Redakcja naukowa

dr hab. Marlena Jankowska, prof. UŚ
dr hab. Mirosław Pawełczyk, prof. UŚ

Prawo informatyczne
i geoinformacyjne

Autorzy

dr hab. Marlena Jankowska, prof. UŚ
dr hab. Mirosław Pawełczyk, prof. UŚ
dr Ewelina Badura
dr Paulina Gwoździewicz-Matan
dr Marek Porzeżyński
dr Agnieszka Stępień-Banach
mgr Agata Zaczek
r.pr. Marek Oleksyn
adw. Dominik Kurczab

WYDAWNICTWO C.H.BECK
WARSZAWA 2021

Poszczególne rozdziały opracowali:

Marlena Jankowska, Ewelina Badura, Mirosław Pawełczyk – Rozdział I

Agata Zaczek – Rozdział II

Marlena Jankowska, Mirosław Pawełczyk, Ewelina Badura – Rozdział III

Marek Porzeżyński, Marlena Jankowska, Marek Oleksyn – Rozdział IV

Marek Porzeżyński, Marek Oleksyn – Rozdział V

Marlena Jankowska, Mirosław Pawełczyk, Marek Porzeżyński – Rozdział VI

Agnieszka Stępień-Banach – Rozdział VII

Paulina Gwoździewicz-Matan – Rozdział VIII

Ewelina Badura, Paulina Gwoździewicz-Matan – Rozdział IX

Ewelina Badura – Rozdział X

Agnieszka Stępień-Banach – Rozdział XI

Marlena Jankowska, Mirosław Pawełczyk, Dominik Kurczab – Rozdział XII

Agata Zaczek – Rozdział XIII

Recenzja naukowa: dr hab. inż. Marcin Kulawiak, prof. PG
dr hab. Marek Świerczyński, prof. UKSW

Wydawca: Lucyna Wyciszkiewicz-Pardej

© Wydawnictwo C.H.Beck 2021

Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o.
ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

www.ksiegarnia.beck.pl

Skład i łamanie: Marta Świerk
Przygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H.Beck

ISBN: 978-83-8235-409-6

Przedmowa

Od kilku lat Polska szczyci się reputacją informatycznego zagłębia Europy. Biorąc pod uwagę rozwój technologii informatycznych w tempie niemal wykładniczym, co przekłada się nie tylko na szacowania biznesowe, lecz także na rozbudowaną ofertę dydaktyczną dla studentów, co najmniej od dekady obserwuje się wprowadzanie do siatki studiów takich przedmiotów, jak prawo informatyczne, prawo nowych technologii czy prawo autorskie w informatyce. Nowe dyscypliny akademickie oparte na rozwoju technologii i innowacji wymagają podobnego podejścia dydaktycznego. Stąd – kierując się doświadczeniem akademickim oraz analizą potrzeb istniejących w sektorze informatycznym – uznaliśmy, iż przyszłość biznesu informatycznego oparta jest nie tylko na śmiałych innowacjach, lecz także na dobrze przygotowanej profesjonalnej obsłudze prawnej i informatycznej. Prawo informatyczne powstaje na naszych oczach z połączenia na niespotykaną dotychczas skalę rozwiązań dwojakiej natury: technicznej i prawniczej, generujących problemy, których często bez wnikliwej podwójnej analizy prawnej i technologicznej nie sposób rozwiązać. Podręcznik, który trzymacie Państwo w rękach, stawia sobie za cel analizę wybranych, najważniejszych naszym zdaniem, zagadnień prawnych, które w podobnym stopniu będą interesować zarówno studentów prawa, jak i informatyki oraz innych kierunków technicznych, w tym geoinformacji. Ta ostatnia w ostatniej dekadzie aspirowała do rangi niezależnego kierunku studiów, choć podręczników dotyczących prawnych aspektów rozwijania geoinformacji nadal nie ma. Ta pozycja wypełnia tę lukę.

Spektrum zagadnień objętych niniejszym podręcznikiem wybrano, patrząc z perspektywy najważniejszych problemów prawnych, przed którymi w swej działalności stoją przedsiębiorcy sektora IT (tzw. softeware house’y), dających się podzielić według pewnej systematyki na sześć grup: backend + frotend (specjalizacja w tworzeniu aplikacji internetowych, w tym stron www), aplikacje mobilne (specjalizacja w tworzeniu aplikacji mobilnych na systemy operacyjne Android i OS), full stack (oferta szerokiego zakresu usług tworzenia oprogramowania i szerokiego zakresu technologii), internet rzeczy (wąska specjalizacja w aplikacjach internetowych i mobilnych dla internetu rzeczy, choć dynamicznie się rozwijająca), technologie tzw. wschodzące (wąska specjalizacja w rozwijaniu machine learning, artificial intelligence, mixed reality czy blockchain), wdrożenia i integracja tzw. rozwiązań pudełkowych (specjalizacja w pomocy klientowi we wdrożeniu istniejącego oprogramowania, w tym e-commerce i aplikacji w chmurach typu AWS, Azure, Google Cloud Computing)1. Niniejsze opracowanie przedstawia najważniejsze kwestie prawne związane z aktywnością biznesową przedsiębiorcy informatycznego na rynku, w związku z czym – z uwagi na ograniczenia objętościowe – pominięto aspekty publicznoprawne, w tym e-administrację, regulacje dotyczące informacji niejawnych itd.

Mając w świadomości fakt, że prawo nie pozostaje dłużne nowym technologiom i robotyce, a w próbie swoistej riposty oferuje coraz to nowsze i coraz bardziej jednolite próby uregulowania pewnych grup wyzwań prawnych przyjmujących postać: prawa geoinformacyjnego, prawa internetu rzeczy, prawa sztucznej inteligencji czy prawa dronów, wszelkie braki w opracowanych zagadnieniach przyjmujemy za nasze własne. Żywimy jednak głęboką nadzieję, że podręcznik ten będzie ewoluować w ślad za podjętą tematyką, co pozwoli go udoskonalać.

Póki co naszym głównym wyzwaniem jest sprostanie potrzebie dydaktycznej oraz zapewnienie studentom pozycji podręcznikowej, która zapewni im syntetyczne podejście do przedmiotu i systematyzację wiedzy.

Katowice, maj 2021 r.

Marlena Jankowska

Mirosław Pawełczyk

1 Czy Polska ma szanse stać się hubem IT Europy? Raport SoDA i Fundacji Kronenberga, City Handlowy 2019.

Wykaz skrótów

1. Źródła prawa

DostInfPubU |  | ustawa z 6.9.2001 r. o dostępie do informacji publicznej (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 2176 ze zm.)
dyrektywa INSPIRE |  | dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z 14.3.2007 r., Nr 2007/2/WE ustanawiająca infrastrukturę informacji przestrzennej we Wspólnocie Europejskiej (INSPIRE) (Dz.Urz. L Nr 108, s. 1)
dyrektywa PSI |  | dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady z 17.11.2003 r., Nr 2003/98/WE w sprawie ponownego wykorzystywania informacji sektora publicznego (Dz.Urz. L Nr 345, s. 90)
eIDAS |  | rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady z 23.7.2014 r., Nr 910/2014 w sprawie identyfikacji elektronicznej i usług zaufania w odniesieniu do transakcji elektronicznych na rynku wewnętrznym oraz uchylającego dyrektywę 1999/93/WE (Dz.Urz. L Nr 257, s. 73)
EKPCz |  | Europejska Konwencja Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z 4.11.1950 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.)
InfrPrzestrzU |  | ustawa z 4.3.2010 r. o infrastrukturze informacji przestrzennej (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r. poz. 214 ze zm.)
InfSekPublU |  | ustawa z 25.2.2016 r. o ponownym wykorzystywaniu informacji sektora publicznego (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1446 ze zm.)
KC |  | ustawa z 23.4.1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 1740)
Konstytucja RP |  | ustawa z 2.4.1997 r. – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.)
KPC |  | ustawa z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 1575 ze zm.)
KPE |  | Konwencja z 26.4.2004 r. o udzielaniu patentów europejskich (Konwencja o patencie europejskim) sporządzona w Monachium 5.10.1973 r. (Dz.U. z 2004 r. Nr 79, poz. 737)
KPK |  | ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks postępowania karnego (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r. poz. 534 ze zm.)
OchrBazDanychU |  | ustawa z 27.7.2001 r. o ochronie baz danych (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r. poz. 386 ze zm.)
OchrDanychU |  | ustawa z 10.5.2018 r. o ochronie danych osobowych (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1781 ze zm.)
OchrKonkurU |  | ustawa z 16.2.2007 r. ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r. poz. 275 ze zm.)
PDOPrU |  | ustawa z 15.2.199 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 1406 ze zm.)
PDOFizU |  | ustawa z 26.7.1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 1426 ze zm.)
PrAut |  | ustawa z 4.2.1994 r. – Prawo autorskie i prawa pokrewne (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1231 ze zm.)
PrGeodKart |  | ustawa z 17.5.1989 r. – Prawo geodezyjne i kartograficzne (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 2052 ze zm.)
PrKonsU |  | ustawa z 30.5.2014 r. o prawach konsumenta (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 287 ze zm.)
PrWłPrzem |  | ustawa z 30.6.2000 r. – Prawo własności przemysłowej (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r. poz. 324 ze zm.)
PrZamPubl |  | ustawa z 11.9.2019 r. – Prawo zamówień publicznych (Dz.U. poz. 2019 ze zm.)
RODO |  | rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady z 27.4.2016 r., Nr 2016/679 w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy Nr 95/46/WE (Dz.Urz. L Nr 119, s. 1)
ŚwiadUsłElektU |  | ustawa z 18.7.2002 r. o świadczeniu usług drogą elektroniczną (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 344 ze zm.)
UsłPłU |  | ustawa z 19.8.2011 r. o usługach płatniczych (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 794 ze zm.)
ZNKU |  | ustawa z 16.4.1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 1913 ze zm.)

2. Organy, organizacje i instytucje

DCP |  | Department of City Planning
EUP |  | Europejski Urząd Patentowy
IEEE-CS |  | Computer Society of the Institute for Electrical and Electronic Engineers
IOD |  | Inspektor ochrony danych osobowych
ITU |  | International Telecommunication Union
KNF |  | Komisja Nadzoru Finansowego
NASK |  | Naukowa i Akademicka Sieć Komputerowa
NIST |  | Krajowy Instytut Norm i Technologii Stanów Zjednoczonych
NSA |  | Naczelny Sąd Administracyjny
OHIM |  | Urząd ds. Harmonizacji Rynku Wewnętrznego
SA |  | Sąd Apelacyjny
SN |  | Sąd Najwyższy
TK |  | Trybunał Konstytucyjny
UE |  | Unia Europejska
WIPO |  | Światowa Organizacja Własności Intelektualnej
WSA |  | wojewódzki sąd administracyjny

3. Publikatory i czasopisma

BIP |  | Biuletynu Informacji Publicznej
Dz.U. |  | Dziennik Ustaw
Dz.Urz. |  | Dziennik Urzędowy
IKAR |  | Internetowy Kwartalnik Antymonopolowy i Regulacyjny
Melb. Univ. Law Rev. |  | Melbourne University Law Review
M.Pod |  | Monitor Podatkowy
MoP |  | Monitor Prawniczy
OSA |  | Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych
OSNC |  | Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna
OSNCP |  | Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna i Pracy
OSP |  | Orzecznictwo Sądów Polskich
OTK |  | Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego
OTK-A |  | Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego seria A
PiP |  | Państwo i Prawo
PME |  | Prawo Mediów Elektronicznych
PPH |  | Przegląd Prawa Handlowego
PPWI |  | Przegląd Prawa Własności Intelektualnej
Przeg. Sejm. |  | Przegląd Sejmowy
RPEiS |  | Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny
ZNUJ |  | Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego

4. Inne

ACM |  | Association for Computer Machinery
AI |  | Artificial inteligent
AIS |  | Association for Information Systems
DNS |  | Domain Name System
ECDL |  | Europejski Certyfikat Umiejętności Komputerowych
EULA |  | End User License Agreement
GII |  | Globalna Infrastruktura Informacyjna (ang. Global Information Infrastructure)
GIS |  | System informacji geograficznej
ICT |  | Technologia informacyjna i komunikacyjna (ang. Information and Communication Technologies)
IoT |  | Internet of Things
IT |  | Technologia informatyczna (ang. Information Technology)
MMORPG |  | Massive Multiplayer Online Role Playing Games
nast. |  | następny (-a, -e)
Nb. |  | numer brzegowy
Nr |  | numer
por. |  | porównaj
poz. |  | pozycja
red. |  | redakcja (redaktor)
s. |  | strona
tekst jedn. |  | tekst jednolity
z. |  | zeszyt
zob. |  | zobacz
ze zm. |  | ze zmianami

Rozdział I. Wprowadzenie do prawa informatycznego

Literatura: I. Alexander, M. Jankowska, Rights in geospatial information: a shifting legal terrain, Melb. Univ. Law Rev. 2018, vol. 41; A. Auleytner, M.J. Stępień, Dostęp do sztucznej inteligencji – równość i inne aspekty prawne dostępu do systemów sztucznej inteligencji, MoP – dodatek 2019, Nr 21; M. Badowski, Implementacja dyrektywy INSPIRE w ujęciu prawnoporównawczym, [w:] Geoinformacja. Prawo i praktyka, M. Jankowska, M. Pawełczyk (red.), Warszawa 2014; E. Badura, Artificial intelligence and protection of consumer rights, [w:] Právo – Obchod – Ekonomika IX, J. Suchoza, J. Husar, R. Huckova (red.), Univerzita Pavla Jozefa Šafárika v Košiciach 2019; C. Banasiński, M. Rojszczak (red.), Cyberbezpieczeństwo, Warszawa 2020; J. Barta, R. Markiewicz, Prawo autorskie i prawa pokrewne, Warszawa 2019; J. Barta, R. Markiewicz, Prawo autorskie, Warszawa 2016; J. Barta, R. Markiewicz, A. Matlak (red.), Prawo mediów, Warszawa 2005; J. Barta, R. Markiewicz, Internet a prawo, Kraków 1998; K. Chałubińska-Jentkiewicz, M. Karpiuk (red.), Prawo nowych technologii. Wybrane zagadnienia, Warszawa 2015; T. Demendencki (red.), Prawo własności przemysłowej. Komentarz, Warszawa 2015; W. Duch, Fascynujący świat komputerów, Poznań 1997; P. Figielski, Internet dla prawników, Lublin 2001; W. Gogołek, Informatyka dla humanistów, Warszawa 2012; M. Jankowska, M. Pawełczyk, Pojęcie informacji przestrzennej – kilka uwag wstępnych, informacja przestrzenna a informacja publiczna, [w:] Geoinformacja. Prawo i praktyka, M. Jankowska, M. Pawełczyk (red.), Warszawa 2014; M. Jankowska, M. Pawełczyk, S. Augustyn, S. Giza, Prywatność odkodowana. Rozprawka o prawie i technologii w świecie mody, Warszawa–Dąbrowa Górnicza 2019; J. Janowski, Technologia informacyjna dla prawników i administratywistów, Warszawa 2009; I. Jażdżewska, Ł. Lechowski, Wstęp do geoinformacji z ArcGIS, Uniwersytet Łódzki 2020; A. Kaźmierczyk, K. Michałowska, Legal aspects of hightechnologies and artificial intelligence in medicine and health protection – selected issues, [w:] Právo – Obchod – Ekonomika IX, J. Suchoza, J. Husar, R. Huckova (red.), Univerzita Pavla Jozefa Šafárika v Košiciach 2019; X. Konarski, Internet i prawo w praktyce, Warszawa 2002; P. Kostański, P. Podrecki, T. Targosz (red.), Experientia docet. Księga jubileuszowa ofiarowana Pani Profesor Elżbiecie Traple, Warszawa 2017; J. Kulesza, Prawo karne w wirtualnych światach, PiP 2014, z. 5; E. Kurowska-Tober, Ł. Czynienik, M. Koniarska, Aspekty prawne sztucznej inteligencji – zarys problematyki, MoP – dodatek 2019, Nr 21; W. Machała, Jeśli nie Rembrandt, to co? Perspektywy rozwoju prawa autorskiego w najbliższych kilkunastu latach, MoP 2019, Nr 2; R. Marczyński, Informatyka, czyli maszyny matematyczne i przetwarzanie informacji, Maszyny Matematyczne 1969, Nr 1; R. Markiewicz, Internet i prawo autorskie – wykaz problemów i propozycje ich rozwiązań, ZNUJ 2013, z. 3; M. Marucha-Jaworska, Rozporządzenie eIDAS. Zagadnienia prawne i techniczne, Warszawa 2017; D. Miąsik, T. Skoczny, M. Surdek (red.), Sprawa Microsoft – studium przypadku. Prawo konkurencji na rynkach nowych technologii, Warszawa 2008; J. Muller, Informacja w cybernetyce, Warszawa 1974; Z. Nowakowski, Technologia informacyjna bez tajemnic, Warszawa 2002; E. Nowińska, K. Szczepanowska-Kozłowska, Ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Komentarz, Warszawa 2017; B.A. Osif, Using the Engineering Literature, Routlege, Abingdon 2006; P. Podrecki (red.), Prawo Internetu, Warszawa 2007; P. Polański, Inwigilacja, dostępność, blockchain i sztuczna inteligencja: pytania o kierunki rozwoju prawa nowych technologii w erze rewolucji internetowej, MoP 2019, Nr 2; Z. Radwański, A. Olejniczak, Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 2015; J. Sieńczyło-Chlabicz, Komercjalizacja i transfer wyników badań naukowych i prac rozwojowych z uczelni do gospodarki, Komentarz – nowe regulacje, Warszawa 2019; M. Siwicki, Media strumieniowe w Internecie, PiP 2012, z. 8; E. Smyrnova-Trybulska, Technologie informacyjno-komunikacyjne i e-learning we współczesnej edukacji, Katowice 2018; D. Szostek, Nowe ujęcie dokumentu w polskim prawie prywatnym ze szczególnym uwzględnieniem dokumentu w postaci elektronicznej, Warszawa 2012; D. Szostek, Blockchain a prawo, Warszawa 2018; D. Szostek, Czas na depapieryzację, Rzeczpospolita 21.3.2017 r.; D. Szostek, Regulacje prawne drugiej dekady XXI wieku – dokąd zmierzamy? Czy zastąpi nas inżynieria prawa?, MoP 2019, Nr 2; P. Waglowski, Prawo w sieci. Zarys regulacji Internetu, Gliwice 2005; D. Zalewski, Elektronizacja postępowania sądowego, M.Pod. 2020, Nr 1; T.A. Zienowicz, Artificial intelligence i singularity w procesie stosowania prawa, Prawo Mediów Elektronicznych 2019, Nr 1; A. Zwolińska, Treści cyfrowe w urządzeniach mobilnych, Prawo Mediów Elektronicznych 2017, Nr 1.

§ 1. Prawo informatyczne

I. Pojęcie informatyki i jego pochodzenie

1. Informatyka

1

„Informatyka tak bardzo dotyczy komputerów, jak astronomia teleskopów”1. Jest to dziedzina, która urosła na przestrzeni ostatnich dziesiątek lat, by odegrać ogromną rolę w rozwoju ogólnogospodarczym, a jednocześnie nie posiadająca stałej ukutej, sztywnej, definicji. O ile często spotykany w literaturze przedmiotu amerykański odpowiednik europejskiego terminu „informatyka” – a więc „computer science”2 – nie budzi żadnych wątpliwości, o tyle jego dosłowne tłumaczenie na język polski „nauka o komputerze” może być mylące i błędnie interpretowane3. Nazwa „nauki komputerowe” (ang. computer science) ma pochodzenie anglosaskie, na język polski tłumaczona jest nie tylko jako informatyka, lecz także jako technologia informacyjna. Nie są to jednak terminy tożsame. „Informatyka” przyjęła się na kontynencie europejskim (niem. Informatik, wł. informatica, fr. informatique). W Polsce pojęcie to przyjęło się pod wpływem R. Marczyńskiego, który jeszcze na Sympozjum w Zakopanem w 1968 r. proponował wprowadzenie go do terminologii polskiej.

2

Samo pojęcie „technologia” oznaczało początkowo po prostu naukę. Dzisiaj technologia informacyjna to „termin łączący narzędzia i procedury (np. w formie opisanych dalej algorytmów) używane do operowania informacją. Wspomniane narzędzia to sprzęt informatyczny, ale także telekomunikacyjny, programy komputerowe […] oraz środki służące do transmisji informacji w postaci cyfrowej. Operowanie informacją rozumiane jest tutaj jako wspomagany narzędziowo proces tworzenia (w tym zamiana wszelkich form informacji na postać cyfrową i odwrotnie), przechowywania, przetwarzania, wymiany (transmisji), wyszukiwania, udostępniania i korzystania z informacji”4. Czasami zauważa się, że technologie informacyjne powstały na skutek rozwoju informatyki i internetu.

Anglosaskiej proweniencji jest także myśl związana z tzw. technologizacją prawa, która przejawia się m.in. tworzeniem specjalności lub kierunków LegalTech, łączących wiedzę informatyczną i prawniczą5.

2. Próby definicyjne

3

W ogólnym ujęciu informatyka jest dziedziną nauki i techniki, zajmującą się przetwarzaniem informacji, w tym metodami ich przetwarzania oraz technologiami wytwarzania układów, które je przetwarzają. Już w 1989 r. Association for Computer Machinery (ACM) stworzyło następującą definicję: „Informatyka to systematyczne badanie procesów algorytmicznych, które charakteryzują i przetwarzają informację, teoria, analiza, projektowanie, badanie efektywności, implementacji i zastosowania procesów algorytmicznych. Podstawowe pytanie informatyki to: co można (efektywnie) zalgotymizować”6.

4

W opisowym ujęciu W. Gogołka zawierają się w niej operacje należące do pięciu grup czynności:

1) przygotowanie procesu przetwarzania informacji przez komputery, w tym:

– opracowanie procedur gromadzenia informacji,

– tworzenie oprogramowania,

– ustalenie formy informacji wprowadzanej do komputera;

2) wprowadzenie informacji do komputera (wszelkimi formami: klawiatura, przesył informacji; konwertowanie sygnału analogowego na cyfrowy);

3) przetwarzanie informacji, czyli operacje logiczne i arytmetyczne wykonywane przez komputer, zwłaszcza procesor i kartę graficzną;

4) przechowywanie informacji, poprzez zapis na cyfrowych nośnikach, zwanych dyskami, w różnych technologiach, w tym magnetycznej, optycznej, półprzewodnikowej;

5) generowanie lub prezentowanie informacji, z pośrednictwem różnych urządzeń, w tym sterowanie procesami decyzyjnymi i produkcyjnymi7.

W 1947 r. powstała największa organizacja zrzeszająca informatyków – Association for Computer Machienery (ACM), w wolnym tłumaczeniu „Stowarzyszenie zajmujące się maszynerią obliczeniową”. W 1968 r. opublikowało ono zalecenia dla nowopowstałych programów studiów informatycznych. Od 1946 r. istnieje Computer Society of the Institute for Electrical and Electronic Engineers (IEEE-CS). W 1994 r. powstała Association for Information Systems. Od lat 90. XX w. ACM i IEEE-CS publikują raporty, w których ustalają wytyczne w zakresie tzw. computingu i kształcenia. Pierwsza jest znana jako Computing Curricula 1991 lub CC’91. Od tego czasu raporty ukazują się regularnie co kilka lat. Profesja informatyka w Polsce istnieje dopiero od lat 90. XX w., to także świadczy o tym, jak nowa jest to dyscyplina.

5

W raportach organizacji ACM, AIS i IEEE-CS przyjmuje się oficjalnie podział w obszarze kierunków kształcenia z „nauk komputerowych”, na pięć dyscyplin dydaktycznych są: informatyka techniczna, znana także jako inżynieria komputerowa (ang. computer engineering, CE), informatyka (ang. computer science, CS), systemy informacyjne (ang. information systems, IS), technologia informacyjna (ang. information technology, IT) oraz programowanie (ang. software engineering, SE)8.

Tabela 1. Zestawienie powszechnie przyjętych definicji

Dyscyplina dydaktyczna

Definicja (wersja oryginalna anglojęzyczna)

Definicja polska

Informatyka techniczna

[Computer Engineering Curricula 2016, s. 9]

the discipline that embodies the science and technology of design, construction, implementation, and maintenance of software and hardware components of modern computing systems and computer-controlled equipment

dyscyplina obejmująca naukę i technologię projektowania, budowy, wdrażania i konserwacji oprogramowania i komponentów sprzętowych nowoczesnych systemów komputerowych i sprzętu sterowanego komputerowo

Informatyka

[Computing Curricula 2001 Computer Science, s. 12]

an integrated field of study that draws its foundations form mathematics, science, and engineering

zintegrowany kierunek studiów, który opiera się na matematyce, nauce i inżynierii

Systemy informacyjne

[Model Curriculum and Guidelines for Undergraduate Degree Programs in Information Systems 1997]

as an academic field, encompasses two broad areas: (1) acquisition, deployment, and management of information technology resources and services (the information systems function) and (2) development and evolution of infrastructure and systems for use in organization processes (system development)

jako dziedzina akademicka obejmuje dwa szerokie obszary: (1) pozyskiwanie, wdrażanie i zarządzanie zasobami i usługami informatycznymi (funkcja systemów informatycznych) oraz (2) rozwój i ewolucja infrastruktury i systemów do wykorzystania w procesach organizacyjnych (rozwój systemu)

Technologia informacyjna

[Information Technology Curricula 2017, s. 18]

The study of systemic approaches to select, develop, apply, integrate, and administer secure computing technologies to enable users to accomplish their personal, organizational, and societal goals

Nauka o systematycznym podejściu do wybierania, rozwijania, stosowania, inte-growania i bezpiecznym administrowaniu technikami informatycznymi w celu umożliwienia użytkownikom realizacji ich celów osobistych, organizacyjnych i społecznych

Programowanie

[Software Engineering 2014, s. 11]

The application of a systematic, disciplined, quantifiable approach to the development, operation and maintenance of software; that is, the application of engineering to software

Zastosowanie systematycznego, zdyscyplinowanego i wymiernego podejścia do rozwoju, działania i konserwacji oprogramowania; to znaczy zastosowanie inżynierii do oprogramowania

Źrodło: opracowanie własne.

3. Technologie informacyjne i technologie informatyczne

6

W ramach prawa informatycznego pojawiają się pojęcia technologii informacyjnych oraz technologii informatycznych (IT), które często używane są zamiennie i odnoszą się do całokształtu zagadnień, metod, środków i działań związanych z przetwarzaniem informacji9. Technologia informacyjna stanowi połączenie zastosowań informatyki i telekomunikacji, obejmuje również sprzęt komputerowy wraz z oprogramowaniem, a także narzędzia i inne techniki związane ze zbieraniem, przetwarzaniem, przesyłaniem, przechowywaniem, zabezpieczaniem i prezentowaniem informacji. Technologia informacyjna dostarcza więc użytkownikowi narzędzi, za pomocą których może on pozyskiwać informacje, selekcjonować je, analizować, przetwarzać, gromadzić, zarządzać i przekazywać innym ludziom. Połączenie informatyki i technologii informacyjnych stanowi obecnie podłoże wszystkich działań m.in. w nauce i gospodarce.

Termin technologie informatyczne jest używany do opisu technologii związanych z komputerami i oprogramowaniem, natomiast nie obejmuje technologii komunikacyjnych i tych, które dotyczą sieci. Wraz z rozwojem tych technologii granica między powyższymi pojęciami coraz bardziej się zaciera.

II. Gałęzie i działy informatyki

1. Podział na informatykę teoretyczną i praktyczną oraz inne podziały

7

Informatyka – pomimo swej doniosłości gospodarczej i praktycznej – jest dyscypliną płynną, którą można klasyfikować i dzielić na gałęzie na co najmniej kilka sposobów. Pierwszy podział to podział na dwie gałęzie: informatykę teoretyczną i praktyczną. Ta pierwsza mieści w sobie algorytmy danych struktury danych (czyli dane i operowanie na danych), teorię informacji (kodowanie sygnałów i danych, w tym zapis i przesył), teorię złożoności algorytmów (innymi słowy jak wymagające są algorytmy), systemy decyzyjne i języki programowania. Z kolei w informatyce praktycznej mieszczą się: tworzenie procesorów, architektura komputerów (tworzenie systemów komputerowych), przetwarzanie równoległe i rozproszone (czyli jak dane są przetwarzane na procesorze), sieci komputerowe, architektura oprogramowania, bazy danych i sztuczna inteligencja.

8

Według Computing Sciences Accreditation Board, składająca się z przedstawicieli ACM i IEEE-CS w obszarze dyscypliny informatyka można wyróżnić pięć kluczowych gałęzi: teoria obliczeń (ang. theory of computation), algorytmy i struktury danych (ang. algorithms and data structures), metodologia programowania i języków (ang. programming methodology and languages) oraz elementy komputerowe i architektura (ang. computer elements and architecture).

9

Według innego podziału do najbardziej rozbudowanych, a zarazem najbardziej podstawowych gałęzi informatyki należą obecnie: algorytmika (najstarsza dyscyplina informatyki), bazy danych, bioinformatyka, pozycjonowanie oraz programowanie, będące najpopularniejszą i podstawową dyscypliną informatyki.

10

Niezależnie od gałęzi wyróżnia się także działy informatyki, które opisowo określa się ze wskazaniem na to, co jest przedmiotem badań w jego obszarze.

Jako najpopularniejsze działy można wskazać10:

– systemy informatyczne – tworzenie systemów informatycznych w celach użytkowych,

– programowanie komputerowe – tworzenie kodu źródłowego programów komputerowych,

– sztuczną inteligencję – komputerowe symulowanie inteligencji,

– informatykę śledczą – dostarczanie cyfrowych środków dowodowych, odnoszących się do przestępstw popełnionych cyfrowo lub przy użyciu systemów elektronicznych,

– teorię informacji – zajmująca się problematyką informacji, w tym teorią przetwarzania i przesyłania informacji,

– administrowanie systemami – zarządzanie systemami informatycznymi,

– architektuę procesów – projektowanie procesorów, bez których nie byłoby komputerów,

– bezpieczeństwo komputerowe – dyscyplina łącząca informatykę z komunikacją w celu zapewnienia poufności i bezpieczeństwa danych,

– informatykę afektywną – budowa systemów rozpoznających emocje użytkowników oraz na nie reagujących,

– informatykę medyczną – metoda tworzenia systemów przetwarzających informacje wykorzystywane w opiece zdrowotnej,

– informatykę prawniczą – metoda tworzenia baz danych zawierających akty prawne, orzecznictwo i literaturę prawniczą, w tym rozwijanie metod sztucznej inteligencji w wyszukiwaniu informacji, ponadto symulacje subsumpcji prawa,

– języki programowania – tworzenie języków programowania,

– symulację komputerową – wykorzystanie modelowania matematycznego,

– administrację sieciową – zarządzanie siecią komputerową,

– algorytmikę – tworzenie i analizowanie algorytmów,

– grafikę komputerową – wykorzystanie techniki komputerowej w celu wizualizacji rzeczywistości,

– inżynierię oprogramowania – produkcja oprogramowania,

– sprzęt komputerowy – komputery i ich urządzenia peryferyjne,

– webmastering – projektowanie, programowanie i publikacja serwisów internetowych.

III. System prawa, gałęzie prawa, dyscypliny naukowe i dydaktyczne

1. Prawo prywatne i prawo publiczne

11

System prawa to zbiór norm prawnych regulujących relacje prawne między podmiotami. Z tradycji kultury zachodnioeuropejskiej pochodzi podział na prawo publiczne i prawo prywatne. Normy prawa prywatnego określają relacje między podmiotami, które cechują się autonomią oraz – co do zasady – równorzędnością stron. Oznacza to brak władczego podporządkowania podmiotów względem siebie, swobodę decyzyjną stron oraz szeroką dowolność kształtowania relacji stron. W tym obszarze wyróżnia się następujące relacje podmiotowe: profesjonalista – nieprofesjonalista (ang. Business-to-Business, inaczej B2B), profesjonalista – nieprofesjonalista (ang. Business-to-Consumer, inaczej B2C) oraz nieprofesjonalista – nieprofesjonalista (ang. Consumer-to-Consumer, inaczej C2C). W przypadku relacji B2C istotne znaczenie ma tzw. prawo konsumenckie, które wyposaża użytkownika o przeciętnym horyzoncie poznawczym, będącego osobą fizyczną i działającego w obrocie gospodarczym w celach prywatnych, w dodatkowe uprawnienia „konsumenckie”. Z kolei prawo publiczne to zbiór norm dotyczących relacji, gdzie po jednej stronie występuje organ państwa lub organ samorządu terytorialnego. Organy te są wyposażone w kompetencje do władczego kształtowania sytuacji prawnej osoby fizycznej lub prawnej11. Relacje publicznoprawne oparte są na zasadzie podporządkowania, kontroli i nadzoru, czasem kary. Co do zasady jednak relacje te oparte są także na zasadzie pewności, iż w przypadku wypełnienia wszystkich przesłanek wskazanych w normie prawnej (administracyjnej lub karnej) efekt działania lub zaniechania będzie tożsamy ze spodziewanym rezultatem.

2. Gałęzie prawa

12

Wśród norm prawa prywatnego i publicznego w prawie istnieje przejrzysty podział na gałęzie prawa, które służą systematyzacji prawa. Podstawowy podział obejmuje trzy gałęzie: prawo cywilne, prawo administracyjne i prawo karne. Podstawowe – choć nie jedyne – akty prawne, które stanowią normatywną podstawę wiązania dla wydzielenia tych gałęzi, to:

– Kodeks cywilny12,

– Kodeks postępowania administracyjnego13,

– Kodeks karny14.

Co ważne, na gruncie prawa istnieją liczne ustawy, które stanowią kompleksową regulację według przedmiotu regulowania, lecz mieszczące w sobie normy prawa cywilnego, administracyjnego i karnego, np. PrAut lub PrWłPrzem. Czasami więc umieszczanie prawa własności intelektualnej w obszarze prawa prywatnego lub określanie go mianem „działu” prawa cywilnego ma bardziej umowny charakter.

Z uwagi na fakt, że spora część regulacji mieszczących się w zrębach prawa informatycznego należy do prawa cywilnego, trzeba dodać, że prawo cywilne dzieli się na 5 podstawowych działów:

I. Część ogólna,

II. Prawo rzeczowe,

III. Prawo zobowiązań,

IV. Prawo rodzinne i opiekuńcze,

V. Prawo spadkowe.

Od co najmniej 30 lat powszechnie przyjmuje się w literaturze prawa cywilnego, że prawo własności intelektualnej stanowi jej nowy, szósty dział.

Klasyfikacja polskich ustaw i europejskich innych regulacji prawnych nie jest często możliwa według wspomnianego podziału na trzy gałęzie prawa z uwagi na to, że wiele regulacji unijnych (np. dyrektywy) ma charakter wysepkowy. Oznacza to, że regulacje te są projektowane tak, by objąć w całości wybraną problematykę (np. bazy danych, program komputerowy, podpis elektroniczny), bez zważenia na dalszą systematyzację tych dyrektyw lub klasyfikację według wspomnianych wyżej zasad.

3. Nowe dyscypliny naukowe i dydaktyczne. Informatyzacja państwa

13

Dyscyplina naukowa stanowi pewien zespół działań poznawczych lub wytwór tego rodzaju działań występujący w postaci zespołu twierdzeń, które zostały odpowiednio uzasadnione. Zgodnie z obowiązującą Klasyfikacją dziedzin nauki i dyscyplin naukowych oraz dyscyplin artystycznych15 informatyka stanowi dyscyplinę naukową w ramach dziedziny nauk ścisłych i przyrodniczych, a informatyka techniczna i telekomunikacja jest dyscypliną naukową w zakresie dziedziny nauk inżynieryjno-technicznych. Prawo natomiast jest dyscypliną naukową istniejącą w ramach dziedziny nauki społeczne.

14

Z kolei dyscyplina dydaktyczna, choć często skorelowana z dyscypliną naukową, oparta jest na wydzielonym obszarze wiedzy w programie nauczania. Informatyka i jej międzynarodowe podziały na gałęzie wskazane wyżej dobrze wpisują się w tę regułę. Przedmiot taki jak prawo informatyczne jest typowym przykładem wykształcenia się pewnego zrębu wiedzy korelującego między „prawem” a „informatyką” czy też rodzącego się ze styków tych dwóch dyscyplin naukowych. Aktualnie brakuje utrwalonej definicji prawa informatycznego, nadto próby jej stworzenia także były nieliczne. Jedno jest pewne – jeśli występuje w siatkach studiów informatycznych, czasem też prawniczych, to należy mu się szersza uwaga i próba zdefiniowania. Wspomniana chociażby wyżej kompleksowa i wysepkowa metoda regulacji nie pomaga w kwestii kompleksowego zdefiniowania „prawa informatycznego”. Dzieje się tak też dlatego, że komputeryzacja czy tzw. informatyzacja dotyczy niemal każdego obszaru naszego życia, stąd zmiany wprowadzane na skutek doregulowywania nowych technologii w konsekwencji pociągają za sobą zmiany w KPA czy KK celem uregulowania sytuacji nowych, które nigdy wcześniej nie miały miejsca w świecie realnym, a tym bardziej cyfrowym.

Przykładem propozycji nowej regulacji przenikającej na grunt prawa karnego jest penalizacja czynu polegającego na dokonaniu transakcji płatniczej przy użyciu pieniądza elektronicznego bez zgody osoby uprawnionej do dysponowania nim (projektowany art. 279a KK). Ma ona na celu prawnokarną ochronę klientów bankowości internetowej oraz bankowości mobilnej. Bankowości te oparte są na elektronicznym przetwarzaniu danych, co wzmaga różne formy przestępczej aktywności wymierzonej przeciwko bezpieczeństwu danych, w tym bezpieczeństwu środków zgromadzonych na rachunku bankowym, do którego dostęp jest możliwy za pomocą komputera czy telefonu. Działania wymierzone przeciwko bezpieczeństwu danych to: hacking – zachowanie polegające na nieuprawnionym uzyskaniu dostępu do informacji w wyniku przełamania zabezpieczeń; skimming – działanie przestępcze polegające na skopiowaniu przy użyciu urządzenia zainstalowanego np. na wlocie kart w bankomacie (tzw. skimmera) danych z paska magnetycznego karty płatniczej, co następnie umożliwia zdublowanie takiej karty; phishing – metoda oszustwa, w której przestępca podszywa się pod inną osobę lub organizację w celu wyłudzenia określonych informacji (np. danych logowania do bankowości internetowej) lub nakłonienia ofiary do realizacji określonych działań; sniffing – przechwytywanie przez nieuprawnione osoby informacji przesyłanych w lokalnych sieciach, a także sieciach WiFi; spoofing – podszywanie się pod inny element systemu informatycznego, np. komputer innego użytkownika, w celu wykorzystania go jako narzędzia do dokonywania innych bezprawnych działań, np. do przeprowadzenia ataków na określone strony internetowe. Te formy przestępcze były penalizowane. Jednak odmienne strukturalnie przepisy prawa utrudniały dochodzenie praw z uwagi na to, że były one projektowanie w innym celu niż ochrona bankowości internetowej16.

§ 2. Systematyka prawa informatycznego

I. Status prawa informatycznego, przedmiot regulacji oraz podstawowe regulacje prawne

1. Definicja prawa informatycznego i jego przedmiot

15

Prawo informatyczne nie jest powszechnie uznaną i skodyfikowaną gałęzią ani działem prawa. Stanowi ono hybrydę, na którą składają się wybrane części działów (normy prawne) prawa cywilnego, administracyjnego i karnego, mającą na celu regulację zachowań zasadzających się na łączących je wspólnych elementach, takich jak: informacja (dane w postaci cyfrowej lub papierowej), komunikacja (elektroniczna, w tym telefoniczna, internetowa, nadawanie), technologia informacyjna i komunikacyjna (ICT) (narzędzia – w tym software i hardware – oraz procedury/protokoły – do operowania informacją i przesyłania jej)17. W pewnym uproszczeniu jest to zespół norm prawnych regulujących relacje podmiotów, które istnieją z użyciem dóbr informacyjnych i elektronicznych środków komunikowania oraz których przedmiotem regulacji jest powstanie, istnienie, używanie i stosowanie tychże dóbr i środków.

Brak definicji prawniczej wynika zapewne z faktu takiego, że prawo informatyczne wyrosło na gruncie anglosaskim, gdzie pojawia się wiele konkurujących ze sobą prób nazewniczych, a które nadto nie stały się przedmiotem ścisłej analizy pod kątem relacji tych pojęć względem siebie.

Wystarczy wskazać na terminy anglosaskie: information, communication and technology law (ICT law), information technology law (IT law), technology law, tech law, computer law, electronic law (elaw), social media law, new media law, digital media law, internet law, cyber law, web law18.

16

Na gruncie prawa polskiego istnieją pojęcia, które w mniej lub bardziej nieokreślonym stopniu konkurują ze sobą, w tym: prawo IT, prawo internetu, prawo nowych technologii, prawo nowych technologii i internetu, prawo nowoczesnych technologii, prawo mediów. Pojęcia te, warto zaznaczyć, pojawiają się szczególnie jako dyscypliny dydaktyczne lub przedmioty w toku nauczania. Próby zdefiniowania powyższych terminów istniały, choć nie są liczne. W ostatnim czasie K. Chałubińska-Jentkiewicz oraz M. Karpiuk zaproponowali definicję prawa nowych technologii, zgodnie z którą to „zespół norm prawnych, które odnoszą się do obszarów niezbędnej regulacji, w sferze relacji o charakterze zarówno publicznym, jak i prywatnym, na które bezpośredni wpływ wywierają nowe technologie”19. Pojęcie nowych technologii jest przedmiotem stałych analiz oraz tworzenia definicji legalnych, w związku z czym pojawia się pytanie, jak dalece interpretować pojęcie nowych technologii. Termin prawa komputerowego nie należy do często używanych. Według jednej z definicji jest to zespół norm dotyczących ochrony i zasad dystrybucji oprogramowania, regulowanych także przez indywidualne licencje producentów20. Niekiedy określa się nim zasady netykiety, choć tak naprawdę jest to domena prawa internetu. Podejmowane wysiłki związane ze stworzeniem prawniczej dyscypliny dydaktycznej krążą wokół samego przedmiotu regulacji, czyli pojęć takich jak: nowe technologie, informatyka, internet, nowe media, media cyfrowe, technologia informacyjna, komputeryzacja i informatyzacja. Nie ułatwia ich splot szczegółowych aspektów prawnych i technicznych, które sprawiają, że obiegowo powstają bardzo wąskie dyscypliny dydaktyczne, takie jak przykładowo: prawo AI, prawo blockchain’u, prawo start-up’ów, prawo prywatności (rozumiane jako połączenie ochrony danych osobowych i prywatności rozumianego jako dobro osobiste). Wykształcenie się rozmaitych wąskich dziedzinowo obszarów specjalistycznych jest tym bardziej wymagające i trudne w jednoznacznej systematyzacji, że często polega na łączeniu norm prawa prywatnego i publicznego.

2. Podstawowe regulacje prawne w informatyce

17

W chwili obecnej nie ma jednego aktu prawnego, który kompleksowo regulowałby zagadnienia dotyczące informatyki. Pomimo pomysłu utworzenia kodeksu informatyki, czyli zbioru przepisów o zasadniczym znaczeniu dla tej dziedziny wzorem innych dziedzin prawa, takich jak prawo cywilne, karne, administracyjne, do tej pory taki akt prawny nie powstał.

Najważniejsze aktualnie obowiązujące regulacje prawne odnoszące się do informatyki to przede wszystkim następujące ustawy:

– ustawa z 4.2.1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych21,

– ustawa z 30.6.2000 r. – Prawo własności przemysłowej22,

– ustawa z 27.7.2001 r. o ochronie baz danych23,

– ustawa z 10.5.2018 r. o ochronie danych osobowych24,

– ustawa z 5.9.2016 r. o usługach zaufania oraz identyfikacji elektronicznej25,

– ustawa z 18.7.2002 r. o świadczeniu usług drogą elektroniczną26,

– ustawa z 16.7.2004 r. – Prawo telekomunikacyjne27,

– ustawa z 6.9.2001 r. o dostępie do informacji publicznej28,

– ustawa z 17.2.2005 r. o informatyzacji działalności podmiotów realizujących zadania publiczne29,

– ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny30.

II. Przedmiot i systematyka prawa informatycznego

18

Informatyka jest bardzo szeroką dziedziną, związaną przede wszystkim z działalnością gospodarczą, a także z wieloma innymi zagadnieniami takimi jak np. e-commerce, sztuczna inteligencja, prawo do domen, umowy software, ochrona danych, prawo konkurencji i prawo autorskie. W ramach informatyki można wyróżnić wiele jej działów, m.in. powyżej wskazane analiza danych, grafika komputerowa, informatyka śledcza, inżynieria oprogramowania, informatyka medyczna31, języki programowania itd. Podejmowanie tego typu czynności wiąże się z wkraczaniem w sferę regulacji prawnych. Charakterystyczne dla tej materii jest to, że wciąż pojawiają się nowe regulacje prawne i często zmienia się linia orzecznicza.

Celem niniejszego podręcznika jest wskazanie najważniejszych regulacji prawnych związanych z informatyką i jej podstawowymi działami, w tym określenie najważniejszych pojęć i konstrukcji prawnych. Prawo informatyczne określa m.in. aspekty prawne ochrony baz danych, dostępu do informacji i jej ochrony, zwalczania nieuczciwej konkurencji i handlu elektronicznego, ochrony danych osobowych. Kluczowymi zagadnieniami w prawie informatycznym są również ochrona utworów utrwalonych w postaci elektronicznej na gruncie prawa autorskiego, ochrona własności przemysłowej oraz własności intelektualnej, podpis elektroniczny, informacje publiczne i informacje prawnie chronione, a także ochrona konsumenta w sieci i bezpieczeństwo teleinformatyczne.

Niniejszy podręcznik obejmuje najistotniejsze zagadnienia związane z definiowaniem i rozumieniem podstawowych pojęć z zakresu prawa informatycznego, przy uwzględnieniu aspektów prawnych i interdyscyplinarnych, procesów informacyjnych w gospodarce, administracji i sądownictwie. Zakres zagadnień odnosi się do prawnych aspektów funkcjonowania poszczególnych dziedzin informatyki oraz podstawowych konstrukcji i regulacji prawnych, dotyczących tych obszarów. Dokonana poniżej systematyka prawa informatycznego wskazuje na najpowszechniej spotykany związek regulacji prawnych z zastosowaniem informatyki. Systematyka ta oparta jest na istniejącym podziale działu prawa własności intelektualnej na poddziały: prawo autorskie i prawa pokrewne oraz prawo własności przemysłowej. Pomiędzy nimi istnieje wiele materii uregulowanych i nieuregulowanych prawnie, których strukturalną podstawą wiązania jest prawo własności intelektualnej właśnie, nawet jeśli czerpie z norm prawa cywilnego, administracyjnego i karnego i wielu regulacji prawnych dotyczących wybranych, szczegółowych kwestii. W tym miejscu powstaje genetycznie także prawo informatyczne.

19

Rys. Próba systematyzacji prawa informatycznego. Na szaro zaznaczono obszary prawne nieposiadające kompleksowej regulacji prawnej.

Źródło: opracowanie własne. 32 33 34 35

§ 3. Zarys prawa informatycznego – wprowadzenie

I. Własność intelektualna a inne dziedziny nauk

20

Własność intelektualna wynika z ludzkiej kreatywności i jest nią wszystko to, co powstało w drodze intelektualnego procesu i zostało ujęte w postaci materialnej. Własność intelektualna obejmuje zarówno dobra niematerialne, np. prawo autorskie, jak również niektóre przedmioty własności przemysłowej, czyli patenty i znaki towarowe. Własność intelektualna stymuluje rozwój gospodarczy przedsiębiorcy, zwiększa jego potencjał ekonomiczny i wzmacnia pozycję na rynku. Z przedmiotowego punktu widzenia własność intelektualna ma charakter niejednorodny, obejmuje grupę różnorodnych dóbr odmiennych co do charakteru, postaci i funkcji, a przez to także sposobu ochrony.

21

Zgodnie z definicją Światowej Organizacji Własności Intelektualnej (WIPO)36 własność intelektualna to zbiór praw odnoszących się w szczególności do:

– dzieł literackich, artystycznych i naukowych,

– interpretacji artystów interpretatorów oraz wykonań artystów wykonawców,

– fonogramów i programów radiowych i telewizyjnych,

– wynalazków we wszystkich dziedzinach działalności ludzkiej,

– odkryć naukowych,

– wzorów przemysłowych,

– znaków towarowych i usługowych,

– nazw handlowych i oznaczeń handlowych,

– ochrony przed nieuczciwą konkurencją.

Na płaszczyźnie prawnej własność intelektualna podlega ochronie. Prawo własności intelektualnej w informatyce dotyczy przede wszystkim zagadnień związanych z ochroną programów komputerowych, znaków towarowych, wzorów użytkowych, ochronę tajemnicy przedsiębiorstwa, prawo umów z zakresu własności intelektualnej, nieuczciwą konkurencję, handel elektroniczny, prawo telekomunikacyjne, prawo reklamy i mediów.

Podstawowymi aktami prawnymi regulującymi prawo własności intelektualnej w Polsce są: PrWłPrzem, PrWłPrzem, OchrBazDanychU, OchrBaz-DanychU.

II. Zakres przedmiotowy prawa informatycznego

1. Prawo autorskie w informatyce

22

Prawo autorskie:

– zajmuje się ochroną twórczych produktów intelektu, takich jak utwory literackie, programy komputerowe, plastyczne, muzyczne i inne,

– chroni prawa twórców do ich utworów,

– chroni utwory, w tym programy, już od momentu ich ustalenia, co niekoniecznie jest związane z utrwaleniem na jakimś fizycznym nośniku.

W związku z tym, że internet stał się miejscem, w którym najczęściej dochodzi do łamania praw autorskich, ogromną rolę odgrywa ochrona praw autorskich w internecie. Regulacje prawa autorskiego w informatyce odnoszą się przede wszystkim do zasad ochrony oprogramowania i twórcy oraz do umów dotyczących praw autorskich w IT (licencje). Zagadnieniom prawa autorskiego w informatyce poświęcone są rozdziały IV, V i VI.

2. Ochrona baz danych

23

Baza danych jest zbiorem kartotek i informacji, które można przetwarzać za pomocą odpowiednich programów komputerowych. Obejmuje ona dane cyfrowe gromadzone zgodnie z zasadami przyjętymi dla danego programu komputerowego zgodnie z jego zasadami gromadzenia i przetwarzania tych danych. Bazy danych stanowią szczególną kategorię dóbr intelektualnych. Przykładem takich baz są niektóre strony internetowe lub bazy danych o wirusach, wykorzystywane przez oprogramowanie antywirusowe. Podstawowe zagadnienia z tego obszaru odnoszą się do pojęcia danych ze wskazaniem ich kategorii oraz regulacji prawnych w tym zakresie, w tym dotyczących wolnych licencji. Bazom danych poświęcony został rozdział VI.

3. Prawo własności przemysłowej

24

Prawo własności przemysłowej w informatyce to przede wszystkim tematyka wynalazków i patentowania rozwiązań programistycznych, know-how oraz znaki towarowe. Zasadniczo ochroną w Polsce objęte są przedmioty własności przemysłowej takie jak: znaki towarowe, wynalazki, wzory użytkowe i wzory przemysłowe. Każdy z tych przedmiotów może mieć zastosowanie w IT. Rozwój obrotu dobrami niematerialnymi sprawił, że prawo autorskie oraz prawo własności przemysłowej są wiodącymi dziedzinami w obszarze działalności związanej z nowymi technologiami oraz e-commerce. Nowelizacja przepisów własności przemysłowej, która weszła w życie pod koniec lutego 2020 r., ma duże znaczenie zwłaszcza dla branży IT, ponieważ zgodnie z uzasadnieniem uchwalonego projektu ma skutkować m.in. łatwiejszym uzyskaniem ochrony na oprogramowanie w Polsce. Szerzej na temat prawa własności przemysłowej w IT w rozdziale VIII.

4. E-commerce

25

Każdą transakcję, do której dochodzi przy wykorzystaniu internetu, możemy określić transakcją e-commerce lub handlem elektronicznym. O e-commerce możemy mówić w przypadku zakupu towarów oraz usług, a stronami transakcji mogą być zarówno przedsiębiorcy, jak i osoby fizyczne. Handel elektroniczny doczekał się dość szczegółowych regulacji prawnych, zwłaszcza w obszarze obowiązków przedsiębiorcy i szczególnych uprawnień służących ochronie konsumentów. Istotnymi zagadnieniami w ramach e-commerce jest zawieranie umów online, działalność sklepów internetowych, aukcji i przetargów elektronicznych, usługi informatyczne, w tym SaaS i IaaS, oraz kwestie odpowiedzialności za naruszenia w tym obszarze. Rozdział IX zawiera omówienie najistotniejszych zagadnień e-commerce w informatyce.

5. Dostęp do informacji publicznej i re-use

26

Dostęp do informacji publicznej oraz ponowne wykorzystanie informacji sektora publicznego wynikają z praw podstawowych jednostki. Ich realizacja może budzić liczne wątpliwości dotyczące zarówno oprogramowania i bezpieczeństwa sieci, baz danych, jak i własności intelektualnej oraz innych. O ile realizacja prawa dostępu do informacji publicznej nie budzi wątpliwości, o tyle kwestia ponownego wykorzystania informacji sektora publicznego (re-use) jest zagadnieniem stosunkowo nowym. Zarówno dostęp do informacji publicznej, jak i ponowne wykorzystywanie informacji sektora publicznego są związane m.in. z kwestią administrowania i nadzoru nad poprawnym działaniem sprzętu komputerowego, instalacją programów użytkowych i zapewnienie sprawnego ich działania, a także zorganizowania w odpowiedni sposób sieci komputerowej, w miarę aktualnego rozwoju techniki i możliwości danego podmiotu. Do zagadnień dot. informacji publicznej oraz re-use odnosi się rozdział X.

6. Ochrona danych osobowych i prywatności

27

Ochrona danych osobowych w systemach informatycznych to tylko część znacznie szerszej materii, jaką jest zapewnienie zgodności ich przetwarzania z przepisami prawa. Ustawa o ochronie danych osobowych rozdziela obowiązki związane z ochroną danych w firmie i innych instytucjach pomiędzy trzy różne osoby, z których każda pełni inną funkcję. Jedną z nich jest administrator systemu informatycznego, który odpowiada za wdrożenie zabezpieczeń infrastruktury IT. Administrator danych jest obowiązany zastosować środki techniczne i organizacyjne zapewniające ochronę przetwarzanych danych osobowych odpowiednią do zagrożeń oraz kategorii danych objętych ochroną. Ma on obowiązek zabezpieczyć dane przed ich udostępnieniem osobom nieupoważnionym, zabraniem przez osobę nieuprawnioną, przetwarzaniem z naruszeniem ustawy oraz zmianą, utratą, uszkodzeniem lub zniszczeniem zgodnie z obowiązującymi regulacjami prawnymi. Zagadnienia ochrony danych osobowych znajdują się w rozdziale XI. Zagadnienia związane z wyzwaniami nowych technologii w obszarze prawa do prywatności zostały przedstawione w rozdziale XII.

7. Infrastruktura informacji przestrzennej

28

System informacji geograficznej (GIS) jest wynikiem m.in. gwałtownego rozwoju informatyki i metod zarządzania bazami danych (zbiorami informacji). Zagadnienia tego obszaru często są określane zbiorczo pojęciem geoinformacji37, którym posługuje się zatem zarówno dyrektywa INSPIRE38, jak i ustawa o infrastrukturze informacji przestrzennej (dalej: InfrPrzestrzU)39. Należy przez nie rozumieć dane odnoszące się pośrednio lub bezpośrednio do określonego położenia lub obszaru geograficznego40. Powstanie infrastruktury informacji przestrzennej wynika z połączenia prac prowadzonych w różnych dziedzinach, w tym w informatyce, elektronice, kartografii i geodezji. Powstające narzędzia informatyczne w tym obszarze ukierunkowane są na przetwarzanie danych odniesionych do Ziemi. W ramach informacji przestrzennej powstała dyscyplina – geoinformatyka, zajmująca się tworzeniem narzędzi informatycznych do przetwarzania danych odniesionych do Ziemi. W ujęciu technologicznym systemy informacji geograficznej zaliczane są do technologii informacyjno-komunikacyjnej, w ramach której powstają narzędzia informatyczne w formie oprogramowania. Istotne w tym obszarze jest zaprojektowanie infrastruktury informacji przestrzennej w taki sposób, aby była ona w maksymalnym stopniu niezależna od narzędzi informatycznych. Podstawą prawną dla tworzenia Infrastruktury Informacji Przestrzennej w Europie jest dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady Europejskiej Nr 2007/2/WE, zwana dyrektywą INSPIRE, obowiązująca od 15.5.2007 r. Dyrektywa ta ma na celu upowszechnić dostęp do danych przestrzennych tworzonych przez różne podmioty administracji publicznej i osoby trzecie. Została ona implementowana do polskiego porządku prawnego w InfrPrzestrzU. Rozdział XIII poświęcony został infrastrukturze informacji przestrzennej.

III. Rozwój ICT w Polsce

29

Technologie informacyjno-komunikacyjne (ICT, ang. Information and Communication Technologies) odgrywają ważną rolę w życiu każdego człowieka i towarzyszą mu w każdej dziedzinie życia. Kluczowymi trendami w sektorze ICT są obecnie technologie w chmurze, Big Data, internet rzeczy oraz cyberbezpieczeństwo. Wszystkie działania związane z technologiami informacyjno-komunikacyjnymi odbywają się w ramach sektora ICT, który stanowi wyzwanie dla obecnej polityki i regulacji prawnych zarówno w Polsce, jak i w relacjach międzynarodowych. Dobrym przykładem roli, jaką odgrywa sektor ICT w przyspieszaniu rozwoju gospodarczego i unowocześnieniu struktury gospodarki, są Chiny, które rozwijają się głównie w ze względu na wysoki potencjał technologiczny, tworzony i wzmacniany dzięki rozwojowi tego sektora. Zgodnie z danymi z grudnia 2019 r., branża IT/ICT stanowi ok. 8% polskiego PKB41.

W rozwoju ICT ogromną rolę odgrywają, często zbyt skomplikowane i niezrozumiałe, regulacje prawne. Przepisy prawne nakładające na przedsiębiorcę dużą ilość obowiązków mogą powodować powstawanie nadmiernych kosztów prowadzenia działalności i hamować rozwój innowacyjności. Zapewnienie bezpieczeństwa informacji oraz sprzyjające regulacje prawne wspierają rozwój sektora ICT.

IV. Higiena cyfrowa

30

Higiena cyfrowa zwana jest także higieną informacyjną, higieną w sieci lub po prostu rozsądnym zarządzaniem własnymi informacjami w środowisku cyfrowym. Wynika ona z faktu przynależności do społeczeństwa informacyjnego oraz stałego korzystania z przedmiotów stanowiących część składową internetu rzeczy [por. Nb. 32, 458]. Korzystanie z Internetu i z narzędzi cyfrowych w zakresie skali niebezpieczeństw jest coraz częściej porównywane do prowadzenia samochodu, przy czym to drugie nie jest możliwe bez zdanego egzaminu i posiadanego ważnego prawa jazdy. Z tego też względu coraz częściej zwraca się uwagę na potrzebę weryfikacji umiejętności i kompetencji cyfrowych wśród ich użytkowników [por. Nb. 116], która jednak powinna wychodzić z własnego poczucia budowania odpowiedniej świadomości.

Istnieje słaba świadomość zagrożeń czyhających w internecie na użytkownika. Potwierdzają to badania statystyczne i tzw. wycieki danych. Użytkownicy nie chronią dostępu do kont mailowych, kont bankowych, danych osobowych, nie dbając o silne hasła, zabezpieczenia, korzystanie z pewnych stron i technologii, jak też zamieszczanie informacji na mediach społecznościowych z rażącym zaniedbaniem ochrony swej prywatności i danych osobowych (np. chwalenie się na facebook’u faktem posiadania karty kredytowej poprzez upublicznienie jej numeru; zdobywanie tzw. lajków poprzez upublicznianie własnych mandatów karnych itd.).

W dniu 5.12.2017 r. ujawniono bazę 1,4 mld sparowanych loginów i haseł, wśród których było 10 mln danych do logowania na konta zarejestrowanych na polskich domenach. Co istotne 3 347 haseł „wyciekło” względem kont na domenie gov.pl, a wiele należało także do pracowników banków, tj. osób, od których można wymagać podwyższonej świadomości cyfrowej. Na tej podstawie ustalono, jakie hasła były najczęściej wybierane przez użytkowników: 123456, 123456789, qwetry, password, 111111, 12345678. Ustalenie takiego hasła przy pomocy narzędzi hakerskich trwa mniej niż sekundę. Stąd, by utrudnić tym narzędziom odtworzenie hasła, powstały wytyczne dotyczące bezpieczeństwa haseł, które mają: 1) mieć więcej niż 8 znaków, 2) zawierać cyfry i litery, tak małe jak i wielkie, oraz znaki specjalne, 3) nie być imieniem ani ciągiem cyfr lub znaków na klawiaturze42.

31

Wśród zasad higieny cyfrowej43 wyróżnić można:

– zasadę oszczędności danych

• oszczędne gospodarowanie własnymi danymi osobowymi w sieci (m.in. celem uniknięcia kradzieży tożsamości);

– zasadę weryfikacji polityk prywatności

• czytanie „polityki prywatności” serwisu,

• blokowanie oraz regularne kasowanie „ciasteczek” w przeglądarkach internetowych;

– zasadę anonimowości

• w granicach możliwości nierejestrowanie się na portalach (rejestracja zawsze identyfikuje użytkownika),

• korzystanie z technologii anonimizujących (np. Tor, proxy, tryb anonimowy w przeglądarce internetowej;

– zasadę przezorności i ograniczonego zaufania

• ograniczenie korzystania z „usług w sieci”,

• tworzenie kopii zapasowych ważnych plików i informacji,

• szyfrowanie danych na twardych dyskach, maili,

• posiadanie różnych haseł do różnych kont internetowych oraz stosunkowo częsta zmiana haseł,

• tworzenie bezpiecznych haseł,

• nielogowanie się do poczty elektronicznej lub na kont bankowych z sieci publicznej,

• zaklejanie kamery internetowej na urządzeniach mobilnych i stacjonarnych;

– zasadę zdolności cyfrowej

• budowanie świadomości cyfrowej, w tym umiejętności i kompetencji cyfrowych,

• stałe pozyskiwanie wiedzy na temat rozwoju cyfrowego i zagrożeń z tym związanych (np. szpiegostwo marketingowe w internecie).

1 Computer science is no more about computers than astronomy is about telescopes – słowa te miał powiedzieć w 1970 r. Edsger Dijkstra, holenderski naukowiec i pionier informatyki.

2 Od ang. compute, czyli obliczać. Alternatywne propozycje nazewnicze były następujące: turingineer, information science, computing, computics, information technology. W Stanach Zjednoczonych proponowano nazwę informatics, lecz ta istniała już wcześniej jako słowny znak towarowy firmy of 1974 r. Aktualnie ochrona na ten znak towarowy wygasła w 1996 r.

3 W. Duch, Fascynujący świat komputerów, Poznań 1997, s. 2.

4 W. Gogołek, Informatyka dla humanistów, Warszawa 2012, s. 16–17.

5 D. Szostek, Regulacje prawne drugiej dekady XXI wieku – dokąd zmierzamy? Czy zastąpi nas inżynieria prawa?, MoP 2019, Nr 2, s. 116.

6 W. Duch, Fascynujący świat, s. 2.

7 W. Gogołek, Informatyka, s. 18.

8 The Joint Task Force for Computing Curricula 2005, Computing Curricula 2005, The Association for Computing Machinery (ACM) The Association for Information Systems (AIS) The Computer Society (IEEE-CS), 2005.

9 Czasami pojęcie technologii informacyjnych odnosi się do połączenia zastosowań informatyki z technikami komunikacji, a pojęcie technologii informatycznych do zastosowania informatyki w społeczeństwie.

10 https://learningapps.org (dostęp: 30.4.2021 r.).

11 Z. Radwański, A. Olejniczak, Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 2015, s. 2–3.

12 Ustawa z 23.4.1964 r., tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 1740.

13 Ustawa z 14.6.1960 r., tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 256 ze zm.

14 Ustawa z 6.6.1997 r., tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 1444 ze zm.

15 Rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z 20.9.2018 r. w sprawie dziedzin nauki i dyscyplin naukowych oraz dyscyplin artystycznych (Dz.U. z 2018 r. poz. 1818).

16 Zob. Projekt ustawy z 14.5.2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw, Druk Nr 3451, Sejm RP VIII kadencji, s. 47–49, https://www.orka.sejm.gov.pl.

17 Por. What is IT law, ICT law or Cyber law?, https://www.michalsons.com/blog (dostęp: 30.4.2021 r.).

18 Ibidem.

19 K. Chałubińska-Jentkiewicz, M. Karpiuk (red.), Prawo nowych technologii. Wybrane zagadnienia, Warszawa 2015, s. 41.

20 Prawo komputerowe, https://encyklopedia.interia.pl/informatyka/news-prawo-kompu-terowe,nId,2089304 (dostęp 30.4.2021 r.).

21 Tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1231 ze zm.

22 Tekst jedn. Dz.U. z 2021 r. poz. 324 ze zm.

23 Tekst jedn. Dz.U. z 2021 r. poz. 386 ze zm.

24 Tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1781 ze zm.

25 Tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 1173 ze zm.

26 Tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 344 ze zm.

27 Tekst jedn. Dz.U. z 2021 r. poz. 576 ze zm.

28 Tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 2176 ze zm.

29 Tekst jedn. Dz.U. z 2021 r. poz. 690 ze zm.

30 Tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 1444 ze zm.

31 A. Kaźmierczyk, K. Michałowska, Legal aspects of hightechnologies and artificial intelligence in medicine and health protection – selected issues, [w:] Právo – Obchod – Ekonomika IX, J. Suchoza, J. Husar, R. Huckova (red.), Univerzita Pavla Jozefa Šafárika v Košiciach 2019, s. 405–414.

32 Ustawa z 4.2.1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1231 ze zm.).

33 Ustawa z 30.6.2000 r. – Prawo własności przemysłowej (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r. poz. 324 ze zm.).

34 Ustawa z 16.4.1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 1913 ze zm.).

35 Ustawa z 26.6.2003 r. o ochronie prawnej odmian roślin (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r. poz. 213 ze zm.).

36 https://www.wipo.int (dostęp: 30.4.2021 r.).

37 I. Alexander, M. Jankowska, Rights in geospatial information: a shifting legal terrain, Melb. Univ. Law Rev. 2018, vol. 41, iss. 3, s. 957–998.

38 Dyrektywa Nr 2007/2/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 14.3.2007 r. ustanawiająca infrastrukturę informacji przestrzennej we Wspólnocie Europejskiej (INSPIRE), Dz.Urz. L Nr 108, s. 1.

39 Ustawa z 4.3.2010 r. o infrastrukturze informacji przestrzennej (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r. poz. 214 ze zm.).

40 M. Jankowska, M. Pawełczyk, Pojęcie informacji przestrzennej – kilka uwag wstępnych, informacja przestrzenna a informacja publiczna, [w:] Geoinformacja. Prawo i praktyka M. Jankowska, M. Pawełczyk (red.), Warszawa 2014, s. 1 i nast.; M. Badowski, Implementacja dyrektywy INSPIRE w ujęciu prawnoporównawczym, [w:] Geoinformacja. Prawo i praktyka, M. Jankowska, M. Pawełczyk (red.), Warszawa 2014, s. 60 i n.

41 https://ict.trade.gov.pl/pl (dostęp: 30.4.2021 r.).

42 Por. Najbardziej niebezpieczne hasła online: niektórzy wciąż z nich korzystają! Które z nich wyciekły do sieci? Sprawdź i zmień; Polska Times, https://polskatimes.pl (dostęp: 30.4.2021 r.).

43 Lekcja: Higiena informacyjna, https://edukacjamedialna.edu.pl/lekcje/higiena-informacyjna/ (dostęp: 30.4.2021 r.).