Zarys prawa cywilnego

Redaktorzy

prof. dr hab. Edward Gniewek

prof. dr hab. Piotr Machnikowski

Autorzy

dr Monika Drela

prof. dr hab. Edward Gniewek

dr Krzysztof Gołębiowski

dr Katarzyna Górska

dr Julian Jezioro

dr Anastazja Kołodziej

dr. hab, prof. UWr Joanna Kuźmicka-Sulikowska

prof. dr hab. Piotr Machnikowski

dr Anna Stangret-Smoczyńska

dr Jerzy Strzebinczyk

dr hab., prof. UWr Krzysztof Zagrobelny

5. wydanie

WYDAWNICTWO C.H.BECK
WARSZAWA 2024

Propozycja cytowania:
E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Zarys prawa cywilnego, wyd. 5, Nb. 88, Warszawa 2024

Poszczególne części opracowali:
Monika Drela: część I – rozdział IV; część II – rozdział XVII i XX
Edward Gniewek: część I – rozdział V; część III – zaktualizowała Joanna Kuźmicka-Sulikowska
Krzysztof Gołębiowski: część IV – rozdział II § 5
Katarzyna Górska: część I – rozdział VIII; część II – rozdział XVI
Julian Jezioro: część II – rozdziały XIII, XV, XIX, XXI i XXII; część VI
Anastazja Kołodziej: część II – rozdział XIV
Joanna Kuźmicka-Sulikowska: część II – rozdział VII; część V
Piotr Machnikowski: część I – rozdziały I–III, VI i VII
Anna Stangret-Smoczyńska: część II – rozdział XVIII – zaktualizował Piotr Machnikowski
Jerzy Strzebinczyk: część IV z wyjątkiem rozdziału II § 5 – zaktualizował Krzysztof Gołębiowski
Krzysztof Zagrobelny: część II – rozdziały I–VI, VIII–XII

Wydawca: Lucyna Wyciszkiewicz-Pardej

© Wydawnictwo C.H.Beck 2024

Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o.
ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

Skład i łamanie: Wydawnictwo C.H.Beck
Przygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H.Beck

www.ksiegarnia.beck.pl

ISBN 978-83-8356-277-3

Spis treści

Przedmowa

Wykaz skrótów

Część I. Część ogólna prawa cywilnego

Rozdział I. Zagadnienia wstępne

§ 1. Pojęcie prawa prywatnego

§ 2. Zakres i systematyka prawa prywatnego

§ 3. Źródła prawa prywatnego

§ 4. Prawo prywatne Unii Europejskiej i jego wpływ na prawo polskie

§ 5. Rola orzecznictwa sądowego

§ 6. Znaczenie zwyczaju i norm moralnych

Rozdział II. Normy prawa cywilnego

§ 7. Konstrukcja normy prawa cywilnego. Sankcja w prawie cywilnym

§ 8. Przepisy bezwzględnie i względnie stosowalne oraz semiimperatywne

§ 9. Obowiązywanie i stosowanie norm w czasie

§ 10. Obowiązywanie i stosowanie norm w przestrzeni – reguły kolizyjne

§ 11. Zasady prawa prywatnego

§ 12. Klauzule generalne

§ 13. Dobra wiara

Rozdział III. Prawo podmiotowe

§ 14. Stosunek cywilnoprawny i jego elementy

§ 15. Normatywne postacie i rodzaje uprawnień

§ 16. Konstrukcja i cechy prawa podmiotowego

§ 17. Rodzaje i typy praw podmiotowych

I. Rodzaje praw podmiotowych

1. Prawa bezwzględne i względne

2. Prawa majątkowe i niemajątkowe

3. Prawa zbywalne i niezbywalne; prawa związane

4. Prawa akcesoryjne

5. Prawa podmiotowe tymczasowe (ekspektatywy)

II. Typy praw podmiotowych

§ 18. Nabycie i utrata prawa podmiotowego

§ 19. Wykonywanie i ochrona prawa podmiotowego

I. Wykonywanie praw podmiotowych

II. Kolizja praw

III. Ochrona praw podmiotowych

§ 20. Nadużycie prawa

Rozdział IV. Podmioty prawa prywatnego i ich występowanie w obrocie

§ 21. Podmioty prawa prywatnego

I. Podmiotowość prawna

II. Osoby fizyczne

1. Pojęcie osoby fizycznej

2. Cechy charakteryzujące osobę fizyczną

2.1. Tożsamość

2.2. Stan cywilny

2.3. Stan osobisty

2.4. Miejsce zamieszkania

3. Nasciturus

4. Zdolność prawna

4.1. Pojęcie zdolności prawnej

4.2. Zakres zdolności prawnej

4.3. Powstanie zdolności prawnej osoby fizycznej

4.4. Ustanie zdolności prawnej osoby fizycznej

5. Ubezwłasnowolnienie

5.1. Ubezwłasnowolnienie całkowite

5.2. Ubezwłasnowolnienie częściowe

6. Zdolność do czynności prawnych

6.1. Definicja

6.2. Pełna zdolność do czynności prawnych

6.3. Ograniczona zdolność do czynności prawnych

6.4. Brak zdolności do czynności prawnych

7. Dobra osobiste i ich ochrona

7.1. Pojęcie i katalog dóbr osobistych

7.2. Ochrona dóbr osobistych

7.3. Roszczenia ochronne z art. 24 KC

7.4. Ochrona wizerunku i tajemnicy korespondencji

7.5. Powództwo o ustalenie

III. Osoby prawne

1. Wprowadzenie

2. Pojęcie osoby prawnej, metody regulacji

3. Indywidualizacja i siedziba osoby prawnej

3.1. Firma lub nazwa

3.2. Siedziba

4. Działanie osób prawnych

4.1. Organy osoby prawnej

4.2. Brak organów

4.3. Fałszywy organ

5. Rodzaje osób prawnych

5.1. Skarb Państwa

5.2. Państwowe osoby prawne

5.3. Jednostki samorządu terytorialnego

6. Ochrona dóbr osobistych osób prawnych

IV. Inne jednostki organizacyjne mające zdolność prawną

V. Konsumenci i przedsiębiorcy

1. Konsumenci

2. Przedsiębiorca

§ 22. Przedstawicielstwo

I. Zastępstwo w dokonywaniu czynności prawnych

II. Przedstawicielstwo ustawowe

III. Pełnomocnictwo

IV. Prokura

Rozdział V. Przedmioty stosunków cywilnoprawnych

§ 23. Określenie przedmiotu stosunków cywilnoprawnych

§ 24. Rzeczy jako przedmioty stosunku cywilnoprawnego

I. Pojęcie rzeczy

II. Prawna klasyfikacja rodzajów rzeczy

1. Rzeczy w obrocie, rzeczy wyłączone z obrotu i rzeczy ograniczone w obrocie

2. Rzeczy ruchome i nieruchomości

3. Rzeczy oznaczone co do tożsamości i co do gatunku

4. Rzeczy podzielne i niepodzielne

§ 25. Przedmioty materialne niebędące rzeczami

I. Kopaliny

II. Wody

III. Zwierzęta

§ 26. Dobra niematerialne

§ 27. Części składowe rzeczy

§ 28. Przynależności rzeczy

§ 29. Pożytki

§ 30. Pieniądze

§ 31. Papiery wartościowe

§ 32. Przedsiębiorstwo

§ 33. Gospodarstwo rolne

§ 34. Mienie

§ 35. Majątek

Rozdział VI. Stosowanie prawa cywilnego

§ 36. Sądowa ochrona praw podmiotowych

§ 37. Rozumowania prawnicze w procesie stosowania prawa

§ 38. Ustalanie stanu faktycznego

I. Wprowadzenie

II. Fakty i ich dowodzenie

III. Domniemania

IV. Ciężar dowodu

§ 39. Ustalenie stanu prawnego

I. Wprowadzenie

II. Reguły wykładni

III. Wnioskowania prawnicze

§ 40. Zbieg uprawnień

Rozdział VII. Przedawnienie i terminy zawite

§ 41. Nabycie i utrata praw podmiotowych wskutek upływu czasu

§ 42. Przedawnienie

I. Istota przedawnienia

II. Przedmiot przedawnienia

III. Skutek przedawnienia

IV. Terminy przedawnienia

1. Długość terminów

2. Początek biegu terminu

3. Zawieszenie biegu przedawnienia

4. Przerwanie biegu przedawnienia

§ 43. Terminy zawite (prekluzyjne)

Rozdział VIII. Czynności prawne na tle innych zdarzeń cywilnoprawnych

§ 44. Zdarzenia cywilnoprawne w ogólności

I. Pojęcie zdarzenia cywilnoprawnego

II. Klasyfikacja zdarzeń cywilnoprawnych

§ 45. Pojęcie i znaczenie czynności prawnych

I. Pojęcie czynności prawnej

II. Rola czynności prawnych

§ 46. Oświadczenie woli

I. Istota oświadczenia woli

II. Składanie oświadczeń woli

III. Wykładnia oświadczeń woli

§ 47. Klasyfikacja czynności prawnych

I. Czynności jednostronne i wielostronne

II. Czynności konsensualne i realne

III. Czynności między żyjącymi i na wypadek śmierci

IV. Czynności zobowiązujące, rozporządzające oraz o podwójnym skutku

V. Czynności przysparzające

VI. Czynności kauzalne i abstrakcyjne

VII. Czynności upoważniające

§ 48. Zawarcie umowy

I. Uwagi wstępne

II. Tryb ofertowy

III. Negocjacje

IV. Przetarg i aukcja

§ 49. Treść czynności prawnych

I. Elementy treści czynności prawnych

1. Elementy przedmiotowo istotne (essentialia negotii)

2. Elementy nieistotne (naturalia negotii)

3. Elementy podmiotowo istotne (accidentalia negotii)

II. Istota i rodzaje warunku

III. Terminy i ich obliczanie

§ 50. Forma czynności prawnych

I. Wyjaśnienie podstawowych pojęć

II. Zasada swobody formy i jej ograniczenia

III. Typy formy szczególnej czynności prawnych ze względu na sposób złożenia oświadczenia woli

1. Forma dokumentowa

2. Zwykła forma pisemna

3. Kwalifikowane postaci formy pisemnej

4. Forma elektroniczna – wzmianka

IV. Typy formy szczególnej ze względu na skutki jej niezachowania

1. Forma pod rygorem nieważności

2. Forma dla celów dowodowych

3. Forma dla wywołania szczególnych skutków prawnych

V. Forma następczych czynności prawnych

§ 51. Wady oświadczenia woli

I. Pojęcie i rodzaje wad oświadczenia woli

II. Brak świadomości lub swobody

III. Pozorność

IV. Błąd

V. Podstęp

VI. Groźba

§ 52. Sankcje wadliwych czynności prawnych

I. Rodzaje sankcji wadliwych czynności prawnych

II. Nieważność

III. Wzruszalność

IV. Bezskuteczność zawieszona

V. Bezskuteczność względna

Część II. Zobowiązania

Rozdział I. Istota zobowiązania

§ 1. Pojęcie zobowiązania

§ 2. Strony stosunku zobowiązaniowego

§ 3. Przedmiot stosunku zobowiązaniowego

§ 4. Treść zobowiązania

§ 5. Wierzytelność

§ 6. Zobowiązania niezupełne

§ 7. Dług i odpowiedzialność

§ 8. Realizacja odpowiedzialności

§ 9. Charakterystyka źródeł zobowiązań

Rozdział II. Świadczenie

§ 10. Istota świadczenia

§ 11. Rodzaje świadczeń

§ 12. Świadczenie pieniężne

I. Zasada nominalizmu pieniężnego

II. Waloryzacja świadczeń pieniężnych

III. Zasada walutowości

§ 13. Odsetki

§ 14. Świadczenia w zobowiązaniach przemiennych

§ 15. Upoważnienie przemienne

Rozdział III. Świadczenie odszkodowawcze

§ 16. Źródła odpowiedzialności odszkodowawczej

§ 17. Szkoda

§ 18. Związek przyczynowy

§ 19. Okoliczności wpływające na odszkodowanie

§ 20. Odszkodowanie

Rozdział IV. Wielość dłużników lub wierzycieli

§ 21. Zobowiązania podzielne i niepodzielne

§ 22. Zobowiązania solidarne

I. Wprowadzenie

II. Solidarność dłużników

III. Solidarność wierzycieli

IV. Źródła solidarności

§ 23. Solidarność nieprawidłowa (in solidum)

Rozdział V. Umowy jako źródło zobowiązań

§ 24. Wprowadzenie

§ 25. Rodzaje umów

I. Uwaga wstępna

II. Umowy zobowiązujące i rozporządzające

III. Umowy jednostronnie i dwustronnie zobowiązujące oraz wzajemne

IV. Umowy konsensualne i realne

V. Umowy nazwane, nienazwane, mieszane

VI. Umowy związane z obrotem gospodarczym

VII. Umowy z udziałem konsumentów

1. Uwagi wstępne

2. Ochrona konsumenta według ustawy z 30.5.2014 r. o prawach konsumenta

2.1. Uwagi ogólne

2.2. Ogólne obowiązki przedsiębiorcy w umowach zawieranych z konsumentem

2.3. Umowy zawierane poza lokalem przedsiębiorstwa i na odległość

2.4. Prawo odstąpienia od umowy

2.5. Umowy dotyczące usług finansowych zawierane na odległość

§ 26. Zasada swobody umów

I. Istota swobody umów

II. Zakres swobody umów

III. Szersze pojmowanie zasady swobody umów

§ 27. Zawieranie umów

I. Uwaga wstępna

II. Culpa in contrahendo

III. Umowa przedwstępna

IV. Wzorce umowne

§ 28. Umowy a osoba trzecia

I. Uwaga wstępna

II. Umowa o świadczenie przez osobę trzecią

III. Umowa o zwolnienie dłużnika z obowiązku świadczenia

IV. Umowa na rzecz osoby trzeciej

§ 29. Dodatkowe zastrzeżenia umowne

I. Uwaga wstępna

II. Zadatek

III. Umowne prawo odstąpienia od umowy

IV. Odstępne

V. Kara umowna

Rozdział VI. Bezpodstawne wzbogacenie

§ 30. Zasady generalne

§ 31. Nienależne świadczenie

§ 32. Niegodziwe świadczenie

§ 33. Świadczenia z gry i zakładu

§ 34. Zbieg roszczeń

Rozdział VII. Czyny niedozwolone

§ 35. Pojęcie czynu niedozwolonego. Główne cechy odpowiedzialności z tytułu czynów niedozwolonych i jej przesłanki

§ 36. Zasady odpowiedzialności

I. Uwagi wstępne

II. Zasada winy

III. Zasada ryzyka

IV. Zasada słuszności

V. Zasada bezprawności

VI. Zasada odpowiedzialności absolutnej

§ 37. Generalna reguła odpowiedzialności

I. Uwagi ogólne

II. Bezprawność i okoliczności ją wyłączające

III. Wina i okoliczności wyłączające jej przypisanie

§ 38. Odpowiedzialność za szkody wyrządzone przy wykonywaniu władzy publicznej

I. Rys historyczny – wzmianka

II. Ogólna formuła odpowiedzialności za szkody wyrządzone przy wykonywaniu władzy publicznej

III. Odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przez wydanie aktu normatywnego

IV. Odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przez niewydanie aktu normatywnego

V. Odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przez wydanie prawomocnego orzeczenia lub ostatecznej decyzji

VI. Odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przez niewydanie orzeczenia lub decyzji

VII. Odpowiedzialność za szkody wyrządzone przez zgodne z prawem wykonywanie władzy publicznej

VIII. Szczególne przypadki odpowiedzialności za szkody wyrządzone przy wykonywaniu władzy publicznej unormowane poza Kodeksem cywilnym – wzmianka

§ 39. Odpowiedzialność za szkody wyrządzone przez osoby pozostające pod nadzorem

§ 40. Odpowiedzialność za szkody wyrządzone przez wykonawcę powierzonej czynności

§ 41. Odpowiedzialność za szkody wyrządzone przez zwierzęta

§ 42. Odpowiedzialność za szkody wyrządzone wskutek wyrzucenia, wylania lub spadnięcia przedmiotu z pomieszczenia

§ 43. Odpowiedzialność za szkody wyrządzone przez zawalenie się budowli lub oderwanie się jej części

§ 44. Odpowiedzialność za szkody wyrządzone przez ruch przedsiębiorstwa lub zakładu wprawianego w ruch za pomocą sił przyrody

§ 45. Odpowiedzialność za szkody wyrządzone przez ruch mechanicznego środka komunikacji poruszanego za pomocą sił przyrody

§ 46. Zapobieganie szkodzie

§ 47. Naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym

I. Uwagi ogólne

II. Roszczenia bezpośrednio poszkodowanego

1. Naprawienie szkody majątkowej na osobie

2. Zadośćuczynienie za krzywdę

3. Problematyka szkód prenatalnych oraz związanych z poczęciem i urodzeniem

III. Roszczenia osób pośrednio poszkodowanych

IV. Współodpowiedzialność

§ 48. Przedawnienie roszczeń o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym

§ 49. Odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny

I. Problemy kwalifikacyjne. Rodzaj i zasada odpowiedzialności

II. Pojęcie produktu i kryteria jego oceny jako niebezpiecznego

III. Podmioty ponoszące odpowiedzialność z tytułu szkody wyrządzonej przez produkt niebezpieczny

IV. Poszkodowany uprawniony do dochodzenia roszczeń

V. Ograniczenia zakresu odpowiedzialności

VI. Przedawnienie roszczeń

Rozdział VIII. Wykonanie zobowiązań

§ 50. Generalna zasada należytego wykonania zobowiązań

§ 51. Osoby uczestniczące w wykonaniu zobowiązania

§ 52. Przedmiot wykonania

I. Jakość świadczenia

II. Wykonanie częściowe

III. Zmiana przedmiotu świadczenia

IV. Zarachowanie świadczenia

§ 53. Miejsce wykonania zobowiązań

§ 54. Czas wykonania zobowiązań

§ 55. Wykonanie zobowiązań z umów wzajemnych

§ 56. Wpływ zmiany okoliczności na zobowiązania

Rozdział IX. Odpowiedzialność z tytułu niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania

§ 57. Uwagi wstępne

§ 58. Przesłanki odpowiedzialności kontraktowej

I. Generalna formuła odpowiedzialności

II. Okoliczności, za które dłużnik ponosi odpowiedzialność

§ 59. Niemożliwość świadczenia

§ 60. Opóźnienie i zwłoka dłużnika

§ 61. Usunięcie wadliwości świadczenia

§ 62. Zwłoka wierzyciela

Rozdział X. Wygaśnięcie zobowiązań

§ 63. Zasada ogólna

§ 64. Świadczenie w miejsce wypełnienia

§ 65. Odnowienie

§ 66. Potrącenie

§ 67. Złożenie do depozytu sądowego

§ 68. Zwolnienie z długu

§ 69. Rozwiązanie stosunku prawnego

§ 70. Inne przypadki wygaśnięcia zobowiązań

Rozdział XI. Przejście praw i obowiązków wynikających z zobowiązań

§ 71. Uwagi wstępne

§ 72. Zmiana wierzyciela

§ 73. Wstąpienie osoby trzeciej w prawa zaspokojonego wierzyciela

§ 74. Zmiana dłużnika

§ 75. Przystąpienie do długu

Rozdział XII. Ochrona wierzyciela w razie nielojalnego działania dłużnika

§ 76. Uwagi wstępne

§ 77. Roszczenia pauliańskie

§ 78. Ius ad rem

Rozdział XIII. Ogólna charakterystyka części szczegółowej zobowiązań – funkcje umów, katalog typów, umowy nienazwane

§ 79. Przedmiot uregulowania i kryteria wyodrębnienia części szczegółowej zobowiązań

§ 80. Umowy nazwane i nienazwane (umowy „mieszane”)

§ 81. Podstawowe typy umów ze względu na ich funkcje

Rozdział XIV. Umowy przenoszące prawa

§ 82. Charakterystyka i typy umów przenoszących prawa

§ 83. Sprzedaż

I. Cechy umowy sprzedaży jako czynności prawnej

II. Przedmiot, cena i strony umowy sprzedaży

1. Funkcja wyróżnienia części składowych umowy sprzedaży

2. Sprzedawca i kupujący

3. Przedmiot sprzedaży i cena

III. Obowiązki stron w umowie sprzedaży

1. Obowiązek sprzedawcy przeniesienia własności i wydania rzeczy

2. Obowiązek kupującego zapłacenia ceny i odbioru rzeczy

3. Inne kodeksowe obowiązki sprzedawcy i kupującego

4. Obowiązki informacyjne sprzedawcy wynikające z ustawy o prawach konsumenta

5. Przedawnienie roszczeń z umowy sprzedaży

IV. Rękojmia za wady rzeczy sprzedanej

1. Charakter odpowiedzialności sprzedawcy za wady fizyczne i prawne

2. Ciężar dowodu istnienia wady fizycznej w chwili przejścia niebezpieczeństwa na kupującego

3. Akty staranności kupującego

4. Uprawnienia kupującego z tytułu rękojmi za wady

5. Modyfikacja definicji konsumenta przy rękojmi za wady

6. Terminy wykonywania uprawnień z rękojmi

V. Gwarancja właściwości rzeczy sprzedanej według regulacji kodeksowej

VI. Odpowiedzialność sprzedawcy wobec konsumenta za brak zgodności towaru z umową

1. Zakresy zastosowania przepisów rozdziału 5a PrKonsU i kodeksowych przepisów o rękojmi

2. Modyfikacja definicji konsumenta przy odpowiedzialności sprzedawcy za brak zgodności towaru z umową

3. Pojęcie zgodności towaru z umową

4. Termin odpowiedzialności przedsiębiorcy za brak zgodności towaru z umową

5. Uprawnienia konsumenta z tytułu braku zgodności towaru z umową

6. Powstrzymanie się z zapłatą ceny

7. Relacja odpowiedzialności sprzedawcy za brak zgodności towaru z umową do kodeksowej odpowiedzialności za niewykonanie zobowiązania

8. Brak obowiązku konsumenta dopełnienia aktów staranności

VII. Gwarancja właściwości rzeczy sprzedanej według ustawy o prawach konsumenta

VIII. Szczególne rodzaje sprzedaży według KC

IX. Sprzedaż na odległość lub poza lokalem przedsiębiorstwa

§ 84. Zamiana

I. Cechy umowy zamiany jako czynności prawnej

II. Przedmiotowo istotne postanowienia umowy zamiany

III. Obowiązki stron umowy zamiany

IV. Rękojmia za wady rzeczy lub odpowiedzialność za brak zgodności z umową oraz gwarancja przy zamianie

§ 85. Dostawa

I. Cechy umowy dostawy jako czynności prawnej

II. Przedmiotowo istotne postanowienia umowy dostawy

III. Forma zawarcia umowy i obowiązki stron

§ 86. Kontraktacja

I. Cechy umowy kontraktacji jako czynności prawnej i jej postanowienia przedmiotowo istotne

II. Forma zawarcia umowy i obowiązki stron

§ 87. Przekazanie nieruchomości

I. Geneza regulacji

II. Cechy umowy przekazania nieruchomości jako czynności prawnej i forma jej zawarcia

III. Postanowienia przedmiotowo istotne umowy przekazania nieruchomości

IV. Pochodny charakter nabycia nieruchomości i wyłączenie rękojmi za wady

§ 88. Umowa deweloperska

I. Charakterystyka umowy deweloperskiej i forma jej zawarcia

II. Przedkontraktowe obowiązki dewelopera

III. Prawo odstąpienia od umowy deweloperskiej

Rozdział XV. Umowy dotyczące korzystania z rzeczy

§ 89. Wprowadzenie

§ 90. Najem

I. Funkcja gospodarcza, pojęcie i charakter prawny

II. Zawarcie i przedłużenie umowy najmu

III. Sytuacja stron stosunku z umowy najmu

1. Wynajmujący

2. Najemca

3. Podnajem

IV. Najem lokali

1. Uwagi wprowadzające

2. Pojęcie i rodzaje lokali oraz podstawowe pozakodeksowe uregulowanie prawne

3. Zawarcie umowy najmu lokalu

4. Elementy sytuacji stron w stosunku najmu lokali

V. Wybrane zasady ochrony praw lokatorów w uregulowaniu pozakodeksowym

1. Uwaga wstępna

2. Prawa i obowiązki właścicieli i lokatorów

VI. Najem okazjonalny i instytucjonalny

§ 91. Dzierżawa

I. Funkcja, pojęcie i charakter prawny

II. Zawarcie umowy dzierżawy oraz sytuacja stron tego stosunku

§ 92. Użyczenie

I. Funkcja, pojęcie i charakter prawny

II. Sytuacja stron w stosunku z umowy użyczenia

§ 93. Umowa leasingu

I. Geneza aktualnego uregulowania leasingu

II. Definicja ustawowa, strony, funkcja gospodarcza oraz charakter prawny

III. Przedmiot i podstawowe elementy treści leasingu

IV. Ustanie leasingu

Rozdział XVI. Umowy o świadczenie usług

§ 94. Umowy o świadczenie usług – charakterystyka ogólna

I. Pojęcie usługi jako kryterium wyróżnienia umów o świadczenie usług

II. Typy umów o świadczenie usług

III. Funkcje

§ 95. Umowa zlecenia

I. Pojęcie, regulacja i charakter prawny umowy

II. Zastosowanie umowy zlecenia

III. Zlecenie a prowadzenie cudzych spraw bez zlecenia

IV. Strony umowy

V. Przedmiot umowy

VI. Zawarcie umowy

VII. Wykonanie umowy

VIII. Wygaśnięcie umowy

IX. Przedawnienie roszczeń

X. Nienazwane umowy o świadczenie usług

§ 96. Umowa o dzieło

I. Pojęcie, regulacja i charakter prawny umowy

II. Zastosowanie umowy o dzieło. Umowy podobne do dzieła

III. Strony umowy

IV. Dzieło jako przedmiot umowy

V. Zawarcie umowy

VI. Wykonanie umowy

1. Wykonanie zobowiązania przez przyjmującego zamówienie

2. Obowiązki zamawiającego

VII. Odpowiedzialność za wady dzieła

1. Reżim odpowiedzialności za wady przed i po odebraniu dzieła

2. Odpowiedzialność na podstawie rękojmi

3. Odpowiedzialność na podstawie gwarancji

VIII. Wygaśnięcie umowy

IX. Przedawnienie roszczeń

§ 97. Regulacja i zastosowanie pozostałych umów o świadczenie usług

I. Umowa o roboty budowlane

II. Umowa przechowania i odpowiedzialność utrzymujących hotele i podobne zakłady

III. Umowa składu

IV. Umowa agencyjna

V. Umowa komisu

VI. Umowa przewozu

VII. Umowa spedycji

Rozdział XVII. Umowa darowizny

§ 98. Charakterystyka ogólna

§ 99. Przedmiot i cechy darowizny

I. Przedmiot darowizny

II. Causa umowy darowizny

III. Odróżnienie darowizny od innych umów nieodpłatnych

§ 100. Forma umowy darowizny i skutki wykonania umowy nieważnej

I. Forma ad solemnitatem

II. Wykonanie umowy darowizny

§ 101. Odpowiedzialność darczyńcy

§ 102. Polecenie

§ 103. Obowiązki obdarowanego

§ 104. Odwołanie darowizny

I. Uwagi ogólne

II. Przesłanki skuteczności odwołania darowizny

1. Odwołanie darowizny niewykonanej

2. Odwołanie darowizny wykonanej – termin zawity 1 rok

3. Przebaczenie darczyńcy

§ 105. Darowizna a ustawowa wspólność majątkowa małżonków

Rozdział XVIII. Umowy o funkcji kredytowej i depozytowej oraz zabezpieczenia osobiste wierzytelności

§ 106. Pojęcie i rodzaje umów o funkcji kredytowej

§ 107. Umowa pożyczki

I. Pożyczka według Kodeksu cywilnego

II. Pożyczka bankowa

§ 108. Umowa kredytu

§ 109. Kredyt konsumencki

§ 110. Umowa rachunku bankowego

§ 111. Ogólna charakterystyka zabezpieczeń wierzytelności

§ 112. Poręczenie

§ 113. Gwarancja bankowa

§ 114. Pozostałe formy zabezpieczeń osobistych

Rozdział XIX. Ubezpieczenie

§ 115. Działalność ubezpieczeniowa – ogólna charakterystyka uregulowania prawnego

§ 116. Funkcje działalności ubezpieczeniowej i podstawowe źródła uregulowania prawnego ubezpieczeń gospodarczych

§ 117. Pojęcie, charakter prawny umowy ubezpieczenia oraz podstawowe rodzaje ubezpieczeń

§ 118. Podmioty i strony stosunku z umowy ubezpieczenia

§ 119. Zawarcie i ustanie umowy ubezpieczenia

§ 120. Powstanie odpowiedzialności ubezpieczyciela

§ 121. Uregulowanie KC dotyczące sytuacji stron w stosunku z umowy ubezpieczenia

I. Uwaga wstępna

II. Ubezpieczenia majątkowe

III. Ubezpieczenia osobowe

IV. Przedawnienie roszczeń

Rozdział XX. Umowa o rentę i umowa dożywocia

§ 122. Umowa o rentę

I. Charakterystyka ogólna

II. Świadczenie uprawnionego do renty

III. Causa i cel umowy o rentę

IV. Prawo do renty

V. Umowa o rentę a alimenty należne na podstawie KRO

VI. Odwołanie renty nieodpłatnej

§ 123. Umowa dożywocia

I. Charakterystyka ogólna

II. Cel umowy dożywocia

III. Rozszerzona skuteczność prawa dożywocia

IV. Wygaśnięcie dożywocia

V. Skarga pauliańska

Rozdział XXI. Umowy współdziałania gospodarczego

§ 124. Spółka cywilna

I. Geneza oraz instytucje pokrewne i odrębne

II. Funkcja gospodarcza, pojęcie oraz charakter prawny spółki cywilnej

III. Zawarcie umowy oraz sytuacja prawna wspólników spółki cywilnej

IV. Rozwiązanie umowy spółki cywilnej

§ 125. Wzmianka o spółkach prawa handlowego

Rozdział XXII. Przyrzeczenie publiczne

§ 126. Pojęcie i charakter prawny

§ 127. Warunki skuteczności przyrzeczenia publicznego

§ 128. Przedmiot przyrzeczenia publicznego oraz nagroda

§ 129. Przyrzeczenie nagrody konkursowej

Część III. Prawo rzeczowe

Rozdział I. Ogólne wiadomości o prawie rzeczowym

§ 1. Pojęcie prawa rzeczowego w znaczeniu przedmiotowych i podmiotowych praw rzeczowych

§ 2. Cechy podmiotowych praw rzeczowych

§ 3. Numerus clausus praw rzeczowych

§ 4. Rodzaje praw rzeczowych

§ 5. Jawność praw rzeczowych

Rozdział II. Treść i wykonywanie własności

§ 6. Pojęcie własności

§ 7. Podmiotowe formy własności

§ 8. Uprawnienia właściciela określające treść prawa własności

I. Ogólne uwagi wstępne

II. Uprawnienie do posiadania rzeczy

III. Uprawnienie do korzystania z rzeczy

1. Uwagi wstępne

2. Uprawnienie do używania rzeczy

3. Uprawnienie do pobierania pożytków rzeczy

4. Uprawnienie do pobierania innych dochodów z rzeczy

5. Uprawnienie do zużycia i przetworzenia rzeczy

IV. Uprawnienie do rozporządzania rzeczą

1. Uwagi wstępne

2. Przeniesienie własności

3. Obciążenie własności

4. Zniesienie prawa własności

§ 9. Bezwzględny charakter prawa własności

§ 10. Granice prawa własności

§ 11. Granice prawa własności nieruchomości wyznaczone przepisami prawa sąsiedzkiego

I. Ogólne uwagi wstępne

II. Przestrzenne granice nieruchomości

III. Rozgraniczenie nieruchomości

IV. Urządzenia wspólne na granicy gruntów

V. Korzystanie z przygranicznych pasów gruntu

VI. Ograniczenie dopuszczalnych immisji pośrednich

VII. Służebności w stosunkach sąsiedzkich

Rozdział III. Nabycie i utrata własności

§ 12. Ogólne uwagi wstępne

§ 13. Pierwotne i pochodne nabycie własności

§ 14. Przeniesienie własności

I. Uwagi wstępne

II. Przeniesienie własności w wyniku umowy zobowiązująco-rozporządzającej

1. Przeniesienie solo consensu własności rzeczy oznaczonych co do tożsamości

2. Przeniesienie własności rzeczy oznaczonych co do gatunku (i rzeczy przyszłych)

III. Przeniesienie własności w wyniku wykonania uprzedniego zobowiązania

IV. Nabycie własności rzeczy ruchomej od osoby nieuprawnionej do rozporządzania

§ 15. Przeniesienie własności nieruchomości

I. Uwagi wstępne

II. Szczególne zasady obrotu nieruchomościami według wymagań Kodeksu cywilnego

1. Zakaz zastrzeżenia warunku lub terminu

2. Wymóg formy aktu notarialnego

3. Materialna i formalna kauzalność przeniesienia własności nieruchomości

III. Znaczenie wpisu do księgi wieczystej

IV. Obrót nieruchomościami rolnymi według ustawy o kształtowaniu ustroju rolnego

V. Czynności obrotu według ustawy o gospodarce nieruchomościami

VI. Czynności obrotu według ustawy o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa

§ 16. Zasiedzenie

I. Ogólne uwagi wstępne

II. Zasiedzenie nieruchomości

III. Zasiedzenie rzeczy ruchomych

IV. Przesłanki zasiedzenia

1. Posiadanie samoistne

2. Ciągłość posiadania; upływ terminu zasiedzenia

3. Znaczenie dobrej i złej wiary w zakresie zasiedzenia

V. Kwestia uzyskania w drodze zasiedzenia prawa własności nieruchomości rolnej

VI. Skutki zasiedzenia; stwierdzenie zasiedzenia

§ 17. Inne sposoby nabycia własności

I. Nabycie własności niczyjej rzeczy ruchomej

II. Znalezienie rzeczy i jego skutki

III. Nabycie własności pożytków naturalnych rzeczy

IV. Połączenie, pomieszanie i przetworzenie rzeczy

§ 18. Utrata własności

Rozdział IV. Współwłasność

§ 19. Określenie współwłasności

§ 20. Rodzaje współwłasności

§ 21. Źródła współwłasności

§ 22. Udział we współwłasności

§ 23. Zarząd rzeczą wspólną

I. Uwagi wstępne

II. Zarząd ustawowy

III. Zarząd umowny

IV. Zarząd sądowy

§ 24. Współposiadanie i korzystanie z rzeczy wspólnej

I. Ustawowy model współposiadania i korzystania z rzeczy wspólnej

II. Regulacja umowna

III. Sądowe określenie sposobu korzystania z rzeczy wspólnej

§ 25. Zniesienie współwłasności

I. Roszczenie o zniesienie współwłasności

II. Umowny i sądowy tryb zniesienia współwłasności

III. Sposoby zniesienia współwłasności

1. Podział rzeczy

2. Przyznanie rzeczy jednemu ze współwłaścicieli

3. Sprzedaż rzeczy

Rozdział V. Odrębna własność lokali

§ 26. Konstrukcja prawna odrębnej własności lokalu

I. Uwagi wstępne

II. Przedmiot własności

III. Współwłasność „przymusowa” nieruchomości wspólnej

IV. Istota odrębnej własności lokalu

§ 27. Ustanowienie odrębnej własności lokalu

I. Umowne ustanowienie odrębnej własności

II. Ustanowienie odrębnej własności lokalu w drodze jednostronnej czynności prawnej

III. Ustanowienie odrębnej własności lokalu na podstawie orzeczenia sądu

§ 28. Wspólnota mieszkaniowa właścicieli lokali

§ 29. Prawa i obowiązki właścicieli lokali

§ 30. Zarząd nieruchomością wspólną

Rozdział VI. Ochrona własności

§ 31. Ogólna charakterystyka ochrony własności

§ 32. Roszczenie windykacyjne

§ 33. Uzupełniające roszczenia właściciela

§ 34. Roszczenie posiadacza o zwrot nakładów

§ 35. Roszczenie negatoryjne

§ 36. Roszczenie związane ze wzniesieniem budowli na cudzym gruncie

Rozdział VII. Użytkowanie wieczyste

§ 37. Ogólne uwagi wstępne

§ 38. Przedmiot użytkowania wieczystego

§ 39. Charakter i treść prawa użytkowania wieczystego

§ 40. Ustanowienie użytkowania wieczystego

I. Wybór osoby użytkownika wieczystego

II. Zawarcie umowy

III. Wpis do księgi wieczystej

§ 41. Użytkowanie wieczyste jako prawo długoterminowe

§ 42. Opłaty z tytułu użytkowania wieczystego

§ 43. Odrębna własność budynków

§ 44. Wygaśnięcie użytkowania wieczystego

§ 45. Kwestia przekształcania prawa użytkowania wieczystego w prawo własności

Rozdział VIII. Ograniczone prawa rzeczowe – zasady ogólne

§ 46. Ogólne uwagi wstępne

§ 47. Zamknięty katalog ograniczonych praw rzeczowych

§ 48. Powstanie ograniczonych praw rzeczowych

I. Umowne ustanowienie ograniczonych praw rzeczowych

II. Powstanie ograniczonych praw rzeczowych z mocy samego prawa

III. Powstanie ograniczonych praw rzeczowych na podstawie orzeczenia sądowego

IV. Powstanie ograniczonych praw rzeczowych na podstawie decyzji administracyjnej

V. Powstanie ograniczonego prawa rzeczowego na podstawie zapisu windykacyjnego

§ 49. Treść ograniczonych praw rzeczowych – zmiana treści prawa

§ 50. Przeniesienie ograniczonych praw rzeczowych

§ 51. Pierwszeństwo ograniczonych praw rzeczowych

I. Kolizja ograniczonych praw rzeczowych

II. Pierwszeństwo praw wpisanych do księgi wieczystej

III. Pierwszeństwo innych ograniczonych praw rzeczowych

IV. Zmiana pierwszeństwa ograniczonych praw rzeczowych

§ 52. Wygaśnięcie ograniczonych praw rzeczowych

I. Zrzeczenie się prawa

II. Konfuzja

III. Inne źródła wygaśnięcia ograniczonych praw rzeczowych

§ 53. Ochrona ograniczonych praw rzeczowych

Rozdział IX. Użytkowanie

§ 54. Ogólna charakterystyka użytkowania

I. Funkcja społeczno-gospodarcza użytkowania

II. Przedmiot użytkowania

III. Treść prawa użytkowania

IV. Obowiązki stron w stosunku użytkowania

§ 55. Powstanie i wygaśnięcie użytkowania

I. Ustanowienie użytkowania

II. Wygaśnięcie użytkowania

§ 56. Użytkowanie przez osoby fizyczne

§ 57. Użytkowanie przez rolnicze spółdzielnie produkcyjne

I. Użytkowanie gruntów Skarbu Państwa

II. Użytkowanie wkładów gruntowych

§ 58. Inne wypadki użytkowania

Rozdział X. Służebności

§ 59. Ogólne pojęcie i funkcja społeczno-gospodarcza służebności

§ 60. Służebności gruntowe

I. Ogólne uwagi wstępne

II. Powstanie służebności gruntowych

1. Umowne ustanowienie służebności

2. Zasiedzenie służebności

3. Powstanie służebności na podstawie orzeczenia sądowego

4. Powstanie służebności na podstawie decyzji administracyjnej

5. Powstanie służebności na podstawie zapisu windykacyjnego

III. Treść i wykonywanie służebności

1. Treść służebności czynnych

2. Treść służebności biernych

3. Wykonywanie służebności

4. Utrzymywanie urządzeń niezbędnych do wykonywania służebności

5. Zmiana treści lub sposobu wykonywania służebności

IV. Wygaśnięcie służebności

§ 61. Służebności osobiste

§ 62. Osobista służebność mieszkania

§ 63. Służebność przesyłu

Rozdział XI. Spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu

§ 64. Rodzaj praw do lokalu w stosunkach spółdzielczości mieszkaniowej

§ 65. Treść i charakter spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu

§ 66. Własnościowe a lokatorskie prawo do lokalu

§ 67. Własnościowe prawo do lokalu a odrębna własność lokalu

Rozdział XII. Prawo zastawu

§ 68. Istota i funkcja zastawu

§ 69. Powstanie zastawu

I. Umowny zastaw zwykły

II. Zastaw rejestrowy

III. Zastaw ustawowy

IV. Zastaw skarbowy

§ 70. Przedmiot zastawu

§ 71. Treść prawa zastawu

§ 72. Wygaśnięcie zastawu

Rozdział XIII. Hipoteka

§ 73. Istota i funkcja hipoteki

§ 74. Powstanie hipoteki

I. Hipoteka umowna

II. Hipoteka przymusowa

§ 75. Przedmiot hipoteki

I. Hipoteka na nieruchomości

II. Hipoteka łączna

III. Hipoteka na udziale we współwłasności

IV. Hipoteka na użytkowaniu wieczystym

V. Hipoteka na spółdzielczym własnościowym prawie do lokalu

VI. Hipoteka na wierzytelności zabezpieczonej hipoteką (subintabulat)

§ 76. Wierzytelności zabezpieczone hipoteką

I. Istniejące i przyszłe wierzytelności pieniężne

II. Wielość wierzytelności

III. Wielość wierzytelności różnych podmiotów

§ 77. Treść hipoteki

§ 78. Tryb zaspokojenia wierzytelności hipotecznej

§ 79. Wygaśnięcie hipoteki

§ 80. Rozporządzanie opróżnionym miejscem hipotecznym

Rozdział XIV. Posiadanie

§ 81. Znaczenie regulacji prawnej posiadania

§ 82. Posiadanie rzeczy

I. Uwagi ogólne o pojęciu posiadania

II. Element faktycznego władztwa nad rzeczą

III. Czynnik woli posiadacza

§ 83. Dzierżenie rzeczy

§ 84. Posiadanie służebności

§ 85. Nabycie posiadania

I. Pierwotne nabycie posiadania

II. Przeniesienie posiadania

III. Dziedziczenie posiadania

§ 86. Rodzaje posiadania

I. Posiadanie samoistne i zależne

II. Posiadanie w dobrej i złej wierze

§ 87. Istota i funkcja posiadania

§ 88. Domniemania związane z posiadaniem

I. Domniemanie zgodności posiadania ze stanem prawnym

II. Domniemanie zgodności posiadania ze stanem prawnym

III. Domniemanie ciągłości posiadania

IV. Domniemanie dobrej wiary

§ 89. Ochrona posiadania

I. Ogólne uwagi wstępne

II. Obrona konieczna

III. Dozwolona samopomoc

IV. Ochrona sądowa – wzmianka

§ 90. Roszczenie posesoryjne

I. Przesłanki roszczenia

II. Treść roszczenia

III. Termin zawity roszczenia posesoryjnego

IV. Czynna legitymacja procesowa

V. Bierna legitymacja procesowa

VI. Wyrok sądu

Rozdział XV. Księgi wieczyste

§ 91. Funkcja ksiąg wieczystych

§ 92. Prawa podlegające ujawnieniu w księdze wieczystej; struktura księgi wieczystej

§ 93. Charakter wpisów w księdze wieczystej

I. Uwagi wstępne

II. Wpis o charakterze konstytutywnym

III. Wpis o charakterze deklaratoryjnym

1. Wpis obowiązkowy

2. Wpis fakultatywny

§ 94. Prowadzenie ksiąg wieczystych

I. Kompetencja sądów

II. Wniosek o wpis do księgi wieczystej

III. Podstawa wpisu

IV. Zakres kognicji sądu

V. Orzeczenie sądu

§ 95. Jawność ksiąg wieczystych

§ 96. Prawnomaterialne zasady ksiąg wieczystych

I. Domniemanie zgodności wpisu z rzeczywistym stanem prawnym

II. Rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych

1. Istota rękojmi

2. Zakres zdarzeń prawnych objętych rękojmią

3. Negatywne przesłanki rękojmi

4. Wyłączenia zakresu działania rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych

III. Pierwszeństwo ograniczonych praw rzeczowych

Część IV. Prawo rodzinne

Rozdział I. Wiadomości wstępne

§ 1. Przedmiot prawa rodzinnego i jego systematyka

I. Normatywne ujęcie rodziny

II. Istota pokrewieństwa

III. Powinowactwo i jego prawnorodzinne znaczenie

IV. Systematyka polskiego prawa rodzinnego

V. Próba określenia przedmiotu prawa rodzinnego

§ 2. Źródła polskiego prawa rodzinnego

Rozdział II. Małżeństwo

§ 3. Zawarcie małżeństwa

I. Sposoby zawarcia małżeństwa

1. Potencjalne warianty skutecznego zawarcia małżeństwa świeckiego

2. Procedura zawierania małżeństwa

2.1. Uwaga wstępna

2.2. Czynności przygotowawcze

2.3. Ceremonia składania oświadczeń o zawarciu małżeństwa

2.4. Rejestracja małżeństwa

2.5. Uwaga końcowa

II. Systematyka przesłanek zawarcia małżeństwa

III. Przesłanki konstytuujące małżeństwo

1. Przesłanki wspólne dla obu trybów zawarcia małżeństwa

1.1. Płeć nupturientów

1.2. Jednoczesna obecność

1.3. Zgodność oświadczeń

1.4. Udział uprawnionego celebransa

2. Dodatkowe wymogi odnoszące się do małżeństwa świeckiego zawieranego w trybie wyznaniowym

2.1. Zawarcie małżeństwa o podwójnym skutku w obrębie uprawnionego kościoła (związku wyznaniowego)

2.2. Sporządzenie aktu małżeństwa

3. Problematyka nieistnienia małżeństwa

IV. Zakazy zawarcia małżeństwa

V. Przesłanki formalno-porządkowe

§ 4. Unieważnienie małżeństwa

I. Podstawy unieważnienia małżeństwa

1. Wprowadzenie

2. Naruszenie zakazów zawarcia małżeństwa

3. Zawarcie małżeństwa pod wpływem wady oświadczenia woli

3.1. Uwagi ogólne

3.2. Wyłączenie (brak) świadomości

3.3. Błąd co do tożsamości partnera

3.4. Groźba

3.5. Konwalidacja małżeństwa zawartego wskutek wady oświadczenia

4. Nieprawidłowe wykorzystanie instytucji pełnomocnictwa

II. Wybrane kwestie proceduralne

1. Tryb i właściwość rzeczowa sądu

2. Problem legitymacji

3. Unieważnienie małżeństwa po jego ustaniu

III. Skutki unieważnienia małżeństwa

§ 5. Najważniejsze skutki zawarcia małżeństwa

I. Uwagi ogólne – systematyka skutków zawarcia małżeństwa

II. Zasada równouprawnienia małżonków

III. Niemajątkowe prawa i obowiązki małżonków

IV. Skutki zawarcia małżeństwa o charakterze majątkowym – klasyfikacja

V. Skutki zawarcia małżeństwa o charakterze majątkowym niezależne od istniejącego ustroju majątkowego

VI. Małżeńskie ustroje majątkowe

1. Pojęcie małżeńskiego ustroju majątkowego

2. Podział małżeńskich ustrojów majątkowych według treści

3. Podział małżeńskich ustrojów majątkowych według źródła powstania

4. Ustawowy ustrój majątkowy

4.1. Ogólna charakterystyka ustroju ustawowego

4.2. Skład majątków małżonków

4.3. Charakter prawny wspólności

4.4. Zarząd majątkiem wspólnym i korzystanie z jego składników

4.5. Odpowiedzialność z majątku wspólnego za zobowiązania jednego z małżonków

4.6. Ustanie wspólności

§ 6. Ustanie małżeństwa

I. Ogólnie o przyczynach ustania małżeństwa

II. Śmierć małżonków

III. Rozwiązanie małżeństwa przez rozwód

1. Przesłanki rozwodowe

2. Instrumenty ochrony integralności rodziny stosowane w toku postępowania rozwodowego

2.1. Mediacja

2.2. Możliwość zawieszenia i umorzenia postępowania

3. Orzeczenia zabezpieczające w toku postępowania rozwodowego

4. Treść rozstrzygnięcia w sprawie rozwodowej i dopuszczalność jego zmiany

4.1. Podstawowe kierunki rozstrzygnięcia

4.2. Orzeczenia dodatkowe

4.3. Zaniechania orzekania o winie małżonków

4.4. Władza rodzicielska i kontakty z dziećmi

4.5. Kwestia mieszkaniowa

4.6. Środki utrzymania dla byłego małżonka

5. Zmiana orzeczenia wydanego w sprawie rozwodowej

6. Nazwisko małżonków po rozwodzie

§ 7. Separacja

I. Uwagi wstępne

1. Separacja jako zjawisko faktyczne i jako instytucja prawna

2. Separacja a rozwód

II. Przesłanki orzeczenia separacji

III. Wybrane kwestie proceduralne

IV. Skutki orzeczonej separacji

1. Zasada podstawowa

2. Treść prawnego stosunku małżeństwa po orzeczeniu separacji

V. Zniesienie separacji

1. Przesłanka, tryb i właściwość rzeczowa sądu

2. Skutki postanowienia znoszącego separację

Rozdział III. Pokrewieństwo i powinowactwo

§ 8. Wprowadzenie

§ 9. Ustalenie i zaprzeczenie macierzyństwa

§ 10. Ustalenie ojcostwa

I. Sposoby ustalania ojcostwa w ogólności

II. Domniemanie małżeńskiego pochodzenia dziecka

III. Uznanie ojcostwa

IV. Sądowe ustalenie ojcostwa

§ 11. Stosunki między rodzicami a dziećmi

I. Ogólna systematyka prawnorodzinnych stosunków między rodzicami a dziećmi

II. Władza rodzicielska

1. Podmioty

1.1. Podmioty, którym władza rodzicielska przysługuje

1.2. Podmiot poddany władzy rodzicielskiej

1.3. Podmioty uczestniczące w wykonywaniu władzy rodzicielskiej

2. Treść prawna (atrybuty)

3. Wykonywanie

3.1. Zasady ogólne

3.2. Zarządzanie majątkiem

3.3. Kryteria należytego sprawowania

4. Formy ingerencji sądu

4.1. Założenia podstawowe

4.2. „Ograniczenie” władzy rodzicielskiej

4.3. Zawieszenie władzy rodzicielskiej

4.4. Pozbawienie władzy rodzicielskiej

III. Piecza zastępcza

1. Zastępcze środowiska opiekuńczo-wychowawcze (wzmianka)

2. Podstawowe wiadomości o pieczy zastępczej

2.1. Przesłanka i cel umieszczenia dziecka w pieczy zastępczej

2.2. Podstawowe formy organizowania pieczy zastępczej

3. Normatywne zasady funkcjonowania pieczy zastępczej

3.1. Zasada podziału pieczy

3.2. Zasada subsydiarności

3.3. Zasada pomocniczości

3.4. Zasada wspólnej pieczy nad rodzeństwem

4. Rodzinna piecza zastępcza

4.1. Formy

4.2. Kandydaci na rodziców zastępczych i do prowadzenia rodzinnych domów dziecka

5. Instytucjonalna piecza zastępcza

5.1. Formy

5.2. Pracownicy placówek instytucjonalnej pieczy zastępczej

6. Uwaga końcowa

IV. Kontakty rodziców z dziećmi

V. Alimentowanie się dzieci i rodziców

§ 12. Alimentacja dalszych krewnych

I. Uprawnieni i zobowiązani – kolejność obowiązku

II. Przesłanki alimentacji

III. Roszczenia matki dziecka związane z ciążą i porodem

IV. Ochrona roszczeń i świadczeń alimentacyjnych

Rozdział IV. Przysposobienie

§ 13. Powstanie węzła adopcji

I. Wprowadzenie

II. Przesłanki adopcji

1. Systematyka przesłanek adopcyjnych

2. Wymogi odnoszące się do adoptowanego dziecka

3. Przesłanki dotyczące przysposabiającego

4. Zgoda rodziców

5. Zgoda innych podmiotów

6. Rola sądu opiekuńczego

III. Ośrodki adopcyjne

§ 14. Rodzaje przysposobienia

I. Konstatacja ogólna

II. Podmiotowe typy adopcji

III. Przedmiotowe rodzaje przysposobienia

1. Adopcja pełna zwykła

2. Przysposobienie całkowite

3. Adopcja niepełna

§ 15. Zniesienie stosunku przysposobienia

I. Rozwiązanie adopcji

II. Ponowne przysposobienie dziecka

Rozdział V. Opieka i kuratela

§ 16. Powstanie, treść prawna i ustanie opieki

I. Przypadki ustanowienia opieki

II. Tryb ustanowienia opieki

III. Prawna treść opieki

IV. Sprawowanie opieki

V. Zwolnienie opiekuna

VI. Przyczyny i skutki ustania opieki

§ 17. Kuratela

Część V. Prawo spadkowe

Rozdział I. Podstawowe pojęcia prawa spadkowego

§ 1. Pojęcia: prawo spadkowe i dziedziczenie

§ 2. Spadek

§ 3. Przesłanki dziedziczenia

I. Uwagi wstępne

II. Powołanie do spadku

III. Zdolność dziedziczenia

IV. Wola przyjęcia spadku

V. Wyłączenie od dziedziczenia

Rozdział II. Zasady dziedziczenia ustawowego

§ 4. Uwagi wstępne. Wzmianka o dziedziczeniu gospodarstw rolnych

§ 5. Dziedziczenie zstępnych i małżonka spadkodawcy

§ 6. Dziedziczenie małżonka i rodziców spadkodawcy

§ 7. Dziedziczenie małżonka, rodziców i rodzeństwa spadkodawcy

§ 8. Dziedziczenie babć i dziadków spadkodawcy

§ 9. Dziedziczenie pasierbów spadkodawcy

§ 10. Dziedziczenie gminy i Skarbu Państwa

Rozdział III. Zasady dziedziczenia testamentowego

§ 11. Testament

I. Pojęcie testamentu

II. Przyczyny nieważności testamentu

III. Formy testamentu

IV. Świadkowie testamentu

V. Odwołanie testamentu

VI. Wykładnia testamentu

§ 12. Rozrządzenia testamentowe

I. Spostrzeżenie wstępne

II. Powołanie spadkobiercy

III. Zapis zwykły

IV. Zapis windykacyjny

V. Polecenie

VI. Wykonawca testamentu

Rozdział IV. Sytuacja prawna spadkobiercy

§ 13. Oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku

I. Złożenie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku

II. Transmisja

III. Względna bezskuteczność odrzucenia spadku

§ 14. Sądowe stwierdzenie nabycia spadku lub przedmiotu zapisu windykacyjnego bądź notarialny akt poświadczenia dziedziczenia albo europejskie poświadczenie spadkowe

I. Stwierdzenie nabycia spadku

II. Akt poświadczenia dziedziczenia

III. Przepisy wspólne

IV. Europejskie poświadczenie spadkowe

§ 15. Ochrona dziedziczenia

§ 16. Odpowiedzialność za długi spadkowe

Rozdział V. Zachowek

§ 17. Swoboda testowania a zachowek

§ 18. Osoby uprawnione do zachowku

§ 19. Osoby zobowiązane z tytułu zachowku

§ 20. Wysokość zachowku

§ 21. Wpływ konieczności zaspokojenia roszczenia o zachowek na możliwość obniżenia stopnia zaspokojenia innych roszczeń wynikających z rozrządzeń testamentowych

§ 22. Przedawnienie roszczeń

§ 23. Wydziedziczenie

Rozdział VI. Wspólność majątku spadkowego i dział spadku

§ 24. Wspólność majątku spadkowego

§ 25. Dział spadku

I. Uwagi wstępne

II. Umowny dział spadku

III. Sądowy dział spadku

IV. Zaliczanie darowizn i zapisów windykacyjnych

Rozdział VII. Umowy dotyczące spadku

§ 26. Uwagi wstępne

§ 27. Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia

§ 28. Zbycie spadku

Część VI. Prawo własności intelektualnej

Rozdział I. Wprowadzenie

§ 1. Pojęcie i podstawy ogólnej systematyki prawa własności intelektualnej

§ 2. Systematyka oraz źródła prawa własności intelektualnej

I. Uwagi ogólne

II. Uregulowanie krajowe

III. Regulacja międzynarodowa prawa własności intelektualnej

Rozdział II. Prawo autorskie

§ 3. Wprowadzenie

§ 4. Utwór

I. Ogólne pojęcie utworu

II. Utwory zależne (opracowania) i utwory inspirowane

III. Utwory będące zbiorami

IV. Utwory zbiorowe

V. Szczególne rodzaje utworów

1. Uwagi wprowadzające

2. Utwory audiowizualne

3. Programy komputerowe

4. Utwory naukowe i kartograficzne

5. Utwory architektoniczne oraz „użytkowe”

6. Utwory „reklamowe” oraz problem typografii

§ 5. Podmioty prawa autorskiego

I. Zasada ogólna oraz wyjątki od niej

II. Utwory współautorskie i połączone do wspólnego rozpowszechniania

III. Utwory pracownicze

§ 6. Treść prawa autorskiego

I. Wprowadzenie

II. Autorskie prawa osobiste oraz ich ochrona

III. Autorskie prawa majątkowe

1. Pojęcie i charakter

2. Pola eksploatacji

3. Szczególne podstawy prawa do wynagrodzenia

IV. Ustawowe ograniczenia praw autorskich

1. Uwagi wprowadzające

2. Dozwolony użytek osobisty

3. Dozwolony użytek publiczny

4. Licencje ustawowe

5. Dozwolony użytek utworów osieroconych oraz sposoby korzystania z utworów niedostępnych w obrocie handlowym uregulowane w PrAut

§ 7. Ochrona autorskich praw majątkowych

I. Reguły ogólne

II. Kontrola produkcji nośników optycznych (wzmianka)

§ 8. Przejście i korzystanie z autorskich praw majątkowych

I. Uwagi wprowadzające

II. Zasady ogólne

III. Umowa licencyjna

§ 9. Ochrona wizerunku, adresata korespondencji i tajemnicy źródeł informacji

§ 10. Prawa pokrewne

I. Wprowadzenie

II. Artystyczne wykonania

III. Fonogramy i wideogramy

IV. Prawa do nadań programów

V. Prawo do pierwszych wydań oraz wydań naukowych i krytycznych

§ 11. Wybrane instytucje prawa publicznego w prawie autorskim oraz zbiorowe zarządzanie prawami autorskimi i pokrewnymi (Fundusz Promocji Kultury. Komisja Prawa Autorskiego i organizacje zbiorowego zarządzania prawami autorskimi)

I. Fundusz Promocji Kultury

II. Komisja Prawa Autorskiego

III. Organizacje zbiorowego zarządzania prawami autorskimi i pokrewnymi

§ 12. Ochrona sui generis baz danych

Rozdział III. Prawo własności przemysłowej

§ 13. Prawo patentowe, prawo wynalazcze i prawo własności przemysłowej

§ 14. Urząd Patentowy RP

§ 15. Rzecznicy patentowi

§ 16. Wynalazek

I. Pojęcie i podstawowe postacie wynalazku

II. Patent

1. Podmioty uprawnione, treść i charakter nabywanych praw

2. Dozwolony użytek, licencja przymusowa oraz nadużycie prawa z patentu

3. Unieważnienie i wygaśnięcie patentu (wzmianka)

4. Skutki naruszenia patentu

III. Licencja i umowa know-how (wzmianka)

IV. Wynalazki biotechnologiczne

V. Wynalazek tajny

VI. Dodatkowe prawo ochronne na produkty lecznicze oraz produkty ochrony roślin (wzmianka)

§ 17. Wzór użytkowy

§ 18. Wzór przemysłowy

§ 19. Topografia układów scalonych

§ 20. Projekt racjonalizatorski

§ 21. Znak towarowy

I. Pojęcie, podstawowe rodzaje oraz treść praw wyłącznych

II. Wyłączenia

III. Treść i ochrona praw wyłącznych

IV. Wspólny znak towarowy (wzmianka)

§ 22. Oznaczenia geograficzne

§ 23. Zwalczanie nieuczciwej konkurencji

I. Czyny nieuczciwej konkurencji – uregulowanie oraz ujęcie ogólne w ZNKU

II. Szczególne postaci czynów nieuczciwej konkurencji w uregulowaniu ZNKU

III. Odpowiedzialność za czyny nieuczciwej konkurencji

§ 24. Ochrona konsumentów przed praktykami monopolistycznymi (wzmianka)

Punkty orientacyjne

Cover

Przedmowa

Część

Przedmowa

Oddajemy w ręce Czytelników kolejne wydanie podręcznika Zarys prawa cywilnego, będącego dziełem zbiorowym pracowników Zakładu Prawa Cywilnego i Prawa Międzynarodowego Prywatnego Uniwersytetu Wrocławskiego. Autorzy wykorzystali swoje bogate doświadczenie naukowe, dydaktyczne i praktyczne, by w zwarty, ale wyczerpujący sposób przedstawić całość polskiego prawa cywilnego.

Podręcznik omawia część ogólną prawa cywilnego, prawo zobowiązań, rzeczowe, rodzinne, spadkowe i prawo własności intelektualnej. Jego układ dostosowany jest do toku wykładu przyjętego na wielu polskich wydziałach prawa, a treść przedstawia najważniejsze cechy uregulowań prywatnoprawnych z uwzględnieniem przeważających poglądów doktryny i najważniejszego orzecznictwa sądowego.

Opracowanie jest przeznaczone do wykorzystania na wszystkich kierunkach studiów, które obejmują kurs prawa cywilnego lub poszczególnych jego fragmentów. Mogą to być zarówno studia prawnicze, jak i studia administracyjne, ekonomiczne, a także studia z innych obszarów, w których istotna jest wiedza z zakresu prawa prywatnego.

Edward Gniewek
Piotr Machnikowski

Wrocław, luty 2024 r.

Wykaz skrótów

1. Źródła prawa

AgRU

ustawa z 19.10.1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 2329)

CenAzU

ustawa z 4.11.2022 r. o Centralnym Azylu dla Zwierząt (Dz.U. z 2022 r. poz. 2375)

DomSkłU

ustawa z 16.11.2000 r. o domach składowych oraz o zmianie Kodeksu cywilnego, Kodeksu postępowania cywilnego oraz innych ustaw (Dz.U. Nr 114, poz. 1191 ze zm.)

DziałUbezpiReasU

ustawa z 11.9.2015 r. o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 656 ze zm.)

FundU

ustawa z 6.4.1984 r. o fundacjach (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 166).

FundRodzU

ustawa z 26.1.2023 r. o fundacji rodzinnej (Dz.U. z 2023 r. poz. 326 ze zm.)

GospKomU

ustawa z 20.12.1996 r. o gospodarce komunalnej (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r. poz. 679)

GospNierU

ustawa z 21.8.1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 344 ze zm.)

GospNierRolU

ustawa z 19.10.1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 2329 ze zm.)

InfCenU

ustawa z 9.5.2014 r. o informowaniu o cenach towarów i usług (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 168)

IpzR

rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z 22.12.2011 r. w sprawie instytucjonalnej pieczy zastępczej (Dz.U. z 2011 r. Nr 292, poz. 1720)

KC

ustawa z 23.4.1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1610 ze zm.)

KH

rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 27.6.1934 r. – Kodeks handlowy (Dz.U. Nr 57, poz. 502 ze zm.)

KK

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 17)

KKW

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 127 ze zm.)

KomPrywU

ustawa z 30.8.1996 r. o komercjalizacji i niektórych uprawnieniach pracowników (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 343)

Konstytucja RP

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm. i sprost.)

KP

ustawa z 26.6.1974 r. – Kodeks pracy (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1465 ze zm.)

KPA

ustawa z 14.6.1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 775)

KPC

ustawa z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1550 ze zm.)

KRO

ustawa z 25.2.1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 2809)

KredKonsU

ustawa z 12.5.2011 r. o kredycie konsumenckim (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1028)

KrRejSU

ustawa z 20.8.1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz.  685 ze zm.)

KSH

ustawa z 15.9.2000 r. – Kodeks spółek handlowych (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 18 ze zm.)

KWU

ustawa z 6.7.1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1984)

KZ

rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 27.10.1933 r. – Kodeks zobowiązań (Dz.U. Nr 82, poz. 598 ze zm.)

NieuzasadZwłokU

ustawa z 17.6.2004 r. o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym lub nadzorowanym przez prokuratora i postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1725 ze zm.)

NierCudzU

ustawa z 24.3.1920 r. o nabywaniu nieruchomości przez cudzoziemców (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 2278)

OchrBDU

ustawa z 27.7.2001 r. o ochronie baz danych (tekst jedn. Dz.U. 2021 r. poz. 386)

OchrKonkurU

ustawa z 16.2.2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1689 ze zm.)

OchrKonsU

ustawa z 2.3.2000 r. o ochronie niektórych praw konsumentów oraz o odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny (Dz.U. z 2012 r. poz. 1225)

OchrLokU

ustawa z 21.6.2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 725)

OchrNabU

ustawa z 16.9.2011 r. o ochronie praw nabywcy lokalu mieszkalnego lub domu jednorodzinnego (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1805 ze zm.)

OchrPrzyrU

ustawa z 16.4.2004 r. o ochronie przyrody (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r. poz. 1336 ze zm.)

OchrZabU

ustawa z 23.7.2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 840 ze zm.)

OrdPU

ustawa z 29.8.1997 r. – Ordynacja podatkowa (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 2383 ze zm.)

PieczaZastU

ustawa z 9.6.2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 177 ze zm.)

PostAdmU

ustawa z 30.8.2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm.)

PożPubWolntU

ustawa z 24.4.2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 571)

PPU

ustawa z 25.9.1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 437 ze zm.)

PrASC

ustawa z 28.11.2014 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1378)

PrAut

ustawa z 4.2.1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 2509)

PrBank

ustawa z 29.8.1997 r. – Prawo bankowe (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 2488 ze zm.)

PrBud

ustawa z 7.7.1994 r. – Prawo budowlane (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 682 ze zm.)

PrCzek

ustawa z 28.4.1936 r. – Prawo czekowe (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 462)

PrDew

ustawa z 27.7.2002 r. – Prawo dewizowe (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 309)

PrEnerg

ustawa z 10.4.1997 r. – Prawo energetyczne (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 1385 ze zm.)

PrGeod

ustawa z 17.5.1989 r. – Prawo geodezyjne i kartograficzne (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1752 ze zm.)

PrGeolGórn

ustawa z 9.6.2011 r. – Prawo geologiczne i górnicze (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 633 ze zm.)

PrKonsU

ustawa z 30.5.2014 r. o prawach konsumenta (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 2759 ze zm.)

PrŁow

ustawa z 13.10.1995 r. – Prawo łowieckie (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1082)

PrNot

ustawa z 14.2.1991 r. – Prawo o notariacie (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 1799 ze zm.)

ProkGenRPU

ustawa z 15.12.2016 r. o Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1109 ze zm.)

PrPrzed

ustawa z 6.3.2018 r. – Prawo przedsiębiorców (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 236)

PrPrywM

ustawa z 4.2.2011 r. – Prawo prywatne międzynarodowe (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 503)

PrSpółdz

ustawa z 16.9.1982 r. – Prawo spółdzielcze (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r. poz. 648)

PrStow

ustawa z 7.4.1989 r. – Prawo o stowarzyszeniach (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 2261)

PrUpad

ustawa z 28.2.2003 r. – Prawo upadłościowe (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 1520 ze zm.)

PrWeksl

ustawa z 28.4.1936 r. – Prawo wekslowe (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 282)

PrWłPrzem

ustawa z 30.6.2000 r. – Prawo własności przemysłowej (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1170)

PrWod

ustawa z 20.7.2017 r. – Prawo wodne (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1478 ze zm.)

PrZamPubl

ustawa z 11.9.2019 r. – Prawo zamówień publicznych (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1605 ze zm.)

PrzewlU

ustawa z 17.6.2004 r. o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym lub nadzorowanym przez prokuratora i postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1725)

PWKC

ustawa z 23.4.1964 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 94 ze zm.)

RzeczPatU

ustawa z 11.4.2001 r. o rzecznikach patentowych (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 303)

SamGminU

ustawa z 8.3.1990 r. o samorządzie gminnym (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 40 ze zm.)

SamPowU

ustawa z 5.6.1998 r. o samorządzie powiatowym (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 107)

SamWojU

ustawa z 5.6.1998 r. o samorządzie województwa (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 2094 ze zm.)

SpółMieszkU

ustawa z 15.12.2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 438 ze zm.)

SprzedKonsumU

ustawa z 27.7.2002 r. o szczególnych warunkach sprzedaży konsumenckiej oraz o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz.U. Nr 141, poz. 1176)

TestWojR

rozporządzenie Ministra Obrony Narodowej w sprawie testamentów wojskowych (Dz.U. Nr 7, poz. 38)

TFUE

Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (wersja skonsolidowana Dz.Urz. UE C 202 z 2016 r., s. 47)

UstRolU

ustawa z 11.4.2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 2569 ze zm.)

WłLokU

ustawa z 24.6.1994 r. o własności lokali (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r. poz. 1048)

WstrzSprzU

ustawa z 14.4.2016 r. o wstrzymaniu sprzedaży nieruchomości Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa oraz o zmianie niektórych ustaw (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 507 ze zm.)

WynU

ustawa z 19.10.1972 r. o wynalazczości (tekst jedn. Dz.U. z 1993 r. Nr 26, poz. 117 ze zm.)

ZarzSukcU

ustawa z 5.7.2018 r. o zarządzie sukcesyjnym przedsiębiorstwem osoby fizycznej i innych ułatwieniach związanych z sukcesją przedsiębiorstw (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r. poz. 170)

ZastRejU

ustawa z 6.12.1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 2017)

ZawLekU

ustawa z 5.12.1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1516)

ZbZarządzU

ustawa z 15.6.2018 r. o zbiorowym zarządzaniu prawami autorskimi i prawami pokrewnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 2207)

ZnalRzU

ustawa z 20.2.2015 r. o rzeczach znalezionych (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 501 ze zm.)

ZNKU

ustawa z 16.4.1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 1233)

ZnTowU

ustawa z 31.1.1985 r. o znakach towarowych (Dz.U. Nr 5, poz. 17 ze zm.)

2. Organy orzekające

IC SN

Izba Cywilna Sądu Najwyższego

NSA

Naczelny Sąd Administracyjny

SA

Sąd Apelacyjny

SN

Sąd Najwyższy

SN(7)

Sąd Najwyższy w składzie 7 sędziów

TK

Trybunał Konstytucyjny

3. Czasopisma

Biul. SN

Biuletyn Sądu Najwyższego

ONSA

Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego

OSA

Orzecznictwo Sądów Administracyjnych

OSN

Orzecznictwo Sądu Najwyższego

OSNC

Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Cywilna

OSP

Orzecznictwo Sądów Polskich

OSPiKA

Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych

OTK

Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego

PiP

Państwo i Prawo

PN

Przegląd Notarialny

PS

Przegląd Sądowy

SC

Studia Cywilistyczne

SP

Studia Prawnicze

Wok.

Wokanda

4. Inne skróty

art.

artykuł

cyt.

cytowany (-a, -e)

CEIDG

Centralna Ewidencja i Informacja o Działalności Gospodarczej

Dz.U.

Dziennik Ustaw

Dz.Urz.

Dziennik Urzędowy

in.

inne (-a, -y)

KRS

Krajowy Rejestr Sądowy

M.P.

Monitor Polski

nast.

następne (-y)

Nb

numer brzegowy

NBP

Narodowy Bank Polski

NORT

Notarialny Rejestr Testamentów

niepubl.

niepublikowany (-a, -e)

Nr

numer

orz.

orzeczenie

OZZ

organizacje zbiorowego zarządzania prawami autorskimi i pokrewnymi

pkt

punkt

por.

porównaj

post.

postanowienie

poz.

pozycja

red.

redakcja

tekst jedn.

tekst jednolity

uchw.

uchwała

UOKiK

Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów

USC

Urząd Stanu Cywilnego

ust.

ustęp

ww. 

wyżej wymieniony (-a, -e)

wyr.

wyrok

w zw.

w związku

z.

zeszyt

zd.

zdanie

ze zm.

ze zmianami

zob.

zobacz

Część I. Część ogólna prawa cywilnego

Literatura: A. Brzozowski, W.J. Kocot, E. Skowrońska-Bocian, Prawo cywilne. Część ogólna, Warszawa 2022; U. Ernst, A. Rachwał, F. Zoll, Prawo cywilne. Część ogólna, Warszawa 2011; E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2023; S. Grzybowski (red.), System Prawa Cywilnego, t. 1, Część ogólna, Ossolineum 1985; J. Gudowski (red.), Komentarz do kodeksu cywilnego. Księga pierwsza. Część ogólna, Warszawa 2014; M. Gutowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, t. 1, Warszawa 2021; A. Kidyba (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, t. 1, Warszawa 2009; P. Księżak, M. Pyziak-Szafnicka (red.), Kodeks cywilny. Część ogólna. Komentarz, Warszawa 2014; P. Machnikowski (red.), Zobowiązania. Przepisy ogólne i powiązane przepisy Księgi I KC, t. I, Komentarz, Warszawa 2022; K. Osajda (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, t. 1, Warszawa 2017; K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, t. 1, Warszawa 2020; J. Pietrzykowski, J. Ignatowicz (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, t. 1, Warszawa 1972; Z. Radwański, A. Olejniczak (red.), System Prawa Prywatnego, t. 2, Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 2019; Z. Radwański, A. Olejniczak, Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 2023; M. Safjan (red.), System Prawa Prywatnego, t. 1, Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 2012; A. Stelmachowski, Zarys teorii prawa cywilnego, Warszawa 1997; J. Winiarz (red.), Kodeks cywilny z komentarzem, t. 1, Warszawa 1989; A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne. Zarys części ogólnej, Warszawa 2001; Z. Ziembiński, Problemy podstawowe prawoznawstwa, Warszawa 1980.

Rozdział I. Zagadnienia wstępne

§ 1. Pojęcie prawa prywatnego

1

Tradycja podziału prawa na dwie zasadnicze części – prawo prywatne i prawo publiczne – sięga korzeniami prawa rzymskiego i nawet stosowane wówczas wyjaśnienie zasady podziału oparte na kryterium interesu (ogólnego bądź indywidualnego), który ma chronić reguła prawna, po części zachowało aktualność, choć samo nie byłoby już wystarczające. Podział na prawo prywatne i publiczne nie jest już dziś oparty na jednym kryterium o charakterze funkcjonalnym, ale raczej na kompleksie cech decydujących o zaliczeniu normy prawnej do jednej lub drugiej dziedziny. Już na wstępie trzeba zaznaczyć, że w tym opracowaniu przyjęto pogląd, że terminy „prawo prywatne” i „prawo cywilne” są synonimami (kwestia ta jest różnie rozstrzygana w literaturze). Nazwa „prawo cywilne” w polskim języku prawniczym jest dużo bardziej rozpowszechniona, zasadniczy akt normatywny w tej dziedzinie nazywa się wszak Kodeksem cywilnym. Z kolei termin „prawo prywatne”, choć mniej popularny, w większym stopniu oddaje istotę tego, co się za nim kryje.

2

Najbardziej rozpowszechniony obecnie pogląd przyjmuje, że tym co rozstrzyga o zaliczeniu norm prawnych do podsystemu prawa prywatnego, jest zastosowana przez prawodawcę metoda regulacji rozumiana jako koncepcja czy też sposób kształtowania relacji pomiędzy podmiotami prawa. Cechą prawa prywatnego jest przyznanie podmiotom prawa autonomii woli oraz oparcie relacji pomiędzy podmiotami (nazywanych stosunkami cywilnoprawnymi; pojęcie to zostanie wyjaśnione w rozdziale III) na zasadzie równorzędności pozycji. Niewątpliwie obydwie te cechy wymagają szerszego omówienia.

3

Pojęcie autonomii należy rozumieć zgodnie z jego greckim rodowodem, chodzi tu właśnie o możliwość stanowienia reguł dla samego siebie. Najważniejszą cechą prawa prywatnego jest to, że nie określa ono praw i obowiązków swoich adresatów w sposób wyczerpujący, kompletny i zamknięty, ale przede wszystkim stwarza podmiotom możliwość tworzenia tych praw i obowiązków przez ich własne działania. Istotą prawa prywatnego jest więc przyznanie ludziom i ich organizacjom, które ustawa zalicza do kategorii podmiotów prawa możliwości tworzenia wiążących ich reguł postępowania mocą ich własnych decyzji. Mówiąc o autonomii woli jako fundamencie prawa prywatnego, mamy zatem na myśli nie tylko to, że istnieją w nim podmioty mające swoje własne interesy, ale przede wszystkim to, że interesów tych chronią one za pomocą własnych decyzji, którym prawo w oznaczonym przez siebie zakresie przyznaje skuteczność. Decyzje te nazywa się czynnościami prawnymi. Jeżeli zostały one dokonane w granicach przyznanych przez ustawodawcę kompetencji oraz zgodnie z regułami ich dokonywania, na równi z przepisami ustawy wyznaczają obowiązki i uprawnienia tych, których dotyczą.

4

Prawo prywatne, jak wspomniano, kształtuje obowiązki i uprawnienia jednych podmiotów wobec innych, a także pozwala samym tym podmiotom na kształtowanie swojej sytuacji prawnej przez dokonywanie czynności prawnych. Równorzędność podmiotów, którą wskazano powyżej jako drugą zasadniczą cechę tego prawa, polega na tym, że ci, do których skierowana jest regulacja cywilnoprawna, co do zasady mają wobec siebie równą pozycję prawną – ich zakres kompetencji czy możliwości działania jest formalnie taki sam, możliwości ich wpływu na sferę praw i obowiązków innego podmiotu poddane są takim samym regułom i ograniczeniom. Konsekwencją równorzędności podmiotów i jej drugą stroną jest brak możliwości jednostronnego, władczego ingerowania w sytuację prawną innej osoby, brak relacji władztwo – podporządkowanie pomiędzy podmiotami prawa prywatnego.

5

Ponadto charakterystyczną cechą prawa prywatnego jest to, że zarówno w technice formułowania przepisów tego prawa, jak i w praktyce ich interpretowania i stosowania ogromną rolę odgrywa pojęcie prawa podmiotowego. Będzie ono szczegółowo omawiane w rozdziale III, natomiast tu należy jedynie zasygnalizować jego fundamentalne znaczenie. W bardzo dużym uproszczeniu prawem podmiotowym nazywamy korzystną sytuację, jaką normy prawne stwarzają dla podmiotu w celu ochrony jego interesów. Oparcie konstrukcji wielu instytucji prawa prywatnego na koncepcji prawa podmiotowego oraz przedstawianie relacji pomiędzy podmiotami tego prawa za pomocą pojęcia praw, jakie jedne z nich mają wobec innych, unaocznia zasadniczą cechę prawa prywatnego, którą jest skupienie na ochronie interesów podmiotów i rozstrzyganiu konfliktów pomiędzy tymi interesami.

6

Konsekwencją roli, jaką w prawie prywatnym odgrywa autonomia podmiotów, jest specyficzna – na tle innych dziedzin systemu prawnego – rola państwa jako strażnika przestrzegania norm prawnych. Jak to się zwykle w prawie dzieje, obowiązki nałożone normami prawa prywatnego, a także nałożone przez poprawnie dokonane czynności prawne, zabezpieczone są sankcją państwową (z nielicznymi wyjątkami, o których będzie mowa we właściwych miejscach podręcznika). Oznacza to, że podmiot uchylający się od realizacji obowiązku prawnego może zostać do niej przymuszony przez organy państwa. Szczególna cecha prawa prywatnego polega jednak na tym, że w ogromnej większości wypadków naruszenie norm tego prawa nie spotyka się z sankcją uruchamianą „automatycznie” z urzędu. Decyzja o skorzystaniu z pomocy państwa dla ochrony praw i interesów podmiotu uprawnionego, a więc dla wyegzekwowania realizacji przez inną osobę jej obowiązków cywilnoprawnych, należy do samego uprawnionego. Może on zwrócić się do organów państwowych, którymi są sądy i komornicy, o udzielenie mu ochrony jego praw, może również tego zaniechać.

7

Ten zestaw cech pozwala na pobieżne zarysowanie definicji prawa prywatnego jako części systemu prawnego złożonej z norm regulujących stosunki prawne między autonomicznymi podmiotami na zasadzie ich formalnej równorzędności i bez bezpośredniego nadzoru władzy publicznej nad wykonywaniem nałożonych przez to prawo obowiązków. Przeciwieństwo tych cech składa się na równie uproszczone i modelowe określenie prawa publicznego jako zespołu norm prawnych regulujących stosunki prawne z udziałem podmiotu (zwykle organu państwa lub samorządu terytorialnego) mającego prawo do władczego kształtowania sytuacji prawnej drugiej strony stosunku prawnego. Prawo to przewiduje nadzór nad przestrzeganiem swoich norm i bezpośrednie stosowanie przymusu państwowego w razie ich naruszenia

8

Ogromne znaczenie ma obecnie rozróżnienie między formalną a faktyczną równorzędnością oraz formalną autonomią a rzeczywistą możliwością korzystania z niej. Rzeczą oczywistą jest to, że prawodawca może zapewnić jedynie, by ludzie i ich organizacje byli równi pod względem praw. Nie zapobiegnie jednak temu, że nie są oni równi pod względem faktycznej możliwości korzystania z tych praw, która zależy od intelektu, umiejętności, zasobów materialnych, wiedzy czy dostępu do informacji i innych czynników pozostających poza sferą wpływów ustawodawcy. Idee autonomii i równorzędności pozostałyby więc tylko ideami, cennymi moralnie, ale praktycznie bezwartościowymi, gdyby na ich straży nie stały szczegółowe regulacje prawne chroniące rzeczywistą wolność decyzji i kompensujące niektóre faktyczne nierówności między podmiotami prawa prywatnego. Znaczna część przepisów tego prawa ma zatem na celu zapewnienie, by jego podmioty były związane tylko tymi własnymi decyzjami, które zostały podjęte przy wystarczającej wiedzy i z niezbędnym minimum swobody decyzji. Służą temu przede wszystkim przepisy o wadach oświadczenia woli (art. 82–88 i 945 KC) oraz ogólne przepisy ograniczające skuteczność czynności prawnych czy niektórych ich rodzajów (np. art. 58 i 3531 KC). Te ostatnie, wraz z bardziej szczegółowymi przepisami o wyzysku (art. 388 KC) i o niedozwolonych postanowieniach umownych (art. 3851–3854 KC) ograniczają ponadto możliwości konstruowania przez podmioty prawa prywatnego takich stosunków prawnych, w których rozkład korzyści oraz ciężarów i ryzyka byłby nierówny w sposób niedający się zaakceptować z punktu widzenia poczucia słuszności. Do tego szereg przepisów nakłada na jedną ze stron planowanej czynności prawnej obowiązek udzielenia drugiej stronie informacji niezbędnych do kompetentnego podjęcia przez tę drugą stronę decyzji, a później do skutecznej realizacji uzyskanych praw. Ochronie interesów podmiotów, które takiej ochrony w ocenie ustawodawcy wymagają, służy także technika regulowania ich sytuacji przepisami bezwzględnie wiążącymi, czyli takimi, których zastosowania strony nie mogą swoją decyzją wyłączyć. Kwestia ta wiąże się z podziałem norm prawa prywatnego ze względu na charakter ich mocy obowiązującej, który zostanie omówiony w rozdziale II.

9

Na koniec podkreślić trzeba, że przedmiotem tego opracowania jest tzw. materialne prawo cywilne czy też prywatne. Prawem materialnym nazywamy to, które określa prawa i obowiązki podmiotów wobec siebie i służy bezpośrednio ochronie ich interesów, umożliwia im osiąganie ekonomicznych oraz osobistych korzyści. Odróżnić od niego należy procesowe (formalne) prawo cywilne, nazywane też procedurą cywilną, określające zasady postępowania przed sądami i innymi organami wymiaru sprawiedliwości podejmowanego dla ochrony praw i przymusowej realizacji obowiązków przyznanych przez prawo materialne.

§ 2. Zakres i systematyka prawa prywatnego

10

Prawo prywatne nie ma charakteru jednolitego, wyróżnia się w jego ramach kilka mniejszych działów. Są one wyodrębniane na podstawie rozmaitych kryteriów, takich jak: rodzaj regulowanych zjawisk społecznych, rodzaj praw podmiotowych tworzonych przez normy danego działu, cechy podmiotów, do których normy te są skierowane, typ czynności prawnych charakterystycznych dla danej dziedziny prawa prywatnego czy typ dóbr, których dotyczą prawa podmiotowe. Najlepiej uzasadniony i przydatny praktycznie podział prawa prywatnego zakłada wyróżnianie w nim sześciu głównych działów:

1) część ogólna składa się z norm określających podstawowe reguły stosowania przepisów prawa cywilnego oraz tworzących instytucje o znaczeniu uniwersalnym, których zastosowanie obejmuje obszar całego prawa prywatnego, takie jak podmiotowość prawna, przedmioty stosunków cywilnoprawnych, czynności prawne i przedawnienie roszczeń;

2) prawo zobowiązań (prawo obligacyjne) normuje rozmaite zjawiska społeczne, takie jak wymiana dóbr, świadczenie usług, korzystanie z cudzych rzeczy, kredyt, dostarczanie innej osobie środków utrzymania, współdziałanie wielu osób dla osiągnięcia wspólnego celu i inne, nadając im formę stosunków prawnych pomiędzy indywidualnie oznaczonymi podmiotami (stosunków zobowiązaniowych);

3) prawo rzeczowe to zespół norm regulujących formy korzystania z rzeczy mające postać majątkowych praw podmiotowych bezwzględnych nazywanych prawami podmiotowymi rzeczowymi (własność, użytkowanie wieczyste, użytkowanie, służebność, zastaw, własnościowe spółdzielcze prawo do lokalu, hipotekę), a także pewne postaci faktycznego władztwa nad rzeczami (posiadanie i dzierżenie) oraz materialnoprawne zasady prowadzenia ksiąg wieczystych;

4) prawo rodzinne i opiekuńcze reguluje niemajątkowe i majątkowe stosunki pomiędzy członkami rodziny (stosunku małżeństwa, pokrewieństwa i powinowactwa), a także zagadnienia opieki i kurateli;

5) prawo spadkowe kształtuje losy majątku człowieka po jego śmierci, określa zatem zasady przejścia praw i obowiązków majątkowych zmarłej osoby fizycznej na inne podmioty;

6) prawo własności intelektualnej za swój przedmiot ma prawa podmiotowe do dóbr o charakterze niematerialnym, stanowiących oryginalne wytwory umysłu ludzkiego, przeważnie mających wartość majątkową.

Ze względu na zróżnicowane kryteria wyróżniania poszczególnych dziedzin, czasem odwołujące się do przedmiotu regulacji, czasem do konstrukcji praw podmiotowych czy stosunków prawnych, pomiędzy poszczególnymi działami prawa prywatnego muszą zachodzić liczne powiązania. Przepisy części ogólnej, jak wskazano, mają zastosowanie do zdarzeń i stosunków prawnych regulowanych pozostałymi działami prawa prywatnego w sprawach tam odmiennie nie unormowanych. Prawo rzeczowe określa treść, sposoby powstawania i nabywania praw rzeczowych, jednak większość przypadków nabycia tych praw jest jednocześnie skutkiem zdarzeń normowanych prawem zobowiązań czy prawem spadkowym. Do pewnego stopnia podobnie jest z prawem własności intelektualnej. Część stosunków normowanych przepisami prawa rodzinnego (np. obowiązki alimentacyjne) czy prawa spadkowego (zapis zwykły) ma postać zobowiązań i wymaga współstosowania do nich przepisów prawa obligacyjnego.

11

W ramach poszczególnych działów prawa prywatnego można wydzielić węższe dziedziny, zajmujące się szczegółowymi dziedzinami życia społecznego, często odrębnie uregulowane, np. prawo przewozowe lub prawo ubezpieczeniowe. Niekiedy z kolei pewna dziedzina spraw wchodząca w zakres jednego z działów wymienionych powyżej jest na tyle ważna, a jej regulacja prawna na tyle rozbudowana i szczegółowa, że poświęca się jej odrębny, obszerny akt prawny. Tak dzieje się zwłaszcza w odniesieniu do podmiotów prawa prywatnego. Co do zasady, zagadnienia podmiotowości prawnej i katalogu podmiotów prawa należą do części ogólnej prawa cywilnego. Zarówno praktyczna doniosłość tej problematyki, jak i stopień jej skomplikowania powoduje jednak, że poszczególne kategorie podmiotów regulowane są w odrębnych ustawach, czasem opartych na własnych zasadach przewodnich czy charakterystycznych konstrukcjach prawnych, a wokół tych ustaw budowany jest zbiór twierdzeń zasługujących na miano samodzielnej specjalności nauk prawnych. Dotyczy to przede wszystkim spółek handlowych, unormowanych odrębnie w obszernym Kodeksie spółek handlowych, a w mniejszym stopniu też np. spółdzielni, fundacji i stowarzyszeń.

12

Szczególną dziedziną prawa, najściślej powiązaną z częścią ogólną prawa prywatnego, jest prawo prywatne międzynarodowe. Stanowi ono zespół reguł określających zakres obowiązywania norm prawnych w przestrzeni, a więc rozgraniczających sfery działania systemów prawnych różnych państw (norm kolizyjnych). Przepisy tego prawa dookreślają zakres zastosowania norm materialnoprawnych przez wskazanie jakiego państwa prawo należy stosować, jeżeli dana sytuacja czy stosunek prawny zawierają w sobie element zagraniczny (np. umowa została zawarta pomiędzy osobami prawnymi mającymi siedziby w różnych państwach, obywatel jednego państwa poniósł szkodę w wyniku zdarzenia mającego miejsce w innym państwie, obywatele różnych państw zawarli małżeństwo itp.).

§ 3. Źródła prawa prywatnego

13

Mówiąc o źródłach prawa, mamy tu na myśli fakty prawotwórcze, czyli takie fakty społeczne, których konsekwencją jest obowiązywanie generalnych i abstrakcyjnych norm postępowania, kwalifikowanych jako normy prawne. Katalog źródeł prawa, aktualny także w odniesieniu do prawa prywatnego, zawiera art. 87 Konstytucji RP.

Źródłem prawa jest przede wszystkim sama Konstytucja. Jej znaczenie w obszarze prawa prywatnego przejawia się w tym, że jej przepisy wyznaczają kierunek unormowań zawartych w ustawach zwykłych, a także wpływają na wykładnię ustaw. Obydwa zagadnienia będą jeszcze poruszane przy omawianiu problematyki zasad prawa prywatnego oraz jego wykładni. Ponadto przepisy Konstytucji mogą być stosowane bezpośrednio, przy czym, z uwagi na niezupełność zawartej w nich regulacji, zwykle jest to stosowanie łącznie z przepisami właściwych ustaw zwykłych.

Praktycznie największe znaczenie jako źródło prawa w obszarze prawa prywatnego ma ustawa. Niemal cała materia tego prawa regulowana jest ustawami, czy to mającymi nazwę i strukturę kodeksu, czy też niewyposażonymi w te cechy. Pozostałe rodzaje źródeł prawa – ratyfikowane umowy międzynarodowe, rozporządzenia, a zwłaszcza akty prawa miejscowego odgrywają w prawie prywatnym mniejszą rolę.

Już w tym miejscu trzeba zauważyć, że przepisy prawa cywilnego, w tym przede wszystkim przepisy Kodeksu cywilnego, posługując się słowem „ustawa” (np. w art. 58 § 1 czy art. 3531 KC), nadają mu szerokie znaczenie, odmienne od tego, które wiąże z tym słowem art. 87 Konstytucji RP. Ilekroć bowiem przepis ustawowego prawa prywatnego mówi o „ustawie”, ma na myśli każde powszechnie obowiązujące w Polsce źródło prawa. „Ustawą” w tym sensie są więc zarówno ustawy w ścisłym, konstytucyjnym znaczeniu, jak i ustawa zasadnicza, obowiązujące akty prawa międzynarodowego, rozporządzenia itd.

14

Spośród ustawowych źródeł prawa prywatnego na pierwsze miejsce wysuwa się ustawa z 23.4.1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1610 ze zm.). Reguluje ona nie wszystkie wprawdzie, ale najważniejsze zagadnienia poddane normowaniu tej dziedziny prawa. Dzieli się na cztery księgi. Pierwsza z nich („Część ogólna” art. 1–125) zawiera podstawowe reguły stosowania przepisów Kodeksu (art. 1–7) oraz przepisy regulujące instytucje o znaczeniu uniwersalnym, stosowane na całym obszarze prawa prywatnego – szczegółową regulację problematyki osób fizycznych oraz ogólną regulację pozostałych podmiotów prawa, przepisy odnoszące się do przedmiotów stosunków cywilnoprawnych, ogólne reguły dokonywania czynności prawnych oraz regulację przedawnienia roszczeń.

Księga druga zatytułowana „Własność i inne prawa rzeczowe” (art. 140–352) reguluje dział prawa prywatnego nazywany prawem rzeczowym. Nie jest to jednak regulacja pełna, gdyż część praw rzeczowych i związanych z nimi instytucji (zwłaszcza hipoteka i księgi wieczyste) unormowana jest poza Kodeksem.

Księga trzecia („Zobowiązania” art. 353–92116) reguluje stosunki zobowiązaniowe, czyli stosunki prawne mające tę cechę, że występują one pomiędzy dwiema (niekiedy więcej) oznaczonymi indywidualnie podmiotami. Stosunki te mogą służyć najróżniejszym celom – wymianie dóbr (np. umowa sprzedaży, zamiany), świadczeniu usług (np. umowa o dzieło, umowa zlecenia), korzystaniu z cudzych rzeczy (np. umowa najmu, dzierżawy, użyczenia czy leasingu), udzielaniu kredytu (umowa pożyczki), dostarczaniu innej osobie środków utrzymania (umowa renty), współdziałaniu wielu osób dla osiągnięcia wspólnego celu (umowa spółki), kompensacji poniesionej przez kogoś szkody czy zubożenia (zobowiązania odszkodowawcze i z bezpodstawnego wzbogacenia) itd.

Księga czwarta, zatytułowana „Spadki” (art. 922–1086), reguluje przejście praw i obowiązków majątkowych zmarłej osoby fizycznej na inne podmioty oraz rozmaite zagadnienia z tym związane.

Jak już wspomniano, pierwsza księga Kodeksu zawiera przepisy o charakterze ogólnym, odnoszące się do wszystkich stosunków cywilnoprawnych. Ponadto jednak i w drugiej, a zwłaszcza w trzeciej księdze Kodeksu można wyodrębnić obok przepisów regulujących poszczególne typy stosunków prawnych także przepisy o znaczeniu ogólnym, normujące pewne zagadnienia wspólne dla stosunków prawnych określonego rodzaju. Są nimi art. 244–251 KC, będące przepisami ogólnymi o ograniczonych prawach rzeczowych oraz art. 353–534 KC, nazywane zwykle częścią ogólną prawa zobowiązań. Rozróżnienie to jest istotne dla określenia zakresu zastosowania przepisów Kodeksu cywilnego. W sprawach nieunormowanych przepisami szczegółowymi (np. przepisami o poszczególnym typie ograniczonego prawa rzeczowego czy stosunku zobowiązaniowego) stosuje się w pierwszej kolejności właściwą regulację ogólniejszą, a gdy tam nie znajduje się przepisu odnoszącego się do danej sytuacji faktycznej – przepisy księgi pierwszej KC.

15

Kodeks cywilny nie jest jedynym źródłem prawa prywatnego i nie normuje całości stosunków cywilnoprawnych. Poza nim istnieją liczne pozakodeksowe źródła prawa cywilnego. Można podzielić je na dwie grupy. Pierwszą grupę tworzą akty normatywne wyrażające wyłącznie lub przynajmniej głównie normy prawa cywilnego, takie jak np. Kodeks rodzinny i opiekuńczy, ustawa o księgach wieczystych i hipotece, Kodeks spółek handlowych, ustawa o własności lokali, ustawa o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów i in. Do drugiej grupy należą tzw. akty normatywne kompleksowe, czyli regulujące we względnie pełny sposób określoną dziedzinę stosunków społecznych, a wyrażające zarówno normy prawa cywilnego, jak i prawa administracyjnego lub często też karnego (np. ustawa o gospodarce nieruchomościami, ustawa o ochronie praw lokatorów, prawo bankowe).

§ 4. Prawo prywatne Unii Europejskiej i jego wpływ na prawo polskie

16

Członkostwo Polski w Unii Europejskiej spowodowało, że w skład systemu prawnego obowiązującego w Polsce weszło prawo unijne z jego zasadami bezpośredniego stosowania i pierwszeństwa przed prawem krajowym. Jednym z kierunków działań UE jest harmonizacja praw państw członkowskich w celu zrealizowania zasadniczych celów Unii – przede wszystkim ustanowienia i zapewnienia funkcjonowania jednolitego rynku, urzeczywistnienia swobody przedsiębiorczości, zniesienia przeszkód prawnych w podejmowaniu i prowadzeniu działalności gospodarczej na obszarze państw członkowskich Unii, stworzenia podobnych warunków gospodarowania, a więc wyrównania szans przedsiębiorców działających w różnych krajach Unii, a także zapewnienia ochrony konsumentów. Dla osiągnięcia tych efektów Unia Europejska dąży do uzgodnienia czy choćby przybliżenia do siebie systemów prawnych państw członkowskich. Polega to na kilku rodzajach działań. Niekiedy następuje ujednolicenie regulacji prawnych państw członkowskich przez zastąpienie różnych praw krajowych jednolitym (zunifikowanym) prawem europejskim, mającym postać rozporządzenia unijnego. Częściej jednak Unia preferuje zbliżanie (harmonizację) przepisów przez wyznaczenie za pomocą dyrektywy unijnej pewnego rezultatu, jaki państwa członkowskie mają osiągnąć, i pozostawienie im swobody wyboru formy oraz środków jego osiągnięcia. Przed państwem członkowskim staje wówczas zadanie zrealizowania obowiązku wyznaczonego dyrektywą, czyli dostosowania prawa krajowego do prawa europejskiego przez zmianę treści bądź sposobu rozumienia norm prawa krajowego. Trzeci sposób przybliżania do siebie systemów prawnych w UE nie polega na zastępowaniu czy zmienianiu prawa krajowego, ale na tworzeniu regulacji unijnej funkcjonującej równolegle do regulacji krajowej. Takie istniejące obok siebie akty prawa europejskiego i krajowego mogą się uzupełniać, gdy każdy z nich ma działać w innej płaszczyźnie lub z innym nastawieniem albo mogą stanowić wobec siebie alternatywę. W tym ostatnim przypadku mówi się o prawie opcjonalnym – osoba zainteresowana ma wybór między stosowaniem prawa krajowego i prawa unijnego.

Niewątpliwie nie można jeszcze mówić o istnieniu europejskiego prawa prywatnego jako spójnego systemu norm. Ilość przepisów unijnych dotyczących kwestii regulowanych przez prawo prywatne rośnie jednak stale. Unijna harmonizacja prawa prywatnego obejmuje różne dziedziny – stosunki umowne, prawo handlowe, procedurę cywilną, prawo prywatne międzynarodowe i inne. Przeważnie narzędziem jej realizacji są dyrektywy, które podlegają wdrożeniu do prawa krajowego. Wewnątrzkrajowo obowiązują więc dopiero normy polskich ustaw przyjętych w wykonaniu dyrektywy. Istnieją jednak też normy prawa europejskiego regulujące kwestie prywatnoprawne i bezpośrednio skuteczne w porządku krajowym (np. art. 101 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, Dz.Urz. UE C 202 z 2016 r., s. 47, dotyczący porozumień i decyzji zakłócających konkurencję, art. 340 ust. 2 TFUE normujący odpowiedzialność pozaumowną Unii za szkodę wyrządzoną przez jej instytucje lub funkcjonariuszy oraz przepisy rozporządzeń np. dotyczących prawa prywatnego międzynarodowego czy regulujących prawa pasażerów). Normy cywilnoprawne formułuje również orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości UE, co dotyczy przede wszystkim zagadnień odpowiedzialności odszkodowawczej państwa członkowskiego za szkodę wyrządzoną jednostce wskutek naruszenia prawa unijnego. Trzeba jednak pamiętać, że nawet bezpośrednio skuteczne normy prawa europejskiego zwykle nie mają samodzielnego charakteru i wymagają stosowania łącznie z krajowymi przepisami prawa materialnego oraz procedury cywilnej.

§ 5. Rola orzecznictwa sądowego

17

Specyficzną rolę w systemie prawa prywatnego odgrywają orzeczenia sądowe. Jak wiadomo, w Polsce praktyka stosowania prawa nie stanowi źródła prawa. Jednak pozycja, jaką w systemie wymiaru sprawiedliwości zajmuje Sąd Najwyższy, powoduje, że w rzeczywistości znaczenie jego orzecznictwa jest większe, niż wynikałoby to z konstytucyjnej regulacji źródeł prawa. Zadaniem Sądu Najwyższego jest bowiem nie tylko rozpatrywanie środków zaskarżenia (skarg kasacyjnych) od prawomocnych orzeczeń sądów powszechnych, ale także podejmowanie uchwał rozstrzygających zagadnienia prawne. Uchwały te, choć często zapadające w związku z konkretną sprawą rozpatrywaną przez sąd powszechny, sformułowane są w sposób abstrakcyjny jako wypowiedzi o prawie i jego poprawnej wykładni. Jakkolwiek formalnie uchwały te nie wiążą sądów niższej rangi, a tylko niektóre z nich wiążą sam Sąd Najwyższy, to jednak ich treść kształtuje orzecznictwo sądów powszechnych. Niekiedy wykładnia dokonana przez Sąd Najwyższy odbiega od dosłownej treści przepisu, uchwała rozstrzyga kwestie w ustawie nieunormowane czy zmienia dotychczasową praktykę interpretacji i stosowania prawa, można zasadnie mówić w tym zakresie o prawotwórczej (de facto, nie de iure) działalności sądu.

Normatywnie – w jeszcze bardziej wyraźny sposób – wypowiada się także Trybunał Konstytucyjny, uchylając normy prawne sprzeczne z aktami prawnymi wyższego rzędu czy orzekając o zgodnej z tymi aktami (a więc jedynej poprawnej) interpretacji przepisów ustaw. Wpływ jego orzecznictwa na praktykę stosowania prawa w ostatnich latach jest jednak ograniczony ze względu na poważne wątpliwości co do poprawności obsady stanowisk sędziowskich i procedowania w Trybunale.

Bez wątpienia normatywny charakter mają też orzeczenia Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Wykładnia prawa europejskiego dokonana przez Trybunał, zwłaszcza w ramach procedury pytań prejudycjalnych kierowanych przez sądy krajowe, jest wiążąca dla organów krajowych na równi z samym tekstem aktu normatywnego UE.

§ 6. Znaczenie zwyczaju i norm moralnych

18

Choć prawo jest bardzo mocno rozwiniętym systemem reguł kierujących ludzkimi działaniami, a jego istnienie jest najsilniej odczuwane przez podmioty społeczne, nie jest ono jedynym takim systemem. Na całość reguł społecznych dotyczących zachowania ludzi składają się także inne systemy złożone z norm o innej niż prawo treści, przedmiocie, sposobie powstawania i charakterze obowiązywania (uzasadniania). Najważniejsze znaczenie, obok norm prawnych, mają normy moralne i normy obyczajowe (zwyczaje). Jakkolwiek pojęcia te są różnie definiowane, na potrzeby tego wykładu wystarczy przyjąć ich pewne uproszczone ujęcia. Normami moralnymi są zatem normy postępowania nakazujące podejmować postępowanie ocenione moralnie dodatnio (przyczyniające się do powiększenia dobra lub zmniejszenia zła innych osób), a powstrzymywać się od postępowania moralnie dezaprobowanego. Obyczajem można natomiast nazwać reguły postępowania rozpowszechnione w jakiejś zbiorowości i przez nią narzucone jednostce, których obowiązywanie nie wynika jednak z ich wartości moralnej, ale wyłącznie z faktu ich dawnego istnienia i szerokiego rozpowszechnienia.

19

Ani normy moralne, ani normy obyczajowe nie mają charakteru prawnego, nie obowiązują w tym samym sensie co normy prawne. Mogą jednak mieć znaczenie dla określania praw i obowiązków podmiotów prawa prywatnego, jeżeli przepisy ustawy odsyłają do nich, czyli nakazują sądowi wzięcie ich pod uwagę przy stosowaniu norm prawa prywatnego. Odnosząc się do norm i ocen moralnych, ustawodawca posługuje się najczęściej zwrotem „zasady współżycia społecznego”, a w nowszej legislacji używa formuły „dobre obyczaje” albo zwrotu „względy słuszności”. Odnosząc się do reguł obyczajowych, ustawa posługuje się terminem „zwyczaj”.

Odesłania do norm moralnych służą przede wszystkim wyeliminowaniu kolizji między nimi a normami prawnymi czy postanowieniami czynności prawnych. Dlatego ustawa stanowi m.in., że przyznane i określone co do treści przez ustawę prawa nie mogą być przez uprawnionego wykonywane w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego (zob. art. 5, 140 i 233 KC) oraz uznaje za niedozwolone czy nieważne czynności prawne, które byłyby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego czy dobrymi obyczajami (art. 58 § 2, art. 94, 3531, 3851 KC).

Ponadto rozpowszechnienie w społeczeństwie i szeroki zakres spraw objętych regułami moralnymi i obyczajowymi czynią z nich przydatne narzędzie uzupełniania działalności prawodawczej. Dlatego zamiast szczegółowo regulować przepisami prawa sprawy objęte już normami moralnymi czy obyczajowymi, ustawodawca niekiedy stanowi tylko w akcie normatywnym, że odpowiednie reguły moralne czy obyczajowe mają być w danym zakresie stosowane na równi z normami prawnymi. Stwierdza więc np., że czynność prawna wywołuje także skutki wynikające z zasad współżycia społecznego i z ustalonych zwyczajów (art. 56 KC), nakazuje interpretować oświadczenia woli podmiotów dokonujących czynności prawnych z uwzględnieniem zasad współżycia społecznego i ustalonych zwyczajów (art. 65 KC), czy nakazuje stronom zobowiązania wykonywanie go w sposób odpowiadający zasadom współżycia społecznego i zwyczajom (art. 354 § 1 i 2 KC).