PODRĘCZNIKI PRAWNICZE

A. Zawidzka-Łojek (red.) / A. Łazowski / B. Sonczyk

Prawo międzynarodowe publiczne

W sprzedaży:

R. Grzeszczak, J. Barcik (red.)

PRAWO UNII EUROPEJSKIEJ, wyd. 2

Studia Prawnicze

M.M. Kenig-Witkowska (red.)

PRAWO INSTYTUCJONALNE UNII EUROPEJSKIEJ, wyd. 9

Podręczniki Prawnicze

PRAWO UNII EUROPEJSKIEJ, wyd. 26

Twoje Prawo

PRAWO UNII EUROPEJSKIEJ W PIGUŁCE, wyd. 2

Prawo w pigułce

Polecamy też bezpłatne czasopismo „Edukacja Prawnicza”.
Szukaj go na swojej uczelni oraz w księgarniach prawniczych C.H.Beck.

Prawo międzynarodowe publiczne

dr hab. Anna Zawidzka-Łojek, prof. UW (red.)
Kierowniczka Katedry Prawa Europejskiego na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego

prof. Adam Łazowski
Profesor prawa Unii Europejskiej, wykładowca w School of Law, University of Westminster w Londynie; gościnnie wykłada m.in. w College of Europe w Natolinie i na Lwowskim Uniwersytecie Narodowym im. Iwana Franki

dr Barbara Sonczyk
Lecturer in Law The Hague University of Applied Sciences

5. wydanie

WYDAWNICTWO C.H.BECK
WARSZAWA 2025

Poszczególne rozdziały opracowali:

Adam Łazowski, Barbara Sonczyk: I, II, III, IV, V, VI § 2–3, VIII § 1, VIII § 3–7, IX § 1

Anna Zawidzka-Łojek, Barbara Sonczyk: VI § 1, VII, VIII § 2, IX § 2, X, XI, XII, XIII

Wydawca: Lucyna Wyciszkiewicz-Pardej

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując ją, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo!

Polska Izba Książki

Więcej o prawie autorskim na www.legalnakultura.pl

© Wydawnictwo C.H.Beck 2025

Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o.
ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa
email: dok@beck.pl, tel. +48 22 311 22 22

Skład i łamanie: TiM-Print, Warszawa
Przygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H.Beck

ksiegarnia.beck.pl

ISBN epub 978-83-8411-398-1

Pamięci

Profesora Eugeniusza Piontka

Wykaz skrótów

1. Akty prawne

III konwencja haska

Konwencja dotycząca rozpoczęcia kroków nieprzyjacielskich, podpisana w Hadze dnia 18.10.1907 r. (Dz.U. z 1927 r. Nr 21, poz. 159)

IV konwencja haska

Konwencja dotycząca praw i zwyczajów wojny lądowej, podpisana w Hadze dnia 18.10.1907 r. (Dz.U. z 1927 r. Nr 21, poz. 161)

V konwencja haska

Konwencja dotycząca praw i obowiązków mocarstw i osób neutralnych w razie wojny lądowej, podpisana w Hadze dnia 18.10.1907 r. (Dz.U. z 1927 r. Nr 21, poz. 163)

I Protokół do MPPOiP

Protokół fakultatywny do Międzynarodowego paktu praw obywatelskich i politycznych, uchwalony przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych w dniu 16.12.1966 r. w Nowym Jorku (Dz.U. z 1994 r. Nr 23, poz. 80)

II Protokół do MPPOiP

Drugi Protokół fakultatywny do Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych w sprawie zniesienia kary śmierci, przyjęty w Nowym Jorku dnia 15.12.1989 r. (Dz.U. z 2014 r. poz. 891)

CRF

Constitution de la République Française z 4.10.1958 r. (Journal Officiel 1958, no 234).

CudzU

ustawa z 12.12.2013 r. o cudzoziemcach (tekst jedn. Dz.U. z 2025 r. poz. 1079)

DokPaszportU

ustawa z 13.7.2006 r. o dokumentach paszportowych (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 1063 ze zm.)

DSU

Uzgodnienie w sprawie zasad i procedur regulujących rozstrzyganie sporów – załącznik 2 do Porozumienia ustanawiającego Światową Organizację Handlu (WTO), sporządzonego w Marrakeszu dnia 15.4.1994 r. (Dz.Urz. WE L 336, s. 234)

EKO

Europejska konwencja o obywatelstwie, sporządzona w Strasburgu dnia 6.11.1997 r. (ETS No. 166)

EKPC

Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzona w Rzymie 4.11.1950 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.)

GATS

Układ ogólny w sprawie handlu usługami – załącznik 1B do Porozumienia ustanawiającego Światową Organizację Handlu (WTO), sporządzonego w Marrakeszu dnia 15.4.1994 r. (Dz.Urz. WE L 336, s. 190)

GATT 1947

Układ ogólny w sprawie taryf celnych i handlu, podpisany w Genewie dnia 30.10.1947 r. (UNTS 1950, vol. 55, s. 194)

GATT 1994

Układ ogólny w sprawie taryf celnych i handlu – załącznik 1A do Porozumienia ustanawiającego Światową Organizację Handlu (WTO), sporządzonego w Marrakeszu dnia 15.4.1994 r. (Dz.Urz. WE L 336, s. 11)

GG

Grundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland z 23.5.1949 r. (BGBl. III Nr. 100-1 ze zm.)

Karta MTW

Karta Międzynarodowego Trybunału Wojskowego – część Porozumienia międzynarodowego w przedmiocie ścigania i karania głównych przestępców wojennych Osi Europejskiej, podpisanego w Londynie dnia 8.8.1945 r. (Dz.U. z 1947 r. Nr 63, poz. 367)

KMS

Konwencja o misjach specjalnych, otwarta do podpisu w Nowym Jorku dnia 16.12.1969 r. (Dz.U. z 1985 r. Nr 48, poz. 245, zał.)

KNZ

Karta Narodów Zjednoczonych podpisana w San Francisco dnia 26.6.1945 r. (Dz.U. z 1947 r. Nr 23, poz. 90 ze zm.)

Konstytucja PRL

Konstytucja Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej z 22.7.1952 r. (t.j. Dz.U. z 1976 r. Nr 7, poz. 36 ze zm.)

Konstytucja RP

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.)

Konstytucja WHO

Konstytucja Światowej Organizacji Zdrowia, Porozumienie zawarte przez Rządy reprezentowane na Międzynarodowej Konferencji Zdrowia i Protokół dotyczący Międzynarodowego Urzędu Higieny Publicznej, podpisane w Nowym Jorku dnia 22.7.1946 r. (Dz.U. z 1948 r. Nr 61, poz. 477 ze zm.)

Konwencja ICAO / konwencja chicagowska

Konwencja o międzynarodowym lotnictwie cywilnym, podpisana w Chicago dnia 7.12.1944 r. (Dz.U. z 1959 r. Nr 35, poz. 212 ze zm.)

Konwencja OECD

Konwencja o Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju, wraz z Protokołami dodatkowymi Nr 1 i 2 do tej Konwencji, stanowiącymi jej integralną część, sporządzone w Paryżu dnia 14.12.1960 r. (Dz.U. z 1998 r. Nr 76, poz. 490)

Konwencja WMO

Konwencja dotycząca Światowej Organizacji Meteorologicznej, podpisana w Waszyngtonie dnia 11.10.1947 r. (Dz.U. z 1951 r. Nr 11, poz. 85 ze zm., zał.)

Konwencja z Montego Bay

Konwencja Narodów Zjednoczonych o prawie morza, sporządzona w Montego Bay dnia 10.12.1982 r. (Dz.U. z 2002 r. Nr 59, poz. 543 ze zm.)

konwencje genewskie

Konwencje o ochronie ofiar wojny, podpisane w Genewie dnia 12.8.1949 r. (Dz.U. z 1956 r. Nr 38, poz. 171 ze zm.): I Konwencja genewska o polepszeniu losu rannych i chorych w armiach czynnych, II Konwencja genewska o polepszeniu losu rannych, chorych i rozbitków sił zbrojnych na morzu, III Konwencja genewska o traktowaniu jeńców wojennych, IV Konwencja genewska o ochronie osób cywilnych podczas wojny

KPP

Karta praw podstawowych Unii Europejskiej (Dz.Urz. UE C 202 z 2016 r., s. 389)

KSPM

Konwencja o sukcesji państw w odniesieniu do mienia, archiwów i długów państwa, przyjęta w Wiedniu dnia 8.4.1983 r. (A/CONF.117/14, https://treaties.un.org/doc/source/docs/a_conf_117_14-E.pdf)

KSPT

Konwencja o sukcesji państw w odniesieniu do traktatów, przyjęta w Wiedniu dnia 23.8.1978 r. (UNTS 1996, vol. 1946, s. 3)

KWPT

Konwencja wiedeńska o prawie traktatów z 23.5.1969 r. (Dz.U. z 1990 r. Nr 74, poz. 439) – nie obowiązuje

KWPTPO

Konwencja wiedeńska o prawie traktatów między państwami a organizacjami międzynarodowymi lub między organizacjami międzynarodowymi, przyjęta w Wiedniu dnia 20.3.1986 r. i otwarta do podpisu dnia 21.3.1986 r. (https://legal.un.org/ilc/texts/instruments/english/conventions/1_2_1986.pdf)

KWSD

Konwencja wiedeńska o stosunkach dyplomatycznych z 18.4.1961 r. (Dz.U. z 1965 r. Nr 37, poz. 232)

KWSK

Konwencja wiedeńska o stosunkach konsularnych z 24.4.1963 r. (Dz.U. z 1982 r. Nr 13, poz. 98)

MPPGSiK

Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych z 19.12.1966 r. (Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 169)

MPPOiP

Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych z 19.12.1966 r. (Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167)

ObPolU

ustawa z 2.4.2009 r. o obywatelstwie polskim (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1989 ze zm.)

Pakt LN

Pakt Ligi Narodów – część I („Umowa Związku Narodów”) Traktatu pokoju między mocarstwami sprzymierzonemi i skojarzonemi i Niemcami, podpisanego w Wersalu dnia 28.6.1919 r. (Dz.U. z 1920 r. Nr 35, poz. 200 ze zm.)

PDPC

Powszechna Deklaracja Praw Człowieka, przyjęta rezolucją Zgromadzenia Ogólnego ONZ 217 (III)A z 10.12.1948 r.

Porozumienie EOG

Porozumienie o Europejskim Obszarze Gospodarczym, podpisane w Oporto dnia 2.5.1992 r. (Dz.Urz. WE L 1 z 1994 r., s. 3; wersja skonsolidowana z 26.10.2024 r.)

Porozumienie WTO

Porozumienie ustanawiające Światową Organizację Handlu (WTO), sporządzone w Marrakeszu dnia 15.4.1994 r. (Dz.U. z 1995 r. Nr 98, poz. 483 ze zm.)

Protokół do MPPGSiK

Protokół fakultatywny do Międzynarodowego Paktu Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych z 18.6.2008 r., przyjęty rezolucją Zgromadzenia Ogólnego ONZ 63/117 z 10.12.2008 r. (A/RES/63/117)

regulamin haski

Regulamin dotyczący praw i zwyczajów wojny lądowej – aneks do Konwencji dotyczącej praw i zwyczajów wojny lądowej, podpisanej w Hadze dnia 18.10.1907 r. (Dz.U. z 1927 r. Nr 21, poz. 161)

Statut KPM

Statut Komisji Prawa Międzynarodowego – rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ 174 (II) z 21.11.1947 r. w sprawie utworzenia Komisji Prawa Międzynarodowego

Statut MTKJ

Status Międzynarodowego Trybunału Karnego dla byłej Jugosławii – załącznik do rezolucji Rady Bezpieczeństwa ONZ 827 (1993) z 25.5.1993 r.

Statut RE

Statut Rady Europy z 5.5.1949 r. (Dz.U. z 1994 r. Nr 118, poz. 565)

TEWEA

Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Energii Atomowej z 25.3.1957 r. (wersja skonsolidowana: Dz.Urz. UE C z 2016 r. Nr 203, s. 1)

TEWWiS

Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Węgla i Stali z 18.4.1951 r.

TFUE

Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz.U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864/2 ze zm.)

Traktat Północnoatlantycki

Traktat Północnoatlantycki sporządzony w Waszyngtonie dnia 4.4.1949 r. (Dz.U. z 2000 r. nr 87 poz. 970)

Traktat z Amsterdamu

Traktat z Amsterdamu zmieniający Traktat o Unii Europejskiej, Traktaty ustanawiające Wspólnoty Europejskie i niektóre związane z nimi akty z 2.10.1997 r. (Dz.Urz. WE C 340, s. 1)

Traktat z Lizbony

Traktat z Lizbony z 13.12.2007 r. zmieniający Traktat o Unii Europejskiej i Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską (Dz.Urz. UE C 306, s. 1)

Traktat z Maastricht

Traktat o Unii Europejskiej z 7.02.1992 r. z Maastricht (Dz.Urz. WE C 191, s. 1)

Traktat z Wersalu

Traktat pokoju między mocarstwami sprzymierzonemi i skojarzonemi i Niemcami, podpisany w Wersalu dnia 28.6.1919 r. (Dz.U. z 1920 r. Nr 35, poz. 200 ze zm.)

TRIPS

Porozumienie w sprawie handlowych aspektów praw własności intelektualnej – załącznik 1C do Porozumienia ustanawiającego Światową Organizację Handlu (WTO), sporządzonego w Marrakeszu dnia 15.4.1994 r. (Dz.Urz. WE L 336, s. 213)

TUE

Traktat o Unii Europejskiej z 7.2.1992 r. (Dz.Urz. UE C 202 z 2016 r., s. 13)

Układ kosmiczny

Układ o zasadach działalności państw w zakresie badań i użytkowania przestrzeni kosmicznej łącznie z Księżycem i innymi ciałami niebieskimi, sporządzony w Moskwie, Londynie i Waszyngtonie dnia 27.1.1967 r. (Dz.U. z 1968 r. Nr 14, poz. 82, zał.)

UmowyMiędzynarU

ustawa z 14.4.2000 r. o umowach międzynarodowych (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 127 ze zm.)

2. Instytucje, organy, organizacje

DSB

Organ Rozstrzygania Sporów Światowej Organizacji Handlu (Dispute Settlement Body)

EFTA

Europejskie Stowarzyszenie Wolnego Handlu (European Free Trade Association)

EWEA (Euratom)

Europejska Wspólnota Energii Atomowej

EWG

Europejska Wspólnota Gospodarcza

EWWiS

Europejska Wspólnota Węgla i Stali

FAO

Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Wyżywienia i Rolnictwa (Food and Agriculture Organization of the United Nations)

ICAO

Organizacja Międzynarodowego Lotnictwa Cywilnego (International Civil Aviation Organization)

KBWE

Konferencja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie

MAEA

Międzynarodowa Agencja Energii Atomowej

MKCK

Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża

MOP

Międzynarodowa Organizacja Pracy

NATO

Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego

OBWE

Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie

ODM

Organizacja Dna Morskiego

OECD

Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (Organisation for Economic Co-operation and Development)

OJA

Organizacja Jedności Afrykańskiej

ONZ

Organizacja Narodów Zjednoczonych

OPA

Organizacja Państw Amerykańskich

RE

Rada Europy

UE

Unia Europejska

UNESCO

Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Oświaty, Nauki i Kultury (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization)

UNICEF

Fundusz Narodów Zjednoczonych na rzecz Dzieci (United Nations International Children’s Emergency Fund, od 1953 r. – United Nations Children’s Fund)

WE

Wspólnoty Europejskie

WHO

Światowa Organizacja Zdrowia (World Health Organization)

WMO

Światowa Organizacja Meteorologiczna (World Meteorological Organization)

WNP

Wspólnota Niepodległych Państw

WTO

Światowa Organizacja Handlu (World Trade Organization)

ETPC

Europejski Trybunał Praw Człowieka

FTK

Federalny Trybunał Konstytucyjny

MTK

Międzynarodowy Trybunał Karny

MTKJ

Międzynarodowy Trybunał Karny dla byłej Jugosławii

MTKR

Międzynarodowy Trybunał Karny dla Rwandy

MTPM

Międzynarodowy Trybunał Prawa Morza

MTS

Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości

MTW

Międzynarodowy Trybunał Wojskowy

STA

Stały Trybunał Arbitrażowy

STSM

Stały Trybunał Sprawiedliwości Międzynarodowej

TS

Trybunał Sprawiedliwości

TSUE

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej

4. Zbiory dokumentów i periodyki, czasopisma, publikatory

AUWr

Acta Universitatis Wratislaviensis

AJIL

American Journal of International Law

Ann. UMCS

Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska

BFSP

British and Foreign State Practice

Biul. CE UW

Biuletyn Centrum Europejskiego Uniwersytetu Warszawskiego

BYIL

British Yearbook of International Law

CMLRev

Common Market Law Review

Dz.U.

Dziennik Ustaw

Dz.Urz. UE/WE

Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej / Wspólnot Europejskich

EJIL

European Journal of International Law

ELRev

European Law Review

EB

Eurobiuletyn

EPS

Europejski Przegląd Sądowy

EPIL

Encyclopedia of Public International Law

ETS

European Treaty Series

GSP

Gdańskie Studia Prawnicze

GYIL

German Yearbook of International Law

GP

Gazeta Prawna

HYIL

Hague Yearbook of International Law

ICJ Reports

Annual Reports of International Court of Justice

ICLQ

International and Comparative Law Quarterly

ILM

International Legal Materials

ILR

International Law Reports

ILQ

International Law Quarterly

KPP

Kwartalnik Prawa Publicznego

KSM

Krakowskie Sprawy Międzynarodowe

M.P.

Monitor Polski

MEiP.

Myśl Ekonomiczna i Prawna

Misc. Iur. Gen.

Miscellanea Iuris Gentium

NP

Nowe Prawo

Pal.

Palestra

PCIJ Reports

Reports of Permanent Court of International Justice: Series A – Collection of Judgments (1922–1930), Series A/B – Collection of Judgments, Orders and Advisory Opinions (1931–1940), Series B – Collection of Advisory Opinions (1922–1930)

PiP

Państwo i Prawo

PiŚ

Prawo i Środowisko

PiŻ

Prawo i Życie

PL

Przegląd Legislacyjny

PM

Prawo Morskie

PolYBIL

Polish Yearbook of International Law

PPD

Polski Przegląd Dyplomatyczny

PPE

Przegląd Prawa Europejskiego

PPiA

Przegląd Prawa i Administracji

PPK

Przegląd Prawa Karnego

Prok. i Pr.

Prokuratura i Prawo

PS

Przegląd Sądowy

PSM

Przegląd Stosunków Międzynarodowych

Rej.

Rejent

RIAA

United Nations Reports of International Arbitral Awards

RPEiS

Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny

RZN

Rzeszowskie Zeszyty Naukowe

SE

Studia Europejskie

SI

Studia Iuridica

SM

Sprawy Międzynarodowe

SP

Studia Prawnicze

St.M.

Stosunki Międzynarodowe

TRPCZ

Toruński Rocznik Praw Człowieka

UNTS

United Nation Treaty Series

WPP

Wojskowy Przegląd Prawniczy

Zb. Orz.

Zbiór Orzecznictwa Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości

5. Inne skróty

EOG

Europejski Obszar Gospodarczy

Nr

numer

poz.

pozycja

tekst jedn.

tekst jednolity

z.

zeszyt

ed./eds.

ang. editor/editors (redaktor/redaktorzy)

Mm

mila morska

No.

łac. numero, ang. number (numer)

red.

redaktor, redaktorzy

vol.

ang. volume (tom)

Wykaz stron internetowych

www.un.org

Organizacja Narodów Zjednoczonych

www.unsystem.org

organizacje wyspecjalizowane ONZ

www.unhcr.ch

Wysoki Komisarz ONZ ds. Uchodźców (UNHCR)

www.icj-cij.org

Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości

www.icc-cpi.int

Międzynarodowy Trybunał Karny

www.un.org/icty/

Międzynarodowy Trybunał Karny dla byłej Jugosławii

www.un.org/ictr/

Międzynarodowy Trybunał Karny dla Rwandy

www.sc-sl.org

Trybunał Specjalny dla Sierra Leone

www.un.org/law/ilc

Komisja Prawa Międzynarodowego ONZ

www.icrc.ch

Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża (ICRC)

www.arctic-council.org

Rada Arktyczna (Arctic Council)

Wykaz podstawowej literatury

1. Wybór podręczników z zakresu prawa międzynarodowego

L. Antonowicz, Podręcznik prawa międzynarodowego, Warszawa 2015

D. Armstrong, T. Farrell, H. Lambert International Law and International Relations, Cambridge 2012

M. Balcerzak, R. Bierzanek, M. Kałduński, J. Symonides, Prawo międzynarodowe publiczne, Warszawa 2023

M. Balcerzak, M. Kałduński, M. Żenkiewicz, Prawo międzynarodowe publiczne. Przed egzaminem, Warszawa 2024

J. Barcik, T. Srogosz, Prawo międzynarodowe publiczne, Warszawa 2019

E. Cała-Wacinkiewicz, W.S. Staszewski, Prawo międzynarodowe publiczne – zarys systemu, Warszawa 2024

J. Crawford, Brownlie’s Principles of Public International Law, Oxford 2019

E. Crawford, A. Pert, B. Saul (eds.), Public International Law, Cambridge 2023

W. Czapliński, A. Wyrozumska, Prawo międzynarodowe publiczne. Zagadnienia systemowe, Warszawa 2014

M. Ingelević-Citak, B. Kuźniak, M. Marcinko, Organizacje międzynarodowe, Warszawa 2017

M. Dixon, Textbook on International Law, Oxford 2013

M. Evans (ed.), International Law, Oxford 2024

P. Filipek, B. Kuźniak, Prawo międzynarodowe publiczne. Testy, kazusy, tablice, słownik, zadania i ćwiczenia, leksykon, Warszawa 2014

P. Gaeta, J.E. Viñuales, S. Zappalá, Cassese’s International Law, Oxford 2020

J. Gilas, Prawo międzynarodowe, Toruń 1999

W. Góralczyk, K. Karski, S. Sawicki, Prawo międzynarodowe publiczne w zarysie, Warszawa 2024

D.J. Harris, Cases and Materials on International Law, London 2015

A. Henriksen, International Law, Oxford 2023

G. Hernández,International Law, Oxford 2025

J. Klabbers, An Introduction to International Organisations, Cambridge 2022

J. Klabbers, International Law, Cambridge 2023

P. Malanczuk, Akehurst’s Modern Introduction to International Law, London–New York 1999

M.N. Shaw, International Law, Cambridge 2021

C. Rose et al., An Introduction to Public International Law, Cambridge 2022

R.M.M. Wallace, O. Martin-Ortega, International Law, London 2020

B. Wierzbicki (red.), Prawo międzynarodowe. Materiały do studiów, Białystok 2008

2. Wybór zbiorów dokumentów do nauki prawa międzynarodowego

S. Bieleń, Prawo w stosunkach międzynarodowych. Wybór dokumentów, Warszawa 2004

M. Dixon, R. McCorquodale, S. Williams, Cases & Materials on International Law, Oxford 2016

M. Evans (red.), Blackstone’s International Law Documents, Oxford 2024

P. Łaski, I. Gawłowicz, E. Cała, Wybór dokumentów do nauki prawa międzynarodowego publicznego, cz. 1 i 2, Szczecin 2001

A. Łazowski (oprac.), Prawo międzynarodowe publiczne. Zbiór przepisów, Kraków 2003

A. Przyborowska-Klimczak, Prawo międzynarodowe publiczne, Lublin 2008

Przedmowa

Oddawana do rąk Czytelniczek i Czytelników książka stanowi kolejne wydanie kompendium wiedzy z zakresu prawa międzynarodowego publicznego. Jest adresowana przede wszystkim do studentów prawa oraz stosunków międzynarodowych. Przedstawione zagadnienia obejmują m.in. problematykę źródeł prawa międzynarodowego, podmiotów tego systemu prawnego, sposobów załatwiania sporów międzynarodowych oraz statusu jednostek w prawie międzynarodowym. Obszernie omówione zostały także aspekty prawne działalności organizacji międzynarodowych. Naszym celem jest przedstawienie prawa międzynarodowego w sposób dynamiczny, przy zachowaniu proporcji między teoretycznymi i praktycznymi aspektami funkcjonowania tego szczególnego porządku prawnego. Z tego względu rozważania doktrynalne wzbogacone są analizą praktyki międzynarodowej oraz orzecznictwa. W każdym z rozdziałów Czytelniczka i Czytelnik znajdą wykazy zalecanej literatury, które – jak mamy nadzieję – posłużą jako punkt wyjścia dla dalszych studiów nad prawem międzynarodowym publicznym.

Będziemy bardzo wdzięczni za sugestie, szczególnie te, które pozwolą ulepszyć książkę w kolejnych wydaniach.

Warszawa–Londyn–Haga, lipiec 2025 r.

Anna Zawidzka-Łojek

Adam Łazowski

Barbara Sonczyk

Rozdział I. Zagadnienia wstępne

Literatura: D. Armstrong, T. Farrell, H. Lambert, International Law and International Relations, Cambridge 2012; A. Aust, Handbook of International Law, Cambridge 2014; M. Balcerzak, R. Bierzanek, M. Kałduński, J. Symonides, Prawo międzynarodowe publiczne, Warszawa 2023; J. Barcik, T. Srogosz, Prawo międzynarodowe publiczne, Warszawa 2019; R. Bierzanek, J. Symonides, Prawo międzynarodowe publiczne, Warszawa 2004; I. Brownlie, Principles of Public International Law, Oxford 2008; J. Crawford, Brownlie’s Principles of Public International Law, Oxford 2019; E. Crawford, A. Pert, B. Saul (eds.), Public International Law, Cambridge 2023; W. Czapliński, A. Wyrozumska, Prawo międzynarodowe publiczne. Zagadnienia systemowe, Warszawa 2014; M. Dixon, Textbook on International Law, Oxford 2013; M. Dixon, R. McCorquodale, S. Williams, Cases & Materials on International Law, Oxford 2016; M. Evans (ed.), International Law, Oxford 2024; P. Gaeta, J.E. Viñuales, S. Zappalá, Cassese’s International Law, Oxford 2020; W. Góralczyk, Prawo międzynarodowe publiczne w zarysie, Warszawa 2000; W. Góralczyk, K. Karski, S. Sawicki, Prawo międzynarodowe publiczne w zarysie, Warszawa 2024; D.J. Harris, Cases and Materials on International Law, London 2020; G. Hernández, International Law, Oxford 2025; M. Ingelević-Citak, B. Kuźniak, M. Marcinko, Organizacje międzynarodowe, Warszawa 2017; J. Klabbers, An Introduction to International Institutional Law, Cambridge 2012; J. Klabbers, International Law, Cambridge 2023; H. Lauterpacht, The Function of Law in the International Community, Oxford 2011; J. Menkes (red.), Prawo międzynarodowe – problemy i wyzwania, Warszawa 2006; J. Pieńkos, Prawo międzynarodowe publiczne, Kraków 2004; C. Rose (ed.), An Introduction to Public International Law, Cambridge 2022; M.N. Shaw, International Law, Cambridge 2021; R.M.M. Wallace, O. Martin-Ortega, International Law, London 2020.

§ 1. Uwagi terminologiczne

Nb 1

Niniejszy podręcznik poświęcony jest wybranym zagadnieniom prawa międzynarodowego publicznego. W kolejnych rozdziałach przedstawione zostaną kluczowe kwestie związane ze źródłami tegoż porządku prawnego, jego podmiotami oraz zasadami ich współdziałania na arenie międzynarodowej. Zanim jednak przejdziemy do omówienia tych zagadnień, warto na wstępie poczynić kilka uwag natury wprowadzającej, które pozwolą od razu dostrzec elementy specyficzne dla interesującego nas reżimu normatywnego.

Nb 2

Punktem wyjścia powinna być definicja prawa międzynarodowego publicznego. Otóż, jak jest to powszechnie przyjęte, prawo międzynarodowe publiczne to szczególnego rodzaju system prawny, który tworzy zasady oraz mechanizmy współpracy państw, organizacji międzynarodowych oraz innych uznanych podmiotów tegoż systemu prawnego¹. Dla przejrzystości wywodów należy od razu dokonać rozróżnienia prawa międzynarodowego publicznego, prawa prywatnego międzynarodowego oraz prawa Unii Europejskiej². W istocie są to odrębne systemy prawne, przy czym niekiedy ich wzajemne relacje mogą mieć niezwykle złożony charakter.

Nb 3

Nie ulega wątpliwości, że prawo prywatne międzynarodowe to element prawa wewnętrznego każdego państwa regulujący kwestie prywatnoprawne powstające na styku różnych krajowych systemów prawnych. Należy jednak podkreślić, że współcześnie instrumenty prawa międzynarodowego publicznego, w tym przede wszystkim umowy międzynarodowe, stanowią element ujednolicający przepisy prawa prywatnego międzynarodowego³. Podobnie rzecz się ma w przypadku prawa UE, które począwszy od 2000 r. coraz częściej obejmuje swoim zakresem problematykę reguł kolizyjnych⁴.

Odrębnym zagadnieniem jest rozróżnienie prawa międzynarodowego publicznego od prawa UE. Kwestia ta jest przedmiotem rozlicznych badań doktrynalnych, które jak na razie nie dają jasnej odpowiedzi, czy prawo UE to część prawa międzynarodowego publicznego, czy też – zgodnie ze stanowiskiem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej – jest to nowy system prawny. Jak zostało to wyrażone w opinii TS 1/91, „traktat EWG [obecnie TUE oraz TFUE], choć zawarty w formie umowy międzynarodowej, stanowi kartę konstytucyjną Wspólnoty [Unii] opartej na zasadzie praworządności. (…) traktaty Wspólnot [Unii] ustanowiły nowy porządek prawny w prawie międzynarodowym, na rzecz którego państwa ograniczają w coraz szerszym zakresie swoje prawa suwerenne i którego podmiotami są nie tylko państwa członkowskie, ale i pochodzące z nich jednostki (…). Najistotniejszymi cechami w ten sposób ustanowionego porządku prawnego Wspólnot [Unii] są w szczególności jego pierwszeństwo przed prawem państw członkowskich oraz bezpośrednia skuteczność wielu postanowień, które stosują się do ich obywateli i do nich samych”⁵. W miarę rozwoju prawa UE oraz zasad jego stosowania (w tym przede wszystkim zasady pierwszeństwa, zasady skutku bezpośredniego i bezpośredniej stosowalności) coraz bardziej uprawniona wydaje się być teza, że mamy tu w istocie do czynienia z zupełnie nowym porządkiem prawnym, który wykształcił się na gruncie regulacji prawnomiędzynarodowych⁶.

Nb 4

Warto ponadto wspomnieć o Europejskim Obszarze Gospodarczym. Stanowi on przestrzeń prawną łączącą państwa członkowskie UE i trzy państwa EFTA – Europejskiego Stowarzyszenia Wolnego Handlu (Norwegię, Islandię, Liechtenstein), w której zapewnione są swobody rynku wewnętrznego (swobodny przepływ towarów, osób, usług, swoboda przedsiębiorczości oraz swoboda przepływu kapitału i płatności) oraz szereg polityk gospodarczych (w tym przede wszystkim zasady prawa konkurencji oraz pomocy publicznej). Warto w tym kontekście dodać, że jednym z celów EOG było od początku stworzenie homogenicznej przestrzeni prawnej. Idea ta została nie tylko sformułowana w preambule Porozumienia o EOG⁷, ale także w jurysprudencji Trybunału EFTA. Zgodnie z podstawowymi zasadami funkcjonowania EOG państwa EFTA są związane prawem UE i ciąży na nich obowiązek implementacji dyrektyw oraz rozporządzeń do prawa wewnętrznego. Orzecznictwo Trybunału EFTA, będącego organem sądowym dla państw EOG-EFTA, pokazuje, że system prawny EOG nie stanowi wprawdzie odrębnego porządku prawnego, jak to jest w przypadku prawa UE, niemniej jednak można go zakwalifikować jako swoistą hybrydę między prawem UE a prawem międzynarodowym publicznym⁸.

§ 2. Elementy charakterystyczne prawa międzynarodowego publicznego

Nb 5

Podobnie jak każdy system prawny, także prawo międzynarodowe publiczne charakteryzuje się określoną specyfiką. Przystępując do analizy prawa międzynarodowego publicznego, należy jednak pamiętać, że w swej zasadniczej mierze jest ono porządkiem prawnym tworzonym przez państwa na ich własne potrzeby. Takie założenie determinuje wiele rozwiązań dotyczących procesu tworzenia prawa, jego stosowania, zasad ponoszenia odpowiedzialności oraz rozstrzygania sporów.

Nb 6

Nie ulega wątpliwości, że podmiotami prawa międzynarodowego publicznego są przede wszystkim państwa. Co więcej, praktycznie do drugiej połowy XX w. państwa były powszechnie uważane za jedyny podmiot interesującego nas porządku prawnego. Zmiany takiego stanu rzeczy przyniósł dopiero rozwój sytuacji na arenie międzynarodowej zaistniały w okresie po II wojnie światowej. W pierwszej kolejności uznano podmiotowość prawnomiędzynarodową organizacji międzynarodowych. Stało się tak po wydaniu przez Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości⁹ opinii doradczej w sprawie Bernadotte. Następnie zaś, w efekcie powołania zasad odpowiedzialności osób fizycznych za zbrodnie popełnione w czasie II wojny światowej oraz dynamicznego rozwoju systemów ochrony praw człowieka (w tym w szczególności regionalnego systemu Europejskiej Konwencji Praw Człowieka¹⁰), doszło do wykształcenia się koncepcji podmiotowości osób fizycznych w prawie międzynarodowym¹¹.

Nb 7

Kolejną cechą charakterystyczną prawa międzynarodowego publicznego są formy prawne, w których tworzone są normy tegoż porządku prawnego. Na wstępie należy zauważyć, że brak jest prawnie wiążącego pełnego wykazu źródeł prawa, choć w doktrynie za punkt wyjścia w tym zakresie traktuje się postanowienia art. 38 ust. 1 Statutu Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości¹². Należy jednak pamiętać, że literalna wykładnia tychże postanowień skłania do tezy, iż jest to jedynie wykaz źródeł orzekania MTS, co więcej – nieuwzględniający wszystkich stosowanych współcześnie kategorii źródeł prawa międzynarodowego. Bezspornie źródłami o największej doniosłości praktycznej są przepisy prawa zwyczajowego oraz umowy międzynarodowe. Ponadto odnotowuje się znaczący wzrost rangi prawotwórczych uchwał organizacji międzynarodowych oraz całego wachlarza instrumentów niewiążących, często określanych mianem prawa miękkiego (soft law).

Nb 8

Elementem specyficznym dla prawa międzynarodowego publicznego jest również charakter jego norm, a przede wszystkim kwestie ich wzajemnej hierarchii. Znakomitą większość norm interesującego nas porządku prawnego stanowią normy dyspozytywne (ius dispositivum), natomiast w mniejszości są normy imperatywne (ius cogens)¹³. Pomimo że w doktrynie nie ma zgody co do katalogu norm ius cogens, wydaje się, że można stworzyć pewien niesporny wykaz takich norm. Z całą pewnością można tu zaliczyć zakaz użycia siły w stosunkach międzynarodowych, zakaz ludobójstwa i tortur czy też zakaz dyskryminacji rasowej¹⁴. Godzi się odnotować, że w świetle Konwencji wiedeńskiej o prawie traktatów¹⁵ sprzeczność z normami ius cogens jest przesłanką nieważności bezwzględnej umowy międzynarodowej (art. 53 KWPT)¹⁶. Istotną kwestią prawną wymagającą przedstawienia na tym etapie wywodów jest problematyka hierarchii norm prawa międzynarodowego publicznego. Odmiennie bowiem niż jest to w krajowych porządkach prawnych, w interesującym nas systemie prawnym nie mamy do czynienia z precyzyjnie określoną hierarchią norm z dominującą pozycją aktu rangi konstytucyjnej. W praktyce centralną rolę systemową odgrywa Karta Narodów Zjednoczonych¹⁷ i z tego względu jest ona często określana mianem konstytucji dla stosunków międzynarodowych. Do tego przyczynia się nie tylko formalna i praktyczna ranga, jaką ma we współczesnym świecie Organizacja Narodów Zjednoczonych, ale również postanowienia art. 103 KNZ, zgodnie z którymi: „W razie sprzeczności pomiędzy zobowiązaniami członków Narodów Zjednoczonych, wynikającymi z niniejszej Karty, a ich zobowiązaniami wynikającymi z jakiegoś innego porozumienia międzynarodowego pierwszeństwo będą miały ich obowiązki wynikające z niniejszej Karty”.

Nb 9

Wspominając o źródłach prawa międzynarodowego, należy odnotować rozmaite proceduralne aspekty mechanizmu zaciągania zobowiązań międzynarodowych. Odmiennie bowiem niż jest to w krajowych porządkach prawnych, w porządku prawnym prawa międzynarodowego publicznego nie spotkamy centralnego organu prawodawczego odpowiedzialnego za tworzenie aktów prawnych. W istocie proces ten pozostawiony jest w gestii samych podmiotów prawa międzynarodowego, w tym przede wszystkim państw, i ma on bardzo złożony charakter. Normy prawa międzynarodowego tworzą jedynie ogólne ramy prawne dla procesu powstawania, zmian czy też wygasania norm tegoż porządku prawnego, przy czym najbardziej sformalizowany charakter mają mechanizmy powoływania do życia zobowiązań w formie traktatowej i w formie prawotwórczych uchwał organizacji międzynarodowych. Dziedzina prawa międzynarodowego regulująca te właśnie kwestie jest określana mianem prawa traktatów¹⁸.

Nb 10

Należy zauważyć, że cechą charakterystyczną interesującego nas porządku prawnego jest brak scentralizowanych organów egzekwowania prawa. Specyfikę prawa międzynarodowego publicznego obrazują mechanizmy rozstrzygania sporów oraz zasady ponoszenia odpowiedzialności międzynarodowej¹⁹. W doktrynie tradycyjnie wyróżnia się katalog mechanizmów rozstrzygania sporów obejmujący metody dyplomatyczne (negocjacje, dobre usługi, mediacje, komisje śledcze i koncyliację), postępowanie przed organami ONZ oraz mechanizmy arbitrażowe i sądowe. Jak pokazuje praktyka, ze względów natury politycznej zdecydowanie najczęściej zastosowanie znajdują dyplomatyczne techniki rozstrzygania sporów, choć w przypadku sporów handlowych kluczową rolę odgrywa tryb ich rozwiązywania przed Organem Rozstrzygania Sporów Światowej Organizacji Handlu (Dispute Settlement Body – DSB). Zasady ponoszenia odpowiedzialności międzynarodowej państw zostały w ostatnich latach poddane procesowi kodyfikacji w ramach Komisji Prawa Międzynarodowego ONZ. Podobnie jak jest to w przypadku innych poruszonych tu zagadnień, odzwierciedlają one specyfikę prawa międzynarodowego publicznego i jego podmiotów. Powyższa uwaga odnosi się zarówno do zasad odpowiedzialności, jak i mechanizmów jej realizacji.

Nb 11

Współczesne prawo międzynarodowe publiczne jest efektem wielowiekowej ewolucji²⁰. Jego rozwój związany jest zarówno ze zmieniającymi się realiami współpracy międzynarodowej, jak i z dynamicznym rozwojem rozmaitych dóbr techniki. Pod wpływem tychże czynników przemianom ulegają dotychczasowe uregulowania prawa międzynarodowego publicznego, jak też następuje rozszerzenie zakresu przedmiotowego tegoż systemu prawnego na coraz nowsze obszary. Począwszy od 1999 r. jesteśmy świadkami zmian tak kluczowych pojęć, jak zasada suwerennej równości państw, ochrona praw człowieka, pojęcia casus foederis przewidzianego w art. 5 Traktatu Północnoatlantyckiego²¹ czy też, po wydarzeniach z 11.9.2001 r., problematyki prawa do samoobrony wyartykułowanego w regulacji art. 51 KNZ. Nie ulega wątpliwości, że do wielkich wyzwań stojących współcześnie przed prawem międzynarodowym publicznym należy skuteczne egzekwowanie regulacji w zakresie walki z terroryzmem, sprawne funkcjonowanie Międzynarodowego Trybunału Karnego oraz innych międzynarodowych sądów karnych, czy też poddanie niezbędnej regulacji wielu kwestii związanych z funkcjonowaniem Internetu i rozwojem systemów sztucznej inteligencji, ochrony środowiska naturalnego i zrównoważonego rozwoju.

¹ Kwestia definicji prawa międzynarodowego jest przedmiotem licznych rozważań doktrynalnych. Szerzej zob. m.in.: M. Balcerzak, R. Bierzanek, M. Kałduński, J. Symonides, Prawo międzynarodowe publiczne, Warszawa 2023, s. 26–34; J. Crawford, Brownlie’s Principles of Public International Law, Oxford 2019, s. 3–17; M.N. Shaw, International Law, Cambridge 2021, s. 36–57; J. Gilas, Prawo międzynarodowe, Toruń 1999, s. 22 i n.; T. Hillier, Sourcebook on Public International Law, London–Sydney 1998, s. 5 i n.; P. Malanczuk, Akehurst’s Modern Introduction to International Law, London–New York 1999, s. 1–2.

² Przed wejściem w życie Traktatu z Lizbony (1.12.2009 r.) równolegle istniały trzy Wspólnoty Europejskie (Europejska Wspólnota Węgla i Stali (do 2002 r.), Europejska Wspólnota Energii Atomowej oraz Wspólnota Europejska) oraz Unia Europejska. W ramach trzech Wspólnot Europejskich powstał unikalny system prawny, natomiast w obszarach integracyjnych objętych ówczesnym Traktatem o Unii Europejskiej obowiązywały odmienne reguły odzwierciedlające międzyrządowy charakter współpracy w zakresie wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa oraz współpracy policyjnej i sądowej w sprawach karnych. Traktat z Lizbony przewidział likwidację Wspólnoty Europejskiej oraz sukcesję jej dorobku prawnego przez Unię Europejską. Mając powyższe na uwadze, w niniejszej książce posługujemy się terminem „prawo Unii Europejskiej”, zaś w cytatach z orzecznictwa lub literatury aktualizacja stosowanych terminów zamieszczona jest w nawiasach kwadratowych.

³ Szerzej zob. m.in. M. Pazdan, Prawo prywatne międzynarodowe, Warszawa 2018.

⁴ Por. np. rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 1215/2012 z 12.12.2012 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.Urz. UE L 351, s. 1 ze zm.).

⁵ Opinia TS 1/91 z 14.12.1991 r. (Projekt umowy między Wspólnotą, z jednej strony, a państwami Europejskiego Stowarzyszenia Wolnego Handlu, z drugiej strony, dotyczącej utworzenia Europejskiego Obszaru Gospodarczego), EU:C:1991:490, pkt 21.

⁶ Szerzej zob. m.in. M.M. Kenig-Witkowska (red.), A. Łazowski, R. Ostrihansky, Prawo instytucjonalne Unii Europejskiej, Warszawa 2025 oraz cyt. tam literatura przedmiotu.

⁷ Porozumienie o Europejskim Obszarze Gospodarczym, podpisane w Oporto dnia 2.5.1992 r. (Dz.Urz. WE L 1 z 1994 r., s. 3; wersja skonsolidowana z 26.10.2024 r.).

⁸ Szerzej zob. m.in. A. Łazowski, EEA Countries (Iceland, Liechtenstein and Norway), [w:] S. Blockmans, A. Łazowski (eds.), The European Union and Its Neighbours: A Legal Appraisal of the EU’s Policies of Stabilisation, Partnership and Integration, The Hague 2006, s. 95 i n.

⁹ ICJ Reports 1949, s. 174.

¹⁰ Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzona w Rzymie 4.11.1950 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.).

¹¹ Szerzej zob. rozdział IV.

¹² Dz.U. z 1947 r. Nr 23, poz. 90.

¹³ Szerzej na temat pojęcia ius cogens zob. m.in. J.A. Frowein, Ius Cogens, [w:] R. Bernhardt (ed.), Encyclopedia of Public International Law, vol. III, The Hague 1997, s. 65 i n.; J. Crawford, Brownlie’s Principles, s. 581–583.

¹⁴ Szerzej zob. m.in. J.A. Frowein, Ius Cogens, s. 66–67.

¹⁵ Konwencja wiedeńska o prawie traktatów, sporządzona w Wiedniu dnia 23.5.1969 r. (Dz.U. z 1990 r. Nr 74, poz. 439, zał.).

¹⁶ Odpowiednio art. 53 Konwencji wiedeńskiej o prawie traktatów między państwami a organizacjami międzynarodowymi lub między organizacjami międzynarodowymi, przyjętej w Wiedniu dnia 20.3.1986 r. i otwartej do podpisu dnia 21.3.1986 r. (https://legal.un.org/ilc/texts/instruments/english/conventions/1_2_1986.pdf, dostęp: 3.8.2025 r.).

¹⁷ Dz.U. z 1947 r. Nr 23, poz. 90.

¹⁸ Szerzej zob. rozdział II.

¹⁹ Szerzej zob. rozdziały X i XI.

²⁰ Szerzej na temat historii prawa międzynarodowego publicznego zob. m.in. M.N. Shaw, International Law, Cambridge 2021, s. 1–35 oraz cyt. tam literatura.

²¹ Traktat Północnoatlantycki, sporządzony w Waszyngtonie dnia 4.4.1949 r. (Dz.U. z 2000 r. Nr 87, poz. 970).

Pełny spis treści

Wykaz skrótów

Wykaz stron internetowych

Wykaz podstawowej literatury

Przedmowa

Rozdział I. Zagadnienia wstępne

§ 1. Uwagi terminologiczne

§ 2. Elementy charakterystyczne prawa międzynarodowego publicznego

Rozdział II. Źródła prawa międzynarodowego

§ 1. Zagadnienia wprowadzające

 I. Znaczenie terminu „źródła prawa międzynarodowego”

 II. Źródła prawa międzynarodowego w znaczeniu formalnym

 III. Kodyfikacja prawa międzynarodowego

 § 2. Prawo zwyczajowe

 I. Wprowadzenie do zagadnień prawa zwyczajowego

 II. Rodzaje norm zwyczajowych

III. Proces powstawania norm zwyczajowych 

IV. Ustalenie treści normy zwyczajowej 

V. Zmiana i wygaśnięcie normy zwyczajowej 

§ 3. Umowy międzynarodowe 

I. Wprowadzenie do zagadnień prawa traktatów 

II. Definicja umowy międzynarodowej 

III. Rodzaje umów międzynarodowych 

IV. Elementy umowy międzynarodowej

V. Procedura zawierania umów międzynarodowych

VI. Zastrzeżenia

VII. Wejście w życie umowy międzynarodowej

VIII. Przestrzeganie umów międzynarodowych

IX. Stosowanie umowy międzynarodowej

X. Zmiana umowy międzynarodowej

XI. Nieważność umowy międzynarodowej

XII. Zawieszenie i wygaśnięcie umowy międzynarodowej

§ 4. Ogólne zasady prawa

I. Zagadnienia wprowadzające

II. Ogólne zasady prawa w orzecznictwie sądów międzynarodowych

§ 5. Prawotwórcze uchwały organizacji międzynarodowych

§ 6. Inne źródła prawa międzynarodowego

I. Akty jednostronne państw

II. Prawo miękkie (soft law)

III. Judykatura

IV. Doktryna

 Rozdział III. Prawo międzynarodowe publiczne w krajowych porządkach prawnych

§ 1. Zagadnienia wprowadzające

§ 2. Relacje między prawem międzynarodowym a prawem krajowym (aspekt formalnoprawny) – ujęcie problemu na płaszczyźnie prawa międzynarodowego

§ 3. Relacje między prawem międzynarodowym a prawem krajowym (aspekt formalnoprawny) – ujęcie problemu na płaszczyźnie wybranych systemów prawa krajowego

I. Zagadnienia wprowadzające

II. Prawo międzynarodowe publiczne w porządku prawnym Rzeczypospolitej Polskiej

III. Prawo międzynarodowe publiczne w porządku prawnym Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej

IV. Prawo międzynarodowe publiczne w porządku prawnym Republiki Federalnej Niemiec

V. Prawo międzynarodowe publiczne w porządku prawnym Republiki Francuskiej

§ 4. Relacje między prawem międzynarodowym a prawem krajowym – aspekt materialnoprawny

I. Zagadnienia wprowadzające

II. Prawa człowieka

III. Prawo Światowej Organizacji Handlu

 Rozdział IV. Podmioty prawa międzynarodowego – zagadnienia wprowadzające

§ 1. Zarys problematyki

§ 2. Państwo

§ 3. Organizacje międzynarodowe

§ 4. Stolica Apostolska

§ 5. Osoby fizyczne

§ 6. Zakon Maltański

§ 7. Osoby prawne

§ 8. Inne podmioty

 Rozdział V. Państwo

§ 1. Zagadnienia wprowadzające

I. Elementy państwa

II. Suwerenność państwa i jej konsekwencje

§ 2. Rodzaje państw

§ 3. Powstanie i upadek państw

I. Zagadnienia wprowadzające

II. Prawo narodów do samostanowienia

III. Sposoby powstania i upadku państwa

IV. Identyczność i ciągłość państwa

§ 4. Sukcesja

I. Zagadnienia wprowadzające

II. Sukcesja w odniesieniu do umów międzynarodowych

III. Sukcesja w odniesieniu do mienia, archiwów oraz długów państwa

IV. Sukcesja w odniesieniu do odpowiedzialności międzynarodowej

V. Sukcesja w odniesieniu do członkostwa w organizacjach międzynarodowych

VI. Sukcesja w odniesieniu do obywatelstwa

§ 5. Uznanie w prawie międzynarodowym

 Rozdział VI. Elementy państwa – terytorium, ludność, organy władzy

§ 1. Terytorium

I. Pojęcie terytorium państwowego

II. Zasada zwierzchnictwa terytorialnego

III. Nabycie terytorium

IV. Granice państwa

V. Rzeki międzynarodowe

VI. Obszary morskie wchodzące w składterytorium państwowego

VII. Obszary morskie podlegające ograniczonej suwerenności lub jurysdykcji państwa nadbrzeżnego

VIII. Międzynarodowe cieśniny i kanały morskie

IX. Przestrzeń powietrzna państwa

§ 2. Ludność

I. Obywatelstwo

II. Obywatelstwo Unii Europejskiej

III. Cudzoziemcy

IV. Uchodźcy

V. Wybrane zagadnienia międzynarodowego ruchu osobowego

§ 3. Organy władzy państwowej

I. Wprowadzenie

II. Organy państwa w zakresie stosunków międzynarodowych

III. Organy wewnętrzne państwa

IV. Organy zewnętrzne państwa

V. Misje dyplomatyczne

VI. Misje konsularne113

VII. Misje przy organizacjach międzynarodowych

VIII. Misje specjalne

IX. Przedstawicielstwa handlowe

 Rozdział VII. Terytoria niepodlegające suwerenności państwowej

§ 1. Morze pełne

I. Pojęcie morza pełnego

II. Wolności morza pełnego

III. Zasada zwierzchnictwa okrętowego

§ 2. Dno mórz i oceanów poza granicami jurysdykcji państwowej

§ 3. Obszary podbiegunowe

I. Arktyka

II. Antarktyka

§ 4. Terra nullius

§ 5. Przestrzeń kosmiczna

 Rozdział VIII. Organizacje międzynarodowe

§ 1. Zagadnienia wprowadzające

I. Rys historyczny

II. Tworzenie organizacji międzynarodowych

III. Rodzaje organizacji międzynarodowych

IV. Funkcje organizacji międzynarodowych

V. Organy organizacji międzynarodowych

VI. Członkostwo w organizacjach międzynarodowych

VII. Organizacje pozarządowe

§ 2. Organizacja Narodów Zjednoczonych

I. Rys historyczny i charakterystyka ONZ

II. Karta Narodów Zjednoczonych jako umowa międzynarodowa

III. Cele i zasady ONZ

IV. Członkostwo ONZ

V. Organy ONZ

VI. Organizacje wyspecjalizowane w systemie ONZ

§ 3. Unia Europejska oraz Europejska Wspólnota Energii Atomowej

I. Rys historyczny oraz charakterystyka Unii Europejskiej oraz Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej

II. Cele Unii Europejskiej oraz Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej

III. Członkostwo w Unii Europejskiej

IV. Instytucje Unii Europejskiej

V. Acquis UE

§ 4. Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie

I. Rys historyczny oraz charakterystyka organizacji

II. Charakter prawny OBWE

III. Cele i zakres działalności OBWE

IV. Organy OBWE

§ 5. Rada Europy

I. Zarys historyczny oraz cele działalności Rady Europy

II. Członkostwo w Radzie Europy

III. Organy Rady Europy

§ 6. Organizacje międzynarodowe o charakterze gospodarczym – WTO i OECD

I. Światowa Organizacja Handlu (WTO)

II. Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD)

§ 7. Organizacje międzynarodowe o charakterze polityczno-wojskowym – NATO

 Rozdział IX. Status osób fizycznych w prawie międzynarodowym

§ 1. Międzynarodowa ochrona praw człowieka

I. Zagadnienia wprowadzające

II. Ochrona praw człowieka w ramach Organizacji Narodów Zjednoczonych

III. Regionalne systemy ochrony praw człowieka

IV. Ochrona praw człowieka w ramach Rady Europy

V. Ochrona praw człowieka w Unii Europejskiej

VI. Ochrona praw człowieka w ramach OBWE

§ 2. Odpowiedzialność jednostki za naruszenie prawa międzynarodowego

I. Przestępstwa prawa międzynarodowego. Zasada jurysdykcji uniwersalnej

II. Prawo norymberskie. Pojęcie zbrodni wojennych, zbrodni przeciwko pokojowi oraz zbrodni przeciwko ludzkości

III. Zapobieganie i karanie zbrodni ludobójstwa

IV. Międzynarodowy Trybunał Karny dla osądzenia sprawców naruszeń prawa humanitarnego w byłej Jugosławii oraz Międzynarodowy Trybunał Karny dla Rwandy

V. Trybunał Specjalny dla Sierra Leone

VI. Międzynarodowy Trybunał Karny

 Rozdział X. Odpowiedzialność międzynarodowa państwa

§ 1. Odpowiedzialność za naruszenie prawa międzynarodowego

§ 2. Odpowiedzialność z tytułu działań zgodnych z prawem międzynarodowym

§ 3. Realizacja odpowiedzialności międzynarodowej

 Rozdział XI. Załatwianie sporów międzynarodowych

§ 1. Zagadnienia wprowadzające

§ 2. Dyplomatyczne sposoby załatwiania sporów

I. Negocjacje

II. Dobre usługi i mediacja

III. Komisje śledcze

IV. Koncyliacja

§ 3. Postępowanie przed organami ONZ

§ 4. Postępowanie arbitrażowe i sądowe26

I. Arbitraż międzynarodowy

II. Stały Trybunał Sprawiedliwości Międzynarodowej

III. Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości

IV. Międzynarodowy Trybunał Prawa Morza

V. Rozstrzyganie sporów w ramach WTO

 Rozdział XII. Użycie siły zbrojnej w stosunkach międzynarodowych

§ 1. Zakaz użycia siły w rozwoju historycznym

§ 2. Prawo do indywidualnej i zbiorowej samoobrony

§ 3. System bezpieczeństwa zbiorowego ONZ

§ 4. Interwencja humanitarna

§ 5. Koncepcja „odpowiedzialności za ochronę”

§ 6. Rozbrojenie i ograniczenie zbrojeń

 Rozdział XIII. Prawo wojenne (międzynarodowe prawo humanitarne)

§ 1. Pojęcie prawa wojennego

§ 2. Źródła i zakres obowiązywania prawa wojennego

§ 3. Działania wojenne

I. Początek wojny

II. Obszar wojny i teatr wojny

III. Skład sił zbrojnych; status kombatanta

IV. Środki szkodzenia nieprzyjacielowi

V. Zakończenie wojny

§ 4. Osoby chronione

I. Ranni, chorzy i rozbitkowie

II. Jeńcy wojenni

III. Ludność cywilna

§ 5. Okupacja wojenna

§ 6. Neutralność

§ 7. Konflikty zbrojne niemające charakteru międzynarodowego

§ 8. Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża

Indeks rzeczowy