Katarzyna Leśkiewicz

Prawo żywnościowe

WYDAWNICTWO C.H.BECK
WARSZAWA 2020

Recenzja: dr hab. Paweł Wojciechowski, prof. UW

Wydawca: Lucyna Wyciszkiewicz-Pardej

Publikacja dofinansowana przez Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

© Wydawnictwo C.H.Beck 2020

Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o.
ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

www.ksiegarnia.beck.pl

Skład i łamanie: Marta Świerk
Przygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H.Beck

ISBN: 978-83-8235-205-4

Przedmowa

W podręczniku „Prawo żywnościowe” opracowano podstawowe akty prawa żywnościowego, zarówno unijnego (zwłaszcza rozporządzenie nr 178/2002), jak i krajowego, a także normy występujące w ramach globalnego systemu żywnościowego, jak np. Codex Alimentarius.

Prawo żywnościowe było już przedmiotem opracowań w formie podręcznikowej przez innych autorów, np. M. Taczanowskiego1, jak też opracowania „systemowego” M. Korzyckiej i P. Wojciechowskiego2. Trzeba jednak zaznaczyć, że opracowania z tego zakresu szybko tracą na aktualności, ponieważ co kilka miesięcy w Unii Europejskiej przyjmowane są nowe akty prawne, a także narasta stopień złożoności zagadnień regulowanej materii, co wynika z postępu i rozwoju różnych dziedzin nauki zajmujących się produkcją żywności i żywienia. Ponadto, mimo długiego okresu obowiązywania regulacji prawa żywnościowego, wciąż zdarza się, że na rynek trafia żywność o niebezpiecznych cechach. Świadczy to o ciągle aktualnej potrzebie podejmowania badań naukowych czy publikacji z prawa żywnościowego.

W prezentowanym podręczniku uwzględniono najnowsze regulacje prawne, poglądy doktryny prawa rolnego i orzecznictwo, a ponadto podejście – od globalnego (światowego), do regionalnego (unijnego) i krajowego prawa żywnościowego, ze szczególnym akcentem regulacji unijnej. Charakteryzuje się on przejrzystą systematyką podziału i układu treści oraz jej syntetycznym ujęciem. Książka ta jest dobrą okazją do inicjowania naukowego dyskursu w sferze dydaktyki z udziałem studentów wydziałów prawa, jak też praktyków zajmujących się stosowaniem wspomnianych przepisów.

Globalny system prawa żywnościowego osadzony jest w kilku płaszczyznach regulacji prawnej różnego szczebla. Dlatego pierwszą część podręcznika stanowi opracowanie podstawowych zagadnień prawa żywnościowego o znaczeniu międzynarodowym. Wśród nich występują podstawowe kategorie prawa, jak np. bezpieczeństwo żywnościowe (food security) i jego szczególne postaci. Funkcjonowanie systemów żywnościowych podlega regulacjom dotyczącym rolnictwa i handlu w ramach Światowej Organizacji Handlu (WTO) i zawartych przez jej strony umów, stąd część książki dedykowana jest właśnie tym kwestiom.

Filarami prawa żywnościowego są: podstawowe pojęcia żywności i pasz oraz wiele innych (np. materiały i wyroby przeznaczone do kontaktu z żywnością). Determinują one granice prawa żywnościowego i odpowiedzialności producentów. Ważną rolę w praktyce stosowania prawa żywnościowego odgrywają także takie instytucje jak System Wczesnego Ostrzegania, Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności. Dlatego istotną część podręcznika (rozdziały II, III i IV) poświęcono zagadnieniom prawa żywnościowego Unii Europejskiej, a także krajowego. Ponadto rozważania obejmują proces kształtowania się tej regulacji oraz podstawy prawa żywnościowego w Traktacie o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej.

Celem prawa żywnościowego jest zwłaszcza zapewnienie wysokiego poziomu ochrony zdrowia i życia ludzi. Z tego względu najwięcej uwagi w regulacji prawnej prawodawca poświęcił bezpieczeństwu żywności i pasz, na które składają się wymogi dotyczące szeroko rozumianej produkcji, informacji o żywności oraz odpowiedzialności za naruszenia prawa i sankcji z tym związanych, co znalazło wyraz w rozważaniach w rozdziałach IV i VI. Wiele szczegółowych wymogów podlega bardzo rozbudowanym i szczegółowym aktom prawnym Unii Europejskiej, w tym żywność pochodzenia zwierzęcego, stosowanie substancji dodatkowych, aromatów i enzymów, pozostałości pestycydów, substancji zanieczyszczających i innych. Wymaga to spełnienia przez producentów wielu warunków bezpieczeństwa żywności.

Dopełnieniem regulacji bezpieczeństwa żywności jest regulacja systemów jakości żywności, a w tym produktów rolnictwa ekologicznego, chronionych nazw pochodzenia i chronionych oznaczeń geograficznych, gwarantowanych tradycyjnych specjalności i systemów określeń jakościowych fakultatywnych, co omówione zostało w rozdziale V. Są to kategorie produktów nazywane w doktrynie prawa rolnego produktami wysokiej jakości. Jakość żywności jest kategorią niezwykle pojemną, obejmującą właściwości wykraczające ponad bezpieczeństwo żywności, niezależne od jakości handlowej. Ponadto, w obszarze regulacji prawnej znajduje się także żywność nietypowa ze względu na metodę produkcji lub cechy szczególne, np. żywność i pasze genetycznie modyfikowane, nowa żywność (novel food, czy żywność szczególnego przeznaczenia).

Zapewnienie bezpieczeństwa żywności możliwe jest dzięki uregulowaniu instrumentów podporządkowanych właśnie temu celowi, takich jak kontrola i nadzór oraz odpowiedzialność. Od lat urzędowa kontrola żywności i pasz stanowi podstawowe gwarancje bezpieczeństwa żywności. W podręczniku zagadnienia te prezentowane są z punktu widzenia nowego unijnego rozporządzenia w sprawie urzędowej kontroli żywności, tj. 2017/625. Natomiast odpowiedzialność w prawie żywnościowym jest już swoistą konsekwencją naruszenia przepisów prawa czy wyrządzenia szkody w znaczeniu cywilnoprawnym. Tym kwestiom poświęcona została część rozdziału VI.

Stan prawny, literatura i orzecznictwo uwzględnione zostały na dzień 15.9.2020 r.

dr hab., prof. UAM Katarzyna Leśkiewicz

1 M. Taczanowski, Prawo żywnościowe, Warszawa 2017.

2 M. Korzycka, P. Wojciechowski, System prawa żywnościowego, Warszawa 2017.

Wykaz skrótów

1. Źródła prawa

ArtRolSpożU

ustawa z 21.12.2000 r. o jakości handlowej artykułów rolno-spożywczych (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 2178 ze zm.)

BezpŻywnU

ustawa z 26.8.2006 r. o bezpieczeństwie żywności i żywienia (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 1252 ze zm.)

dyrektywa 2001/18/WE

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2001/18/WE z 12.3.2001 r. w sprawie zamierzonego uwalniania do środowiska organizmów zmodyfikowanych genetycznie i uchylająca dyrektywę Rady 90/220/EWG (Dz.Urz. UE L Nr 106, s. 1 ze zm.)

dyrektywa Nr 2002/46/WE

Dyrektywa 2002/46/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 10.6.2002 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do suplementów żywnościowych (Dz.Urz. UE L Nr 183, s. 51 ze zm.)

dyrektywa Nr 85/374/EWG

Dyrektywa Rady z 25.7.1985 r. w sprawie zbliżenia przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych Państw Członkowskich dotyczących odpowiedzialności za produkty wadliwe (Dz.Urz. UE L Nr 210, s. 29 ze zm.)

EgzAdmU

ustawa z 17.6.1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 1427 ze zm.)

InspWetU

ustawa z 29.1.2004 r. o Inspekcji Weterynaryjnej (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 1557 ze zm.)

KC

ustawa z 23.4.1964 r. – Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 1145 ze zm.)

KK

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 1444 ze zm.)

Konstytucja RP

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.)

KPA

ustawa z 14.6.1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 256 ze zm.)

KW

ustawa z 20.5.1971 r. – Kodeks wykroczeń (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 821 ze zm.)

MPPGSiK

Międzynarodowy Pakt Praw Społecznych i Kulturalnych ONZ z 12.12.1966 r. (Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 169)

PISU

ustawa z 14.3.1985 r. o Państwowej Inspekcji Sanitarnej (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 59 ze zm.)

PostAdmU

ustawa z 30.8.2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.)

PrOchrŚrod

ustawa z 27.4.2001 r. – Prawo ochrony środowiska (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 1219 ze zm.)

PrPochZwierzU

ustawa z 16.12.2005 r. o produktach pochodzenia zwierzęcego (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 824 ze zm.)

rozporządzenie Nr 1151/2012

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 1151/2012 z 21.11.2012 r. w sprawie systemów jakości produktów rolnych i środków spożywczych (Dz.Urz. UE L Nr 343, s. 1 ze zm.)

rozporządzenie Nr 1169/2011

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 1169/2011 z 25.10.2011 r. w sprawie przekazywania konsumentom informacji na temat żywności, zmiany rozporządzeń Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) Nr 1924/2006 i (WE) Nr 1925/2006 oraz uchylenia dyrektywy Komisji 87/250/EWG, dyrektywy Rady 90/496/EWG, dyrektywy Komisji 1999/10/WE, dyrektywy 2000/13/WE Parlamentu Europejskiego i Rady, dyrektyw Komisji 2002/67/WE i 2008/5/WE oraz rozporządzenia Komisji (WE) Nr 608/2004 (Dz.Urz. UE L Nr 304, s. 18 ze zm.)

rozporządzenie Nr 1332/2008

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) Nr 1332/2008 z 16.12.2008 r. w sprawie enzymów spożywczych, zmieniające dyrektywę Rady 83/417/EWG, rozporządzenie Rady (WE) Nr 1493/1999, dyrektywę 2000/13/WE, dyrektywę Rady 2001/112/WE oraz rozporządzenie (WE) Nr 258/97 (Dz.Urz. UE L Nr 354, s. 7 ze zm.)

rozporządzenie Nr 1333/2008

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) Nr 1333/2008 z 16.12.2008 r. w sprawie dodatków do żywności (Dz.Urz. UE L Nr 354, s. 16 ze zm.)

rozporządzenie Nr 1334/2008

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) Nr 1334/2008 z 16.12.2008 r. w sprawie środków aromatyzujących i niektórych składników żywności o właściwościach aromatyzujących do użycia w oraz na środkach spożywczych oraz zmieniające rozporządzenie Rady (EWG) Nr 1601/91, rozporządzenia (WE) Nr 2232/96 oraz (WE) Nr 110/2008 oraz dyrektywę 2000/13/WE (Dz.Urz. UE L Nr 354, s. 34 ze zm.)

rozporządzenie Nr 178/2002

Rozporządzenie (WE) Nr 178/2002 Parlamentu Europejskiego i Rady z 28.1.2002 r. ustanawiające ogólne zasady i wymagania prawa żywnościowego, powołujące Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności oraz ustanawiające procedury w sprawie bezpieczeństwa żywności (Dz.Urz. UE L Nr 31, s. 1 ze zm.; Dz.Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 15, t. 6, s. 463)

rozporządzenie Nr 1829/2003

Rozporządzenia (WE) Nr 1829/2003 Parlamentu Europejskiego i Rady z 22.9.2003 r. w sprawie genetycznie zmodyfikowanej żywności i paszy (Dz.Urz. UE L Nr 268, s. 1 ze zm.)

rozporządzenie Nr 1881/2006

Rozporządzenie Komisji (WE) Nr 1881/2006 z 19.12.2006 r. ustalające najwyższe dopuszczalne poziomy niektórych zanieczyszczeń w środkach spożywczych (Dz.Urz. UE L Nr 364, s. 5 ze zm.)

rozporządzenie Nr 1907/2006

Rozporządzenie (WE) Parlamentu Europejskiego i Rady 1907/2006 z 18.12.2006 r. w sprawie rejestracji, oceny, udzielania zezwoleń i stosowanych ograniczeń w zakresie chemikaliów (reach), utworzenia europejskiej agencji chemikaliów, zmieniające dyrektywę 1999/45/WE oraz uchylające rozporządzenie Rady (EWG) Nr 793/93 i rozporządzenie Komisji (WE) Nr 1488/94, jak również dyrektywę Rady 76/769/EWG i dyrektywy Komisji 91/155/EWG, 93/67/EWG, 93/105/WE I 2000/21/WE (Dz.Urz. UE L Nr 396, s.1 ze zm.)

rozporządzenie Nr 1924/2006

Rozporządzenie (WE) Nr 1924/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady z 20.12.2006 r. w sprawie oświadczeń żywieniowych i zdrowotnych dotyczących żywności (Dz.Urz. UE L Nr 404, s. 9 ze zm.)

rozporządzenie Nr 1925/2006

Rozporządzenie (WE) Nr 1925/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady z 20.12.2006 r. w sprawie dodawania do żywności witamin i składników mineralnych oraz niektórych innych substancji (Dz.Urz. UE L Nr 404, s. 26 ze zm.)

rozporządzenie Nr 1935/2004

Rozporządzenie (WE) Parlamentu Europejskiego i Rady z 27.10.2004 r. w sprawie materiałów i wyrobów przeznaczonych do kontaktu z żywnością oraz uchylające dyrektywy 80/590/EWG i 89/109/EWG (Dz.Urz. UE L Nr 338, s. 4 ze zm.)

rozporządzenie Nr 2015/2283

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 2015/2283 z 25.11.2015 r. w sprawie nowej żywności, zmieniające rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 1169/2011 oraz uchylające rozporządzenie (WE) Nr 258/97 Parlamentu Europejskiego i Rady oraz Rozporządzenie Komisji (WE) Nr 1852/2001 (Dz.Urz. UE L Nr 327, s. 1 ze zm.)

rozporządzenie Nr 2016/127

Rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2016/127 z 25.9.2015 r. uzupełniające rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 609/2013 w odniesieniu do szczegółowych wymogów dotyczących składu preparatów do początkowego żywienia niemowląt i preparatów do dalszego żywienia niemowląt oraz informacji na ich temat, a także w odniesieniu do informacji dotyczących żywienia niemowląt i małych dzieci, Dz.Urz. UE L Nr 25, s. 1 ze zm.)

rozporządzenie Nr 2016/128

Rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2016/128 z 25.9.2015 r. uzupełniające Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) NR 609/2013 w odniesieniu do szczegółowych wymogów dotyczących składu żywności specjalnego przeznaczenia medycznego oraz informacji na jej temat (Dz.Urz. UE L Nr 25, s. 30)

rozporządzenie Nr 2016/52

Rozporządzenie Rady (EURATOM) 2016/52 z 15.1.2016 r. określające maksymalne dozwolone poziomy skażenia promieniotwórczego żywności i pasz po awarii jądrowej lub w innym przypadku zdarzenia radiacyjnego oraz uchylające rozporządzenie (EURATOM) NR 3954/87 oraz Rozporządzenia Komisji (EURATOM) Nr 944/89 I (EURATOM) Nr 770/90 (Dz.Urz. UE L Nr 13, s. 2)

rozporządzenie Nr 2017/1522

Rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2017/1522 uzupełniające Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 609/2013 w odniesieniu do szczegółowych wymogów dotyczących składu i informacji w odniesieniu do środków spożywczych zastępujących całodzienną dietę, do kontroli masy ciała (Dz.Urz. UE L Nr 230, s. 1)

rozporządzenie Nr 2017/2468

Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2017/2468 z 20.12.2017 r. określające wymogi administracyjne i naukowe w odniesieniu do tradycyjnej żywności z państw trzecich zgodnie z rozporządzeniem (UE) 2015/2283 Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie nowej żywności (Dz.Urz. UE L Nr 351, s. 55)

rozporządzenie Nr 2017/625

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/625 z 15.3.2017 r. w sprawie kontroli urzędowych i innych czynności urzędowych przeprowadzanych w celu zapewnienia stosowania prawa żywnościowego i paszowego oraz zasad dotyczących zdrowia i dobrostanu zwierząt, zdrowia roślin i środków ochrony roślin, zmieniające rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) Nr 999/2001, (WE) Nr 396/2005, (WE) Nr 1069/2009, (WE) Nr 1107/2009, (UE) Nr 1151/2012, (UE) Nr 652/2014, (UE) 2016/429 i (UE) 2016/2031, rozporządzenia Rady (WE) Nr 1/2005 i (WE) Nr 1099/2009 oraz dyrektywy Rady 98/58/WE, 1999/74/WE, 2007/43/WE, 2008/119/WE i 2008/120/WE, oraz uchylające rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) Nr 854/2004 i (WE) Nr 882/2004, dyrektywy Rady 89/608/EWG, 89/662/EWG, 90/425/EWG, 91/496/EWG, 96/23/WE, 96/93/WE i 97/78/WE oraz decyzję Rady 92/438/EWG (rozporządzenie w sprawie kontroli urzędowych) (Dz.Urz. UE L Nr 95, s. 1 ze zm.)

rozporządzenie Nr 2018/848

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2018/848 z 30.5.2018 r. w sprawie produkcji ekologicznej i znakowania produktów ekologicznych i uchylające rozporządzenie Rady (WE) Nr 834/2007 (Dz.Urz. UE L Nr 150, s. 1 ze zm.)

rozporządzenie Nr 2019/1793

Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2019/1793 z 22.10.2019 r. w sprawie tymczasowego zwiększenia kontroli urzędowych i środków nadzwyczajnych regulujących wprowadzanie do Unii niektórych towarów z niektórych państw trzecich, wykonujące Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/625 i (WE) 178/2002 oraz uchylające rozporządzenia komisji (WE) Nr 669/2009, (UE) Nr 884/2014, (UE) 2015/175, (UE) 2017/186 i (UE) 2018/1660 (Dz.Urz. UE L Nr 277, s. 89 ze zm.)

rozporządzenie Nr 2023/2006

Rozporządzenie Komisji (WE) Nr 2023/2006 z 22.12.2006 r. w sprawie dobrej praktyki produkcyjnej w odniesieniu do materiałów i wyrobów przeznaczonych do kontaktu z żywnością (Dz.Urz. UE L Nr 384, s. 75 ze zm.)

rozporządzenie Nr 2073/2005

Rozporządzenie Komisji (WE) Nr 2073/2005 z 15.11.2005 r. w sprawie kryteriów mikrobiologicznych dotyczących środków spożywczych (Dz.Urz. UE L Nr 338, s. 1 ze zm.)

rozporządzenie Nr 2092/91

Rozporządzenie Rady (EWG) 2092/91 z 24.6.1991 r. w sprawie produkcji ekologicznej produktów rolnych oraz znakowania produktów rolnych i środków spożywczych (Dz.Urz. UE L Nr 198, s. 1 ze zm.)

rozporządzenie Nr 2230/2004

Rozporządzenie Komisji (WE) Nr 2230/2004 z 23.12.2004 r. w sprawie zasad stosowania rozporządzenia (WE) Nr 178/2002 dotyczącego sieci organizacji zajmujących się dziedzinami wchodzącymi w zakres misji Europejskiego Urzędu ds. bezpieczeństwa żywności (Tekst mający znaczenie dla EOG) (Dz.Urz UE L Nr 379, s. 64)

rozporządzenie Nr 282/2008

Rozporządzenie Komisji (WE) Nr 282/2008 z 27.3.2008 r. w sprawie materiałów i wyrobów z tworzyw sztucznych pochodzących z recyklingu przeznaczonych do kontaktu z żywnością oraz zmieniające rozporządzenie (WE) Nr 2023/2006 (Dz.Urz. UE L Nr 86, s. 9 ze zm.)

rozporządzenie Nr 396/2005

Rozporządzenie (WE) Nr 396/2005 Parlamentu Europejskiego i Rady z 23.2.2005 r. w sprawie najwyższych dopuszczalnych poziomów pozostałości pestycydów w żywności i paszy pochodzenia roślinnego i zwierzęcego oraz na ich powierzchni, zmieniające Dyrektywę Rady 91/414/EWG (Dz.Urz. UE L Nr 70, s. 1 ze zm.)

rozporządzenie Nr 450/2009

Rozporządzenie Komisji (WE) Nr 450/2009 z 29.5.2009 r. w sprawie aktywnych i inteligentnych materiałów i wyrobów przeznaczonych do kontaktu z żywnością (Dz.Urz. UE L z Nr 135, s. 3)

rozporządzenie Nr 470/2009

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) Nr 470/2009 z 6.5.2009 r. ustanawiające wspólnotowe procedury określania maksymalnych limitów pozostałości substancji farmakologicznie czynnych w środkach spożywczych pochodzenia zwierzęcego oraz uchylające rozporządzenie Rady (EWG) Nr 2377/90 oraz zmieniające dyrektywę 2001/82/WE Parlamentu Europejskiego i Rady i rozporządzenie (WE) Nr 726/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady (Tekst mający znaczenie dla EOG) (Dz.Urz. UE L Nr 151, s. 11)

rozporządzenie Nr 609/2013

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 609/2013 z 12.6.2013 r. w sprawie żywności przeznaczonej dla niemowląt i małych dzieci oraz żywności specjalnego przeznaczenia medycznego i środków spożywczych zastępujących całodzienną dietę, do kontroli masy ciała oraz uchylające dyrektywę Rady 92/52/EWG, dyrektywy Komisji 96/8/WE, 1999/21/WE, 2006/125/WE i 2006/141/WE, dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/39/WE oraz rozporządzenia Komisji (WE) Nr 41/2009 i (WE) Nr 953/2009 (Dz.Urz. UE L Nr 181, s. 35 ze zm.)

rozporządzenie Nr 852/2004

Rozporządzenie (WE) Nr 852/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z 29.4.2004 r. w sprawie higieny środków spożywczych (Dz.Urz. UE L Nr 139, s.1 ze zm.)

rozporządzenie Nr 853/2004

Rozporządzenie (WE) Nr 853/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z 29.4.2004 r. ustanawiające szczególne przepisy dotyczące higieny w odniesieniu do żywności pochodzenia zwierzęcego (Dz.Urz. UE L Nr 139, s. 55 ze zm.)

SPS

Agreement on Sanitary and Phytosanitary Measures (porozumienie w sprawie środków sanitarnych i fitosanitarnych)

SwobDziałGospU

ustawa z 2.7.2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 2168 ze zm.) – uchylony

TBT

Agreement on Technical Bariers to Trade (porozumienie w sprawie technicznych barier w handlu)

TFUE

Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz.U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864)

UstRolU

ustawa z 11.4.2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 1362 ze zm.)

ŻywWarU

ustawa z 25.8.2006 r. o warunkach zdrowotnych żywności i żywienia (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 1252 ze zm.)

ŻywWarU01

ustawa z 11.5.2001 r. o warunkach zdrowotnych żywności i żywienia (Dz.U. Nr 63, poz. 634 ze zm.)

ŻywWarU70

ustawa z 25.11.1970 r. o warunkach zdrowotnych żywności i żywienia (Dz.U. Nr 29, poz. 245 ze zm.)

2.Organy orzekające

NSA |  | Naczelny Sąd Administracyjny
SA |  | Sąd Apelacyjny
SN |  | Sąd Najwyższy
SN (7) |  | Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów
SO |  | Sąd Okręgowy
SW |  | Sąd Wojewódzki
TK |  | Trybunał Konstytucyjny
WSA |  | Wojewódzki Sąd Administracyjny

3. Instytucje

CA |  | Codex Alimentarius
EUBŻ |  | Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności
FAO |  | Food and Agriculture Organization of the United Nations (Organizacja Narodów Zjednoczonych ds. Wyżywienia i Rolnictwa)
GIJHARS |  | Główny Inspektor Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych
GIS |  | Główny Inspektor Sanitarny
GLIW |  | Główny Lekarz Weterynarii
IH |  | Inspekcja Handlowa
IJHARS |  | Inspekcja Jakości Artykułów Rolno-Spożywczych
IW |  | Inspekcja Weterynaryjna
KOWR |  | Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa
KRS |  | Krajowy Rejestr Sądowy
NIK |  | Najwyższa Izba Kontroli
ONZ |  | Organizacja Narodów Zjednoczonych
PIS |  | Państwowa Inspekcja Sanitarna
TSUE |  | Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej lub TS
UE |  | Unia Europejska
WE |  | Wspólnota Europejska
WHO |  | World Health Organisation (Światowa Organizacja Zdrowia)
WTO |  | World Trade Organisation (Światowa Organizacja Handlu)

4. Czasopisma i publikatory

BIP

Biuletyn Informacji Publicznej

Dz.U. 

Dziennik Ustaw

Dz.Urz. UE

Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej

NPN

Nowy Przegląd Notarialny

ONSA

Orzecznictwo Najwyższego Sądu Administracyjnego

OTK-A

Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego – Seria A

PiP

Państwo i Prawo

PPR

Przegląd Prawa Rolnego

Przem. Spoż.

Przemysł Spożywczy

PS

Przegląd Sądowy

RDA

Rivista di Diritto Agrario

Rej.

Rejent

RPEiS

Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny

SIA

Studia Iuridica Agraria

SIL

Studia Iuridica Lublinensia

ZOTSiS

Zbiór Orzeczeń Trybunału Sprawiedliwości i Sądu

5. Piśmiennictwo

Herdegen, Prawo europejskie

M. Herdegen, Prawo europejskie, Warszawa 2006

Korzycka, Prawo żywnościowe

M. Korzycka-Iwanow, Prawo żywnościowe Zarys prawa polskiego i wspólnotowego, Warszawa 2005

Korzycka, Wojciechowski, System prawa

M. Korzycka, P. Wojciechowski, System prawa żywnościowego, Warszawa 2017

Taczanowski, Prawo żywnościowe

M. Taczanowski, Prawo żywnościowe, Warszawa 2017

Srogosz, Międzynarodowe prawo

T. Srogosz, Międzynarodowe prawo żywnościowe, Warszawa 2020

Raport NIK dotyczący nadzoru nad stosowaniem dodatków do żywności

Nadzór nad stosowaniem dodatków do żywności. Lata 2016–2018 (I kwartał), Najwyższa Izba Kontroli, Warszawa, grudzień 2018, https://www.nik.gov.pl/plik/id,18799,vp,21402.pdf (dostęp: 27.8.2020 r.)

Sprawozdanie z audytu kontroli żywności gotowej do spożycia w 2018

Sprawozdanie końcowe z audytu przeprowadzonego w Polsce w dniach 8–19.10.2018 r. w celu oceny kontroli urzędowych produkcji żywności gotowej do spożycia, Komisja Europejska Dyrekcja Generalna ds. Zdrowia i Bezpieczeństwa Żywności Audyty i Analizy w zakresie Zdrowia i Żywności DG(SANTE) 2018-6451, Ref. Ares(2019)2468395 – 08/04/2019

6. Inne skróty

art.

artykuł

ds.

do spraw

ha

hektar

itd.

i tak dalej

itp.

i temu podobne

km/h

kilometrów na godzinę

lit.

litera

m.in.

między innymi

n.

następne/następny

niepubl.

niepublikowane/-y

np.

na przykład

Nr

numer

pkt

punkt

podkreśl.

podkreślenie

por.

porównaj

post.

postanowienie

poz.

pozycja

ppoż.

przeciwpożarowe/-y

pt.

pod tytułem

r.

rok

red.

redakcja

Rhd

Rolniczy handel detaliczny

rozdz.

rozdział

s.

strona

SP

Skarb Państwa

t.

tom

t.j.

tekst jednolity

tj.

to jest

tzw.

tak zwana (-e, -y)

uchw.

uchwała

ust.

ustęp

vol.

wolumin

w zw.

w związku

WPR

wspólna polityka rolna

ww.

wyżej wymieniony

wyr.

wyrok

z o.o.

z ograniczoną odpowiedzialnością

zd.

zdanie

ze zm.

ze zmianami

zob.

zobacz

Bibliografia

M. Alabrese, Il regime della food security nel commercio agricolo internazionale Dall’Havana Charter al processo di riforma dell’Accordo agricolo WTO, Torino 2018

A. Alemanno, Trade in Food: Regulatory and Judicial Approaches in the EC and the WTO, Londyn 2007

A. Balicki, komentarz do art. 14, [w:] Oświadczenia żywieniowe i zdrowotne w oznakowaniu, prezentacji i reklamie żywności. Komentarz, red. A. Szymecka-Wesołowska, Lex/el. 2015

K. Bandarzewski, Prywatyzacja zadań publicznych, [w:] Koncepcja systemu prawa administracyjnego, red. J. Zimmermann, Warszawa 2007

J. Bieluk, Działy specjalne produkcji rolnej. Problemy prawne, Białystok 2013

S. Biernat, Źródła prawa Unii Europejskiej, [w:] Prawo Unii Europejskiej, red. J. Barcz, Warszawa 2004

Ł. Bobeł, K. Leśkiewicz, Odpowiedzialność cywilna za szkodę wyrządzoną przez niebezpieczny środek spożywczy, Przem. Spoż. 2007, t. 62, Nr 3

M. Bohdan, Opakowania giętkie – nowe materiały i rozwiązania, Przem. Spoż. 2010, Nr 7/8

S. Bolognini, Food Security, Food Safety e agroenergie, RDA 2010, z. 2

J. Goździewicz-Biechońska, R. Budzinowski, Ines Härtel (Editor), Handbook of Agri-Food Law in China, Germany, European Union. Food Security, Food Safety, Sustainble Use of Resources in Agriculture, Springer 2017, ss. 662, PPR 2018, Nr 2, s. 195–197, DOI: 0.14746/ppr.2018.23.2.1

R. Budzinowski, Food related challenges of the Common Agricultural Policy, [w:] Food Security, Food Safety, Food Quality, Forum Umwelt, Agrar- und Klimaschutzrecht, red. I. Härtel, R. Budzinowski, Baden-Baden 2016

R. Budzinowski, Koncepcja gospodarstwa rolnego w prawie rolnym, Poznań 1992

R. Budzinowski, Prawo rolne między globalizacją a lokalnością (kilka refleksji), [w:] Współczesne problemy prawa rolnego i cywilnego. Księga jubileuszowa Profesor Teresy Kurowskiej, red. D. Łobos-Kotowska, P. Gała, M. Stańko, Warszawa 2018

R. Budzinowski, Problemy ogólne prawa rolnego. Przemiany podstaw legislacyjnych i koncepcji doktrynalnych, Poznań 2008

R. Budzinowski, Status prawny rolnika jako przedsiębiorcy (zagadnienia wybrane), RPEiS 2002, z. 3

R. Budzinowski, A. Suchoń, Prawne mechanizmy wspierania i ochrony rolnictwa rodzinnego w Polsce i innych Państwach Unii Europejskiej, [w:] Prawne mechanizmy wspierania i ochrony rolnictwa rodzinnego w Polsce i innych Państwach Unii Europejskiej, red. P. Litwiniuk, Warszawa 2015

E. Całka, Geograficzne oznaczenie pochodzenia. Studium z prawa wspólnotowego i prawa polskiego, Warszawa 2008

Celiakia i dieta bezglutenowa. Praktyczny poradnik, red. G. Konińska, A. Marczewska, P. Sabak-Huzior, M. Źródlak, Warszawa 2017

M. Cierach, A. Bilicka, Nowe techniki pakowania mięsa i przetworów mięsnych, Przemysł Spożywczy 2010, Nr 7/8

L. Costato, Agricoltura, ambiente e alimentazione nell’evoluzione del diritto dell’Unione Europea, RDA 2015, z. 2

L. Costato, Diritto alimentare e diritto al cibo: dal piano Mansholt alla riforma del 2013, RDA 2015, z. 3

E. Cristiani, Modelli di agricoltura “sostenibile” con particolare attenzione al settore vitivinicolo, [w:] XV World Congress of Agricultural Law. Contemporary Challenges of Agricultural Law: Among Globalization, Regionalization and Locality, red. R. Budzinowski, Poznań 2018

N. Czaja-Jagielska, M. Ankiel-Homa, Opakowania do żywności – tendencje we wzornictwie, Przem. Spoż. 2011, Nr 2

P. Czechowski, Proces dostosowania polskiego prawa rolnego i żywnościowego do prawa Unii Europejskiej, Warszawa 2001

P. Czechowski, Dostosowanie polskiego prawa rolnego i żywnościowego do prawa wspólnotowego po akcesji do Unii Europejskiej. Suplement do publikacji Proces dostosowania polskiego prawa rolnego i żywnościowego do prawa Unii Europejskiej, Warszawa 2005

A. Czyżewski, A. Poczta-Wajda, Polityka rolna w warunkach globalizacji. Doświadczenia GATT/WTO, Warszawa 2011

A. Dąbek, Wpływ żywności i nawyków żywieniowych na rozwój dzieci w wieku szkolnym, Journal of NutriLife 2020, Nr 5

„E” w żywności bez kontroli. NIK o nadzorze nad stosowaniem dodatków do żywności, 3.1.2019 r.

J. Filipek, Prawo administracyjne. Instytucje ogólne, Kraków 2001

Ch. Flaskühler, X. Yu, Genetic Resources Law, [w:] Handbook of Agri-Food Law on China, Germany, European Union. Food security, Food Safety, Sustainable Use of Resources in Agriculture, red. I. Härtel, Frankfurt (Oder) 2018

P. Gała, Obszary wolne od GMO w Polsce, SIA 2014, t. 59

A. Germanò, Corso di diritto agroalimentare, Torino 2007

A. Germanò, Manuale di diritto agrario, Torino 2006

A. Germanò, M. Pia Ragionieri, Diritto agroalimentare. Le regole del mercato degli alimenti e dell’informazione alimentare, Torino 2019

J. Goździewicz-Biechońska, The role of agriculture in the circular economy (perspectives for legislation and policy), PPR 2016, Nr 1

M. Górski, K. Rynkiewicz, Ustawa o opakowaniach i odpadach opakowaniowych, Warszawa 2009

Handbook of Agri-Food Law on China, Germany, European Union. Food security, Food Safety, Sustainable Use of Resources in Agriculture, red. I. Härtel, Frankfurt (Oder) 2018

I. Hasińska, Ewolucja od rolnika indywidualnego ku przedsiębiorcy rolnemu. Uwagi na tle statusu prawnego rolnika i spółki cywilnej, PPR 2017 Nr 2

I. Härtel, D. Ren, Agri-Food Law. Term, Development, Structures, System and Framework, [w:] Handbook of Agri-Food Law on China, Germany, European Union. Food security, Food Safety, Sustainable Use of Resources in Agriculture, red. I. Härtel, Frankfurt (Oder) 2018

I. Härtel, H. Yu, Food Security and Food Safety Law, [w:] Handbook of Agri-Food Law on China, Germany, European Union. Food security, Food Safety, Sustainable Use of Resources in Agriculture, red. I. Härtel, Frankfurt (Oder) 2018

M. Herdegen, Prawo europejskie, Warszawa 2006

Higiena produkcji żywności, red. D. Kołożyn-Krajewska, Warszawa 2019

H. Hollowitz, S. Yang, Land Resources Law, [w:] Handbook of Agri-Food Law on China, Germany, European Union. Food security, Food Safety, Sustainable Use of Resources in Agriculture, red. I. Härtel, Frankfurt (Oder) 2018

J. Jagielski, Kontrola administracji publicznej, Warszawa 2007

B. Jeżyńska, Producent rolny jako przedsiębiorca, Lublin 2008

B. Jeżyńska, Slow city w zrównoważonym rozwoju obszarów wiejskich, [w:] Współczesne problemy prawa rolnego i cywilnego. Księga jubileuszowa Profesor Teresy Kurowskiej, red. D. Łobos-Kotowska, P. Gała, M. Stańko, Warszawa 2018

B. Jeżyńska, M.A. Król, Generation change in agriculture. De lege lata – de lege ferenda remarks, [w:] XV World Congress of Agricultural Law. Contemporary Challenges of Agricultural Law: Among Globalization, Regionalization and Locality, red. R. Budzinowski, Poznań 2018

B. Jeżyńska, A. Oleszko, Prawo rolne i żywnościowe – zarys wykładu, cz. I–III, Kraków 2003

A. Jurcewicz, Orzecznictwo TSUE w tworzeniu zasad prawnych funkcjonowania UE, [w:] Współczesne problemy prawa rolnego i cywilnego, red. D. Łobos-Kotowska, P. Gała, M. Stańko, Warszawa 2018

A. Jurcewicz, Związki prawa żywnościowego z prawem rolnym – wybrane problemy, SIA 2002, t. 3

A. Jurcewicz, B. Kozłowska, E. Tomkiewicz, Wspólna polityka rolna. Zagadnienia prawne, Warszawa 2004

T. Kaczmarek, Ogólne dyrektywy sądowego wymiaru kary, [w:] Nauka o karze. Sądowy wymiar kary. System Prawa Karnego, t. 5, red. T. Kaczmarek, Legalis 2015

A. Kapała, Ochrona oznaczeń geograficznych produktów rolnych i środków spożywczych w prawie międzynarodowym, PPR 2007 Nr 1

A. Kapała, Sprzedaż bezpośrednia produktów rolnych – aspekty prawnoporównawcze, PPR 2012, Nr 1

Kodeks cywilny, Tom II. Komentarz do art. 353–626, red. M. Gutowski, Legalis

M. Korzycka, Bezpieczeństwo żywności, [w:] M. Korzycka, P. Wojciechowski, System prawa żywnościowego, Warszawa 2017

M. Korzycka, Definicje żywności w prawie, [w:] M. Korzycka, P. Wojciechowski, System prawa żywnościowego, Warszawa 2017

M. Korzycka, Koncepcje prawa do odpowiedniej żywności, [w:] M. Korzycka, P. Wojciechowski, System prawa żywnościowego, Warszawa 2017

M. Korzycka, Regulacje dotyczące higieny żywności, [w:] M. Korzycka, P. Wojciechowski, System prawa żywnościowego, Warszawa 2017

M. Korzycka, Regulacje dotyczące wybranych produktów lub grup produktów (standard produktów), [w:] M. Korzycka, P. Wojciechowski, System prawa żywnościowego, Warszawa 2017

M. Korzycka, Relacje prawa unijnego i polskiego w zakresie bezpieczeństwa żywności, [w:] M. Korzycka, P. Wojciechowski, System prawa żywnościowego, Warszawa 2017

M. Korzycka, Relacje standardów produktów żywnościowych w prawie unijnym, krajowym oraz w Codex Alimentarius, [w:] M. Korzycka, P. Wojciechowski, System prawa żywnościowego, Warszawa 2017

M. Korzycka, Suplementy diety, [w:] M. Korzycka, P. Wojciechowski, System prawa żywnościowego, Warszawa 2017

M. Korzycka, Własność intelektualna w obszarze rolnictwa i żywności, [w:] Instytucje prawa rolnego, red. M. Korzycka, Warszawa 2019

M. Korzycka, Żywność ekologiczna, [w:] M. Korzycka, P. Wojciechowski, System prawa żywnościowego, Warszawa 2017

M. Korzycka-Iwanow, Prawo żywnościowe Zarys prawa polskiego i wspólnotowego, Warszawa 2005

M. Korzycka, P. Wojciechowski, Ewolucja prawa żywnościowego, [w:] M. Korzycka, P. Wojciechowski, System prawa żywnościowego, Warszawa 2017

M. Korzycka, P. Wojciechowski, Prawo żywnościowe a inne dziedziny prawa (prawo rolne, prawo konsumenckie, prawo handlowe, prawo administracyjne), [w:] M. Korzycka, P. Wojciechowski, System prawa żywnościowego, Warszawa 2017

M. Korzycka, P. Wojciechowski, Prawo żywnościowe jako dziedzina prawa, [w:] M. Korzycka, P. Wojciechowski, System prawa żywnościowego, Warszawa 2017

M. Korzycka, P. Wojciechowski, Regulacja prawna żywności genetycznie zmodyfikowanej w USA i UE w kontekście planowanego Transatlantyckiego Porozumienia Handlowo-Inwestycyjnego (TTIP), SIL 2017, vol. XXVI, 1

M. Korzycka, P. Wojciechowski, System prawa żywnościowego, Warszawa 2017

M. Korzycka, P. Wojciechowski, Wyodrębnienie prawa żywnościowego jako nowej dziedziny prawa, [w:] M. Korzycka, P. Wojciechowski, System prawa żywnościowego, Warszawa 2017

M. Korzycka-Iwanow, P. Wojciechowski, Prawo żywnościowe, [w:] Prawo rolne, red. P. Czechowski, Warszawa 2015

S. Kowalczyk, Prawo do czystej żywności. Od kodeksu Hammurabiego do Codex Alimentarius, Warszawa 2014

W. Kozak, Opakowania dla mleka i jego przetworów, Przem. Spoż. 2011, Nr 4

W. Kozak, R. Cierpiszewski, Opakowania inteligentne, Przem. Spoż. 2010, Nr 3

M. Król, Enzymy w przemyśle spożywczym, Journal of NutriLife 2014

T. Kurowska, Pomoc publiczna a ochrona środowiska w procesie produkcji rolnej. Zagadnienia wybrane, [w:] Integracja europejska jako determinanta polityki wiejskiej. Aspekty prawne, red. P. Litwiniuk, Warszawa 2017

J. Lachowski, Komentarz do art. 1, [w:] Kodeks karny. Komentarz, V. Konarska-Wrzosek, Warszawa 2016

Z. Leoński, Nauka administracji, Warszawa 2004

K. Leśkiewicz, Bezpieczeństwo żywnościowe i bezpieczeństwo żywności, PPR 2012, Nr 1

K. Leśkiewicz, In vitro food production from animal cell cultures as a meat alternative (selected legal aspects), PPR 2019, Nr 2

K. Leśkiewicz, komentarz do art. 2, [w:] K. Leśkiewicz, Ustawa o rolnictwie ekologicznym. Komentarz, Warszawa 2017

K. Leśkiewicz, komentarz do art. 5, [w:] K. Leśkiewicz, Ustawa o rolnictwie ekologicznym. Komentarz, Warszawa 2017

K. Leśkiewicz, Legal aspects of labelling of gluten-free products, PPR 2016, Nr 1

K. Leśkiewicz, Legal aspects of the concept of food and production methods, [w:] Food Security, Food Safety, Food Quality. Current Development and Challenges in the European Union Law, red. I. Härtel, R. Budzinowski, Baden-Baden 2016

K. Leśkiewicz, Materiały i wyroby przeznaczone do kontaktu z żywnością – wybrane aspekty prawne, PPR 2012, Nr 2

K. Leśkiewicz, System jakości produktów rolnictwa ekologicznego. Aspekty prawne, Poznań 2011

K. Leśkiewicz, Ustawa o rolnictwie ekologicznym. Komentarz, Warszawa 2017

A. Lichorowicz, O instytucji rodzinnego gospodarstwa rolnego – de lege ferenda, Rej. 1996, Nr 7–8

A. Lichorowicz, R. Budzinowski, Pojęcie i przedmiot prawa rolnego, [w:] Prawo rolne, red. P. Czechowski, Warszawa 2017

I. Lipińska, Institutional risk in agricultural production in the face of negotiating the Transatlantic Trade And Investment Partnership (TTIP), Journal od Agribusiness and Rural Development 2016, Nr 4 (42)

I. Lipińska, Prawne determinanty bioasekuracji zwierząt gospodarskich w Unii Europejskiej i Polsce, [w:] Integracja europejska jako determinanta polityki wiejskiej. Aspekty prawne, red. P. Litwiniuk, Warszawa 2017

I. Lipińska, Z prawnej problematyki dobrostanu zwierząt gospodarskich, PPR 2015, Nr 1

D. Łobos-Kotowska, Charakter prawny kontroli w przepisach ustawy z dnia 20 lutego 2015 r. o wspieraniu rozwoju obszarów wiejskich z udziałem środków EFFROW na lata 2014–2020, [w:] Integracja europejska jako determinanta polityki wiejskiej: aspekty prawne, red. P. Litwiniuk, Warszawa 2017

M. Magierska, Wpływ diety na występowanie raka jelita grubego, Journal of NutriLife 2020, Nr 5

M. Majchrowska, Perspektywy działalności Światowej Organizacji Handlu w obliczu nowych tendencji w handlu światowym – efekty XI Konferencji Ministerialnej WTO, Krakowskie Studia Międzynarodowe 2018, XV, Nr 4

K. Marciniuk, Prawne instrumenty ingerencji władzy publicznej w obrót nieruchomościami rolnymi jako środki kształtowania ustroju rolnego, Białystok 2019

K. Marciniuk, Prawo rolne wobec procesów regionalizacji i globalizacji – zewnętrzne determinanty rozwoju prawa rolnego, [w:] Integracja europejska jako determinanta polityki wiejskiej. Aspekty prawne, red. P. Litwiniuk, Warszawa 2017

K. Marciniuk, Rolnictwo wobec integracji europejskiej i globalizacji. Problematyka prawna, Warszawa 2013

M. Matczak, Kompetencja organu administracji publicznej, Kraków 2004

A.K. Mayer, H. Wang, Regulations Concerning Pesticides and Fertilizers, [w:] Handbook of Agri-Food Law on China, Germany, European Union. Food security, Food Safety, Sustainable Use of Resources in Agriculture, red. I. Härtel, Frankfurt (Oder) 2018

M. Niedźwiedź, Pośrednie wykonywanie prawa UE przez administrację RP, [w:] Europeizacja prawa administracyjnego. System Prawa Administracyjnego. Tom 3, red. R. Hauser, A. Wróbel, Z. Niewiadomski, Warszawa 2014, Legalis/el.

A. Niewiadomski, Wpływ funduszy strukturalnych na wzrost konkurencyjności polskiego rolnictwa. Aspekty prawne, SIA 2012, Nr 1

M. Obiedziński, Małe przetwórstwo rolno-spożywcze w świetle ustawy Rolniczy Handel Detaliczny – krótki łańcuch żywnościowy, [w:] B. Waszkiewicz-Robak, E. Biller, A. Obiedzińska, M. Szymańska, S. Sikora, M. Obiedziński, Krótki łańcuch dostaw i RHD jako determinanty rozwoju lokalnego rolnictwa, Wysokie Mazowieckie 25.9.2019

Ogólne zasady dotyczące sformułowania zatwierdzonych oświadczeń zdrowotnych (tzw. elastyczność brzmienia) – zalecenia opracowane przez ekspertów z państw członkowskich UE uczestniczących w pracach grupy roboczej Komisji Europejskiej ds. oświadczeń żywieniowych i zdrowotnych

Oświadczenia żywieniowe i zdrowotne w oznakowaniu, prezentacji i reklamie żywności. Komentarz, red. A. Szymecka-Wesołowska, Lex/el. 2015

J. Paliwoda, Uwagi o prawie żywnościowym, Warszawa 1997

R. Pastuszko, Land grabbing. Podstawowe zagadnienia prawne, SIL 2017, t. XXVI

Prawo rolne, red. P. Czechowski, Warszawa 2017

S. Prutis, Regulacje prawne produkcji ekologicznej w rolnictwie polskim, SIA 2013, Tom XI

I. Przetaczek-Rożnowska, Opakowania żywności do ogrzewania w kuchenkach mikrofalowych, Przem. Spoż. 2010, Nr 1

M.T. Roberts, Food law in the United States, New York 2016

K. Różański, Z orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej Wyrok TSUE z 6 września 2011 r. w sprawie C-442/09 – Karl Heinz Bablok i inni przeciwko Bayerischer Verwaltungsgerichtshof. Prawne implikacje kwalifikacji pyłku roślinnego rozprzestrzenianego przez pszczoły jako „składnika” lub „naturalnego komponentu” miodu, PPR 2015, Nr 2

M.S. Schumann, T.D. Schneid, B.R. Schumann, M.J. Fagel, Food Safety Law, New York 1997

W. Serafin, Prywatyzacja a outsourcing zadań państwa. Rozważania teoretycznoprawne, Krytyka Prawa 2017, t. 9, Nr 1

Ł.M. Sokołowski, Prawne aspekty wprowadzania nowej żywności na rynek unijny, Poznań 2017

Ł.M. Sokołowski, Procedura dokonywania zmian w rejestrze zakładów żywnościowych – aspekty prawne, PPR 2014, Nr 1

Ł.M. Sokołowski, Wprowadzanie nowej żywności na rynek unijny w świetle rozporządzenia Nr 2015/2283, PPR 2018, Nr 2

T. Srogosz, Międzynarodowe prawo żywnościowe, Warszawa 2020

M. Stahl, Wykonywanie zadań publicznych w interesie publicznym i władztwo jako cechy podmiotów administrujących, [w:] Podmioty administrujące. System Prawa Administracyjnego. Tom 6, red. R. Hauser, A. Wróbel, Z. Niewiadomski, Warszawa 2014

M. Stańko, Odpowiedzialność za produkt żywnościowy w polskim systemie prawnym, SIA 2009, t. 7

B. Stępień-Załucka, Geneza i działalność Światowej Organizacji Handlu (WTO) na arenie międzynarodowej, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Rzeszowskiego Seria Prawnicza – Prawo 2009, Nr 53

K. Stoś, Czy suplementy diety są bezpieczne?, ABC Żywienia/Fakty i mity, https://ncez.pl/abc-zywienia-/fakty-i-mity/czy-suplementy-diety-sa-bezpieczne-

A. Szajkowska, Regulating food law. Risk Analysis and the Precautionary Principle as a General Principles of the EU Food Law, Wageningen 2012

H. Szymanderska, Kuchnia stara jak świat, Warszawa 2003

M. Szymańska, Initiatives based on local resources – new challenges of agricultural law, PPR 2018, Nr 2

A. Szymecka-Wesołowska, komentarz do art. 1, [w:] Bezpieczeństwo żywności i żywienia. Komentarz, Lex/el 2020

A. Szymecka-Wesołowska, komentarz do art. 2, [w:] Bezpieczeństwo żywności i żywienia. Komentarz, Lex/el. 2020

A. Szymecka-Wesołowska, Wstęp, [w:] Oświadczenia żywieniowe i zdrowotne w oznakowaniu, prezentacji i reklamie żywności. Komentarz, red. A. Szymecka-Wesołowska, Lex/el. 2015

M. Taczanowski, Prawo żywnościowe, Warszawa 2017

Trattato di diritto agrario, Vol. I. Il diritto agrario: circolazione e tutela dei diritti, vol. II, Il diritto agroambientale; vol. III, Il diritto agroalimentare, red. L. Costato, A. Germanò, E. Rook-Basile, Torino 2011

M. Waligórski, Charakter prawny pozwoleń na prowadzenie indywidualnej działalności gospodarczej, RPiES 1988, z. 3

K. Wąsowski, Charakter prawny zaświadczenia, [w:] Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, red. M. Wierzbowski, A. Wiktorowska, Legalis 2016

P. Wojciechowski, Funkcje odpowiedzialności w prawie żywnościowym, [w:] M. Korzycka, P. Wojciechowski, System prawa żywnościowego, Warszawa 2017

P. Wojciechowski, Model odpowiedzialności administracyjnej w prawie żywnościowym, Warszawa 2016

P. Wojciechowski, Odmienność prawa krajowego w używaniu nazw „podmiot działający na rynku spożywczym” i „zakład”, [w:] M. Korzycka, P. Wojciechowski, System prawa żywnościowego, Warszawa 2017

P. Wojciechowski, Odpowiedzialność w prawie żywnościowym, [w:] M. Korzycka, P. Wojciechowski, System prawa żywnościowego, Warszawa 2017

P. Wojciechowski, Podstawy traktatowe unijnych regulacji z zakresu prawa żywnościowego, [w:] M. Korzycka, P. Wojciechowski, System prawa żywnościowego, Warszawa 2017

P. Wojciechowski, Podstawy traktatowe unijnych regulacji z zakresu prawa żywnościowego, [w:] M. Korzycka, P. Wojciechowski, System prawa żywnościowego, Warszawa 2017

P. Wojciechowski, Prywatne prawo żywnościowe, [w:] M. Korzycka, P. Wojciechowski, System prawa żywnościowego, Warszawa 2017

P. Wojciechowski, Regulacje związane z analizą ryzyka oraz kontrolą i monitoringiem w łańcuchu żywnościowym, [w:] M. Korzycka, P. Wojciechowski, System prawa żywnościowego, Warszawa 2017

P. Wojciechowski, Wspólnotowy model urzędowej kontroli żywności, Warszawa 2008

P. Wojciechowski, Zasady ogólne unijnego prawa żywnościowego, [w:] M. Korzycka, P. Wojciechowski, System prawa żywnościowego, Warszawa 2017

I. Wrześniewska-Wal, Żywność genetycznie modyfikowana. Aspekty prawne, Warszawa 2008

E. Vivaldi, Dall’alimentazione alla sicurezza alimentare. Il cammino della materia nell’ordinamento interno ed i possibili sviluppi connessi all’approvazione del d.d.l. di riforma costituzionale A.C.2613, RDA 2015, z. 2

Zespół SAEPR, Kryzys rynku rolnego w UE związany z BSE i pryszczycą a szanse polskiego rolnictwa, Fundacja Programów Pomocy dla Rolnictwa Sekcja Analiz Ekonomicznych Polityki Rolnej, Warszawa październik 2001

K.M. Ziemski, Indywidualny akt administracyjny jako forma prawna działania administracji, Poznań 2005

J. Zimmermann, Prawo administracyjne, Warszawa 2016

Znakowanie, prezentacja, reklama żywności. Komentarz do rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 1169/2011, red. A. Szymecka-Wesołowska, Warszawa 2018

A. Zyska, A. Pawlak, A. Ślęzak, Zalety i wady stosowania substancji dodatkowych do żywności, Technika, Informatyka, Inżynieria Bezpieczeństwa 2018, t. VI

H. Żakowska, Nowe kierunki produkcji opakowań, Przemysł Spożywczy 2012, Nr 2

Rozdział I. Globalny system prawa żywnościowego

Literatura: M. Alabrese, Il regime della food security nel commercio agricolo internazionale Dall’Havana Charter al processo di riforma dell’Accordo agricolo WTO, Torino 2018; S. Bolognini, Food Security, Food Safety e agroenergie, RDA 2010, z. 2; R. Budzinowski, Prawo rolne między globalizacją a lokalnością (kilka refleksji), [w:] Współczesne problemy prawa rolnego i cywilnego. Księga jubileuszowa Profesor Teresy Kurowskiej, red. D. Łobos-Kotowska, P. Gała, M. Stańko, Warszawa 2018; R. Budzinowski, A. Suchoń, Prawne mechanizmy wspierania i ochrony rolnictwa rodzinnego w Polsce i innych Państwach Unii Europejskiej, [w:] Prawne mechanizmy wspierania i ochrony rolnictwa rodzinnego w Polsce i innych Państwach Unii Europejskiej, red. P. Litwiniuk, Warszawa 2015; A. Czyżewski, A. Poczta-Wajda, Polityka rolna w warunkach globalizacji. Doświadczenia GATT/WTO, Warszawa 2011; E. Cristiani, Modelli di agricoltura “sostenibile” con particolare attenzione al settore vitivinicolo, [w:] XV World Congress of Agricultural Law. Contemporary Challenges of Agricultural Law: Among Globalization, Regionalization and Locality, red. R. Budzinowski, Poznań 2018; Ch. Flaskühler, X. Yu, Genetic Resources Law, [w:] Handbook of Agri-Food Law on China, Germany, European Union. Food security, Food Safety, Sustainable Use of Resources in Agriculture, red. I. Härtel, Frankfurt (Oder) 2018; J. Goździewicz-Biechońska, The role of agriculture in the circular economy (perspectives for legislation and policy), PPR 2016, Nr 1; I. Härtel, D. Ren, Agri-Food Law. Term, Development, Structures, System and Framework, [w:] Handbook of Agri-Food Law on China, Germany, European Union. Food security, Food Safety, Sustainable Use of Resources in Agriculture, red. I. Härtel, Frankfurt (Oder) 2018; I. Härtel, H. Yu, Food Security and Food Safety Law, [w:] Handbook of Agri-Food Law on China, Germany, European Union. Food security, Food Safety, Sustainable Use of Resources in Agriculture, red. I. Härtel, Frankfurt (Oder) 2018; H. Hollowitz, S. Yang, Land Resources Law, [w:] Handbook of Agri-Food Law on China, Germany, European Union. Food security, Food Safety, Sustainable Use of Resources in Agriculture, red. I. Härtel, Frankfurt (Oder) 2018; B. Jeżyńska, Slow city w zrównoważonym rozwoju obszarów wiejskich, [w:] Współczesne problemy prawa rolnego i cywilnego. Księga jubileuszowa Profesor Teresy Kurowskiej, red. D. Łobos-Kotowska, P. Gała, M. Stańko, Warszawa 2018; B. Jeżyńska, M.A. Król, Generation change in agriculture. De lege lata – de lege ferenda remarks, [w:] XV World Congress of Agricultural Law. Contemporary Challenges of Agricultural Law: Among Globalization, Regionalization and Locality, red. R. Budzinowski, Poznań 2018; M. Korzycka, Koncepcje prawa do odpowiedniej żywności, [w:] M. Korzycka, P. Wojciechowski, System prawa żywnościowego, Warszawa 2017; taż, Relacje standardów produktów żywnościowych w prawie unijnym, krajowym oraz w Codex Alimentarius, [w:] M. Korzycka, P. Wojciechowski, System prawa żywnościowego, Warszawa 2017; M. Korzycka, P. Wojciechowski, Ewolucja prawa żywnościowego, [w:] M. Korzycka, P. Wojciechowski, System prawa żywnościowego, Warszawa 2017; T. Kurowska, Pomoc publiczna a ochrona środowiska w procesie produkcji rolnej. Zagadnienia wybrane, [w:] Integracja europejska jako determinanta polityki wiejskiej. Aspekty prawne, red. P. Litwiniuk, Warszawa 2017; K. Leśkiewicz, Bezpieczeństwo żywnościowe i bezpieczeństwo żywności, PPR 2012, Nr 1; taż, In vitro food production from animal cell cultures as a meat alternative (selected legal aspects), PPR 2019, Nr 2; A. Lichorowicz, O instytucji rodzinnego gospodarstwa rolnego – de lege ferenda, Rej. 1996, Nr 7–8; I. Lipińska, Institutional risk in agricultural production in the face of negotiating the Transatlantic Trade And Investment Partnership (TTIP), Journal od Agribusiness and Rural Development 2016, Nr 4 (42); taż, Prawne determinanty bioasekuracji zwierząt gospodarskich w Unii Europejskiej i Polsce, [w:] Integracja europejska jako determinanta polityki wiejskiej. Aspekty prawne, red. P. Litwiniuk, Warszawa 2017; M. Majchrowska, Perspektywy działalności Światowej Organizacji Handlu w obliczu nowych tendencji w handlu światowym – efekty XI Konferencji Ministerialnej WTO, Krakowskie Studia Międzynarodowe 2018, XV, Nr 4; K. Marciniuk, Prawo rolne wobec procesów regionalizacji i globalizacji – zewnętrzne determinanty rozwoju prawa rolnego, [w:] Integracja europejska jako determinanta polityki wiejskiej. Aspekty prawne, red. P. Litwiniuk, Warszawa 2017; tenże, Rolnictwo wobec integracji europejskiej i globalizacji. Problematyka prawna, Warszawa 2013; A.K. Mayer, H. Wang, Regulations Concerning Pesticides and Fertilizers, [w:] Handbook of Agri-Food Law on China, Germany, European Union. Food security, Food Safety, Sustainable Use of Resources in Agriculture, red. I. Härtel, Frankfurt (Oder) 2018; A. Niewiadomski, Wpływ funduszy strukturalnych na wzrost konkurencyjności polskiego rolnictwa. Aspekty prawne, SIA 2012, Nr 1; R. Pastuszko, Land grabbing. Podstawowe zagadnienia prawne, SIL 2017, t. XXVI; M.T. Roberts, Food law in the United States, New York 2016; M.S. Schumann, T.D. Schneid, B.R. Schumann, M.J. Fagel, Food Safety Law, New York 1997; T. Srogosz, Międzynarodowe prawo żywnościowe, Warszawa 2020; B. Stępień-Załucka, Geneza i działalność Światowej Organizacji Handlu (WTO) na arenie międzynarodowej, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Rzeszowskiego Seria Prawnicza – Prawo 2009, Nr 53; M. Szymańska, Initiatives based on local resources – new challenges of agricultural law, PPR 2018, Nr 2; Trattato di diritto agrario, Vol. I. Il diritto agrario: circolazione e tutela dei diritti; vol. II, Il diritto agroambientale; vol. III, Il diritto agroalimentare, red. L. Costato, A. Germanò, E. Rook-Basile, Torino 2011; P. Wojciechowski, Prywatne prawo żywnościowe [w:] M. Korzycka, P. Wojciechowski, System prawa żywnościowego, Warszawa 2017.

§ 1. Podstawowe kategorie międzynarodowego prawa żywnościowego

1

Międzynarodowe prawo żywnościowe jest wyodrębniane w piśmiennictwie według różnych kryteriów1. W najnowszej literaturze prawniczej zaproponowane zostało wyróżnienie międzynarodowego prawa żywnościowego jako „działu” (ewentualnie gałęzi) prawa międzynarodowego. T. Srogosz, odwołując się do funkcji FAO, stwierdza następująco: „(…) przedmiotem regulacji dotyczących żywności, odżywiania i rolnictwa są badania, edukacja, administracja, przetwarzanie, marketing, dystrybucja oraz zachowanie naturalnych zasobów i poprawa metod produkcji. Powyższy zakres można spiąć klamrą bezpieczeństwa żywnościowego lub zrównoważonego rozwoju żywnościowego oraz pokusić się o konkluzję, że to one wyznaczają przedmiot regulacji międzynarodowego (globalnego) prawa żywnościowego. Ten dział (ewentualnie gałąź) prawa międzynarodowego normuje zatem współpracę międzynarodową dotyczącą żywności, odżywiania i rolnictwa w zakresie badań, edukacji, administracji, przetwarzania, marketingu i dystrybucji oraz zachowania naturalnych zasobów i poprawy metod produkcji, której celem jest bezpieczeństwo żywnościowe lub zrównoważony rozwój żywnościowy”2. Prawo żywnościowe w takim ujęciu koncentruje się na bezpieczeństwie żywnościowym (food security) i zrównoważonym rozwoju żywnościowym.

2

W literaturze zagranicznej I. Härtel wyróżniła tzw. global muliti-level system, a w jego ramach – szeroko rozumianą dziedzinę prawa żywnościowego pod nazwą Agri-Food Law, które obejmuje: prawo żywnościowe oraz prawo rolne, w tym prawną regulację stosunków rolnictwa i środowiska, zwłaszcza zarządzania zasobami środowiska3. Autorka podkreśla istotną rolę w wytwarzaniu żywności podstawowej produkcji rolnej (roślinnej i zwierzęcej) podlegającej regulacjom różnego szczebla: krajowej, unijnej oraz właśnie tzw. global multi-level system4. Należy w pełni podzielić stanowisko, że ochrona zasobów środowiska przed negatywnym wpływem rolnictwa, jak też dla celów rolnictwa wiąże się z zapewnieniem zarówno food security, jak i food safety. Ta szeroka koncepcja prawa żywnościowego różni się od innych koncepcji, prezentowanych np. przez L. Costato, A. Germanò, E. Rook-Basile, prawa rolno-środowiskowego czy rolno-żywnościowego5. Z kolei w piśmiennictwie amerykańskim np. M.T. Roberts, wskazując, że „obszar nowoczesnego, działającego prawa żywnościowego może być organizowany w różny sposób”, wyróżnia w podręczniku pięć tematycznych części prawa żywnościowego: „handel, bezpieczeństwo, marketing, żywienie i systemy”6. Zresztą prawo amerykańskie bardzo szeroko traktuje pojęcie żywności7.

3

Do celów dydaktycznych można przyjąć, że międzynarodowe prawo żywnościowe obejmuje umowy międzynarodowe, a także regulacje o charakterze soft law lub normy o charakterze technicznym, które dotyczą m.in. stosunków państw trzecich z UE w zakresie wszelkich aspektów produkcji i dystrybucji żywności. Zatem nie pochodzi ono od organów „stanowiących”, lecz od „woli stron” porozumień i umów.

4

Współczesne systemy żywnościowe są ściśle powiązane ze światowym rolnictwem i prawem rolnym. Zagadnienie to było przedmiotem opracowań w literaturze polskiej oraz zagranicznej8. Wskazano, że każdy system produkcji żywności wiąże się z produkcją rolną, na którą oddziałują różne czynniki: lokalne, regionalne i globalne, wśród których w ostatnich latach zdaje się dominować czynnik globalny. Dostrzeżono m.in. coraz bardziej postępujący proces globalizacji, o czym świadczą relacje handlowe przybierające postać nowych umów międzynarodowych (zob. rozdz. I § 2. II) oraz większy stopień uwzględniania lokalnych aspektów rozwoju rolnictwa i gospodarki żywnościowej9. Jak wskazuje R. Budzinowski, rolnictwo z natury ma charakter lokalny, bowiem jest naturalne i właściwe dla każdego lokalnego systemu żywnościowego, że w jednej części świata produkuje się cytrusy, a w innej – zboża lub buraki cukrowe10. Jednakże zdaje się, że ta prawidłowość ulega stopniowemu zatarciu, gdyż rolnictwo w każdym wymiarze geograficznym przechodzi próbę wytrzymałości na presję światowego handlu i zmiany zachodzące wskutek ocieplenia klimatycznego oraz innych czynników. Zważywszy na to, że „globalizacja jest zjawiskiem niezwykle złożonym, integrującym rynek żywności, kapitału, siły roboczej i informacji w jeden współzależny rynek światowy”11, koncentracja uwagi i wysiłek wszystkich systemów żywnościowych powinien obejmować wspólne wszystkim systemom kierunki działań obejmujące: rozwiązywanie problemów walki ze zmianami klimatycznymi i ich skutkami dla rolnictwa, zanieczyszczeniem środowiska12, wyżywienie rosnącej liczby ludności na ziemi i dostęp do zasobów oraz radzenie sobie z występującymi coraz częściej nowymi zagrożeniami o globalnym zasięgu, np. kryzysami biobezpieczeństwa13 (przykładem czego jest występowanie pochodzących od zwierząt wirusów, np. SARS-Cov-2 czy afrykański pomór świń – ASF).

5

Rolnictwo i jego różne „modele” są poddawane działaniu sił ekonomii i uzależnianiu się od kanałów zbytu produktów przynoszących dochody z wymiany handlowej, niekiedy kosztem ich jakości lub bezpieczeństwa. Zwłaszcza model rolnictwa unijnego, w perspektywie globalizacji rynku żywności, uległ przeobrażeniu w system, w którym lokalny charakter produkcji mierzy się z uwarunkowaniami międzynarodowego handlu w różnych częściach globu, wymuszającymi standaryzację produkcji żywności, monokulturowość upraw i koncentrację produkcji, przy jednoczesnych staraniach o zachowanie (tudzież budowanie) jego zrównoważonego charakteru i zapewnienie bezpieczeństwa dostaw w ramach wspólnej polityki rolnej. Niebezpieczeństwo wypierania swoistych cech lokalnych systemów żywnościowych przez systemy globalne w imię korzyści ekonomicznych rodzi potrzebę ciągłego poszukiwania sposobu racjonalnego bilansowania korzyści i strat. Nie ulega wątpliwości, że nadal są potrzebne instrumenty wspierające lokalną produkcję rolną umożliwiającą i wzmacniającą jej konkurencję w płaszczyźnie regionalnej na poziomie UE14.

6

Wymienione czynniki w najbliższych latach mogą istotnie wpływać, czy wręcz wymuszać zmianę podejścia do produkcji rolno-żywnościowej w wymiarze globalnym. W przedstawionej perspektywie ważne wydają się nadal ochrona i rozwój rodzimej produkcji rolnej opartej na zrównoważonym wykorzystaniu zasobów i naturalnych metodach produkcji żywności15. Nie można także ignorować potrzeby uwzględnienia przez prawo żywnościowe nowych innowacyjnych metod produkcji mogących służyć wypełnieniu niektórych niedostatków klasycznego rolnictwa16.

I. Bezpieczeństwo żywnościowe (food security)

7

Pojęcie bezpieczeństwo żywnościowe (food security) jest różnie definiowane w literaturze17, a także aktach i dokumentach o zróżnicowanym charakterze, jednakże ogólnie rzecz biorąc, oznacza dostęp ludzi do żywności pod względem ilościowym i jakościowym. Zasadniczo wiąże się ono z prawem do odpowiedniej żywności. Jest to jeden z celów międzynarodowego prawa żywnościowego, który zdefiniowano podczas Światowego Szczytu Żywnościowego w 1996 r. Znajduje się on także wśród celów wspólnej polityki rolnej uregulowanej w art. 39 ust. l lit. d TFUE: „zapewnienie bezpieczeństwa dostaw”. Przeciwieństwem tego wyrażenia jest brak dostępu do żywności (food insecurity)18 czy wręcz głód19.

8

Najbardziej aktualne odniesienie do omawianego wątku można odnotować w Agendzie ONZ na Rzecz Zrównoważonego Rozwoju 203020, której cele na najbliższe lata koncentrują na zagadnieniach związanych z food security. Wśród zobowiązań, jakie sformułowane zostały w jej treści, można przywołać następujące: „Zobowiązujemy się eliminować ubóstwo we wszystkich jego formach i wymiarach, m.in. poprzez wyeliminowanie skrajnego ubóstwa do roku 2030. Wszyscy ludzie muszą mieć zapewniony podstawowy standard życia, m.in. za pośrednictwem systemów ochrony socjalnej. Jesteśmy również zdecydowani wyeliminować głód i osiągnąć bezpieczeństwo żywnościowe, co ma dla nas priorytetowe znaczenie, a także wyeliminować wszelkie formy niedożywienia. W związku z tym potwierdzamy ważną rolę Komitetu ds. Światowego Bezpieczeństwa Żywnościowego (Committee on World Food Security) i jego charakter sprzyjający integracji społecznej (…)”21.

1. Suwerenność żywnościowa (food sovereignty)

9

Suwerenność żywnościowa (food sovereignty) oznacza samowystarczalność żywnościową pod względem produkcji rolnej. Jest to koncepcja doktrynalna mająca zarówno wymiar jednostkowy (dotyczący jednostki), jak i zbiorowy – odnoszący się do lokalnych społeczności (miejscowych rolników) tak na poziomie regionów, krajów, jak i na szczeblu międzynarodowym. Odnosi się ona do wielu złożonych aspektów food security, w tym do regulacji prawnej, polityki, ekonomii. Jej wyrazem są zwłaszcza inicjatywy lokalne służące budowaniu niezależności w zakresie dostępu do żywności, np. urban agriculture22.

10

Ważnym aspektem związanym z suwerennością żywnościową jest dostęp do gruntów (right to land). W literaturze poruszano problem zwalczania groźnego dla rolnictwa zjawiska określanego jako land grabbing, który oznacza „transgraniczny proces przejmowania faktycznej kontroli nad znacznymi obszarami gruntów rolnych”23. Land grabbing jest zagadnieniem, które należy odnosić zarówno do sfery zarówno prawa międzynarodowego, jak i prawa UE24, zwłaszcza że Europa przynależy do globalnych systemów żywnościowych, a land grabbing pojawia się także w Europie, gdzie obok klasycznego wykupu gruntów przejęcie kontroli nad terenami uprawnymi dokonuje się w drodze nabycia przedsiębiorstw, które są właścicielami ziemi25.

2. Zrównoważony rozwój żywnościowy (food sustainability)

11

Koncepcja zrównoważonego rozwoju żywnościowego (food sustainability) opiera się na budowaniu zrównoważonych systemów żywnościowych, w których charakterystyczny jest aspekt ekologiczny26. Produkcja żywności powinna służyć zaspokojeniu potrzeb człowieka przy uwzględnieniu ochrony zasobów, zdrowia ludzi i zwierząt, zmian klimatycznych. Jest wyrazem nowoczesnego pojmowania bezpieczeństwa żywnościowego, które służy akcentowaniu coraz większej roli gospodarstw rodzinnych w produkcji żywności i potrzeby odchodzenia od rolnictwa intensywnego27.

Jednakże – jak wskazują instytucje ONZ – „zrównoważonych systemów żywności i rolnictwa nie można osiągnąć bez znacznych dodatkowych wysiłków”, nie wystarczy zwykły wysiłek jak dotychczas28. Systemy żywnościowe i rolnicze mogą podążać alternatywnymi ścieżkami, w zależności od ewolucji różnych czynników, takich jak wzrost populacji, wybory żywieniowe, postęp technologiczny, podział dochodów, stan i wykorzystanie zasobów naturalnych, zmiany klimatyczne oraz wysiłki na rzecz zapobiegania i rozwiązywania konfliktów, a o wyborze danej ścieżki zdecydują decyzje polityczne29. Systemy żywności i systemy rolnicze powinny być bardziej społeczne, ekologiczne i ekonomiczne30.

3. Prawo do odpowiedniej żywności (right to adequate food)

12

Prawo do odpowiedniej żywności (right to adequate food) zostało wyprowadzone z postanowień Międzynarodowego Paktu Praw Społecznych i Kulturalnych ONZ z 12.12.1966 r., z przepisów regulujących prawo każdego człowieka do odpowiedniego poziomu życia dla niego samego i jego rodziny, w tym wyżywienia, odzieży, mieszkania oraz stałego polepszania warunków bytowych i podstawowe prawo do wolności od głodu (art. 11 ust. 1 i 2). Prawo do odpowiedniej żywności (right to food) należy do praw człowieka tzw. pierwszej generacji i ma charakter społeczno-ekonomiczny. Różne są też sposoby jego rozumienia31. Wiąże się ono np. z prawem do poszanowania godności, opieki społecznej32.

13

Oprócz omówionego prawa, wyróżnia się także prawo do wody (right to water) obejmujące powszechny dostęp do tego dobra, co wiąże się z innymi prawami człowieka33. W perspektywie historycznej ma ono także korzenie w regulacji tzw. prawa humanitarnego dotyczącego ochrony praw cywilów np. w IV Konwencji Genewskiej34, na mocy której państwo, dopuszczające się okupacji, ma obowiązek zapewnienia w miarę swoich możliwości zaopatrzenia ludności w żywność35.

14

Bezpieczeństwo żywnościowe w każdej płaszczyźnie wymaga odniesienia do aktualnych uwarunkowań światowego rolnictwa. Prognozy wskazują, że produkcja rolna żywności wzrośnie z powodu wzrostu liczby ludności i dochodów. Jednocześnie ekspansję rolnictwa można jednak znacznie ograniczyć, np. poprzez zwiększanie świadomości konsumentów na temat zrównoważonych ekologicznie diet, regulowanie marnotrawienia żywności i walkę z nim, wymuszanie bardziej efektywnego ustalania cen żywności i ograniczanie stosowania biopaliw36. Odpowiednio do wzrostu produkcji rolnej zwiększy się zapotrzebowanie na ziemię w sposób przekraczający dostępność gruntów w niektórych krajach, z czym już mierzy się Bliski Wschód, Afryka Północna czy wybrane kraje w Azji Wschodniej37. Trafne zatem wydaje się stwierdzenie, że budowanie zrównoważonych systemów żywnościowych zależy w dużym stopniu od realizowanego modelu rolnictwa i stopnia jego zrównoważenia, a także od ochrony rodzimego rolnictwa38.

II. Kodeks żywnościowy (Codex Alimentarius)

1. Przedmiot regulacji CA

15

Kodeks żywnościowy (CA) jest to zbiór norm, praktyk, zaleceń i wytycznych przyjętych na szczeblu międzynarodowym w ramach FAO, które dotyczą różnych aspektów dotyczących żywności, w tym w szczególności produkcji (standardów), higieny, inspekcji39. Normy dotyczące żywności są wynikiem prac Komisji CA, do której należą UE i wiele państw w ramach FAO i WHO.

Normy CA należą co prawda do kategorii soft law40, ale – ponieważ są punktem odniesienia wielu regulacji prawa żywnościowego UE oraz krajów trzecich – z biegiem czasu zyskały znaczenie uniwersalne. Doskonałym przykładem są choćby akty prawne regulujące wymogi dotyczące dodatków do żywności, pozostałości pestycydów lub leków weterynaryjnych i przyjmowane w nich dopuszczalne poziomy dziennego spożycia (Akceptable Daily Intake, w skrócie ADI) oparte na normach CA41. CA są zbiorem standardów bezpieczeństwa żywnościowego, jakości produktów i tzw. tekstów ich dotyczących42.

2. Charakter norm CA

16

Normy, standardy i wszelkie treści CA są powszechnie uznawane za wzorcowe i wiążące w prawie różnych krajów, choć – jak wspomniano – należą do soft law. Niekiedy odsyła do nich prawodawstwo UE lub TSUE w wydawanych orzeczeniach. Nie mają one jednak waloru powszechnie obowiązujących, a są stosowane dobrowolnie. Nabierają one „mocy prawnej” dopiero poprzez odesłania do nich w regulacjach prawnych.

§ 2. Międzynarodowe regulacje dotyczące rolnictwa i handlu

I. Światowa Organizacja Handlu (WTO) i obszary jej aktywności w zakresie żywności

17

Na arenie międzynarodowej występuje wielu różnorodnych uczestników rynku żywności. Najważniejszą rolę wśród nich odgrywają niewątpliwie organizacje międzynarodowe, w tym WTO, mimo że różni się ona od klasycznego modelu takich organizacji43. Jej rola prawotwórcza polega na zawieraniu wielostronnych umów handlowych, które nie podlegają standardowemu procesowi zawierania traktatów, ale wiążą państwa przystępujące do WTO automatycznie jako integralna część umowy ustanawiającej WTO. W ramach WTO zapadają m.in. decyzje konferencji ministerialnych oraz orzeczenia w postaci sprawozdań paneli, Organu Odwoławczego i Organu Arbitrażowego. W literaturze stwierdzono wręcz, że WTO, podobnie jak UE, „stanowi wyodrębniony i złożony system prawa, w skład którego wchodzą rozwiązania instytucjonalne, prawo materialne i regulacje proceduralne”44.

18

W odniesieniu do żywności obszarami aktywności WTO są rolnictwo i handel. Ponadto jest to współpraca z Komisją CA i FAO. Integralną częścią umowy ustanawiającej WTO45 są tzw. porozumienia handlowe, do których należy m.in. Porozumienie w Sprawie Rolnictwa (The Agreement on Agriculture – w skrócie AoA46) oraz Porozumienie w sprawie Stosowania Środków Sanitarnych i Fitosanitarnych (Agreement on the Application of Sanitary and Phytosanitary Measures – w skrócie SPS), a także Porozumienie w Sprawie Barier Technicznych w Handlu (Agreement on Technical Barriers to Trade – w skrócie TBT47).

19

Unia Europejska i jej państwa członkowskie działają w ramach WTO na podstawie art. 207 (wspólna polityka handlowa), art. 217 i art. 218 TFUE (umowy międzynarodowe).

20

Geneza WTO jest związana z podpisanym w 1947 r. Porozumieniem Ogólnym w sprawie Taryf i Handlu (General Agreement on Tariffs and Trade – w skrócie GATT), który początkowo obejmował rolnictwo, ale w sposób jedynie fragmentaryczny. Dlatego państwa-sygnatariusze wyłączyły rolnictwo z zakresu stosowania zasad zawartych w układzie ogólnym GATT48. W latach 1947–1994 członkom wolno było stosować subsydia wywozowe w odniesieniu do podstawowych produktów rolnych i pod pewnymi warunkami wprowadzać ograniczenia przywozowe. Z tych przyczyn produkty rolne natrafiały na istotnie ograniczające handel bariery.

Negocjacje w zakresie handlu produktami rolnymi zakończono podczas Rundy Urugwajskiej (1986–1994). W porozumieniach i protokołach ustaleń WTO dotyczących handlu podpisanych w 1994 r. (weszły one w życie 1.1.1995 r.) rolnictwo zyskało specjalny status regulowany przez AoA, o szczególnym charakterze. Ponadto do rolnictwa, jak wspomniano, odnoszą także niektóre postanowienia SPS oraz Porozumienia w sprawie Handlowych Sspektów Praw Własności Intelektualnej (Agreement on Trade-Related Aspects of Intellectual Property Rights – w skrócie TRIPS49) w zakresie ochrony oznaczeń geograficznych. Natomiast w zakresie dostępu do rynku uzupełniające wobec AoA zastosowanie mają także postanowienia TBT. Ustalenia w ramach WTO zapadają w ramach rund negocjacyjnych, które potrafią ciągnąć się latami bez rezultatu50.

21

WTO w sprawach rolnictwa i żywności funkcjonuje przy pomocy Komitetu w sprawie Rolnictwa (Committee on Agriculture) oraz Komitetu w sprawie Środków Sanitarnych i Fitosanitarnych (Committee on Sanitary and Phytosanitary Measures), wyodrębnionych na podstawie porozumień w tych sprawach. W literaturze postuluje się, by w handlu międzynarodowym WTO uwzględniała prawo do żywności, bezpieczeństwo żywnościowe czy też zrównoważony rozwój żywnościowy51. Jej rola nie może sprowadzać się li tylko do aspektów ekonomicznych. UE jest stroną wymienionych porozumień.

II. Umowy międzynarodowe

22

W obszarze obrotu żywnością między UE i krajami trzecimi najważniejszymi regulacjami są umowy międzynarodowe. Z reguły to z nich będą wynikać wymogi, które muszą być spełnione, by żywność mogła być eksportowana z UE do kraju trzeciego oraz by z kraju trzeciego mogła trafić na rynek UE. W tym względzie stosowne rozwiązania są zawarte również w przepisach rozporządzenia nr 178/2002 (rozdział II). Trzeba podkreślić, że zawierając i realizując umowy międzynarodowe, ich strony muszą respektować ustalenia poczynione na poziomie WTO i umowach je łączących.

23

W świetle koncepcji prawa żywnościowego Agri-Food Law, o której była mowa we wstępie, wśród umów międzynarodowych należałoby wymienić także te, które regulują kwestie dotyczące ochrony zasobów, w tym gruntowych i wodnych, wymogów dotyczących nawozów i pestycydów, zasobów genetycznych, rolnictwa ekologicznego, prawa dotyczącego zmian klimatycznych, organizmów genetycznie modyfikowanych i innych aspektów52.

24

Wśród umów, które łączą UE, można wskazać:

1) wspomnianą umowę AoA, Porozumienie SPS oraz Porozumienie BTB;

2) kompleksową umowę gospodarczo-handlowa (CETA) między Kanadą, z jednej strony, a UE i jej państwami członkowskimi, z drugiej strony53;

3) Porozumienie w sprawie handlu i inwestycji ze Stanami Zjednoczonymi Ameryki, które nie doszło do skutku54;

4) 65 umów międzynarodowych zawartych przez UE z krajami trzecimi55.

1. Porozumienie w Sprawie Rolnictwa (The Agreement on Agriculture)

25

Gdy chodzi o to pierwsze porozumienie – AoA – należy wskazać, że państwa członkowskie WTO zobowiązały się do wdrożenia obowiązującego programu reformy polityki rolnej, który ustanawia zasady dotyczące trzech głównych dziedzin: dostępu do rynku, wsparcia wewnętrznego oraz subsydiów wywozowych. Należy także wspomnieć o celach, do których AoA odwołuje się już na wstępie. Stanowi ono, że zobowiązania w ramach programu reform powinny być podejmowane w sposób sprawiedliwy, z uwzględnieniem kwestii pozahandlowych, w tym bezpieczeństwa żywnościowego i potrzeby ochrony środowiska56. Zapewnienie bezpieczeństwa żywnościowego powiązane zostało zatem z możliwością niezakłóconej wymiany handlowej, dostępu do rynku i ograniczania wsparcia rolnictwa oraz wywozu produktów między stronami porozumienia.

26

W zakresie poprawy dostępu do rynku (art. 4 AoA) wymagane było:

1) przekształcenie wszystkich środków ochronnych na granicach w opłaty celne (ekwiwalenty taryfowe), a następnie ich stopniowe obniżanie (o 36% w ciągu sześciu lat od 1995 do 2000 r. w porównaniu z okresem odniesienia 1986–1988 w przypadku krajów rozwiniętych i o 24% w przypadku krajów rozwijających się);

2) w zakresie produktów szczególnych niepodlegających taryfikacji – konieczne było ustanowienie zobowiązań „minimalnego dostępu” dla krajów trzecich poprzez otwarcie kontyngentów taryfowych (które na koniec 2000 r. dla każdej grupy produktów odpowiadały 5% spożycia w okresie bazowym 1986–1988);

3) utrzymanie koncesji taryfowych na import co najmniej na poziomie z lat 1986–1988 (tzw. bieżący dostęp); wprowadzenie specjalnej klauzuli ochronnej, która ma zastosowanie w przypadku przekroczenia określonego pułapu przywozu bądź w przypadku spadku cen przywozu poniżej określonego poziomu.

Zobowiązania UE w powyższym zakresie odnosiły się do 1764 pozycji taryfowych. Średnia skonsolidowana stawka celna dla produktów rolno-spożywczych, która na początku okresu wdrażania wynosiła 26%, pod koniec tego okresu wynosiła już tylko 17%. Ponadto UE stosuje stawki zerowe lub minimalne w odniesieniu do 775 spośród 1764 pozycji. Jedynie w przypadku 8% pozycji taryfowych stawka celna przekracza 50% (na produkty mleczne, mięso wołowe, zboża i produkty na bazie zbóż, cukru oraz substancji słodzących).

W zakresie kontyngentów taryfowych UE wprowadziła w sumie 87 kwot, z których 37 odnosi się do „minimalnego dostępu”, a 44 – do „bieżącego dostępu”. W 2014 r. do około 71% całkowitego przywozu artykułów rolno-spożywczych do UE o wartości 72 mld euro zastosowano zerową stawkę celną57.

27

Z kolei wymogi AoA w zakresie „wsparcia wewnętrznego” (art. 6 i 7 AoA) odnosiły się do jego ograniczenia w zależności od rodzaju. Do realizacji tych celów wsparcie wewnętrzne zostało podzielone na różne kategorie według kryterium stopnia zakłócania przez nie handlu produktami rolnymi. I tak w grupach rodzajowych wskazanych w AoA znalazły się:

1) tzw. kategoria bursztynowa (amber box)58 – dotyczy wsparcia cen oraz wsparcia powiązanego z produkcją objętego redukcją. Obowiązek ograniczenia wynosił 20% w ciągu sześciu lat w porównaniu z okresem odniesienia: 1986–1988. Państwom członkowskim WTO zezwolono na zastosowanie klauzuli de minimis pozwalającej na wyłączenie z bieżącego wsparcia wszelkiego wsparcia, którego kwota jest niższa niż 5% wartości danego produktu (pomoc szczególna) lub całkowitej produkcji rolnej (pomoc ogólna). Dla krajów rozwijających się pułap ten określono na wyższym poziomie: 10%;

2) tzw. kategoria niebieska (blue box) – objęła wsparcie w ramach programów kontroli podaży, zwolnione z obowiązków redukcji59;

3) tzw. kategoria zielona (green box) – objęła programy usług publicznych (takich jak: badania naukowe, szkolenia, popularyzacja wiedzy, promocja, infrastruktura, krajowa pomoc żywnościowa czy rezerwy publiczne związane z bezpieczeństwem żywności), a także bezpośrednie wypłaty dla producentów odrębne od produkcji (tj. programy gwarantowania dochodów i zapewniania bezpieczeństwa: katastrofy naturalne, udział finansowy państwa w ubezpieczeniu zbiorów itp.), programy mające na celu dostosowanie struktur oraz programy służące ochronie środowiska naturalnego60.

Wszystkie rodzaje pomocy należące do kategorii zielonej, które są ocenione jako zgodne z zasadami WTO, podlegają całkowitemu zwolnieniu z obowiązku redukcji wsparcia wewnętrznego. W tym względzie UE wprowadziła reformy WPR, zwłaszcza tę z 2003 r., której celem było rozdzielenie wsparcia (płatności bezpośrednich) od wielkości produkcji rolnej. Także reformy sektorowe przeprowadzone w kolejnych latach miały na celu przekształcenie większości rodzajów wsparcia kategorii bursztynowej i niebieskiej we wsparcie w kategorii zielonej.

28

Gdy chodzi natomiast o wymogi AoA dotyczące subsydiów wywozowych (zwłaszcza art. 9 AoA), to miały one zostać zredukowane w ciągu sześciu lat o 21% w odniesieniu do wielkości i o 36% w odniesieniu do budżetu w porównaniu z okresem bazowym 1986–1990 (w przypadku wołowiny są to lata 1986–1992). W UE redukcję taką przeprowadzono dla 20 grup produktów. W przypadku produktów przetworzonych zastosowano jedynie redukcję budżetu.

UE wypełniła zobowiązania przyjęte w Marrakeszu. W zasadzie UE stosowała najwięcej subsydiów wywozowych zgłoszonych do WTO. W 2017 r. zostały one całkowicie ograniczone. Udział refundacji wywozowych w budżecie rolnym UE zmniejszył się z 29,5% w 1993 r. (10,1 mld euro) w UE-12 do 0% w 2017 r. w UE-2861.

Problemem nadal pozostaje to, że różne praktyki w zakresie pomocy żywnościowej, kredytów eksportowych i państwowych przedsiębiorstw handlowych stosowane przez głównych konkurentów nie podlegają zasadom WTO.

2. Kompleksowa umowa gospodarczo-handlowa (CETA) między Kanadą i UE

29

Biorąc pod uwagę drugą z wymienionych umów międzynarodowych – umowa CETA otwiera nowe możliwości dla polskich rolników i producentów żywności. W szczególności wraz z wejściem w życie umowy CETA Kanada zniesie cła w odniesieniu do 90,9% wszystkich pozycji taryfowych w zakresie rolnictwa, a w tym na czekoladowe wyroby cukiernicze, sok jabłkowy czy wódkę. Z kolei w kwestii bezpieczeństwa żywności – żywność przywożona z Kanady będzie musiała być zgodna z unijnymi normami, w tym z wymogami dotyczącymi organizmów zmodyfikowanych genetycznie; wykorzystywania hormonów i antybiotyków w produkcji żywności – poprzez dostarczenie dowodu tego rodzaju zgodności, ilekroć wymagają tego przepisy unijne62.

30

W umowie CETA wyłączono jej zastosowanie do wody. Postanowiono bowiem, że każda ze stron ma prawo do ochrony i zachowania swoich naturalnych zasobów wodnych i nie mają one obowiązku zezwolenia na komercyjne wykorzystanie wody w jakimkolwiek celu, w tym do hurtowego poboru wody lub przekierowania biegu w celu wywozu wody (art. 1.9.).

31

Warto też zauważyć, że umowa CETA odwołuje się do realizacji zasady zrównoważonego rozwoju, wskazując, że rozwój gospodarczy, rozwój społeczny i ochrona środowiska są wzajemnie od siebie zależnymi elementami zrównoważonego rozwoju. Z tych względów umowa CETA zakłada w szczególności, że jej strony przyczynią się do promowania zrównoważonego rozwoju poprzez wzmacnianie koordynacji i integracji ich odpowiednich polityk i środków w zakresie pracy, środowiska i handlu, a także zwiększenie poziomu egzekwowania prawa pracy i ochrony środowiska oraz poziomu przestrzegania umów międzynarodowych dotyczących pracy oraz środowiska (art. 22.1.) Podkreślono także znaczenie wspierania opracowywania oraz korzystania z dobrowolnych programów dotyczących zrównoważonej produkcji towarów, a także zrównoważonego świadczenia usług (stosowanie oznaczeń ekologicznych i reguł „sprawiedliwego handlu”) (art. 22.3).

32

Każda ze stron umowy CETA zobligowała się m.in. do:

1) obniżenia lub zniesienia opłat celnych na towary pochodzące z terytorium którejkolwiek strony zgodnie z harmonogramem znoszenia ceł ustalonym w załączniku 2-A (art. 2.4.);

2) nieprzyjmowania ani utrzymywania ceł, podatków ani innych opłat i należności nałożonych na wywóz towaru lub związanych z wywozem towaru ani żadnych wewnętrznych podatków lub opłat i należności nałożonych na towar wywożony na terytorium drugiej strony, które byłyby wyższe niż te nałożone na te towary przeznaczone do sprzedaży wewnętrznej (art. 2.6.);

3) nieprzyjmowania lub utrzymywania zakazów ani ograniczeń dotyczących przywozu towarów z terytorium drugiej strony ani wywozu lub sprzedaży towarów przeznaczonych na eksport na terytorium drugiej strony, z wyjątkiem sytuacji przewidzianej w art. XI GATT 1994 (art. 2.11.);

4) prowadzenia współpracy w możliwie największym zakresie, aby zapewnić wzajemną zgodność swoich przepisów technicznych (art. 4.4.).

Umowa CETA musi zostać ratyfikowana przez wszystkie państwa członkowskie UE. Proces ten może trwać wiele lat. Na razie umowę CETA ratyfikowało 13 spośród 28 państw (ostatnio Francja, a wcześniej m.in. Czechy, Litwa, Łotwa i Portugalia). Wśród państw, które jeszcze tego nie zrobiły, jest Polska.

3. Inne umowy

33

Gdy chodzi o inne, niewspomniane wcześniej umowy międzynarodowe, których stroną jest UE, stanowią one podstawę do wymiany handlowej produktów rolnych i żywnościowych z różnymi krajami na świecie i dotyczą różnych aspektów, np. cen, zasad kontroli produktów. Wśród nich wymienić można np.:

1) umowę międzynarodową w sprawie oliwy z oliwek i oliwek stołowych z 2015 r.63, której celem jest m.in. działanie na rzecz ujednolicenia prawodawstwa krajowego i międzynarodowego dotyczącego właściwości fizyko-chemicznych i organoleptycznych oliwy z oliwek, oliwy z wytłoczyn z oliwek oraz oliwek stołowych, w celu eliminacji wszelkich barier w wymianie handlowej; prowadzenie działań w obszarze badań fizyko-chemicznych oraz organoleptycznych w celu poszerzenia wiedzy o składzie i parametrach jakościowych produktów z oliwek, mając na względzie konsolidację norm międzynarodowych oraz umożliwianie w ten sposób w szczególności kontroli jakości produktów, ochrony konsumentów, zapobiegania nieuczciwym praktykom rynkowym;

2) Protokół zmieniający Umowę o współpracy między Europejską Wspólnotą Gospodarczą i Królestwem Tajlandii w sprawie produkcji, obrotu i handlu maniokiem z 2007 r.64, na mocy którego postanowiono, że UE zarządza kontyngentem taryfowym dotyczącym uzgodnionej ilości wywożonej, zgodnie z porządkiem chronologicznym przyjmowania zgłoszeń o dopuszczenie do swobodnego obrotu (na zasadzie kolejności zgłoszeń), a Tajlandia zobowiązała się do przyjęcia wszelkich niezbędnych przepisów w celu wydawania świadectw pochodzenia stosowanych przy przywozie manioku do UE;

3) Porozumienie w formie wymiany listów zawarte między Wspólnotą Europejską i Republiką Indii w sprawie gwarantowanych cen cukru trzcinowego na okres dostaw 2005/2006 z 2006 r.65, na mocy którego ustalono ceny dla cukru surowego 52,37 euro za 100 kg, a dla białego cukru w 64,65 euro za 100 kg.

III. Podstawy standardów żywności

34

W szczególności standard żywności może być kojarzony z jej jakością. Chodzi o wprowadzanie do systemu prawa wymogów dotyczących cech produktu lub kryteriów zaliczenia ich do jakieś grupy produktów wyróżnianej ze względu na te cechy. Standardy żywności występują w różnych regulacjach prawnych, w tym unijnych, krajowych czy na poziomie międzynarodowym, np. w normach CA. Standardy zawarte w CA są znaczące w praktyce rozstrzygania przez WTO sporów, jak też są one uznawane w prawie różnych państw66. Podstawami standardów w CA są zasady naukowej analizy i dowodów67. Powołanie się przez dane państwo na standardy CA, do których odwołuje się porozumienie SPS, powoduje, że wprowadzenie określonego środka nie wymaga przedstawiania dowodów naukowych, co z kolei jest konieczne w braku standardu międzynarodowego68.

35

Problematyczne natomiast bywają relacje standardów występujących w różnych „porządkach”. Niekiedy występują rozbieżności między nimi, np. „kazus marmolady” produkowanej w Polsce z różnych owoców i marmolady w rozumieniu prawa unijnego produkowanej z owoców cytrusowych69. Innym przykładem były różnice w standardach CA a SPS, co skutkowało sporem między Kanadą i Komisją UE przed organami WTO w sprawie „hormonów w mięsie wołowym”70.

36

Należy także wspomnieć o prywatnych standardach, a więc takich, które zostały ukształtowane w stosunkach między podmiotami działającymi na rynku spożywczym. Są one dobrowolnie stosowane przez producentów żywności. W efekcie w relacjach międzynarodowych ukształtował się system tzw. samoregulacji (self-regulation), wyrażający się w postaci rozmaitych kodeksów etycznych, standardów, dobrych praktyk czy bardziej rozbudowanych systemach zarządzania jakością (International Organisation for Standarization – znane pod popularnym skrótem ISO)71.

1 T. Srogosz, Międzynarodowe prawo żywnościowe, Warszawa 2020.

2 Ibidem, s. 211.

3 Por. I. Härtel, D. Ren, Agri-Food Law. Term, Development, Structures, System and Framework, [w:] Handbook of Agri-Food Law on China, Germany, European Union. Food security, Food Safety, Sustainable Use of Resources in Agriculture, red. I. Härtel, Frankfurt (Oder) 2018, s. 2; por. także J. Goździewicz-Biechońska, R. Budzinowski, Ines Härtel (Editor), Handbook of Agri-Food Law in China, Germany, European Union. Food Security, Food Safety, Sustainble Use of Resources in Agriculture, Springer 2017, ss. 662, PPR 2018, Nr 2, s. 195–197, DOI: 0.14746/ppr.2018.23.2.1.

4 Ibidem, s. 3.

5 Trattato di diritto agrario, Vol. I. Il diritto agrario: circolazione e tutela dei diritti; vol. II, Il diritto agroambientale; vol. III, Il diritto agroalimentare, red. L. Costato, A. Germanò, E. Rook-Basile, Torino 2011.

6 Zob. np. M.T. Roberts, Food law in the United States, New York 2016, s. 2; por. także M.S. Schumann, T.D. Schneid, B.R. Schumann, M.J. Fagel, Food Safety Law, New York 1997, która koncentruje się na aspektach food safety.

7 M. Korzycka, P. Wojciechowski, Ewolucja prawa żywnościowego, [w:] M. Korzycka, P. Wojciechowski, System prawa żywnościowego, Warszawa 2017, s. 71.

8 Por. R. Budzinowski, Prawo rolne między globalizacją a lokalnością (kilka refleksji), [w:] Współczesne problemy prawa rolnego i cywilnego. Księga jubileuszowa Profesor Teresy Kurowskiej, red. D. Łobos-Kotowska, P. Gała, M. Stańko, Warszawa 2018, s. 57–66, i powołana tam literatura zagraniczna; K. Marciniuk, Rolnictwo wobec integracji europejskiej i globalizacji. Problematyka prawna, Warszawa 2013.

9 R. Budzinowski, Prawo rolne, s. 63.

10 R. Budzinowski, Prawo rolne, s. 58; por. także M. Szymańska, Initiatives based on local resources – new challenges of agricultural law, PPR 2018, Nr 2, s. 91–100, DOI: 10.14746/ppr.2018.23.2.6.

11 A. Czyżewski, A. Poczta-Wajda, Polityka rolna w warunkach globalizacji. Doświadczenia GATT/WTO, Warszawa 2011, s. 9.

12 T. Kurowska, Pomoc publiczna a ochrona środowiska w procesie produkcji rolnej. Zagadnienia wybrane, [w:] Integracja europejska jako determinanta polityki wiejskiej. Aspekty prawne, red. P. Litwiniuk, Warszawa 2017, s. 443–458; por. także J. Goździewicz-Biechońska, The role of agriculture in the circular economy (perspectives for legislation and policy), PPR 2016, Nr 1, s. 81–95, DOI: 10.14746/ppr.2016.18.1.6.

13 Termin „biobezpieczeństwo” stosowany jest zamiennie z terminem „bioasekuracja”. Na temat zagrożeń biologicznych zob. bliżej I. Lipińska, Prawne determinanty bioasekuracji zwierząt gospodarskich w Unii Europejskiej i Polsce, [w:] Integracja europejska jako determinanta polityki wiejskiej. Aspekty prawne, red. P. Litwiniuk, Warszawa 2017, s. 427–442.

14 Por. A. Niewiadomski, Wpływ funduszy strukturalnych na wzrost konkurencyjności polskiego rolnictwa. Aspekty prawne, SIA 2012, Nr 1, s. 326–334.

15 Por. uwagi na tle zmiany generacji w rolnictwie B. Jeżyńska, M.A. Król, Generation change in agriculture. De lege lata – de lege ferenda remarks, [w:] XV World Congress of Agricultural Law. Contemporary Challenges of Agricultural Law: Among Globalization, Regionalization and Locality, red. R. Budzinowski, Poznań 2018, s. 273–279; A. Lichorowicz, O instytucji rodzinnego gospodarstwa rolnego – de lege ferenda, Rej. 1996, Nr 7–8, s. 31–50.

16 Por. np. K. Leśkiewicz, In vitro food production from animal cell cultures as a meat alternative (selected legal aspects), PPR 2019, Nr 2, s. 153–166.

17 Por. K. Leśkiewicz, Bezpieczeństwo żywnościowe i bezpieczeństwo żywności, PPR 2012, Nr 1, s. 179–198; S. Bolognini, Food Security, Food Safety e agroenergie, RDA 2010, z. 2, s. 308 i n.; I. Härtel, H. Yu, Food Security and Food Safety Law, [w:] Handbook of Agri-Food Law on China, Germany, European Union. Food security, Food Safety, Sustainable Use of Resources in Agriculture, red. I. Härtel, Frankfurt (Oder) 2018, s. 60.

18 T. Srogosz, Międzynarodowe prawo, s. 57–69; por. M. Alabrese, Il regime della food security nel commercio agricolo internazionale Dall’Havana Charter al processo di riforma dell’Accordo agricolo WTO, Torino 2018, s. 5.

19 Global Report on Food Crises 2017, http://www.fao.org/3/a-br323e.pdf (dostęp: 13.8.2020 r.).

20 Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego A/RES/70/1: Agenda na Rzecz Zrównoważonego Rozwoju 2030, http://www.unic.un.org.pl/files/164/Agenda%202030_pl_2016_ostateczna.pdf (dostęp: 13.8.2020 r.).

21 Ibidem, pkt 24, s. 8.

22 T. Srogosz, Międzynarodowe prawo, s. 62.

23 Zob. bliżej R. Pastuszko, Land grabbing. Podstawowe zagadnienia prawne, SIL 2017, t. XXVI, 1, s. 147–156.

24 Ibidem, s. 153.

25 Ibidem.

26 Por. także B. Jeżyńska, Slow city w zrównoważonym rozwoju obszarów wiejskich, [w:] Współczesne problemy prawa rolnego i cywilnego. Księga jubileuszowa Profesor Teresy Kurowskiej, red. D. Łobos-Kotowska, P. Gała, M. Stańko, Warszawa 2018, s. 159–168.

27 T. Srogosz, Międzynarodowe prawo, s. 62.

28 The future of food and agriculture. Alternative pathways to 2050, Food and Agriculture Organization of the United Nations, Rome 2018, http://www.fao.org/3/I8429EN/i8429en.pdf (dostęp: 24.7.2020 r.), s. 31.

29 Ibidem, s. 35.

30 Ibidem.

31 M. Korzycka, Koncepcje prawa do odpowiedniej żywności, [w:] M. Korzycka, M. Wojciechowski, System prawa żywnościowego, Warszawa 2017, s. 495–497.

32 Ibidem.

33 Ibidem, s. 498.

34 Treaty Series. Treaties and international agreements registered or filed and recorded with the Secretariat of the United Nations, United Nations 2000, ProtocolAdditionaltotheGenevaConventionsof12August1949andRelatingto the Protection of Victims of International Armed Conflicts (Protocol I), Genewa, 8.6.1977 r., https://treaties.un.org/doc/Publication/UNTS/Volume%201694/v1694.pdf (dostęp: 11.9.2020 r.).

35 T. Srogosz, Międzynarodowe prawo, s. 7.

36 The future of food and agriculture, s. 31.

37 Ibidem, s. 19.

38 Por. E. Cristiani, Modelli di agricoltura “sostenibile” con particolare attenzione al settore vitivinicolo, [w:] XV World Congress of Agricultural Law. Contemporary Challenges of Agricultural Law: Among Globalization, Regionalization and Locality, red. R. Budzinowski, Poznań 2018, s. 361–367; R. Budzinowski, A. Suchoń, Prawne mechanizmy wspierania i ochrony rolnictwa rodzinnego w Polsce i innych Państwach Unii Europejskiej, [w:] Prawne mechanizmy wspierania i ochrony rolnictwa rodzinnego w Polsce i innych Państwach Unii Europejskiej, red. P. Litwiniuk, Warszawa 2015, s. 323–334.

39 M. Korzycka, P. Wojciechowski, System prawa, s. 89–95, i powołane tam orzecznictwo TSUE.

40 I. Härtel, H. Yu, Food Security, s. 67.

41 General Standard for Food Additives Codex Stan 192-1995 Adopted in 1995. Revision 1997, 1999, 2001, 2003, 2004, 2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, http://www.fao.org/gsfaonline/docs/CXS_192e.pdf (dostęp: 24.7.2020 r.).

42 I. Härtel, H. Yu, Food Security, s. 67–68.

43 T. Srogosz, Międzynarodowe prawo, s. 119.

44 K. Marciniuk, Prawo rolne wobec procesów regionalizacji i globalizacji – zewnętrzne determinanty rozwoju prawa rolnego, [w:] Integracja europejska jako determinanta polityki wiejskiej. Aspekty prawne, red. P. Litwiniuk, Warszawa 2017, s. 459–475.

45 Porozumienie ustanawiające Światową Organizację Handlu (WTO) z 15.4.1994 r. (Dz.U. z 1995 r. Nr 98, poz. 483 ze zm.). Tekst dostępny także na https://www.wto.org/english/docs_e/legal_e/04-wto_e.htm (dostęp: 24.7.2020 r.).

46 Tekst dostępny na: https://www.wto.org/english/docs_e/legal_e/14-ag_01_e.htm (dostęp: 24.7.2020 r.).

47 Tekst dostępny na: https://www.wto.org/english/docs_e/legal_e/17-tbt_e.htm#article (dostęp: 24.7.2020 r.).

48 Na temat genezy WTO zob. bliżej, B. Stępień-Załucka, Geneza i działalność Światowej Organizacji Handlu (WTO) na arenie międzynarodowej, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Rzeszowskiego Seria Prawnicza – Prawo 2009, Nr 53, s. 223–235.

49 Tekst dostępny na: https://www.wto.int/English/docs_e/legal_e/legal_e.htm#TRIPs (dostęp: 11.9.2020 r.).

50 M. Majchrowska, Perspektywy działalności Światowej Organizacji Handlu w obliczu nowych tendencji w handlu światowym – efekty XI Konferencji Ministerialnej WTO, Krakowskie Studia Międzynarodowe 2018, XV, Nr 4, http://cejsh.icm.edu.pl/cejsh/element/bwmeta1.element.mhp-dafdac34-c9ce-40a7-a3bc-7f1a94d2199c/c/KSM_2018_4_15_Majchrowska.pdf (dostęp: 24.7.2020 r.), s. 241–262.

51 T. Srogosz, Międzynarodowe prawo, s. 121.

52 Na temat tych regulacji zob. bliżej, np. H. Hollowitz, S. Yang, Land Resources Law, [w:] Handbook of Agri-Food Law on China, Germany, European Union. Food security, Food Safety, Sustainable Use of Resources in Agriculture, red. I. Härtel, Frankfurt (Oder) 2018, s. 129–210; Ch. Flaskühler, X. Yu, Genetic Resources Law, [w:] Handbook of Agri-Food Law on China, Germany, European Union. Food security, Food Safety, Sustainable Use of Resources in Agriculture, red. I. Härtel, Frankfurt (Oder) 2018, s. 211–271; A.K. Mayer, H. Wang, Regulations Concerning Pesticides and Fertilizers, [w:] Handbook of Agri-Food Law on China, Germany, European Union. Food security, Food Safety, Sustainable Use of Resources in Agriculture, red. I. Härtel, Frankfurt (Oder) 2018, s. 277–341.

53 Kompleksowa umowa gospodarczo-handlowa (CETA) między Kanadą, z jednej strony, a UE i jej państwami członkowskimi, z drugiej strony (Dz.Urz. UE L z 2017 r. Nr 11, s. 23), zwana dalej umową CETA.

54 I. Lipińska, Institutional risk in agricultural production in the face of negotiating the Transatlantic Trade And Investment Partnership (TTIP), Journal od Agribusiness and Rural Development 2016, Nr 4 (42), s. 591–596, DOI:10.17306/JARD.2016.85.

55 W rejestrze umów międzynarodowych, których stroną jest UE i jej państwa członkowskie, wymieniono 65 pozycji – zob. https://eurlex.europa.eu/search.html?qid=1593947028532 &type=named&CC_1_CODED=03&name=browse-by:inter-agree-in-force&CC_2_ CODED=0380 (dostęp: 24.7.2020 r.).

56 Zob. https://www.wto.org/english/docs_e/legal_e/14-ag_01_e.htm (dostęp: 24.7.2020 r.).

57 Zob. https://www.europarl.europa.eu/factsheets/pl/sheet/111/porozumienie-wto-w-sprawie-rolnictwa (dostęp: 24.7.2020 r.).

58 Określana także jako zagregowany wskaźnik wsparcia (Total Aggregate Measurement of Support – w skrócie AMS).

59 Na przykład płatności bezpośrednie powierzchniowa i od plonów lub pogłowia; kwota wsparcia z tytułu AMS i pomoc w kategorii niebieskiej („całkowity AMS”) dla każdego produktu nie może jednak przekraczać całkowitego wsparcia przyznanego w roku gospodarczym 1992.

60 Zob. Annex 2: Domestic Support – The Basis for Exemption from The Reduction Commitments, https://www.wto.org/english/docs_e/legal_e/14-ag_02_e.htm#annII (dostęp: 24.7.2020 r.).

61 Więcej informacji na stronie: https://www.europarl.europa.eu/factsheets/pl/sheet/111/porozumienie-wto-w-sprawie-rolnictwa (dostęp: 24.7.2020 r.).

62 Umowę CETA podpisano 30.10.2016 r., jednakże zgodę na jej zawarcie Parlament Europejski wyraził 15.2.2017 r. Informacje dostępne na stronie: https://trade.ec.europa.eu/doclib/docs/2017/may/tradoc_155586.pdf (dostęp: 24.7.2020 r.).

63 Dz.Urz. UE L z 2016 r. Nr 293, s. 4.

64 Dz.Urz. UE L z 2007 r. Nr 337, s. 108.

65 Dz.Urz. UE L z 2006 r. Nr 358, s. 58.

66 M. Korzycka, P. Wojciechowski, Ewolucja, s. 90.

67 Ibidem, s. 93.

68 M. Korzycka, Relacje standardów produktów żywnościowych w prawie unijnym, krajowym oraz w Codex Alimentarius, [w:] M. Korzycka, P. Wojciechowski, System prawa, s. 275.

69 Ibidem, s. 272.

70 Ibidem, s. 277.

71 P. Wojciechowski, Prywatne prawo żywnościowe, [w:] M. Korzycka, P. Wojciechowski, System prawa, s. 470–473.