna część poglądów wypracowanych na gruncie przywołanej regulacji dotyczącej spółki z o.o. może stanowić inspirację dla rozwiązania problemu wstąpienia do spółki jawnej spadkobierców zmarłego wspólnika.

6. Prawomocne orzeczenie sądu o wyłączeniu wspólnika

60

Konstrukcja spółki jawnej zasadza się na zaufaniu i współpracy wspólników dążących do osiągnięcia wspólnego celu. Wszelkie zaburzenia tej współpracy mogą ten cel zniweczyć. Dlatego też ustawodawca przewidział szczególny tryb postępowania na wypadek zaistnienia okoliczności dotyczących poszczególnych wspólników, a utrudniających lub uniemożliwiających współpracę wspólników zgodnie z ustalonymi przez nich zasadami. Zgodnie zatem z art. 63 § 2 KSH z ważnego powodu dotyczącego jednego ze wspólników pozostali mogą żądać jego wyłączenia ze spółki. Ustawa nie definiuje pojęcia ważnego powodu. W doktrynie wskazuje się, że obejmuje on wszelkie okoliczności, które stoją na przeszkodzie osiągnięcia celu spółki172. Nie jest przy tym istotne czy okoliczności te zostały przez wspólnika zawinione czy też nie. Do katalogu ważnych powodów uzasadniających wyłączenie wspólnika należą zatem w szczególności takie sytuacje jak nienależyte wykonywanie przez niego praw i obowiązków związanych z reprezentacją spółki oraz prowadzeniem jej spraw, naruszanie zakazu konkurencji, choroba negatywnie wpływająca na sposób jego funkcjonowania w spółce. Ostatecznej oceny dokonuje sąd orzekający, który uwzględnia całokształt okoliczności danego stanu faktycznego173.

Regulacja art. 65 § 2 KSH wyraźnie precyzuje, że z żądaniem wyłączenia wspólnika mogą wystąpić wszyscy pozostali wspólnicy. Oznacza to, że zachodzi pomiędzy nimi stosunek współuczestnictwa procesowego jednolitego koniecznego w rozumieniu art. 73 § 2 w zw. z art. 72 § 2 KPC. W procesie muszą zatem wziąć udział po stronie powodowej także wspólnicy pozbawieni prawa reprezentacji spółki lub prowadzenia jej spraw174.

§ 4. Zakończenie spółki

I. Rozwiązanie spółki

1. Uwagi ogólne

61

Zakończenie działalności spółki to ostatnia – po etapie jej zawiązania i funkcjonowania – faza istnienia jej bytu prawnego. Podobnie jak dwie poprzednie, podlega ona ścisłej regulacji ustawowej, której celem jest zapewnienie przejrzystych reguł zakończenia prowadzonej przez spółkę działalności w sposób zapewniający ochronę interesów zarówno samych wspólników, jak i kontrahentów spółki175. Proces zakończenia spółki regulowany jest zasadniczo art. 58 i n. KSH, a inicjuje go rozwiązanie spółki. Zauważyć jednak należy w tym miejscu, że ustawodawca posługuje się pojęciem rozwiązania spółki w dwóch znaczeniach. Po pierwsze wskazuje – w art. 58 § 1 KSH – przyczyny rozwiązania spółki. Co istotne, rozwiązanie spółki w tym znaczeniu nie skutkuje w żaden sposób zakończeniem jej bytu prawnego. Zmianie podlega natomiast cel spółki, albowiem celem spółki jawnej w likwidacji jest zakończenie jej bieżących interesów, ściągnięcie wierzytelności i spieniężenie jej majątku, a nie prowadzenie przedsiębiorstwa176. W rezultacie jej rozwiązania wdrożone zostaje – co do zasady, albowiem umowa spółki może tą kwestię regulować odmiennie – postępowanie likwidacyjne, którego celem jest zakończenie działalności spółki. Innymi słowy, spółka ulegająca rozwiązaniu w przypadkach wskazanych w przywołanym przepisie istnieje nadal jako odrębny od wspólników podmiot prawa i podlega postępowaniu likwidacyjnemu, które prowadzone jest przez jej likwidatorów.

Jednocześnie jednak ustawodawca używa pojęcia rozwiązania spółki w kontekście ustania jej bytu prawnego. Zgodnie bowiem z art. 84 § 2 KSH, rozwiązanie spółki następuje z chwilą wykreślenia jej z rejestru. W tym ujęciu zatem, pojęcie rozwiązania spółki posiada inny zakres znaczeniowy niż pojęcie rozwiązania spółki, o którym mowa w art. 58 § 1 KSH, odnosząc się do chwili dokonania przez sąd rejestrowy wpisu w rejestrze przedsiębiorców wykreślającego spółkę, co skutkuje jej ustaniem.

Abstrahując od zasadności nadania temu samemu pojęciu dwóch odmiennych znaczeń, zaznaczyć należy konieczność ich odróżniania w toku analizy przepisów KSH dotyczących zakończenia działalności spółki. W doktrynie podnosi się, że art. 58 § 1 KSH odnosi się do zaistnienia przyczyny rozwiązania177, którego ostateczne skutki w postaci rozwiązania spółki następują z chwilą określoną w art. 84 § 2 KSH178.

2. Przyczyny rozwiązania spółki

2.1. Przyczyny przewidziane w umowie spółki

62

Wspólnicy mogą określić w umowie sytuacje, z których zaistnieniem spółka ulegnie rozwiązaniu. Do katalogu tych przyczyn zaliczyć można w szczególności upływ czasu, na który spółka została utworzona, realizację konkretnego przedsięwzięcia gospodarczego, dla którego zawiązano spółkę, ziszczenie się określonego warunku np. w postaci utraty koncesji na prowadzenie działalności179.

2.2. Uchwała wspólników

63

Rozwiązanie spółki może nastąpić także w drodze podjęcia przez wspólników stosownej uchwały. Zgodnie z art. 58 § 1 pkt 2 KSH uchwała taka powinna być jednomyślna, co należy interpretować w ten sposób, że na rozwiązanie spółki muszą zgodzić się wszyscy wspólnicy. Wydaje się przy tym, że umowa spółki nie może zawierać w tym zakresie postanowień odmiennych polegających w szczególności na ustanowieniu większości głosów, których osiągnięcie pozwalałoby podjąć uchwałę o rozwiązaniu spółki180. Odnotować jednak należy, że w doktrynie zgłoszono pogląd odmienny, w myśl którego umowa spółki może stanowić, że rozwiązanie spółki nastąpi w drodze uchwały wspólników podjętej większością głosów181.

Szczególny tryb podjęcia uchwały o rozwiązaniu spółki przewidział ustawodawca dla spółki zawiązanej z wykorzystaniem wzorca umownego udostępnionego w systemie teleinformatycznym. Rozwiązanie takiej spółki wymaga bowiem – zgodnie z art. 58 § 2 KSH – skorzystania ze wzorca uchwały udostępnionego w systemie teleinformatycznym. Wspólnicy wypełniają formularz uchwały i opatrują go kwalifikowanymi podpisami elektronicznymi, podpisami zaufanymi albo podpisami osobistymi. Ustawa uznaje tak podpisaną uchwałę o rozwiązaniu spółki za równoważną uchwale w formie pisemnej.

2.3. Upadłość spółki

64

Przesłanki upadłości spółki określają przepisy PrUp. Stosownie do art. 10 PrUp upadłość ogłasza się w stosunku do dłużnika, który stał się niewypłacalny. Jednocześnie art. 11 ust. 1 PrUp określa, że dłużnik jest niewypłacalny, jeżeli utracił zdolność do wykonywania swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych. Z kolei art. 11 ust. 1a PrUp zawiera domniemanie, w myśl którego utrata zdolności do wykonywania wymagalnych zobowiązań pieniężnych zachodzi, jeśli opóźnienie w wykonaniu zobowiązań pieniężnych przekracza 3 miesiące.

Ogłoszenie upadłości spółki skutkuje wdrożeniem postępowania regulowanego PrUp ukierunkowanego na jej likwidację182. Dlatego też upadłość stanowi przesłankę rozwiązania spółki i w dalszej perspektywie wykreślenia jej z rejestru przedsiębiorców. Zaznaczyć należy, że możliwe jest także ogłoszenie upadłości spółki jawnej w likwidacji. W takim przypadku w miejsce postępowania likwidacyjnego wdrożone zostaje postępowanie upadłościowe183.

2.4. Śmierć wspólnika lub ogłoszenie jego upadłości

65

Osobowy charakter spółki jawnej powoduje, że co do zasady – zgodnie z art. 58 § 1 pkt 4 KSH – śmierć wspólnika skutkuje rozwiązaniem spółki. Zmianie ulega bowiem krąg wspólników, który ukształtował się bądź na etapie jej zawiązania, bądź też późniejszego funkcjonowania. Jeśli zatem wspólnicy nie mogą współpracować w ramach spółki z osobami, co do których wyraziły taką wolę, to spółka powinna ulec zakończeniu.

Powyższa zasada nie ma jednak charakteru bezwzględnego. Wspólnicy mogą bowiem – bądź w umowie, bądź też po śmierci wspólnika – postanowić odmiennie w przedmiocie dalszego losu spółki. Kwestia wstąpienia spadkobierców wspólnika do spółki, a tym samym jej utrzymania, była przedmiotem uwag w rozdziale III. Możliwość postanowienia o dalszym funkcjonowaniu spółki przez pozostałych wspólników zostanie omówiona poniżej.

Przyczyną rozwiązania spółki może być także ogłoszenie upadłości jej wspólnika. Możliwość taka wynika z art. 5 ust. 2 pkt 2 PrUp stanowiącego, że przepisy ustawy stosuje się również do wspólników osobowych spółek handlowych, ponoszących odpowiedzialność za zobowiązania spółki bez ograniczeń całym swoim majątkiem. Podkreślić przy tym należy, że ogłoszenie upadłości spółki nie jest tożsame z ogłoszeniem upadłości jej wspólników184. Także ogłoszenie upadłości wspólnika nie prowadzi automatycznie do ogłoszenia upadłości spółki. Skutkuje natomiast jej rozwiązaniem, albowiem wdrożenie postępowania likwidacyjnego majątku wspólnika znacząco zmienia sytuację prawną pozostałych wspólników. Odjęcie wspólnikowi, w stosunku do którego ogłoszono upadłość, prawa zarządu jego majątkiem powoduje, że wobec wspólników i samej spółki występuje syndyk masy upadłości. Cel zarządzania masą upadłości, w skład której wchodzi ogół praw i obowiązków upadłego wspólnika fundamentalnie różni się od – założonego przez wspólników – celu spółki w postaci prowadzenia przedsiębiorstwa. Syndyk ma obowiązek zapewnić zaspokojenie wierzycieli upadłego w jak najwyższym stopniu, czemu ma służyć likwidacja majątku, podczas gdy pozostali wspólnicy są ukierunkowani na rozwój działalności spółki. Konflikt ten skutkuje koniecznością rozwiązania spółki, jakkolwiek pozostali wspólnicy mogą temu zapobiec, o czym będzie mowa poniżej.

2.5. Wypowiedzenie umowy spółki przez wspólnika lub wierzyciela wspólnika

66

Spółka – zgodnie z art. 58 § 1 pkt 5 KSH – ulega rozwiązaniu także w przypadku jej wypowiedzenia przez wspólnika lub wierzyciela wspólnika. Kwestie związane z wypowiedzeniem spółki zostały szczegółowo omówione w części dotyczącej zmiany składu osobowego spółki. W tym miejscu wskazać jedynie należy, że przyczyn rozwiązania spółki w przypadku jej wypowiedzenia należy upatrywać w jej osobowym charakterze. Skoro spółka nie może nadal działać w pierwotnym składzie osobowym, albowiem jeden ze wspólników nie chce dalszej współpracy albo zaciągnął zobowiązania, których zaspokojenie musi nastąpić ze środków należnych mu z tytułu uczestnictwa w spółce, to jej działalność powinna zostać zakończona. Także jednak i w tym przypadku pozostali wspólnicy mogą postanowić o dalszym trwaniu spółki, o czym będzie mowa poniżej.

2.6. Prawomocne orzeczenie sądu o rozwiązaniu spółki

67

Spółka może zostać rozwiązana także w drodze orzeczenia sądu. Możliwość taką przewiduje art. 63 § 1 KSH stanowiący, że każdy wspólnik może z ważnych powodów żądać rozwiązania spółki przez sąd. Wspólnicy – zgodnie z art. 63 § 3 KSH – nie mogą umownie wyłączyć lub ograniczyć tego prawa.

Ważne powody rozwiązania spółki to wszystkie te okoliczności – oceniane przez sąd w kontekście konkretnego przypadku – które istotnie utrudniają lub uniemożliwiają współpracę wspólników ukierunkowaną na realizację celu spółki. Nie jest przy tym istotne czy dotyczą one wspólników czy też nie są z nimi związane185. Jeśli ważny powód leży po stronie wspólnika, to nie stanowi przesłanki rozstrzygnięcia kwestia tego czy został przez niego zawiniony186. Sąd bada bowiem jedynie to, czy w zaistniałych okolicznościach istnieje możliwość dalszego funkcjonowania spółki. Wydaje się, że najczęstsze przypadki uzasadniające rozwiązanie spółki obejmują sytuacje konfliktu pomiędzy wspólnikami powstałego na tle jej działalności. Mogą przybierać postać braku współdziałania wspólników przy reprezentacji spółki oraz prowadzeniu jej spraw czy też naruszaniu zakazu konkurencji. Jeśli według oceny sądu orzekającego w przedmiocie rozwiązania spółki przeszkody dla współpracy wspólników są na tyle poważne, że nie rokują na zmianę stanu braku współpracy, to powinien spółkę rozwiązać ze skutkiem w postaci wdrożenia postępowania zmierzającego do jej likwidacji.

Regulacja art. 63 § 1 KSH przyznaje legitymację czynną do wystąpienia z żądaniem rozwiązania spółki każdemu wspólnikowi. Krąg powodów może być szerszy i obejmować kilku wspólników. Po stronie pozwanej powinni wystąpić wszyscy pozostali wspólnicy187.

2.7. Orzeczenie sądu rejestrowego

68

O rozwiązaniu spółki może także orzec sąd rejestrowy w trybie art. 25 KRSU. Jeżeli spółka nie realizuje obowiązku złożenia wniosku o wpis do rejestru lub dokumentów, których złożenie jest obowiązkowe, sąd rejestrowy – na podstawie art. 24 ust. 1 KRSU – wzywa do ich złożenia wyznaczając dodatkowy 7-dniowy termin pod rygorem nałożenia grzywny przewidzianej w przepisach KPC o egzekucji świadczeń niepieniężnych.

W przypadku braku realizacji obowiązku złożenia wniosku o wpis lub dokumentów, pomimo nałożonej grzywny, spółka jawna może zostać rozwiązana z ważnych powodów z urzędu przez sąd rejestrowy. Rozwiązując spółkę sąd ustanawia likwidatora.

3. Utrzymanie spółki pomimo zaistnienia przesłanek jej rozwiązania

69

Artykuł 58 § 1 KSH zawiera katalog przyczyn rozwiązania spółki. Charakter każdej z nich powoduje, że dalsze funkcjonowanie spółki jest z punktu widzenia ustawodawcy niewskazane w tym znaczeniu, że zaburzeniu ulega ustawowy model spółki osobowej jako organizmu tworzonego przez wspólników zgodnie współpracujących w ramach spółki. Konsekwencją wystąpienia tego zaburzenia jest wskazanie, że spółka ulega rozwiązaniu i powinna zostać zlikwidowana.

Ustawodawca pozostawia jednak wspólnikom w niektórych przypadkach rozwiązania spółki swobodę decyzyjną odnośnie jej dalszego funkcjonowania. Innymi słowy, według przesłanek obiektywnych dalsze trwanie spółki nie jest – z uwagi na wystąpienie zdarzeń określonych w ustawie – wskazane, lecz wspólnicy mogą postrzegać tą kwestię inaczej. Jeśli ocena wspólników dotycząca perspektyw dalszego funkcjonowania spółki w rzeczywistości kształtowanej zaistnieniem przesłanek rozwiązania spółki jest pozytywna, to mogą oni postanowić o dalszym trwaniu spółki.

Przede wszystkim zatem wspólnicy mogą – na zasadzie art. 59 KSH – przedłużyć spółkę w sposób milczący, jeśli pomimo zaistnienia przyczyn jej rozwiązania przewidzianych w umowie spółki prowadzi ona nadal swoją działalność za zgodą wszystkich wspólników. Zauważyć należy, że ustawa nie wymaga sformalizowania przez wspólników, np. w drodze podjęcia uchwały, ich zgody na dalszą działalność spółki. Jeśli zatem spółka – pomimo zaistnienia przyczyny jej rozwiązania zawartej w umowie – nadal prowadzi działalność, to należy domniemywać, że czyni to za zgodą wszystkich wspólników. Dopiero bowiem wyraźny sprzeciw wspólnika lub wspólników wobec czynności spółki dokonywanych w ramach jej działalności pozwoli na ustalenie, że spółka uległa rozwiązaniu wobec braku zgody po stronie wspólników na jej dalszą działalność. Brak obowiązku uzewnętrznienia przez wspólników ich woli w zakresie dalszego funkcjonowania spółki może nastręczać trudności po stronie kontrahentów spółki w ustaleniu jej statusu prawnego. Sam fakt kontynuowania działalności przez spółkę może bowiem pozostawać poza sferą świadomości wspólnika, zwłaszcza jeśli jest on wyłączony od prawa prowadzenia spraw spółki oraz jej reprezentacji. Późniejsze wyartykułowanie jego sprzeciwu wobec dalszego istnienia spółki skutkować będzie koniecznością przyjęcia, że spółka od chwili zaistnienia umownego zdarzenia skutkującego jej rozwiązaniem powinna prowadzić działalność w trybie przewidzianym przepisami o postępowaniu likwidacyjnym, co ma znaczenie np. z punktu widzenia jej należytej reprezentacji. Zauważyć jednak należy, że poziom ryzyka, jakie niesie taka sytuacja dla bezpieczeństwa obrotu prawnego ulega redukcji wobec treści domniemań związanych z wpisami do rejestru przedsiębiorców KRS. W szczególności na gruncie analizowanego przypadku spółka nie będzie mogła – wobec treści art. 14 KRSU – powoływać się wobec osób trzecich działających w dobrej wierze na fakt jej rozwiązania ze wszystkimi konsekwencjami tego stanu rzeczy.

Przedłużenie spółki jest także możliwe w przypadkach śmierci lub ogłoszenia upadłości wspólnika. Zaistnienie tych zdarzeń powoduje konieczność rozliczenia udziału kapitałowego przypadającego na zmarłego wspólnika, w którego miejsce nie wstępują jego spadkobiercy, albo też umożliwienie zaspokojenia wierzycieli upadłego wspólnika z jego części majątku spółki. Wspólnicy mogą uznać, że dalsze prowadzenie spółki w warunkach pomniejszonego majątku jest wskazane. Ustawodawca przewiduje taką możliwość w art. 64 § 1 KSH. Tożsama regulacja dotyczy przypadku wypowiedzenia spółki przez wspólnika albo jego wierzyciela.

Postanowienie o utrzymaniu spółki może zapaść uprzednio lub następczo w stosunku do przywołanych powyżej przesłanek rozwiązania spółki. W tym pierwszym przypadku przybiera ono postać klauzuli umownej zawartej w umowie spółki. Jeśli natomiast wspólnicy podejmują taką decyzję już po zaistnieniu przesłanki rozwiązania spółki, to powinni to uczynić – zgodnie z art. 64 § 2 KSH – niezwłocznie w przypadku śmierci lub ogłoszenia upadłości wspólnika, natomiast w przypadku wypowiedzenia, przed upływem jego terminu. Niedochowanie tych terminów umożliwia spadkobiercy, syndykowi lub wspólnikowi wypowiadającemu umowę albo jego wierzycielowi, domaganie się przeprowadzenia likwidacji spółki.

W analizowanych przypadkach ustawa nie wymaga szczególnej formy dla decyzji wspólników odnośnie do dalszego funkcjonowania spółki, jednak ze względu na niedookreśloność terminu w postaci niezwłoczności oraz sankcje niepodjęcia w nim decyzji wydaje się, że wskazane jest, aby wspólnicy uzewnętrzniali swe oświadczenia woli w formie umożliwiającej osobom trzecim ustalenie ich treści.

II. Likwidacja spółki

1. Sposób likwidacji

70

Rozwiązanie spółki skutkuje koniecznością przeprowadzenia jej likwidacji mającej na celu zakończenie jej działalności. Należy w szczególności zaspokoić wierzycieli spółki, a pozostałą część majątku – jeśli takowy pozostanie po spłacie zobowiązań – podzielić pomiędzy wspólników. Likwidację prowadzą likwidatorzy, a ich zadania wyznacza regulacja art. 77 KSH. Powinni oni zatem zakończyć bieżące interesy spółki, ściągnąć wierzytelności, wypełnić zobowiązania i upłynnić majątek spółki. Zasady przeprowadzenia postępowania likwidacyjnego określone zostały w art. 67 i n. KSH. Znajdują one zastosowanie, jeśli wspólnicy nie uzgodnili innego sposobu zakończenia działalności spółki.

Inny sposób zakończenia spółki może zostać ustalony przez wspólników już w umowie spółki188. Jeśli umowa nie zawiera postanowień w tym przedmiocie, to porozumienie wspólników odnośnie innego niż likwidacja sposobu zakończenia działalności spółki może być przez nich podjęta już po zaistnieniu przesłanek rozwiązania spółki. Swoboda wspólników w tym zakresie doznaje – zgodnie z art. 67 § 2 KSH – ograniczenia w przypadku, w którym rozwiązanie spółki nastąpiło z uwagi na jej wypowiedzenie przez wierzyciela wspólnika lub z uwagi na ogłoszenie upadłości wspólnika. Jeśli bowiem wspólnicy podejmą decyzję o innym niż postępowanie likwidacyjne sposobie zakończenia działalności spółki już po zaistnieniu przywołanych przesłanek jej rozwiązania, to uzgodnienie takie wymaga zgody odpowiednio wierzyciela lub syndyka. Intencją takiego rozwiązania jest ochrona interesów wierzycieli wspólnika i to zarówno wierzyciela wypowiadającego umowę, jak i wierzycieli uczestniczących w postępowaniu upadłościowym.

Katalog innych sposobów zakończenia działalności spółki jest otwarty. Wspólnicy mogą zatem np. postanowić o zbyciu przedsiębiorstwa spółki na rzecz osoby trzeciej lub jednemu z nich189. Mogą także ustalić, że majątek spółki nie zostanie upłynniony, a wspólnicy otrzymają poszczególne jego składniki w naturze190. Oczywiście ustalenia takie wywierają skutek wewnętrzny i nie wpływają na sferę prawną wierzycieli spółki191. Innymi słowy, wierzyciele mogą żądać zaspokojenia swoich roszczeń z całego majątku spółki, a jeśli egzekucja z niego okaże się bezskuteczna, to będą mogli sięgnąć do majątku osobistego wspólników192. Co istotne, do chwili zaspokojenia wszystkich zobowiązań spółki sąd rejestrowy nie powinien wykreślić spółki z rejestru przedsiębiorców, kończąc tym samym jej byt prawny. Gdyby jednak takie wykreślenie nastąpiło, to nie wpłynie to na odpowiedzialność wspólników spółki193.

2. Postępowanie likwidacyjne

2.1. Uwagi ogólne

71

Zgodnie z art. 67 KSH, postępowanie likwidacyjne jest podstawowym sposobem zakończenia działalności spółki. Rozpoczyna się ono z chwilą rozwiązania spółki w wyniku zaistnienia którejkolwiek z przesłanek zawartych w art. 58 § 1 KSH. Podkreślić przy tym ponownie należy, że zaistnienie przyczyny rozwiązania spółki nie kończy jej bytu prawnego. Spółka istnieje nadal jako odrębny od wspólników podmiot obrotu prawnego. Zakres czynności podejmowanych przez spółkę determinowany jest celem postępowania likwidacyjnego w postaci zakończenia działalności spółki. Przejawem tego stanu rzeczy jest m.in. ustawowy zakaz podejmowania przez spółkę nowych interesów, jeśli nie są one niezbędne do ukończenia spraw w toku. Innymi słowy, spółka w likwidacji funkcjonuje nadal aż do chwili realizacji celu postępowania likwidacyjnego, jakim jest zakończenie działalności spółki.

W okresie likwidacji do spółki stosuje się – na zasadzie art. 68 KSH – przepisy dotyczące stosunków wewnętrznych i zewnętrznych spółki, chyba że przepisy dotyczące postępowania likwidacyjnego stanowią inaczej lub z celu likwidacji wynika co innego. Odmienności dotyczą w szczególności uregulowania zakazu konkurencji, reprezentacji spółki oraz prowadzenia jej spraw, czy też większości głosów wymaganych przy podejmowaniu uchwał. Nie znajdą zastosowania także te przepisy dotyczące spółki jawnej, które są sprzeczne z celem likwidacji, takie jak roszczenie o wypłatę odsetek od udziału kapitałowego, czy też roszczenie o wypłatę dywidendy w sytuacji konieczności przeznaczenia zysku na realizację zobowiązań spółki194.

2.2. Likwidatorzy

2.2.1. Uwagi ogólne

72

Likwidację prowadzą likwidatorzy. Z chwilą rozwiązania spółki, a tym samym otwarcia postępowania likwidacyjnego, prawo reprezentacji i prowadzenia spraw spółki staje się uprawnieniem likwidatora lub likwidatorów spółki. Wspólnicy spółki nie mogą zatem w okresie likwidacji spółki ani jej reprezentować, ani też prowadzić jej spraw195.

2.2.2. Ustanowienie i odwołanie likwidatorów

73

Co do zasady likwidatorami są – zgodnie z art. 70 § 1 KSH – wszyscy wspólnicy. Ustawa nie wymaga przy tym podjęcia jakiejkolwiek uchwały w tym przedmiocie. Wspólnicy – także ci wyłączeni dotychczas od reprezentacji spółki lub prowadzenia jej spraw – stają się zatem likwidatorami z mocy prawa196.

Wspólnicy mogą jednak powołać na likwidatorów tylko niektórych spośród siebie lub osoby spoza grona wspólników. Powołanie to wymaga jednomyślnej uchwały wspólników, chyba że umowa spółki stanowi inaczej. W doktrynie dopuszcza się możliwość powołania w skład likwidatorów spółki jedynie osób trzecich197. Skutkiem wyłączenia wspólnika z grona likwidatorów jest pozbawienie go prawa reprezentacji i prowadzenia spraw spółki. Szczególną pozycję wśród likwidatorów zajmuje syndyk masy upadłości upadłego wspólnika, który – zgodnie z art. 70 § 2 KSH – wchodzi na miejsce upadłego wspólnika. W takim bowiem przypadku to on właśnie wykonuje uprawnienia upadłego wspólnika, będąc uznawanym za jednego z likwidatorów spółki198. Co istotne, uprawnienie to nie może zostać wyłączone w drodze uchwały wspólników199, gdyż prowadziłoby do wyłączenia ustawowych uprawnień syndyka do zarządu majątkiem upadłego przewidzianych PrUp.

Ustanowienie likwidatora lub likwidatorów może się odbyć także w drodze orzeczenia sądowego. Sądem właściwym jest w tym przypadku sąd rejestrowy właściwy dla siedziby spółki. Przesłanki i tryb ustanowienia zostały określone w art. 71 KSH. Sąd rejestrowy może zatem ustanowić likwidatorami tylko niektórych spośród wspólników, jak również osoby trzecie. Możliwość taka istnieje jedynie w przypadku zaistnienia ważnych powodów. Do ich kręgu zaliczyć należy w szczególności sytuację konfliktu między wspólnikami uniemożliwiającego zgodne prowadzenie przez nich postępowania likwidacyjnego. Wydaje się, że najczęstszym przypadkiem ingerencji sądu w skład kręgu likwidatorów będą przypadki rozwiązania spółki w drodze orzeczenia sądowego.

Sąd rejestrowy orzeka w przedmiocie likwidatora na wniosek wspólnika lub innej osoby mającej interes prawny. Wydaje się, że obowiązek wykazania interesu prawnego w żądaniu ustanowienia likwidatora dotyczy osoby trzeciej. Wspólnik – jako uczestnik spółki i w konsekwencji podmiot roszczeń związanych z zakończeniem jej działalności – posiada interes prawny z samej istoty bycia wspólnikiem spółki. Osoba trzecia musi natomiast precyzyjnie wykazać z jakich przesłanek wyprowadza swoje uprawnienie do żądania ustanowienia likwidatora. Najczęściej będzie to przypadek posiadania wobec spółki wierzytelności. Sposób prowadzenia postępowania likwidacyjnego pozostaje w bezpośrednim związku z możliwością zaspokojenia takiej wierzytelności. Stąd też wierzyciel spółki ma interes prawny w ustanowieniu likwidatorem osoby, która przeprowadzi likwidację w sposób zapewniający ochronę praw osób trzecich.

Umowa spółki – zgodnie z art. 71 § 2 KSH – nie może wyłączać uprawnienia sądu rejestrowego do ustanowienia likwidatora. Ewentualne postanowienia umowy czy to wyłączające to prawo, czy też je ograniczające, będą nieważne.

Ingerencja sądu rejestrowego w skład osobowy likwidatorów możliwa jest na każdym etapie postępowania likwidacyjnego. Może on zatem – jeśli zachodzą ku temu przesłanki –ustanowić likwidatora już na samym początku postępowania, albo też w jego trakcie odwołując tym samym poprzednich likwidatorów. Wynika to z art. 73 § 1 KSH, przyznającego sądowi rejestrowemu kompetencję do odwołania – na wniosek wspólnika lub osoby trzeciej posiadającej interes prawny – likwidatora, jeśli zachodzą ku temu ważne powody.

Wspólnicy także mogą – w drodze jednomyślnej uchwały – odwołać likwidatora, przy czym uprawnienie to nie dotyczy – zgodnie z art. 73 § 2 KSH – likwidatora ustanowionego przez sąd. Kompetencje do jego odwołania posiada bowiem wyłącznie sąd rejestrowy. Zasady dotyczące odwołania likwidatora mają charakter bezwzględny, albowiem – stosownie do art. 73 § 3 KSH – odmienne postanowienia umowy są nieważne.

2.2.3. Zakaz konkurencji likwidatorów

74

Otwarcie likwidacji wywołuje skutki także na płaszczyźnie działalności konkurencyjnej wobec spółki. Stosownie do treści art. 69 KSH, w okresie likwidacji zakaz konkurencji obowiązuje tylko osoby będące likwidatorami. Wobec braku regulacji szczególnej do działalności tej i jej konsekwencji zastosowanie znajdą – na podstawie art. 68 KSH – art. 56–57 KSH. W szczególności zatem likwidator naruszający zakaz konkurencji jest zobowiązany do wydania spółce korzyści, jakie osiągnął naruszając zakaz lub naprawienia wyrządzonej jej szkody.

2.3. Przebieg postępowania likwidacyjnego

2.3.1. Zgłoszenie likwidacji do rejestru

75

Postępowanie likwidacyjne otwiera się z chwilą rozwiązania spółki. Każdy z likwidatorów jest zobowiązany i uprawniony – na mocy art. 74 § 1 KSH – do zgłoszenia sądowi rejestrowemu informacji o otwarciu likwidacji, imionach i nazwiskach likwidatorów oraz ich adresach albo o adresach do doręczeń elektronicznych. Zgłoszenie obejmuje ponadto wskazanie sposobu reprezentacji spółki przez likwidatorów, nawet jeśli nie nastąpiłaby zmiana w sposobie reprezentacji w stosunku do okresu sprzed otwarcia likwidacji. Ponadto obowiązek zgłoszenia dotyczy wszelkich zmian w sposobie reprezentacji.

Jeśli likwidator został ustanowiony przez sąd rejestrowy, to jego wpis do rejestru przedsiębiorców następuje z urzędu, podobnie jak i wykreślenie likwidatora odwołanego przez sąd.

Zmiana wpisu spółki objętej postępowaniem likwidacyjnym obejmuje także jej firmę. W myśl bowiem art. 74 § 3 KSH, likwidację spółki prowadzi się pod firmą spółki z dodaniem oznaczenia „w likwidacji”.

2.3.2. Reprezentacja i prowadzenie spraw spółki w likwidacji

2.3.2.1. Reprezentacja spółki

76

Reprezentacja spółki w likwidacji stanowi domenę likwidatorów. Jeśli ustanowiony został – czy to w drodze uchwały wspólników, czy też orzeczenia sądu rejestrowego – jeden likwidator to reprezentuje spółkę – jednoosobowo. Jeżeli likwidatorów jest kilku, to są oni uprawnieni do łącznej reprezentacji spółki, przy czym wspólnicy lub sąd rejestrowy mogą postanowić inaczej. Reprezentacja łączna oznacza, że złożenie przez spółkę w likwidacji skutecznego oświadczenia woli wymaga współdziałania wszystkich likwidatorów. Przyjęcie oświadczenia woli złożonego wobec spółki uznać natomiast należy za skuteczne z chwilą złożenia go przynajmniej jednemu z kilku likwidatorów200.

Odmienne postanowienie wspólników może przybrać postać odpowiedniej klauzuli umownej albo też jednomyślnej uchwały wspólników201. Kompetencję do ukształtowania zasad reprezentacji przy ustanowieniu więcej niż jednego likwidatora posiada także sąd rejestrowy. Kształtując zasady reprezentacji inne niż ustawowy model reprezentacji łącznej wszystkich likwidatorów wspólnicy lub sąd mogą postanowić np. o reprezentacji samodzielnej każdego z likwidatorów albo też reprezentacji łącznej tylko niektórych spośród nich.

Oprócz odjęcia wspólnikom prawa reprezentacji spółki na rzecz likwidatorów, otwarcie likwidacji wywołuje jeszcze jedną konsekwencję na gruncie reprezentacji spółki. Skutkuje bowiem – zgodnie z art. 79 § 1 KSH – wygaśnięciem prokury, jeśli taka uprzednio została ustanowiona. W okresie likwidacji nie można także ustanowić nowej prokury.

2.3.2.2. Prowadzenie spraw spółki

77

Likwidatorzy prowadzą także sprawy spółki. Przepisy dotyczące postępowania likwidacyjnego zasadniczo nie odnoszą się do kwestii zasad regulujących ten aspekt funkcjonowania spółki. Jedynie art. 76 KSH stanowi, że w sprawach, w których wymagana jest uchwała likwidatorów, rozstrzyga większość głosów, chyba że wspólnicy lub sąd powołujący likwidatorów postanowili inaczej. W tym stanie rzeczy – na zasadzie art. 68 KSH odsyłającego do przepisów dotyczących stosunków wewnętrznych i zewnętrznych stosowanych odnośnie spółki przed likwidacją – zasady prowadzenia spraw spółki w likwidacji wywodzić należy z art. 42 i 43 KSH202.

Oznacza to, że uchwała likwidatorów – podejmowana, co do zasady, większością głosów – wymagana jest w sprawach przekraczających zakres zwykłych czynności spółki. W sprawach niemających takiego charakteru każdy z likwidatorów może działać samodzielnie, podobnie jak i w przypadku czynności nagłych.

Odmienne postanowienia wspólników mogą przybierać – jak się wydaje – postać klauzuli umowy spółki i polegać np. na przyznaniu każdemu likwidatorowi samodzielnego prawa prowadzenia wszystkich spraw spółki, czy też wprowadzeniu wymogu jednomyślności likwidatorów przy podejmowaniu jakiejkolwiek sprawy. Wydaje się także, że ustalenia w zakresie prowadzenia spraw przez likwidatorów mogą zostać poczynione przez wspólników poza umową spółki, jednak kwestia ta budzi wątpliwości w doktrynie203.

2.3.2.3. Zakres prawa reprezentacji oraz prowadzenia spraw spółki

78

Zakres prawa likwidatorów do reprezentacji spółki w likwidacji wyznaczany jest zakresem przedmiotowym art. 77 KSH. Określa on bowiem czynności likwidacyjne, do podejmowania których uprawnieni są likwidatorzy. Oznacza to, że ocena skuteczności czynności spółki reprezentowanej przez likwidatora powinna w pierwszej kolejności zasadzać się na kwestii jej przynależności do zakresu czynności likwidacyjnych. Czynność prawna podejmowana w ramach czynności likwidacyjnych wykraczająca poza cel postępowania likwidacyjnego jest nieważna204.

Ustawodawca wyraźnie wskazał – w art. 77 § 1 KSH – że likwidatorzy powinni zakończyć bieżące interesy spółki, ściągnąć wierzytelności, wypełnić zobowiązania i upłynnić majątek spółki. Zgodnie ze zd. 2 § 1 art. 77 KSH, nowe interesy mogą być podejmowane tylko w przypadku, gdy jest to niezbędne do ukończenia spraw w toku. Z natury rzeczy zatem identyfikacja czynności spółki w likwidacji jako przynależnej do czynności likwidacyjnych może nastręczać trudności. Dotyczyć one będą w szczególności tych spośród czynności spółki, które dokonywane są w ramach nawiązywania nowych interesów spółki. Wykazanie ich związku ze sprawami będącymi już w toku, a także ich niezbędności dla zakończenia tych spraw, nie zawsze jest proste. Wychodząc naprzeciwko tym trudnościom ustawodawca ustanowił – w art. 78 § 2 KSH – domniemanie, w myśl którego wobec osób trzecich działających w dobrej wierze czynności podjęte przez likwidatorów uważa się za czynności likwidacyjne. Celem tej regulacji jest ochrona osób trzecich przed uznaniem czynności za zdziałanych z naruszeniem zakresu prawa reprezentacji spółki przez likwidatorów. Czynność taka byłaby bowiem bezskutecznie zawieszona z możliwością jej potwierdzenia w trybie art. 103 oraz 104 KC205. Kontrahenci spółki nie mają bowiem w zasadzie instrumentów pozwalających na ustalenie czy konkretna czynność zmierza do likwidacji spółki, czy też tak nie jest.

Prawo reprezentacji spółki przez likwidatorów doznaje także ograniczeń w stosunku wewnętrznym. Zgodnie bowiem z art. 77 § 2 KSH w stosunkach wewnętrznych likwidatorzy zobowiązani są stosować się do uchwał wspólników. Jeśli likwidatorzy zostali ustanowieni przez sąd, to są zobowiązani stosować się do jednomyślnych uchwał wspólników oraz osób mających interes prawny, na wniosek których likwidatorzy zostali ustanowieni. Podkreślić jednak należy, że uchwały takie wywołują skutek jedynie wewnętrzny206. Oznacza to, że jeśli likwidatorzy podejmą w imieniu spółki czynność z zakresu jej reprezentacji, to będzie ona ważna i skuteczna, nawet jeśli zdziałana zostanie wbrew woli wspólników lub osób, które zainicjowały ustanowienie likwidatorów207.

Zakres prawa prowadzenia spraw spółki przez likwidatorów także jest wyznaczany art. 77 § 1 KSH. Mogą oni zatem prowadzić sprawy spółki, jeśli mieści się to w zakresie czynności likwidacyjnych.

2.3.3. Podział majątku

79

Czynności likwidacyjne, o których mowa w art. 77 § 1 KSH, ukierunkowane są na zakończenie działalności spółki. Likwidatorzy zobowiązani są do zakończenia jej bieżących interesów. W toku tego procesu powinni ściągnąć przysługujące spółce wierzytelności oraz wypełnić jej zobowiązania. Składniki majątku spółki inne niż środki finansowe podlegają upłynnieniu.

Ustawodawca nakazuje – w art. 82 § 1 KSH – w pierwszej kolejności dokonać spłaty zobowiązań. Jeśli zobowiązania spółki są niewymagalne lub sporne, to likwidatorzy zobowiązani są do pozostawienia odpowiedniej kwoty na ich pokrycie. Przepis nie wyjaśnia przy tym, w jakiej formie powinno nastąpić to pozostawienie. W szczególności ustawa nie zawiera regulacji podobnej do art. 285 KSH, który w odniesieniu do spółki z o.o. nakazuje złożenie sum do depozytu sądowego potrzebnych do zaspokojenia lub zabezpieczenia znanych spółce wierzycieli, którzy się nie zgłosili lub których wierzytelności nie są wymagalne albo są sporne. W tej sytuacji uznać należy, że sposób zabezpieczenia spłaty wierzytelności niewymagalnych lub spornych pozostaje w wyłącznej gestii likwidatorów.

Majątek spółki pozostały po spłacie wierzycieli podlega podziałowi pomiędzy wspólników. Zasady tego podziału mogą zostać – stosownie do art. 82 § 2 KSH – określone przez wspólników w umowie spółki. Jeśli umowa nie zawiera w tym względzie żadnych postanowień, podział następuje poprzez spłatę na rzecz wspólników ich udziałów. W doktrynie wskazuje się, że chodzi o udziały kapitałowe208. Przyjąć zatem należy, że będzie to wartość udziału kapitałowego określona w umowie, jakkolwiek w doktrynie pojawiły się głosy, że wartość udziału kapitałowego określa się na podstawie bilansu otwarcia likwidacji lub ostatniego bilansu rocznego209. Zauważyć jednak należy, że za pierwszym stanowiskiem przemawia treść art. 82 § 2 zd. 3 KSH. Wynika z niego bowiem, że nadwyżkę majątku pozostałą po spłacie udziałów kapitałowych wspólników dzieli się między wspólników w takim stosunku, w jakim uczestniczą oni w zysku. Oznacza to, że owa nadwyżka nie wyznacza wartości udziału kapitałowego podlegającej spłacie na rzecz wspólnika. Oprócz spłaty przypadającej na wspólnika części majątku spółki, otrzymuje on także spłatę w naturze, poprzez wydanie mu rzeczy, które wniósł do spółki do używania.

Opisane powyżej zasady podziału majątku likwidowanej spółki znajdują zastosowanie jedynie w sytuacji, w której majątek pozostały po spłacie zobowiązań jest dodatni. W przypadku jego niedoboru, a zatem w sytuacji, w której wartość zobowiązań spółki przekracza wartość majątku, wspólnicy zobowiązani są – na zasadzie art. 83 KSH – do uzupełnienia spółce brakującej wartości. Zasady partycypacji wspólników w tym niedoborze mogą określać w pierwszej kolejności postanowienia umowy spółki. Jeśli wspólnicy nie poczynili takich ustaleń, to zobowiązani są pokryć niedobór majątku spółki w takim stopniu, w jakim uczestniczą w stracie. Jeśli wspólnik uczestniczący w pokryciu niedoboru jest niewypłacalny, to przypadającą na niego część niedoboru dzieli się pomiędzy pozostałych wspólników w takim stopniu, w jakim uczestniczą w stracie.

2.3.4. Obowiązki sporządzania bilansów i sprawozdań

80

W toku postępowania likwidacyjnego likwidatorzy zobowiązani są – zgodnie z art. 81 KSH – do sporządzania bilansów na dzień rozpoczęcia i zakończenia likwidacji. Bilans otwarcia likwidacji powinien zostać sporządzony niezwłocznie po zaistnieniu przesłanki rozwiązania spółki oraz ustanowienia likwidatora lub likwidatorów. Jego celem jest ustalenie stanu aktywów i pasywów spółki210, co stanowi punkt wyjścia do dalszych czynności ukierunkowanych na likwidację majątku spółki. Bilans zamknięcia likwidacji – sporządzany na dzień zamknięcia likwidacji – dokumentuje natomiast stan majątku spółki po wykonaniu przez likwidatorów czynności likwidacyjnych określonych w art. 77 § 1 KSH.

Jeśli okres trwania postępowania likwidacyjnego trwa dłużej niż rok, likwidatorzy zobowiązani są do sporządzania sprawozdań finansowych na dzień kończący każdy rok obrotowy. Sprawozdania te sporządza się albo według przepisów RachunkU albo wytycznych wskazanych w art. 101 KSH. Ustawa o rachunkowości znajduje zastosowanie do spółek, które są obowiązane do prowadzenia ksiąg rachunkowych na jej podstawie211.

Na dzień rozpoczęcia likwidacji likwidatorzy zobowiązani są – na zasadzie art. 12 ust. 1 pkt 5 RachunkU – do otwarcia ksiąg rachunkowych, przy czym otwarcie powinno nastąpić w terminie 15 dni od dnia rozpoczęcia likwidacji.

2.3.5. Zakończenie likwidacji i wykreślenie spółki z rejestru

81

Wykreślenie spółki z rejestru następuje na wniosek likwidatorów, który może być zgłoszony – zgodnie z art. 84 KSH – po zakończeniu likwidacji. Likwidacja jest zakończona z chwilą zakończenia jej wszystkich spraw, spłaty zobowiązań i podziale pozostałego majątku pomiędzy wspólników. Istnienie zatem jakichkolwiek zobowiązań spółki albo też stan spraw w toku uniemożliwia wykreślenie spółki z rejestru. Na kanwie takich przypadków podniesiono jednak w doktrynie, że fakt uczestnictwa spółki w procesie z powództwa jej wierzyciela nie stanowi przeszkody do wykreślenia spółki, z uwagi na osobistą odpowiedzialność wspólników za jej zobowiązania212. Zauważyć jednak należy, że utrata zdolności sądowej przez spółkę w wyniku jej wykreślenia z rejestru przedsiębiorców może prowadzić do istotnych trudności proceduralnych w takim postępowaniu. Możliwość ich rozwiązania zależna będzie – jak się wydaje – od sposobu ukształtowania kręgu podmiotowego strony pozwanej w konkretnym postępowaniu.

Jeśli zakończenie działalności spółki nastąpiło – w drodze porozumienia wspólników – w inny niż postępowanie likwidacyjne sposób, to obowiązek złożenia wniosku o wykreślenie spółki z rejestru spoczywa na wspólnikach.

Wykreślenie spółki z rejestru skutkuje jej ustaniem zarówno jako podmiotu prawnego, jak też jednostki organizacyjnej213. Utrata bytu prawnego przez spółkę otwiera pytanie o losy prawne jej ewentualnych zobowiązań lub składników majątkowych nie ujawnionych w toku bądź postępowania likwidacyjnego, bądź w toku wdrożenia innego sposobu zakończenia działalności spółki. Ustawa nie odnosi się do tej kwestii w żaden sposób, co wynika – jak się wydaje – z założenia, że spółka nie może zostać wykreślona z rejestru bez zakończenia wszelkich jej spraw. Praktyka obrotu prawnego dowodzi jednak, że sytuacje pozostania po wykreśleniu spółki zarówno jej składników majątkowych, jak i zobowiązań nie są rzadkie. Dlatego też materia ta stała się przedmiotem zainteresowania doktryny i orzecznictwa. W piśmiennictwie sformułowano pogląd o konieczności ustanowienia kurateli dla pozostałego majątku spółki214. Podniesiono także możliwość wznowienia likwidacji spółki215. Sąd Apelacyjny w Krakowie uznał natomiast następstwo prawne wspólników w stosunku do majątku spółki pozostałego po zakończeniu jej działalności przeprowadzonego z pominięciem postępowania likwidacyjnego216. Sąd Najwyższy w wyroku z 10.1.2020 r. wskazał, że majątek pozostały po spółce wykreślonej z rejestru wchodzi do majątku wspólników217. W odniesieniu do zobowiązań spółki pozostałych po ustaniu jej bytu prawnego przyjmuje się utrzymanie odpowiedzialności wspólników za ich spełnienie218.

III. Upadłość spółki a wykreślenie jej z rejestru

82

W przypadku, w którym przyczyną rozwiązania spółki jest jej upadłość, jej rozwiązanie rozumiane jako utrata bytu prawnego następuje – na zasadzie art. 85 KSH – po zakończeniu postępowania upadłościowego oraz wykreślenia spółki z rejestru. Wnioskodawcą w zakresie wniosku o wykreślenie spółki jest syndyk.

Jeśli postępowanie upadłościowe doprowadziło do zaspokojenia wszystkich wierzycieli i część majątku spółki pozostała, to spółka nie ulega rozwiązaniu w tym sensie, że nie może zostać wykreślona z rejestru. W takiej sytuacji wspólnicy zobowiązani są do podjęcia decyzji w przedmiocie dalszej działalności spółki219. Taki sam skutek następuje w przypadku zatwierdzenia układu albo gdy postępowanie upadłościowe zostało uchylone lub umorzone. W doktrynie wskazuje się, że art. 85 § 2 KSH odnosi się do układu zawieranego w toku postępowania upadłościowego, o którym mowa w art. 266a PrUp. W aktualnym stanie prawnym wszczęcie postępowania restrukturyzacyjnego w trybie przepisów PrRestr nie stanowi przesłanki rozwiązania spółki.

IV. Rozwiązanie spółki bez postępowania likwidacyjnego

83

Szczególny w stosunku do przepisów KSH o likwidacji spółki tryb zakończenia jej działalności zawarty jest w przepisach KRSU. Zgodnie z art. 25a ust. 1 KRSU sąd rejestrowy wszczyna z urzędu postępowanie o rozwiązanie podmiotu wpisanego do rejestru bez przeprowadzenia postępowania likwidacyjnego, w przypadku gdy:

– oddalając wniosek o ogłoszenie upadłości lub umarzając postępowanie upadłościowe, sąd upadłościowy stwierdzi, że zgromadzony w sprawie materiał daje podstawę do rozwiązania bez przeprowadzania postępowania likwidacyjnego;

– oddalono wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzono postępowanie upadłościowe z tego powodu, że majątek niewypłacalnego dłużnika nie wystarcza na zaspokojenie kosztów postępowania;

– wydano postanowienie o odstąpieniu od postępowania przymuszającego do złożenia obowiązkowego wniosku o wpis do rejestru lub dokumentów lub jego umorzeniu, co następuje – stosownie do art. 24 ust. 3 KRSU – w sytuacji, w której z akt rejestrowych wynika, że nie doprowadzi ono do złożenia wniosku o wpis lub dokumentów;

– mimo wezwania sądu rejestrowego nie złożono rocznych sprawozdań finansowych za kolejne 2 lata obrotowe;

– mimo dwukrotnego wezwania sądu rejestrowego nie wykonano innych obowiązków, o których mowa w art. 24 ust. 1 KRSU.

Sąd rejestrowy orzekający w przedmiocie rozwiązania spółki zobowiązany jest – stosownie do art. 25a ust. 2 KRSU – do zbadania czy podmiot posiada zbywalny majątek i czy faktycznie prowadzi działalność. Ustalenie, że spółka nie posiada majątku oraz nie prowadzi działalności stanowi przesłankę jej rozwiązania. W takim przypadku sąd rejestrowy – na zasadzie art. 25d ust. 1 KRSU – orzeka o rozwiązaniu spółki bez przeprowadzania postępowania likwidacyjnego i zarządza wykreślenie spółki z rejestru. Co istotne istnienie niezaspokojonych zobowiązań ciążących na spółce lub przysługiwanie jej nieściągalnych wierzytelności nie wyłącza możliwości orzeczenia o rozwiązaniu spółki bez przeprowadzania postępowania likwidacyjnego, co wynika z regulacji art. 25d ust. 2 KRSU.

Rozwiązanie spółki w prezentowanym trybie jest niedopuszczalne w przypadku, w którym sąd rejestrowy stwierdzi, że spółka posiada zbywalny majątek lub prowadzi działalność. Ponadto negatywną przesłanką takiego rozstrzygnięcia jest powzięcie przez sąd wiadomości o zaistnieniu innych niż powyżej wskazane okoliczności przemawiających przeciwko rozwiązaniu spółki bez przeprowadzania postępowania likwidacyjnego. W szczególności przesłankę taką stanowią okoliczności uzasadnione interesem wierzyciela.

V. Rozwiązanie spółki w trybie art. 66 KSH

84

W odniesieniu do spółek dwuosobowych ustawa przewiduje szczególny tryb zakończenia ich działalności220. Zgodnie z art. 66 KSH, jeżeli w takiej spółce przesłanka rozwiązania zaistnieje po stronie jednego ze wspólników, drugi wspólnik może wystąpić do sądu z żądaniem przyznania mu prawa do przejęcia majątku spółki. Wspólnik przejmujący majątek spółki zobowiązany jest do rozliczenia z występującym wspólnikiem. W przypadku uwzględnienia przez sąd powództwa o przyznanie majątku spółki z obowiązkiem rozliczenia się z drugim wspólnikiem nie przeprowadza się postępowania likwidacyjnego221.

Katalog przyczyn skutkujących rozwiązaniem spółki i jednocześnie umożliwiających zastosowanie trybu zakończenia jej działalności wskazanego w art. 66 KSH obejmuje takie przypadki, jak rozwiązanie spółki przez sąd, śmierć wspólnika lub ogłoszenie jego upadłości, wypowiedzenie umowy przez wspólnika lub jego wierzyciela. Ponadto zauważyć należy, że o takim sposobie zakończenia działalności spółki mogą także postanowić wspólnicy na podstawie art. 67 KSH.

W przypadku, gdy rozwiązanie spółki następuje przez sąd, żądanie określone w art. 66 KSH powinno być zgłoszone w ramach postępowania głównego. Gdy przyczyny rozwiązania są inne, to wspólnik, po którego stronie nie leży przyczyna rozwiązania spółki, może wystąpić do sądu z żądaniem przyznania mu przedsiębiorstwa spółki za spłatą drugiego wspólnika. Zauważyć przy tym należy, że rozwiązanie takie wywołuje wątpliwości odnośnie do momentu rozwiązania spółki. Jeśli bowiem – jak wskazuje G. Nita-Jagielski – zachodzi przesłanka rozwiązania spółki, to co do zasady rozpoczyna się postępowanie likwidacyjne. Tymczasem wystąpienie przez wspólnika z żądaniem przyznania mu przedsiębiorstwa spółki skutkuje – pod warunkiem jego uwzględnienia – wyłączeniem obowiązku przeprowadzenia postępowania likwidacyjnego. Tym samym powstaje stan niepewności prawa do czasu prawomocnego zakończenia postępowania wszczętego w trybie art. 66 KSH. Proponuje zatem przyjęcie aby – w przypadku wypowiedzenia umowy spółki, skutkującego wystąpieniem wspólnika o przyznanie przedsiębiorstwa – skutek wypowiedzenia w postaci rozwiązania spółki następował dopiero z chwilą prawomocnego zakończenia postępowania222. Problem ten dotyczy także rozwiązania spółki w wyniku śmierci wspólnika albo ogłoszenia jego upadłości.

W doktrynie podnosi się, że powód rozwiązania spółki, o którym mowa w art. 66 KSH, powinien być odnoszony do powodów rozwiązania spółki określonych w art. 58 KSH223. W konsekwencji takiego ujęcia wspólnik wypowiadający umowę spółki nie jest legitymowany do żądania przyznania mu przedsiębiorstwa z obowiązkiem spłaty drugiego wspólnika, albowiem to po jego stronie leży powód rozwiązania spółki. Jeśli jednak przyczyny wypowiedzenia umowy leżą po stronie wspólnika żądającego przyznania mu przedsiębiorstwa, to okoliczność ta może stanowić przesłankę oddalenia wniosku224.

Andrzej Kidyba zwraca uwagę, że skutkiem orzeczenia sądu wydanego w trybie art. 66 KSH jest nabycie przedsiębiorstwa spółki, którego to nabycia nie można – wobec braku czynności prawnej – utożsamiać z jego zbyciem. Konsekwencją nabycia jest sukcesja konstytutywna skutkująca przejściem na dotychczasowego wspólnika wszystkich praw i obowiązków związanych z dotychczasowym prowadzeniem przedsiębiorstwa przez spółkę. W szczególności przechodzą na niego wszelkie zobowiązania i obciążenia225. Powyższe uprawnia twierdzenie, że orzeczenie sądu przyznające wspólnikowi majątek spółki za obowiązkiem spłaty drugiego wspólnika stanowi swoistego rodzaju „przekształcenie” spółki jawnej w przedsiębiorcę jednoosobowego226.

Wspólnik przejmujący majątek spółki zobowiązany jest do rozliczenia z drugim wspólnikiem. Rozliczenie to odbywa się zgodnie z zasadami określonymi w art. 65 KSH. Wspólnikowi wypłaca się zatem wartość udziału kapitałowego obliczoną na podstawie bilansu uwzględniającego wartość zbywczą majątku spółki, przy czym pojęcia udziału kapitałowego nie należy utożsamiać z pojęciem udziału kapitałowego, o którym mowa w art. 50 § 1 KSH227. Ustalenie dnia bilansowego w przypadku przejęcia majątku spółki przez jednego ze wspólników wywołuje trudności. Zgodnie bowiem z art. 65 § 2 KSH, jako dzień bilansowy przyjąć należy ostatni rok roku obrotowego, w którym upłynął termin wypowiedzenia, w przypadku śmierci lub ogłoszenia upadłości będzie to dzień śmierci albo dzień ogłoszenia upadłości, natomiast w przypadku wyłączenia wspólnika na mocy prawomocnego orzeczenia sądu, dzień wniesienia pozwu. Jednocześnie jednak nie sposób nie podnieść, że tryb rozwiązania spółki określony w art. 66 KSH dotyczący wypowiedzenia umowy albo śmierci wspólnika wymaga wszczęcia i przeprowadzenia postępowania sądowego w przedmiocie przyznania majątku spółki wspólnikowi. W konsekwencji może nastąpić znaczny upływ czasu pomiędzy zaistnieniem przesłanki rozwiązania spółki a ustaleniem obowiązku spłaty. W okresie tym spółka nadal prowadzi przedsiębiorstwo, co może mieć istotny wpływ na stan i wartość jej majątku. Wydaje się zatem, że miarodajnym dniem bilansowym na potrzeby określenia wartości należnej wspólnikowi spłaty – albo dopłaty na wypadek, gdyby majątek spółki był mniejszy od jej zobowiązań – jest dzień uprawomocnienia się orzeczenia sądu przyznającego majątek spółki dwuosobowej jednemu ze wspólników. Zauważyć należy, że w doktrynie przyjmuje się – na gruncie przesłanki rozwiązania spółki w postaci prawomocnego orzeczenia sądu – że roszczenie o rozliczenie wartości przejętego majątku spółki staje się wymagalne z chwilą uprawomocnienia się wyroku rozwiązującego spółkę228.

Wspólnik lub jego spadkobierca mają także prawo do udziału w zyskach albo obowiązek pokrycia strat ze spraw niezakończonych na dzień sporządzenia bilansu. Wynika to z art. 65 § 5 KSH, który wyłącza jednocześnie ich prawo do wpływu na bieg spraw spółki, przyznając im jedynie uprawnienie do żądania wyjaśnień, rachunków oraz podziału zysku i straty z końcem każdego roku obrotowego.

1 Tak S. Sołtysiński, w: A. Szajkowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 16, 2008, s. 757; G. Nita-Jagielski, w: J. Bieniak i in., KSH. Komentarz, 2022, s. 162.

2 Tak J. Szwaja, w: Sołtysiński, Szajkowski, Szumański, Szwaja, Komentarz KSH, t. I, 2006, s. 676–677.

3 Tak P. Nazaruk, w: J. Ciszewski (red. nauk.), P. Nazaruk (red. nauk.), KC. Komentarz, Lex 2022.

4 Za dopuszczalnością zawiązania spółki w celach niezarobkowych opowiadają się S. Sołtysiński i P. Moskwa – zob. S. Sołtysiński, P. Moskwa, w: A. Szajkowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 16, 2016, s. 1005. Odmienny pogląd wypowiedział W. Pyzioł, który wskazuje, że zarobkowy charakter działalności gospodarczej, prowadzenie której stanowi cel spółki jawnej zasadniczo przesądza o zarobkowym charakterze spółki. Autor dopuszcza jednak utworzenie spółki jawnej, która nie jest ukierunkowana na osiąganie zysków wskazując tytułem przykładu sytuację, w której spółka powstaje w celu sprzedaży towarów lub świadczenia usług po cenie uwzględniającej jedynie koszty niezbędne do ich wytworzenia – tak W. Pyzioł, w: W. Pyzioł, A. Szumański, I. Weiss, Prawo spółek, 2014, s. 38.

5 Stosownie do art. 3 PrPrzed, działalnością gospodarczą jest zorganizowana działalność zarobkowa wykonywana we własnym imieniu i w sposób ciągły.

6 Powstanie spółki jawnej determinowane jest – na zasadzie art. 251 § 1 KSH – wpisem do rejestru. Ponadto – zgodnie z art. 17 PrPrzed – spółka jawna może rozpocząć działalność gospodarczą po dokonaniu wpisu do rejestru przedsiębiorców KRS.

7 Na temat konstrukcji prawnej spółki osobowej zob. A. Szajkowski, w: M. Romanowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 16B, 2023, s. 1 i n., J. Lic, Spółka jawna. Komentarz. Warszawa 2023, s. 35 i n.

8 Zob. A. Wróbel, w: M. Jaśkowska, M. Wilbrandt-Gotowicz, A. Wróbel, Komentarz aktualizowany do Kodeksu postępowania administracyjnego, komentarz do art. 29, Lex 2022; K. Małysa-Sulińska, G. Suliński, w: K. Sieniawska (red.), Zdolność administracyjnoprawna spółek osobowych prawa handlowego. Samorządowe Kolegia Odwoławcze jako gwarant prawa do dobrej administracji, Warszawa 2009.

9 Zob. M. Rodzynkiewicz, KSH. Komentarz, 2018, komentarz do art. 10.

10 Tak J.A. Strzępka, E. Zielińska, w: J.A. Strzępka (red.), KSH. Komentarz, 2015, s. 61; M. Litwińska-Werner, w: A. Szumański (red.), System Prawa Handlowego, t. 2A, 2019, s. 433. Na temat istoty uczestnictwa w spółce zob. szerzej K. Kopaczyńska-Pieczniak, Pozycja prawna wspólnika spółki jawnej, Warszawa 2013, s. 70–94.

11 Tak A. Kidyba, w: A. Kidyba, M. Dumkiewicz, Komentarz aktualizowany do art. 1–300 KSH, komentarz do art. 10, Lex 2022.

12 Tak W. Popiołek, Prawa podmiotowe uczestników spółek handlowych, MoP 2015, Nr 7, s. 22 i n.

13 Tak G. Kozieł, Przeniesienie praw i obowiązków wspólników w handlowych spółkach osobowych. Uwagi na gruncie regulacji art. 10 KSH, Kraków 2006, s. 93.

14 Tak K. Kopaczyńska-Pieczniak, Pozycja…, s. 77.

15 Tak M. Litwińska-Werner, w: A. Szumański (red.), System Prawa Handlowego, t. 2A, 2019, s. 432.

16 Tak S. Sołtysiński, P. Moskwa, w: A. Szajkowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 16, 2016, s. 1070.

17 Zob. K. Kopaczyńska-Pieczniak, Pozycja…, s. 78

18 Tak A. Kidyba, w: A. Kidyba, M. Dumkiewicz, Komentarz aktualizowany do art. 1–300 KSH, komentarz do art. 10, Lex 2023; M. Spyra, w: J. Bieniak i in., KSH. Komentarz, 2022, s. 75; J.A. Strzępka, E. Zielińska, w: J.A. Strzępka (red.). KSH. Komentarz, 2015, s. 62–63.

19 Zob. post. SO w Bydgoszczy z 13.5.2009 r., VIII Ga 23/09, Legalis.

20 Tak G. Nita-Jagielski, w: J. Bieniak i in., KSH. Komentarz, 2022, s. 237; M. Litwińska-Werner, w: A. Szumański (red.), System Prawa Handlowego, t. 2A, 2019, s. 438.

21 Tak J.A. Strzępka, E. Zielińska, w: J.A. Strzępka (red.), KSH. Komentarz, 2015, s. 144.

22 Jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną, wykonująca działalność gospodarczą, posiada status przedsiębiorcy także na gruncie PrPrzed.

23 Tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 963.

24 Dz.U. z 2021 r. poz. 2204 ze zm.

25 Tak A. Szumański, Nowelizacja kodeksu spółek handlowych z 28.11.2014 r. przewidująca szersze wykorzystanie wzorca udostępnionego w systemie teleinformatycznym, PPH 2015, Nr 4, s. 41–43.

26 Zob. A. Szajkowski, w: M. Romanowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 16B, 2023, s. 14 i n.

27 Na temat swobody wspólników w kształtowaniu treści umowy zob. szerzej M. Tarska, Zakres swobody umów w spółkach handlowych, Warszawa 2012.

28 Zob. szerzej na ten temat K. Kopaczyńska-Pieczniak, Pozycja…, s. 112–118.

29 Zob. szerzej na ten temat M. Tarska, Małżeński reżim majątkowy a status prawny małżonka wspólnika osobowej spółki handlowej, w: Z. Kuniewicz, K. Malinowska-Woźniak (red.), Status prawny małżonków w spółkach cywilnych i handlowych, Warszawa 2016.

30 Zob. S. Sołtysiński, w: Sołtysiński, Szajkowski, Szumański, Szwaja, Komentarz KSH, t. I, 2001, s. 267–268; G. Nita-Jagielski, w: J. Bieniak i in., KSH. Komentarz, 2022, s. 189, A. Kidyba, w: A. Kidyba, M. Dumkiewicz, Komentarz aktualizowany do art. 1–300 KSH, komentarz do art. 27, Lex 2023.

31 Fundacja zyskuje – na zasadzie art. 7 ust. 1 ustawy z 6.4.1984 r. o fundacjach, tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 166 – osobowość prawną z chwilą wpisu do KRS. Uczestnictwo fundacji w spółce jest dopuszczalne, jeśli stanowi przejaw realizacji jej statutowych celów.

32 Stowarzyszenie zyskuje – na zasadzie art. 17 ust. 1 ustawy z 7.4.1989 r. – Prawo o stowarzyszeniach (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 2261) – osobowość prawną z chwilą wpisu do KRS. Udział w spółce powinien stanowić przejaw realizacji statutowych celów stowarzyszenia.

33 Tekst jedn. Dz.U. z 2021 r. poz. 679.

34 Tak C. Banasiński, K.M. Jaroszyński, Ustawa o gospodarce komunalnej. Komentarz, komentarz do art. 9, Lex 2022; M. Szydło, Ustawa o gospodarce komunalnej. Komentarz, komentarz do art. 9, Lex 2022. Odmienny pogląd zgłosiła K. Kopaczyńska-Pieczniak – zob. K. Kopaczyńska-Pieczniak, Pozycja…, s. 117, która dopuszcza udział gminy w spółce jawnej poza sferą działalności o charakterze użyteczności publicznej.

35 Zob. T. Szczurowski, Forma umowy spółki jawnej (partnerskiej) a wkład w postaci własności nieruchomości, PUG 2015, Nr 7, s. 22–27.

36 Dz.Urz. UE z 2022 r., L Nr 333, poz. 80.

37 Zob. art. 3 pkt 14a InformPodPublU.

38 Zob. S. Sołtysiński, w: Sołtysiński, Szajkowski, Szumański, Szwaja, Komentarz KSH, t. I, 2012, s. 389; S. Włodyka, w: S. Włodyka (red.), Prawo gospodarcze i handlowe, t. 5. Prawo umów w obrocie gospodarczym, Warszawa 2001, s. 323; M. Spyra, w: J. Bieniak i in., KSH. Komentarz, 2022, s. 64.

39 Tak D. Wajda, Wadliwa spółka partnerska, Warszawa 2010, s. 334; G. Suliński, w: M. Pecyna, J. Pisuliński, M. Podrecka (red.), Skutki wadliwego zawiązania spółki osobowej prawa handlowego. Księga pamiątkowa dedykowana Profesorowi Edwardowi Drozdowi, Warszawa 2013, s. 47–50.

40 Na temat statusu prawnego stosunku spółki jawnej przed jej wpisem do rejestru zob. A. Nowacki, Spółka osobowa przed wpisem do rejestru, PPH 2018, Nr 6; P. Pinior, Charakter prawny spółek osobowych w stadium organizacji, Pr. Sp. 2009, Nr 7–8.

41 System ten tworzony jest przez platformę internetową Portal Rejestrów Sądowych. Czynności wykonywane w ramach tego portalu wymagają autoryzowania ich podpisem zaufanym bądź kwalifikowanym.

42 Zob. Ł. Zamojski, KRS. Komentarz, komentarz do art. 19, Lex 2022.

43 Tak J.A. Strzępka, E. Zielińska, w: J.A. Strzępka (red.), KSH. Komentarz, 2015, s. 58.

44 Zob. A. Kidyba, w: A. Kidyba, M. Dumkiewicz, Komentarz aktualizowany do art. 1–300 KSH, komentarz do art. 9, Lex 2022.

45 Zob. J.A. Strzępka, E. Zielińska, w: J.A. Strzępka (red.), KSH. Komentarz, 2015, s. 58.

46 Wynika z niego, że podmioty podlegające obowiązkowi wpisu do rejestru przedsiębiorców są obowiązane zgłaszać dane wymienione w art. 38 pkt 1 i 2a–15, art. 39 i 40 oraz w art. 44, a także ich zmiany, niezależnie od obowiązków wynikających z odrębnych przepisów, chyba że ustawa stanowi inaczej.

47 Zob. G. Nita-Jagielski, w: J. Bieniak i in., KSH. Komentarz, 2022, s. 187.

48 Tak A. Szumański, w: Sołtysiński, Szajkowski, Szumański, Szwaja, Komentarz KSH, t. IV, 2012, s. 1042.

49 Zob. S. Sołtysiński, P. Moskwa, w: A. Szajkowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 16, 2016, s. 1079; A. Kidyba, w: A. Kidyba, M. Dumkiewicz, Komentarz aktualizowany do art. 1–300 KSH, komentarz do art. 29, Lex 2023; W.P. Matysiak, w: M. Romanowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 16B, 2023, s. 343; A.J. Witosz, Prowadzenie spraw i reprezentacja spółek osobowych, Warszawa 2013, s. 49.

50 Na temat konstrukcji prawa reprezentacji spółki zob. szerzej M. Litwińska-Werner, w: A. Szumański (red.), System Prawa Handlowego, t. 2A, 2019, s. 412–415.

51 Tak W.P. Matysiak, w: M. Romanowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 16B, 2023, s. 343; G. Nita-Jagielski, w: J. Bieniak i in., KSH. Komentarz, 2022, s. 191

52 Tak K. Kopaczyńska-Pieczniak, (Nie)zależność reprezentacji od prowadzenia spraw w handlowych spółkach osobowych, PPH 2019, Nr 9, s. 11; M. Dumkiewicz, w: M. Romanowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 16B, 2023, s. 348.

53 Zob. np. M. Rodzynkiewicz, KSH. Komentarz, 2009, s. 79–81. Autor podnosił, że umowne ograniczenie prawa reprezentacji wspólnika ma znaczenie prawne tylko w stosunkach wewnętrznych. W konsekwencji czynność prawna dokonana z naruszeniem umownych zasad reprezentacji jest ważna, a wspólnik dopuszczający się naruszenia ponosi odpowiedzialność odszkodowawczą względem wspólników i spółki.

54 III CZP 43/08, Biul. SN z 2008, Nr 5, s. 5.

55 Tak A. Kidyba, w: A. Kidyba, M. Dumkiewicz, Komentarz aktualizowany do art. 1–300 KSH, komentarz do art. 30, Lex 2023.

56 Zob. Z. Kuniewicz, Uwagi o sposobie określenia i realizacji reprezentacji łącznej, Rej. 2010, Nr 10, s. 65–76.

57 Tak A. Kidyba, w: A. Kidyba, M. Dumkiewicz, Komentarz aktualizowany do art. 1–300 KSH, komentarz do art. 30, Lex 2023; M. Rodzynkiewicz, KSH. Komentarz, 2013, s. 81; A.J. Witosz, Prowadzenie spraw i reprezentacja spółek osobowych, Warszawa 2013, s. 126.

58 Tak K. Kopaczyńska-Pieczniak, Pozycja…, s. 137; A.J. Witosz, Skuteczność wyłączenia prawa reprezentacji na gruncie spółek osobowych, MPH 2014, Nr 1, s. 19–22; M. Dumkiewicz, w: M. Romanowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 16B, 2023, s. 349; G. Nita-Jagielski, w: J. Bieniak i in., KSH. Komentarz, 2022, s. 196.

59 Tak W. Pyzioł, w: W. Pyzioł, A. Szumański, I. Weiss, Prawo spółek, 2014, s. 66; G. Nita-Jagielski, w: J. Bieniak i in., KSH. Komentarz, 2022, s. 193–194. Tak M. Litwińska-Werner, w: A. Szumański (red.), System Prawa Handlowego, t. 2A, 2019, s. 416.

60 Tak W. Pyzioł, w: W. Pyzioł, A. Szumański, I. Weiss, Prawo spółek, 2014, s. 66; S. Sołtysiński, P. Moskwa, w: A. Szajkowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 16, 2016, s. 1084.

61 Tak M. Litwińska-Werner, w: A. Szumański (red.), System Prawa Handlowego, t. 2A, 2019, s. 417; G. Nita-Jagielski, w: J. Bieniak i in., KSH. Komentarz, 2022, s. 196.

62 Tak A. Kidyba, w: A. Kidyba, M. Dumkiewicz, Komentarz aktualizowany do art. 1–300 KSH, komentarz do art. 30, Lex 2022.

63 Tak J.A. Strzępka, E. Zielińska, w: J.A. Strzępka (red.), KSH. Komentarz, 2015, s. 117; A. Kidyba, w: A. Kidyba, M. Dumkiewicz, Komentarz aktualizowany do art. 1–300 KSH, komentarz do art. 30, Lex 2023.

64 Tak K. Kopaczyńska-Pieczniak, Pozycja…, s. 143.

65 Na temat współuczestnictwa procesowego w sporach powstających na tle stosunku spółki osobowej zob. Ł. Błaszczak, Współuczestnictwo procesowe na przykładzie osobowych spółek handlowych – istota, rodzaje i przypadki jego występowania, PS 2004, Nr 10.

66 Zob. T. Żyznowski, w: T. Wiśniewski (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, t. I. Artykuły 1–366, komentarz do art. 195, Lex 2021.

67 Tak M. Rodzynkiewcz, KSH. Komentarz, 2013, s. 82.

68 Tak K. Kopaczyńska-Pieczniak, Pozycja…, s. 201.

69 Zob. M. Dumkiewicz, w: M. Romanowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 16B, 2023, s. 346; S. Sołtysiński, P. Moskwa, w: A. Szajkowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 16, 2016, s. 1080.

70 Zob. A.J. Witosz, Prowadzenie…, s. 253.

71 Zob. S. Sołtysiński, P. Moskwa, w: A. Szajkowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 16, 2016, s. 1081.

72 Tak. K. Kopaczyńska-Pieczniak, (Nie)zależność…, s. 11.

73 Zob. G. Nita-Jagielski, w: J. Bieniak i in., KSH. Komentarz, 2022, s. 191 oraz cyt. tam literatura.

74 Tak M. Dumkiewicz, w: M. Romanowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 16B, 2023, s. 347.

75 Na temat umów założycielskich zob. szerzej S. Włodyka, J. Lic, w: M. Stec (red.), System Prawa Handlowego, t. 5A, 2020, s. 647–658.

76 Tak S. Sołtysiński, P. Moskwa, w: A. Szajkowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 16, 2016, s. 1071.

77 Zob. M. Litwińska-Werner, w: A. Szumański (red.), System Prawa Handlowego, t. 2A, 2019, s. 424.

78 Zob. S. Włodyka, J. Lic, w: M. Stec (red.), System Prawa Handlowego, t. 5A, 2020, s. 657.

79 Zob. S. Sołtysiński, P. Moskwa, w: A. Szajkowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 16, 2016, s. 1083–1084. Na temat konsekwencji nienależytej realizacji przez wspólnika uprawnień i obowiązków związanych z reprezentacją spółki oraz prowadzeniem jej spraw zob. szerzej K. Kopaczyńska-Pieczniak, Pozycja…, s. 194–216.

80 Tak S. Sołtysiński, P. Moskwa, w: A. Szajkowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 16, 2016, s. 1073; A.J. Witosz, Prowadzenie…, s. 43; K. Kopaczyńska-Pieczniak, Pozycja…, s. 164.

81 Tak G. Nita-Jagielski, w: J. Bieniak i in., KSH. Komentarz, 2022, s. 210; W.P. Matysiak, w: M. Romanowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 16B, 2023, s. 343; S. Sołtysiński, P. Moskwa, w: A. Szajkowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 16, 2016, s. 1073; K. Kopaczyńska-Pieczniak, Pozycja…, s. 164–166.

82 Tak W.P. Matysiak, w: M. Romanowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 16B, 2023, s. 392; M. Litwińska-Werner, w: A. Szumański (red.), System Prawa Handlowego, t. 2A, 2019, s. 421.

83 Zob. W.P. Matysiak, w: M. Romanowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 16B, 2023, s. 397

84 W doktrynie podniesiono, że uchwała o pozbawieniu wspólnika prawa prowadzenia spraw spółki nie stanowi w swej istocie zmiany umowy spółki dokonywanej w trybie art. 9 KSH – zob. K. Kopaczyńska-Pieczniak, Pozycja…, s. 177.

85 Tak G. Nita-Jagielski, w: J. Bieniak i in., KSH. Komentarz, 2022, s. 213.

86 Zob. W.P. Matysiak, w: M. Romanowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 16B, 2023, s. 400; M. Litwińska-Werner, w: A. Szumański (red.), System Prawa Handlowego, t. 2A, 2019, s. 427.

87 Zob. szerzej na ten temat G. Nita-Jagielski, w: J. Bieniak i in., KSH. Komentarz, 2022, s. 216.

88 Tak G. Nita-Jagielski, w: J. Bieniak i in., KSH. Komentarz, 2022, s. 223; S. Sołtysiński, w: Sołtysiński, Szajkowski, Szumański, Szwaja, Komentarz KSH, t. I, 2001, s. 316.

89 Tak J.A. Strzępka, E. Zielińska, w J.A. Strzępka (red.), KSH. Komentarz, 2015, s. 136; S. Sołtysiński, w: Sołtysiński, Szajkowski, Szumański, Szwaja, Komentarz KSH, t. I, 2001, s. 316; G. Nita-Jagielski, w: J. Bieniak i in., KSH. Komentarz, 2022, s. 223.

90 Zob. G. Nita-Jagielski, w: J. Bieniak i in., KSH. Komentarz, 2022, s. 223; M. Litwińska-Werner, w: A. Szumański (red.), System Prawa Handlowego, t. 2A, 2019, s. 429–430. Autorka analizuje racje przemawiające za każdym z wariantów ukształtowania kręgu podmiotowego strony powodowej w postępowaniu o odebranie wspólnikowi prawa prowadzenia spraw spółki konstatując, że przyjęcie dopuszczalności wystąpienia przez każdego wspólnika z tego rodzaju powództwem, pełniej chroni istotę instytucji żądania wyłączenia wspólnika od prawa prowadzenia spraw spółki. Odmienny pogląd odnośnie dopuszczalności wniesienia powództwa w stosunku do wspólnika niewyrażającego zgody na pozbawienie wspólnika prawa prowadzenia spraw spółki zgłosił S. Sołtysiński – zob. S. Sołtysiński, w: Sołtysiński, Szajkowski, Szumański, Szwaja, Komentarz KSH, t. 1, 2001, s. 316.

91 Tak G. Nita-Jagielski, w: J. Bieniak i in., KSH. Komentarz, 2022, s. 224. W doktrynie zwraca się uwagę na konieczność pozwania także spółki – zob. W.P. Matysiak, w: M. Romanowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 16B, s. 406.

92 Zob. A.J. Witosz, Prowadzenie…, s. 259.

93 Tak G. Nita-Jagielski, w: J. Bieniak i in., KSH. Komentarz, 2022, s. 220–221.

94 Zob. S. Sołtysiński, P. Moskwa, w: A. Szajkowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 16, 2016, s. 1076.

95 Zob. ibidem, s. 1083–1084; M. Litwińska-Werner, w: A. Szumański (red.), System Prawa Handlowego, t. 2A, 2019, s. 428.

96 Zob. J.A. Strzępka, E. Zielińska, w: J.A. Strzępka (red.), KSH. Komentarz, 2015, s. 135; A. Kidyba, M. Dumkiewicz, Komentarz aktualizowany do art. 1–300 KSH, komentarz do art. 46, Lex 2023.

97 Tak A. Kidyba, w: A. Kidyba, M. Dumkiewicz, Komentarz aktualizowany do art. 1–300 KSH, komentarz do art. 46, Lex 2023.

98 Tak ibidem; G. Nita-Jagielski, w: J. Bieniak i in., KSH. Komentarz, 2022, s. 222.

99 Na temat subsydiarnego charakteru odpowiedzialności wspólników za zobowiązania spółki zob. szerzej A.J. Witosz, Subsydiarna odpowiedzialność wspólników spółek osobowych. Zasady naczelne, Warszawa 2009.

100 Zob. M. Rodzynkiewicz, KSH. Komentarz, 2009, s. 83; A. Kidyba, w: A. Kidyba, M. Dumkiewicz, Komentarz aktualizowany do art. 1–300 KSH, komentarz do art. 31, Lex 2023.

101 Zob. szerzej na ten temat A.J. Witosz, Odpowiedzialność wspólników spółek osobowych. Przypadki szczególne, wyd. 1, Warszawa 2008; A. Herbet, Odpowiedzialność wspólników za zobowiązania handlowych spółek osobowych, Rej. 2003, Nr 6; K. Kopaczyńska-Pieczniak, Pozycja…, s. 449 i n.

102 Przywołać należy pogląd A. Herbeta, który wskazuje, że skoro wspólnik odpowiada za dług cudzy (tj. spółki) to nie jest współdłużnikiem solidarnym w rozumieniu art. 366 i n. KC. W konsekwencji pomiędzy spółką a jej wspólnikami zachodzi tzw. solidarność odpowiedzialności. Przepisy dotyczące reżimu odpowiedzialności solidarnej mogą być stosowane do odpowiedzialności wspólników za zobowiązania spółki odpowiednio z uwzględnieniem istoty tej odpowiedzialności oraz jeśli co innego nie wynika z przepisów szczególnych – zob. A. Herbet, Odpowiedzialność…, s. 54.

103 Zob. A. Kidyba, w: A. Kidyba, M. Dumkiewicz, Komentarz aktualizowany do art. 1–300 KSH, komentarz do art. 31, Lex 2023.

104 Możliwość ta dotyczy wszystkich handlowych spółek osobowych, a zatem spółki jawnej, partnerskiej, komandytowej lub komandytowo-akcyjnej.

105 Zob. M. Rodzynkiewicz, KSH. Komentarz, 2009, s. 85.

106 Tak D. Zawistowski, w: T. Wiśniewski (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, t. IV, art. 730–1088, komentarz do art. 7781, Lex 2022.

107 Zob. M. Litwińska-Werner, w: A. Szumański (red.), System Prawa Handlowego, t. 2A, 2019, s. 402.

108 Zob. W.P. Matysiak, w: M. Romanowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 16B, s. 337.

109 Zob. A. Kidyba, w: A. Kidyba, M. Dumkiewicz, Komentarz aktualizowany do art. 1–300 KSH, komentarz do art. 31, Lex 2023.

110 Tak ibidem.

111 Zob. M. Litwińska-Werner, w: A. Szumański (red.), System Prawa Handlowego, t. 2A, 2019, s. 399.

112 Tak P. Grzegorczyk, O związaniu wspólnika spółki jawnej wyrokiem zasądzającym świadczenie wydanym przeciwko spółce, PPC 2012, Nr 3, s. 491.

113 Zob. A. Herbet, Odpowiedzialność…, s. 61-62.

114 Zob. J.A. Strzępka, E. Zielińska, w: J.A. Strzępka (red.), KSH. Komentarz, 2015, s. 125.

115 Zob. A. Kidyba, w: A. Kidyba, M. Dumkiewicz, Komentarz aktualizowany do art. 1–300 KSH, komentarz do art. 27, Lex 2023. Wykazanie istnienia zgody małżonka na zaciągnięcie zobowiązania może nastąpić w toku postępowania o nadanie klauzuli wykonalności tytułowi egzekucyjnemu wydanemu przeciwko małżonkowi – wspólnikowi. Wymaga to jednak – zgodnie z art. 787 KPC – przedłożenia przez wierzyciela dokumentu urzędowego lub prywatnego obejmującego zgodę małżonka. Jeśli wierzyciel nie dysponuje takim dokumentem to okoliczność zgody małżonka powinna być – jak się wydaje – dowodzona we toku postępowania głównego. W takim przypadku krąg pozwanych powinien obejmować także współmałżonka wspólnika.

116 Zob. J.A. Strzępka, E. Zielińska, w: J.A. Strzępka (red.), KSH. Komentarz, 2015, s. 110.

117 Tak W.P. Matysiak, w: M. Romanowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 16B, 2023, s. 335.

118 Zob. A. Herbet, Odpowiedzialność…, s. 57.

119 Tak W.P. Matysiak, w: M. Romanowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 16B, s. 336; G. Nita-Jagielski, w: J. Bieniak i in., KSH. Komentarz, 2022, s. 200.

120 Tak A. Herbet, Odpowiedzialność…, s. 57.

121 Zob. szerzej na ten temat S. Włodyka, w: A. Szumański (red.), System Prawa Handlowego, t. 2B, 2019, s. 582–584.

122 Tak M. Litwińska-Werner, w: A. Szumański (red.), System Prawa Handlowego, t. 2A, 2019, s. 407; A. Kidyba, w: A. Kidyba, M. Dumkiewicz, Komentarz aktualizowany do art. 1–300 KSH, komentarz do art. 31, Lex 2023.

123 Tak G. Nita-Jagielski, w: J. Bieniak i in., KSH. Komentarz, 2022, s. 229.

124 Tak M. Dumkiewicz, w: M. Romanowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 16B, 2023, s. 357; K. Kopaczyńska-Pieczniak, Pozycja…, s. 331.

125 Tak M. Dumkiewicz, w: M. Romanowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 16B, 2023, s. 357.

126 Tak K. Kopaczyńska-Pieczniak, Pozycja…, s. 333–336; J.A. Strzępka, E. Zielińska, w: J.A. Strzępka (red.), KSH. Komentarz, 2015, s. 141.

127 Tak G. Nita-Jagielski, w: J. Bieniak i in., KSH. Komentarz, 2022, s. 229.

128 Zob. szerzej na ten temat A. Kappes, w: Źródła obowiązku lojalności w spółkach handlowych. W poszukiwaniu dobrego prawa, t. II. Perspektywa prywatnoprawna. Księga jubileuszowa Profesora Mirosława Steca, Warszawa 2022, s. 163–171.

129 Tak G. Nita-Jagielski, w: J. Bieniak i in., KSH. Komentarz, 2022, s. 238.

130 W doktrynie podnosi się, że zgoda wspólników może dotyczyć jedynie prowadzenia działalności konkurencyjnej i nie może być traktowana jako zwolnienie z obowiązku lojalności wobec spółki, o którym mowa w art. 56 § 1 KSH – tak A. Kidyba, w: A. Kidyba, M. Dumkiewicz, Komentarz aktualizowany do art. 1–300 KSH, komentarz do art. 56, Lex 2022.

131 Zob. ibidem.

132 Zob. A. Kidyba, w: A. Kidyba, M. Dumkiewicz, Komentarz aktualizowany do art. 1–300 KSH, komentarz do art. 56, Lex 2022.

133 Tak ibidem.

134 Zob. J.A. Strzępka, E. Zielińska, w: J.A. Strzępka (red.), KSH. Komentarz, 2015, s. 145.

135 Tak K. Kopaczyńska-Pieczniak, Pozycja…, s. 283.

136 Tak W. Pyzioł, w: W. Pyzioł, A. Szumański, I. Weiss, Prawo spółek, 2014, s. 67.

137 Tak ibidem, s. 67. Dopuszczalność odmowy udzielenia informacji poufnych przewiduje także S. Sołtysiński – zob. S. Sołtysiński, w: Sołtysiński, Szajkowski, Szumański, Szwaja, Komentarz KSH, t. I, 2001, s. 300; W.P. Matysiak, w: M. Romanowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 16B, 2023, s. 355.

138 Zob. G. Nita-Jagielski, w: J. Bieniak i in., KSH. Komentarz, 2022, s. 209.

139 Tak ibidem, s. 209.

140 Tak S. Sołtysiński, w: Sołtysiński, Szajkowski, Szumański, Szwaja, Komentarz KSH, t. I, 2001, s. 300; W. Pyzioł, w: W. Pyzioł, A. Szumański, I. Weiss, Prawo spółek, 2014, s. 68; W.P. Matysiak, w: M. Romanowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 16B, 2023, s. 355–356.

141 Tak S. Sołtysiński, w: S. Sołtysiński, A. Szajkowski, A. Szumański, J. Szwaja, KSH, t. I, 2001, s. 300.

142 W doktrynie wskazuje się na szersze znaczenie pojęcia majątku obejmujące zespół praw majątkowych (aktywa) i obowiązków majątkowych (pasywa majątku) – zob. E. Gniewek, w: E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2013, s. 112.

143 Zob. W. Pyzioł, w: W. Pyzioł, A. Szumański, I. Weiss, Prawo spółek, 2014, s. 56; A. Nowacki, Udział kapitałowy w spółce jawnej, PPH 2004, Nr 6, s. 29.

144 Tak W. Pyzioł, w: W. Pyzioł, A. Szumański, I. Weiss, Prawo spółek, 2014, s. 56.

145 Zob. A. Kidyba, w: A. Kidyba, M. Dumkiewicz, Komentarz aktualizowany do art. 1–300 KSH, komentarz do art. 50, Lex 2023; G. Kozieł, Przesłanki przenoszalności praw i obowiązków w handlowych spółkach osobowych, PPH 2003, Nr 11, s. 37.

146 Zob. M. Rodzynkiewicz, KSH. Komentarz, 2009, s. 106–107.

147 Zob. A. Kidyba, w: A. Kidyba, M. Dumkiewicz, Komentarz aktualizowany do art. 1–300 KSH, komentarz do art. 50, Lex 2022; G. Nita-Jagielski, w: J. Bieniak i in., KSH. Komentarz, 2022, s. 227.

148 Zob. szerzej G. Nita-Jagielski, w: J. Bieniak i in., KSH. Komentarz, 2022, s. 228.

149 Na stałość wysokości udziału kapitałowego wskazuje A. Kidyba, według którego udział kapitałowy zasadniczo ma taką wartość jaką wspólnicy określili w umowie spółki. Ewentualne zmiany tej wysokości możliwe są w drodze zmiany umowy spółki – tak A. Kidyba, w: A. Kidyba, M. Dumkiewicz, Komentarz aktualizowany do art. 1–300 KSH, komentarz do art. 50, Lex 2022.

150 Na temat rozliczenia z występującym wspólnikiem zob. szerzej A. Kappes, Uwagi o rozliczeniach z występującym (wyłączanym) wspólnikiem handlowej spółki osobowej, PPH 2012, Nr 7.

151 Tak G. Nita-Jagielski, w: J. Bieniak i in., KSH. Komentarz, 2022, s. 259.

152 Tak G. Nita-Jagielski, w: J. Bieniak i in., KSH. Komentarz, 2022, s. 250.

153 Tak K. Kopaczyńska-Pieczniak, Pozycja…, s. 377.

154 Tak W. Pyzioł, w: W. Pyzioł, A. Szumański, I. Weiss, Prawo spółek, 2014, s. 70.

155 Tak K. Kopaczyńska-Pieczniak, Pozycja…, s. 378; G. Nita-Jagielski, w: J. Bieniak i in., KSH. Komentarz, 2022, s. 250.

156 Zob. szerzej G. Kozieł, Status prawny wierzyciela wspólnika w spółce jawnej. Uwagi materialnoprawne, Warszawa 2016.

157 Zob. M. Spyra, w: J. Bieniak i in., KSH. Komentarz, 2022, s. 73.

158 Tak M. Spyra, w: J. Bieniak i in., KSH. Komentarz, 2022, s. 73–74.

159 Tak G. Kozieł, Przesłanki przenaszalności praw i obowiązków wspólników w handlowych spółkach osobowych, PPH 2003, Nr 11, s. 40.

160 Zob. A. Kidyba, w: A. Kidyba, M. Dumkiewicz, Komentarz aktualizowany do art. 1–300 KSH, komentarz do art. 10, Lex 2023.

161 Wymóg oznaczenia w rejestrze wspólników spółki jawnej wynika z art. 38 pkt 4 KRSU.

162 Zgłoszono także pogląd, w myśl którego wymóg zachowania formy pisemnej dla czynności zbycia ogółu praw i obowiązków wynika z faktu, że umowa ta stanowi w swej istocie zmianę umowy spółki. W konsekwencji – na zasadzie art. 77 § 1 KSH – istnieje konieczność zawarcia jej w formie pisemnej – tak K. Kopaczyńska-Pieczniak, Pozycja…, s. 388.

163 Tak M. Spyra, w: J. Bieniak i in., KSH. Komentarz, 2022, s. 75. Zob. także A. Kidyba, w: A. Kidyba, M. Dumkiewicz, Komentarz aktualizowany do art. 1–300 KSH, komentarz do art. 10, Lex 2022.

164 Tak A. Kidyba, w: A. Kidyba, M. Dumkiewicz, Komentarz aktualizowany do art. 1–300 KSH, komentarz do art. 10, Lex 2022.

165 Zob. M. Spyra, w: J. Bieniak i in., KSH. Komentarz, 2022, s. 75.

166 Tak A. Kidyba, w: A. Kidyba, M. Dumkiewicz, Komentarz aktualizowany do art. 1–300 KSH, komentarz do art. 10, Lex 2022.

167 Zob. P. Pinior, W. Wyrzykowski, Śmierć wspólnika spółki jawnej a kontynuacja działalności spółki, Pr. Sp. 2008, Nr 2, s. 31–39; W. Pyzioł, A. Walaszek-Pyzioł, Skutki prawne śmierci wspólnika handlowej spółki osobowej, PUG 2010 Nr 7, s. 2–8.

168 Na temat natury prawnej instytucji wstąpienia spadkobierców wspólnika do spółki zob. szerzej K. Wielgus, w: K. Osajda (red.), Kodeks spółek handlowych. Prawo spadkowe przedsiębiorców. Komentarz, komentarz do art. 60 KSH, Legalis 2022.

169 Zob. G. Nita-Jagielski, w: J. Bieniak i in., KSH. Komentarz, 2022, s. 247.

170 Tak ibidem, s. 247.

171 Na temat relacji prawnych pomiędzy spadkobiercami wspólnika powstających na tle wstąpienia do spółki zob. szerzej K. Wielgus, w: K. Osajda (red.), Kodeks spółek handlowych...

172 Tak W.P. Matysiak, w: M. Romanowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 16B, 2023, s. 308 oraz cyt. tam literatura.

173 Tak ibidem, s. 308–309.

174 Tak K. Kopaczyńska-Pieczniak, Pozycja…, s. 393; W.P. Matysiak, w: M. Romanowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 16B, 2023, s. 311–312.

175 Na temat rozwiązania i likwidacji spółek handlowych zob. szerzej A. Witosz, Rozwiązanie i likwidacja spółek handlowych, Warszawa 2011.

176 Tak J. Szwaja, w: Sołtysiński, Szajkowski, Szumański, Szwaja, Komentarz KSH, t. I, 2001, s. 342.

177 Tak A. Kidyba, w: A. Kidyba, M. Dumkiewicz, Komentarz aktualizowany do art. 1–300 KSH, komentarz do art. 58, Lex 2022.

178 Tak G. Nita-Jagielski, w: J. Bieniak i in., KSH. Komentarz, 2022, s. 242.

179 Tak W. Pyzioł, w: W. Pyzioł, A. Szumański, I. Weiss, Prawo spółek, Warszawa 2014, s. 76.

180 Tak G. Nita-Jagielski, w: J. Bieniak i in., KSH. Komentarz, 2022, s. 243; M. Litwińska-Werner, w: A. Szumański (red.), System Prawa Handlowego, t. 2A, 2019, s. 449.

181 Tak A. Kidyba, w: A. Kidyba, M. Dumkiewicz, Komentarz aktualizowany do art. 1–300 KSH, komentarz do art. 58, Lex 2022; J. Szwaja, w: Sołtysiński, Szajkowski, Szumański, Szwaja, Komentarz KSH, t. I, 2001, s. 352. Autor zastrzega przy tym, że rozwiązanie spółki dokonane uchwałą wspólników nie może prowadzić do nieusprawiedliwionego pokrzywdzenia wspólników oponujących przeciwko rozwiązaniu spółki.

182 Tak G. Nita-Jagielski, w: J. Bieniak i in., KSH. Komentarz, 2022, s. 244.

183 Zob. A. Kidyba, w: A. Kidyba, M. Dumkiewicz, Komentarz aktualizowany do art. 1–300 KSH, komentarz do art. 58, Lex 2022.

184 Tak G. Nita-Jagielski, w: J. Bieniak i in., KSH. Komentarz, 2022, s. 244.

185 Tak K. Kopaczyńska-Pieczniak, Pozycja…, s. 400–401; M. Dumkiewicz, w: M. Romanowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 16B, 2023, s. 425.

186 Tak K. Kopaczyńska-Pieczniak, Pozycja…, s. 401; M. Dumkiewicz, w: M. Romanowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 16B, 2023, s. 426.

187 Tak K. Kopaczyńska-Pieczniak, Pozycja…, s. 401–403. Autorka wskazuje przy tym na problem ewentualnego udziału spółki w procesie o jej rozwiązanie.

188 Zob. szerzej M. Trzebiatowski, Inny niż likwidacja sposób zakończenia działalności spółki osobowej – co, jak, kiedy, Pr. Sp. 2011, Nr 3.

189 Tak G. Nita-Jagielski, w: J. Bieniak i in., KSH. Komentarz, 2022, s. 265.

190 Tak A. Kidyba, w: A. Kidyba, M. Dumkiewicz, Komentarz aktualizowany do art. 1–300 KSH, komentarz do art. 67, Lex 2022.

191 Tak M. Dumkiewicz, w: M. Romanowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 16B, 2023, s. 431.

192 Tak G. Nita-Jagielski, w: J. Bieniak i in., KSH. Komentarz, 2022, s. 266.

193 Tak M. Dumkiewicz, w: M. Romanowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 16B, 2023, s. 430–431. Zob. także wyr. SA w Warszawie z 13.1.2010 r., I ACa 978/09, Legalis.

194 Zob. M. Rodzynkiewicz, KSH. Komentarz, Warszawa 2009, s. 131.

195 Tak G. Nita-Jagielski, w: J. Bieniak i in., KSH. Komentarz, 2022, s. 278.

196 Tak W.P. Matysiak, w: M. Romanowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 16B, 2023, s. 434. Tak G. Nita-Jagielski, w: J. Bieniak i in., KSH. Komentarz, 2022, s. 268; A.J. Witosz, Prowadzenie spraw i reprezentacja spółek osobowych, Warszawa 2013, s. 377.

197 Tak W.P. Matysiak, w: M. Romanowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 16B, 2023, s. 434; G. Nita-Jagielski, w: J. Bieniak i in., KSH. Komentarz, 2022, s. 269

198 Tak A. Kidyba, w: A. Kidyba, M. Dumkiewicz, Komentarz aktualizowany do art. 1–300 KSH, komentarz do art. 70, Lex 2022.

199 Tak G. Nita-Jagielski, w: J. Bieniak i in., KSH. Komentarz, 2022, s. 269.

200 Tak G. Nita-Jagielski, w: J. Bieniak i in., KSH. Komentarz, 2022, s. 274.

201 Tak J.A. Strzępka, E. Zielińska, w: J.A. Strzępka (red.), KSH. Komentarz, 2015, s. 159; G. Nita-Jagielski, w: J. Bieniak i in., KSH. Komentarz, 2022, s. 274–275; A. Witosz, Prowadzenie…, s. 378; W.P. Matysiak, w: M. Romanowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 16B, 2023, s. 444.

202 Zob. G. Nita-Jagielski, w: J. Bieniak i in., KSH. Komentarz, 2022, s. 275.

203 Zob. ibidem, s. 276.

204 Tak A. Kidyba, w: A. Kidyba, M. Dumkiewicz, Komentarz aktualizowany do art. 1–300 KSH, komentarz do art. 77, Lex 2022.

205 Tak A. Witosz, Prowadzenie…, s. 383; G. Nita-Jagielski, w: J. Bieniak i in., KSH. Komentarz, 2022, s. 278; W.P. Matysiak, w: M. Romanowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 16B, 2023, s. 443–444.

206 Tak A. Kidyba, w: A. Kidyba, M. Dumkiewicz, Komentarz aktualizowany do art. 1–300 KSH, komentarz do art. 77, Lex 2022.

207 Tak G. Nita-Jagielski, w: J. Bieniak i in., KSH. Komentarz, 2022, s. 277.

208 Tak J.A. Strzępka, E. Zielińska, w: J.A. Strzępka (red.), KSH. Komentarz, 2015, s. 162; G. Nita-Jagielski, w: J. Bieniak i in., KSH. Komentarz, 2022, s. 283.

209 S. Sołtysiński, w: Sołtysiński, Szajkowski, Szumański, Szwaja, Komentarz KSH, t. I, 2001, s. 418. Zob. także G. Nita-Jagielski, w: J. Bieniak i in., KSH. Komentarz, 2022, s. 284.

210 Zob. G. Nita-Jagielski, w: J. Bieniak i in., KSH. Komentarz, 2022, s. 281.

211 Zgonie z art. 2 ust. 1 RachunkU ustawę stosuje się m.in. do spółek osobowych. Jednak – stosownie do art. 2 ust. 2 RachunkU – w przypadku spółek jawnych osób fizycznych ustawa znajduje zastosowanie, jeśli ich przychody netto ze sprzedaży towarów, produkcji i operacji finansowych za poprzedni rok obrotowy wyniosły co najmniej równowartość w walucie polskiej 2 000 000 euro.

212 Zob. G. Nita-Jagielski, w: J. Bieniak i in., KSH. Komentarz, 2022, s. 285.

213 Tak ibidem, s. 286; A. Kidyba, w: A. Kidyba, M. Dumkiewicz, Komentarz aktualizowany do art. 1–300 KSH, komentarz do art. 84, Lex 2022.

214 Zob. G. Nita-Jagielski, w: J. Bieniak i in., KSH. Komentarz, 2022, s. 286.

215 Zob. ibidem, s. 286.

216 Zob. wyr. SA w Krakowie z 24.9.2012 r., I ACz 1363/12, Legalis.

217 Zob. wyr. SN z 10.1.2020 r., I CSK 552/18, Legalis.

218 Tak A. Kidyba, w: A. Kidyba, M. Dumkiewicz, Komentarz aktualizowany do art. 1–300 KSH, komentarz do art. 84, Lex 2022; G. Nita-Jagielski, w: J. Bieniak i in., KSH. Komentarz, 2022, s. 287.

219 Tak G. Nita-Jagielski, w: J. Bieniak i in., KSH. Komentarz, 2022, s. 289.

220 Zob. szerzej M. Trzebiatowski, Podstawa prawna rozwiązania z ważnego powodu spółki jawnej składającej się z dwóch wspólników, Pr. Sp. 2010, Nr 3.

221 Zob. G. Nita-Jagielski, w: J. Bieniak i in., KSH. Komentarz, 2022, s. 260.

222 Tak ibidem, s. 261.

223 Tak A. Kidyba, w: A. Kidyba, M. Dumkiewicz, Komentarz aktualizowany do art. 1–300 KSH, komentarz do art. 66, Lex 2022.

224 Tak ibidem.

225 Tak ibidem.

226 Tak ibidem.

227 Na temat pojęcia wartości zbywczej majątku spółki zob. szerzej ibidem.

228 Zob. G. Nita-Jagielski, w: J. Bieniak i in., KSH. Komentarz, 2022, s. 263 oraz przywołane tam orzecznictwo. Odmienne stanowisko zajmuje w tym względzie A. Kidyba, który uważa, że wymagalność roszczenia o spłatę następuje z chwilą wezwania dłużnika do zapłaty – tak A. Kidyba, w: A. Kidyba, M. Dumkiewicz, Komentarz aktualizowany do art. 1–300 KSH, komentarz do art. 66, Lex 2022.