SKRYPTY BECKA

Prawo rzeczowe

Polecamy inne nasze publikacje z zakresu prawa rzeczowego:

E. Gniewek, W. Szydło

Prawo rzeczowe, wyd. 15

Podręczniki Prawnicze

A. Kaźmierczyk (red.)

PRAWO RZECZOWE

Podręczniki Prawnicze

PRAWO RZECZOWE. PYTANIA. KAZUSY. TABLICE. TESTY ONLINE, wyd. 10

Repetytoria Becka

Polecamy też bezpłatne czasopismo „Edukacja Prawnicza”.
Szukaj go na swojej uczelni oraz w księgarniach prawniczych C.H.Beck.

Prawo rzeczowe

dr Katarzyna Anna Dadańska

6. wydanie

WYDAWNICTWO C.H.BECK
WARSZAWA 2025

Propozycja cytowania:
K.A. Dadańska, Prawo rzeczowe, Warszawa 2025

Recenzent wydawniczy:
prof. dr hab. Jacek Gołaczyński

Wydawca:
Lucyna Wyciszkiewicz-Pardej

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując ją, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo!

Polska Izba Książki

Więcej o prawie autorskim na www.legalnakultura.pl

© Wydawnictwo C.H.Beck 2025

Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o.
ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa
email: dok@beck.pl, tel. +48 22 311 22 22

Skład i łamanie: Marta Świerk
Przygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H.Beck

Ze względu na specyfikę formatu elektronicznego układ niektórych elementów (tabel, schematów) został zmodyfikowany.
Zmiany te nie wpływają na merytoryczną zawartość publikacji.

ksiegarnia.beck.pl

ISBN epub 978-83-8411-424-7

Wykaz skrótów

1. Akty prawne

ABGB

Austriacki Kodeks cywilny z 1811 r. (Allgemeines Bürgerliches Gesetzbuch)

BGB

Niemiecki Kodeks cywilny z 1896 r. (Bürgerliches Gesetzbuch)

GospNierU

ustawa z 21.8.1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 1145 ze zm.)

KC

ustawa z 23.4.1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn. Dz.U. z 2025 r. poz. 1071 ze zm.)

KH

rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Kodeks handlowy z 27.6.1934 r. (Dz.U. z 1934 r. Nr 57, poz. 502 ze zm.)

Konstytucja RP

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm. i ze sprost.)

KN

Kodeks Napoleona z 21.3.1804 r. (Code Napoléon),

KPC

ustawa z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 1568 ze zm.)

KRO

ustawa z 25.2.1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 2809 ze zm.)

KSCU

ustawa z 28.7.2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 959 ze zm.)

KSH

ustawa z 15.9.2000 r. – Kodeks spółek handlowych (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 18 ze zm.)

KWU

ustawa z 6.7.1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn. Dz.U. z 2025 r. poz. 341)

NierCudzU

ustawa z 24.3.1920 r. o nabywaniu nieruchomości przez cudzoziemców (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 2278 ze zm.)

NierRolSPU

ustawa z 19.10.1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa (tekst jedn. Dz.U. z 2025 r. poz. 826 ze zm.)

ObligU

ustawa z 15.1.2015 r. o obligacjach (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 708)

OchrNabDFGU

ustawa z 20.5.2021 r. o ochronie praw nabywcy lokalu mieszkalnego lub domu jednorodzinnego oraz Deweloperskim Funduszu Gwarancyjnym (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 695 ze zm.)

OrdPU

ustawa z 29.8.1997 r. – Ordynacja podatkowa (tekst jedn. Dz.U. z 2025 r. poz. 111 ze zm.)

PlanZagospU

ustawa z 27.3.2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (tekst jedn. Dz.U. 2024 r. poz. 1130 ze zm.)

PrBank

ustawa z 29.8.1997 r. – Prawo bankowe (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 1646 ze zm.)

PrBud

ustawa z 7.7.1994 r. – Prawo budowlane (tekst jedn. Dz.U. z 2025 r. poz. 418)

PrEnerg

ustawa z 10.4.1997 r. – Prawo energetyczne (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 266 ze zm.)

PrGeod

ustawa z 17.5.1989 r. – Prawo geodezyjne i kartograficzne (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 1151 ze zm.)

PrGeol

ustawa z 9.6.2011 r. – Prawo geologiczne i górnicze (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 1290 ze zm.)

PrLot

ustawa z 3.7.2002 r. – Prawo lotnicze (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 2110 ze zm.)

PrŁow

ustawa z 13.10.1995 r. – Prawo łowieckie (tekst jedn. Dz.U. z 2025 r. poz. 539)

PrNot

ustawa z 14.2.1991 r. – Prawo o notariacie (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 1001 ze zm.)

PrOgrDU

ustawa z 6.5.1981 r. o pracowniczych ogrodach działkowych (tekst jedn. Dz.U. z 1996 r. Nr 85, poz. 390 ze zm.)

PrPrywM

ustawa z 4.2.2011 r. – Prawo prywatne międzynarodowe (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 503)

PrRzecz

dekret z 11.10.1946 r. – Prawo rzeczowe (Dz.U. z 1946 r. Nr 57, poz. 319 ze zm.)

PrSpółdz

ustawa z 19.9.1982 r. – Prawo spółdzielcze (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 593)

PrWod

ustawa z 18.7.2001 r. – Prawo wodne (tekst jedn. Dz.U. z 2025 r. poz. 960 ze zm.)

PrzekPrUżytWU

ustawa z 4.9.1997 r. o przekształceniu prawa użytkowania wieczystego przysługującego osobom fizycznym w prawo własności (tekst jedn. Dz.U. z 2001 r. Nr 120, poz. 1299 ze zm.)

PrzekształcenieUWU

ustawa z 29.7.2005 r. o przekształceniu użytkowania wieczystego w prawo własności nieruchomości (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 900)

PrzeszczepyU

ustawa z 1.7.2005 r. o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1185)

RodzOgrDU

ustawa z 13.12.2013 r. o rodzinnych ogrodach działkowych (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r. poz. 1073 ze zm.)

RybŚródU

ustawa z 18.4.1985 r. o rybactwie śródlądowym (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 883)

SamGmU

ustawa z 8.3.1990 r. o samorządzie gminnym (test jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 1465 ze zm.)

SpółdzMieszkU

ustawa z 15.12.2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 558)

TimeshareU

ustawa z 16.9.2011 r. o timeshare (Dz.U. Nr 230, poz. 1370)

UstRolU

ustawa z 11.4.2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 423)

WłLokU

ustawa z 24.6.1994 r. o własności lokali (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r. poz. 1048)

WstrzymSprzedNierU

ustawa z 14.4.2016 r. o wstrzymaniu sprzedaży nieruchomości Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa oraz o zmianie niektórych ustaw (tekst jedn. Dz.U. z 2025 r. poz. 559 ze zm.)

X Zb.pr.

X Tom Zbioru Praw Rosyjskich – Zwodu praw Imperium Rosyjskiego z 1830 r.

ZabezpFinU

ustawa z 2.4.2004 r. o niektórych zabezpieczeniach finansowych (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 294)

ZagWspólGrU

ustawa z 29.6.1963 r. o zagospodarowaniu wspólnot gruntowych (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 140)

ZastRejU

ustawa z 6.12.1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów (teksy jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 2017)

ZasTrybWNU

ustawa z 12.3.1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (tekst jedn. Dz.U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64 ze zm.)

ZwierzętaU

ustawa z 21.8.1997 r. o ochronie zwierząt (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1580 ze zm.)

2. Czasopisma i publikatory

AUL

Acta Universitatis Lodziensis

AUWr

Acta Universitatis Wratislaviensis

Biul. SN

Biuletyn Sądu Najwyższego

Dz.U.

Dziennik Ustaw

Dz.Urz.

Dziennik Urzędowy

Gd. SP – Prz.Orz.

Gdańskie Studia Prawnicze – Przegląd Orzecznictwa

KPP

Kwartalnik Prawa Prywatnego

KSP

Krakowskie Studia Prawnicze

MoP

Monitor Prawniczy

M.P.

Monitor Polski

NP

Nowe Prawo

OSN

Orzecznictwo Sądu Najwyższego

OSNC

Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Cywilna

OSNCK

Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Cywilna i Karna

OSNCP

Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Cywilna i Pracy

OSNPG

Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Wydawnictwo Prokuratury Generalnej

OSP

Orzecznictwo Sądów Polskich

OSPiKA

Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych

OTK

Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego

OTK-A

Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego Seria A

OTK-B

Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego Seria B

Pal.

Palestra

PB

Prawo Bankowe

PiP

Państwo i Prawo

PN

Przegląd Notarialny

PP

Przegląd Podatkowy

PPH

Przegląd Prawa Handlowego

Pr. Bank.

Prawo Bankowe

Prok. i Pr.

Prokuratura i Prawo

PS

Przegląd Sądowy

PUG

Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego

Rej.

Rejent

RPE

Ruch Prawniczy i Ekonomiczny

RPEiS

Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny

Rzeczp.

Rzeczpospolita

SC

Studia Cywilistyczne

SI

Studia Iuridica

SP

Studia Prawnicze

SPE

Studia Prawno-Ekonomiczne

System PrPryw

System Prawa Prywatnego

3. Inne skróty

br.

bieżącego roku

cyt.

cytowany (-a, -e)

m.st.

miasto stołeczne

nast.

następny (-a, -e)

niem.

niemiecki (-a, -e)

niepubl.

niepublikowany (-a, -e)

orz.

orzeczenie (-a)

PKWN

Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego

post.

postanowienie (-a)

PRL

Polska Rzeczpospolita Ludowa

przyp. Aut.

przypis Autora

RP

Rzeczpospolita Polska

SN

Sąd Najwyższy

spółka z o.o.

spółka z ograniczoną odpowiedzialnością

t.

tom (-y)

tekst jedn.

tekst jednolity

TK

Trybunał Konstytucyjny

uchw.

uchwała (-y)

uchw. (7)

uchwała w składzie 7 sędziów

w.

wiek

wyr.

wyrok (-i)

z.

zeszyt (-y)

zd.

zdanie

ze zm.

ze zmianami

Wykaz literatury

P. Armada-Rudnik, Prawo hipoteczne po nowelizacji z 26.6.2009 r., MoP 2010, Nr 1

J. Augustowicz, Z problematyki praw rzeczowych ograniczonych i innych obciążeń nieruchomości włączonych do terenów budowlanych w miastach, NP 1975, Nr 12

M. Balwicka-Szczyrba, G. Karaszewski, A. Sylwestrzak, Sąsiedztwo nieruchomości. Komentarz, Warszawa 2014

M. Balwicka-Szczyrba, Problem przedawnienia roszczenia przedsiębiorcy przesyłowego o ustanowienie służebności przesyłu, PiP 2010, z. 4

E. Bałan-Gonciarz, H. Ciepła, Ustawa o księgach wieczystych i hipotece. Komentarz. Wzory wniosków o wpis. Wzory wpisów do księgi wieczystej, Warszawa 2007

E. Bałan-Gonciarz, H. Ciepła, Komentarz do ustawy o księgach wieczystych i hipotece, Komentarz po nowelizacji prawa hipotecznego. Wzory wniosków o wpis. Wzory wpisów do księgi wieczystej, Warszawa 2011

B. Banaszkiewicz, Glosa do uchwały SN z 28.2.1994 r., III CZP 11/94, OSP 1995, Nr 6, poz. 130

B. Banaszkiewicz, Roszczenie windykacyjne współwłaściciela ułamkowego przeciw osobie nie uprawnionej, PS 1995, Nr 1

M. Balwicka-Szczyrba, [w:] M. Balwicka-Szczyrba, G. Karaszewski, A. Sylwestrzak, Sąsiedztwo nieruchomości. Komentarz, Warszawa 2014

M. Balwicka-Szczyrba, Korzystanie z nieruchomości przez przedsiębiorców przesyłowych – właścicieli urządzeń przesyłowych, Warszawa 2015

B. Barłowski, E. Janeczko, Księgi wieczyste – rejestr nieruchomości, Warszawa 1988

J. Bärmann, Wohnungseigentumsgesetz, München–Berlin 1958

M. Bednarek, Przedsiębiorstwo jako przedmiot czynności prawnych – spory doktrynalne z perspektywy praktyki obrotu, Studia Prawnicze 2009, Nr 3

M. Bednarek, Mienie. Komentarz do art. 44–55³ Kodeksu cywilnego, Kraków 1997

M. Berek, [w:] K. Osajda (red.), Ustawa o własności lokali. Komentarz, Legalis 2020, kom. do art. 19

J. Bieluk, Ustawa o kształtowaniu ustroju rolnego. Komentarz, Warszawa 2016

J. Bieluk, Ustawa o kształtowaniu ustroju rolnego. Komentarz, Warszawa 2019

J. Bieluk, [w:] M. Załucki (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2019, kom. do art. 158

J. Bieluk, Ustawa o kształtowaniu ustroju rolnego. Komentarz, Legalis 2024

J. Bieluk, [w:] M. Załucki (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Legalis 2024

G. Bieniek, Aktualne problemy stosowania ustawy, cz. II, Rej. 2006, Nr 11

G. Bieniek, Urządzenia przesyłowe. Problematyka prawna, Warszawa 2008

G. Bieniek, W sprawie podmiotowych praw rzeczowych w nowym kodeksie cywilnym, Rej. 2008, Nr 2

G. Bieniek, Zabezpieczenie wierzytelności pieniężnych, cz. 1–2, PiZS 1992, Nr 10–11, 12

G. Bieniek, Z problematyki stosowania art. 49 Kodeksu cywilnego, Nowy Przegląd Notarialny 2003, Nr 1

G. Bieniek, W sprawie podmiotowych praw rzeczowych w nowym kodeksie cywilnym, Rej. 2008, Nr 2

G. Bieniek, Glosa do uchwały SN z 17.1.2003 r. (III CZP 79/02), Rej. 2003, Nr 3

G. Bieniek, Służebność przesyłu, czyli temat prawniczych dyskusji, Rzeczp. z 25.9.2008 r.

G. Bieniek, Z. Marmaj, Ustawa o własności lokali. Komentarz, Warszawa 1995

G. Bieniek, G. Matusik, [w:] Ustawa o gospodarce nieruchomościami. Komentarz, Warszawa 2012

G. Bieniek, S. Rudnicki, Nieruchomości. Problematyka prawna, Warszawa 2007

G. Bieniek, S. Rudnicki, Nieruchomości. Problematyka prawna, Warszawa 2011

G. Bieniek, G. Matusik (aktualizacja), [w:] S. Kalus (red.), Ustawa o gospodarce nieruchomościami. Komentarz, Warszawa 2012

A. Bieranowski, Konstrukcja prawna przewłaszczenia na zabezpieczenie, Rej. 2003, Nr 7–8

A. Bieranowski, Czynności prawne i orzeczenia z zakresu prawa spadkowego, [w:] S. Babiarz (red.), Nieruchomości w prawie cywilnym, administracyjnym i podatkowym, t. II, Warszawa 2017

A. Bieranowski, Służebność mieszkania, Warszawa 2010

A. Bieranowski, Służebności ograniczające konkurencję w prawie polskim na tle komparatystycznym, Warszawa 2020

A. Bieranowski, Dekompozycja konstrukcji zasiedzenia w nowym reżimie ograniczeń nabycia własności nieruchomości rolnej – zagadnienia węzłowe i uwagi de lege ferenda, Rej. 2016, Nr 5

D. Bierecki, P. Pałka, Ustawa o spółdzielniach mieszkaniowych. Komentarz, Legalis 2025

D. Bierecki, Zasada swobody umów w prawie spółdzielczym, Warszawa 2021

J. Biernat, [w:] K. Osajda (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Legalis 2020, kom do art. 158

B. Bladowski, A. Gola, Służebności gruntowe i osobiste, Warszawa 1988

E. Bończak-Kucharczyk, Spółdzielnie mieszkaniowe. Komentarz, Warszawa 2010

S. Breyer, Przepisy ogólne dotyczące własności. Treść i wykonywanie własności, Katowice 1965–1966

S. Breyer, Księgi wieczyste de lege ferenda, NP 1963, Nr 2

S. Breyer, Problem ksiąg wieczystych, NP 1964, Nr 3

S. Breyer, Przeniesienie własności nieruchomości, Warszawa 1975

S. Breyer, Droga konieczna, NP 1972, Nr 5

R. Budzinowski, [w:] M. Gutowski (red.), Kodeks cywilny. Tom I. Komentarz do art. 1–352, Warszawa 2018

R. Budzinowski, W kwestii statusu prawnego gospodarstwa rolnego jako przedsiębiorstwa, [w:] J. Jacyszyn, A. Dańko-Roesler, M. Pazdan, W. Popiołek (red.), Rozprawy z prawa prywatnego. Księga pamiątkowa dedykowana Profesorowi Aleksandrowi Oleszce, Warszawa 2012

B. Burian, [w:] E. Gniewek (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2008

B. Burian, K. Gołębiowski, [w:] E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2016

A. Burzak, M. Okoń, P. Pałka, Ochrona praw nabywcy lokalu mieszkalnego lub domu jednorodzinnego. Komentarz, Warszawa 2012

S. Cichosz, T. Szawłowski, Prawa rzeczowe ograniczone, Katowice 1965–1966

A. Cisek, [w:] E. Gniewek (red.), System PrPryw, t. 4

H. Ciepła, Kognicja sądu wieczystoksięgowego, PS 1999, Nr 9

H. Ciepła, E. Bałan-Gonciarz, Ustawa o księgach wieczystych i hipotece. Komentarz. Wzory wniosków o wpis. Wzory wpisów do księgi wieczystej, Warszawa 2007

H. Ciepła, [w:] E. Bałan-Gonciarz, H. Ciepła, Ustawa o księgach wieczystych i hipotece. Komentarz po nowelizacji prawa hipotecznego. Wzory wniosków o wpis. Wzory wpisów do księgi wieczystej, Warszawa 2011

H. Ciepła, [w:] Ciepła [i in.], Kodeks cywilny. Tom I. Art. 1–352. Praktyczny komentarz z orzecznictwem, Warszawa 2005

W. Czachórski, Czynności prawne przyczynowe i oderwana w polskim prawie cywilnym, Warszawa 1952

J. Czaja, Komentarz do ustawy o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów, Gdańsk 1998

R. Czarnecki, Niektóre zagadnienia prawa sąsiedzkiego, NP 1969, Nr 6

T. Czech, Waluta hipoteki, PS 2008, Nr 9

T. Czech, Księgi wieczyste i hipoteka. Komentarz, Warszawa 2014

T. Czech, Ustawa deweloperska. Komentarz, Warszawa 2018

T. Czech, [w:] K. Osajda (red.), Ustawa o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów. Komentarz, Warszawa 2019

T. Czech, [w:] W. Borysiak (red.), Ustawa o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów. Komentarz, Legalis 2024

K. Czerwińska-Koral, Pojęcie gospodarstwa rolnego w kodeksie cywilnym – zagadnienia wybrane, Roczniki Administracji i Prawa 2013

P. Dąbkowski, Prawo prywatne polskie, t. II, Lwów 1911

K.A. Dadańska, Glosa do postanowienia Sądu Najwyższego z 12.5.016 r., OSP 2017, Nr 5

K.A. Dadańska, Timeshare w świetle kodyfikacji, dekodyfikacji i rekodyfikacji kodeksu cywilnego (wnioski de lege lata i de lege ferenda), [w:] P. Stec, M. Załucki (red.), 50 lat Kodeksu cywilnego. Perspektywy rekodyfikacji, Warszawa 2015

K.A. Dadańska, Ograniczenie swobody kontraktowania w obrocie nieruchomościami na przykładzie umowy deweloperskiej, [w:] I. Ramus (red.), Obrót powszechny i gospodarczy – problemy cywilnoprawne, Toruń 2014

K.A. Dadańska, Obrót użytkowaniem wieczystym – aspekty prawne, Studia i Prace Wydziału Nauk Ekonomicznych i Zarządzania Uniwersytetu Szczecińskiego, Nr 36, t. 1, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, Nr 811, Szczecin 2014

K.A. Dadańska, Prawo rzeczowe, Warszawa 2010

K.A. Dadańska, Prawo rzeczowe, Warszawa 2012

K.A. Dadańska, T.A. Filipiak, [w:] A. Kidyba (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Tom II, Własność i inne prawa rzeczowe, Warszawa 2009

K.A. Dadańska, T.A. Filipiak, [w:] A. Kidyba (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Tom II, Własność i inne prawa rzeczowe, Warszawa 2012

K.A. Dadańska, Zarząd i zarządzanie na tle problematyki osób prawnych – wybrane zagadnienia, ZN Oeconomicus. Gospodarka – rozwój i zmiany 2003/2004

K.A. Dadańska, Działanie osoby prawnej, Warszawa 2006

K.A. Dadańska, A. Tomczyk, Kontrowersje wokół prawa do grobu, [w:] J. Gołaczyński, J. Mazurkiewicz, J. Turłukowski, D. Karkut (red.), Non omnis moriar. Osobiste i majątkowe aspekty prawne śmierci człowieka. Zagadnienia wybrane, Wrocław 2015, s. 150–173

K.A. Dadańska, Klauzule generalne w stosunkach prawnorzeczowych, [w:] A. Dańko-Roesler, M. Leśniak, M. Skory, B. Sołtys (red.), Ius est ars boni et aequi. Księga pamiątkowa dedykowana Profesorowi Józefowi Frąckowiakowi, Wydawnictwo Stowarzyszenia Notariuszy Rzeczypospolitej Polskiej, Wrocław 2018

K.A. Dadańska, Realizacja zasady swobody kontraktowej w umowach przenoszących własność nieruchomości Skarbu Państwa i jednostek samorządu terytorialnego – uwagi de lege lata i de lege ferenda, [w:] Societates et obligationes – tradycja, współczesność, przyszłość. Księga jubileuszowa Profesora Jacka Napierały, Poznań 2018

K.A. Dadańska, Skutki upływu terminu, na który zostało ustanowione prawo użytkowania wieczystego gruntu, na prawo odrębnej własności lokalu znajdującego się w budynku położonym na tym gruncie. Glosa do uchwały składu 7 Sędziów Sądu Najwyższego – Izba Cywilna z dnia 25 sierpnia 2017 r., III CZP 11/17, OSP 2019, z. 3

K.A. Dadańska, Ustanawianie ograniczonych praw rzeczowych w prawie prywatnym międzynarodowym – uwagi na tle statutu rzeczowego i jego rozgraniczenia, PPPM 2019, t. 24, Nr 6

K.A. Dadańska, [w:] A. Kidyba (red.), Kodeks cywilny, Komentarz, t. II, Własność i inne prawa rzeczowe, Warszawa 2012

K.A. Dadańska, Nieruchomości w egzekucji sądowej, Sopot 2024

M. Deneka, Księgi wieczyste. Zasady materialnoprawne, Warszawa 2012

M. Derach, [w:] A. Mariański (red.), Ordynacja podatkowa. Komentarz, Legalis 2023

A. Doliwa, Prawo rzeczowe, Warszawa 2004

A. Doliwa, Prawo rzeczowe, Warszawa 2010

A. Doliwa, Prawo mieszkaniowe. Komentarz, Warszawa 2005

A. Doliwa, Komentarz do ustawy o własności lokali, [w:] Prawo mieszkaniowe. Komentarz. Warszawa 2015, kom. do art. 16

A. Doliwa, Glosa do wyr. SA z 22.2.2002 r., I ACa 1309/00, MoP 2003, Nr 1

S. Dmowski, S. Rudnicki, Komentarz do kodeksu cywilnego. Księga pierwsza. Część ogólna, Warszawa 1998

S. Dmowski, Władanie nieruchomościami rolnymi przez rolnicze spółdzielnie produkcyjne, [w:] Ars et usus, Księga Pamiątkowa ku czci sędziego Stanisława Rudnickiego, Warszawa 2005

E. Drozd, Prawa i obowiązki właścicieli lokali, Rej. 1995, Nr 3

E. Drozd, Numerus clausus praw rzeczowych, [w:] S. Sołtysiński (red.), Problemy kodyfikacji prawa cywilnego. Studia i rozprawy. Księga Pamiątkowa ku czci Profesora Zbigniewa Radwańskiego, Poznań 1990

E. Drozd, Przeniesienie własności nieruchomości, Warszawa 1974

T. Duraj, [w:] B. Lackoroński (red.), Prawo spółdzielcze. Komentarz, Legalis 2024, art. 138

M. Durzyńska, Glosa do uchw. NSA z 11.12.2006 r., I OPS 5/06, ZNSA 2009, Nr 5

T. Dybowski, Zasady współżycia społecznego i społeczno-gospodarcze przeznaczenie prawa a prawo własności, NP 1967, Nr 6

T. Dybowski, Ochrona własności w polskim prawie cywilnym (rei vindicatio – actio negatoria), Warszawa 1969

T. Dybowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 3, Warszawa 2003

T. Dybowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 3, Warszawa 2007

T. Dybowski, Rzecz o stosunku prawnym prawa rzeczowego, PiP 1978, z. 5

R. Dziczek, Służebność przesyłu i roszczenia uzupełniające. Wzory wniosków i pozwów sądowych. Przepisy, Warszawa 2015

H. Dzwonkowski (red.), Ordynacja podatkowa. Komentarz, Warszawa 2016

D.R. Epley, J. Rabianski, Principles of Real Estate Decisions, Prentice Hall, Englewood Cliffs, New Jersey 1986

T.A. Filipiak, [w:] A. Kidyba (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Tom II. Własność i inne prawa rzeczowe, Warszawa 2012

J. Frąckowiak, Zastaw na akcjach, Rej. 1995, Nr 1

B. Fuchs, Timesharing, Rej. 1997, Nr 4

B. Fuchs, Timesharing w prawie polskim (uwagi na tle ustawy z 13.7.2000 r.), Rej. 2001, Nr 4

B. Fuchs, Regulacja timesharingu a Kodeks cywilny, [w:] M. Jagielska, E. Rott-Pietrzyk, A. Wiewiórowska-Domagalska (red.), Kierunki rozwoju europejskiego prawa prywatnego, Warszawa 2012

M. Gabriel, Status prawny urządzeń przesyłowych w świetle projektu zmiany kodeksu cywilnego, Nieruchomości 2008, Nr 4

J. Gajda, Pojęcie dobrej wiary w przepisach kodeksu cywilnego, SP 1997, Nr 2

J. Gajda, K. Królikowska, K. Pietrzykowski, J. Pisuliński, [w:] K. Pietrzykowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 21, Prawo spółdzielcze, Warszawa 2020

W. Gawrylczyk, Kilka uwag o przedłużeniu użytkowania wieczystego gruntu, Rej. 1999, Nr 6–7

M. Gersdorf, J. Ignatowicz, Prawo spółdzielcze, Warszawa 1985

J. Gołaczyński, [w:] E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2016

K. Gołębiowski, [w:] E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2016

K. Gołębiowski, [w:] E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2023

G. Gorczyński, Wspólnota mieszkaniowa jako „jednostka organizacyjna” w rozumieniu art. 331 § 1 k.c., Rej. 2009, Nr 2

K. Górecka, Przekształcenie prawa użytkowania wieczystego w prawo własności w świetle ustawy z 20.7.2018 r. o przekształceniu prawa użytkowania wieczystego gruntów zabudowanych na cele mieszkaniowe w prawo własności tych gruntów, MoP 2019, Nr 10

J. Górecki, Przeniesienie własności rzeczy ruchomej, Wrocław 1950

J. Górecki, [w:] K. Osajda (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Legalis 2020

J. Górecki, Zapis testamentowy w prawie kolizyjnym, PPPM 2009, t. 5

J. Górecki, Zapis windykacyjny – uwagi de lege ferenda, [w:] E. Drozd, A. Oleszko, M. Pazdan (red.), Rozprawy z prawa prywatnego, prawa o notariacie i prawa europejskiego. Księga Rejenta Romualda Sztyka, Kluczbork 2007

J. Górecki, Zapis windykacyjny w praktyce notarialnej, Rej. 2012, Nr 4

E. Gniewek, Obrót nieruchomościami skarbowymi i samorządowymi, Kraków 1999

E. Gniewek (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2008

E. Gniewek, Kodeks cywilny. Księga druga. Własność i inne prawa rzeczowe. Komentarz, Kraków 2001

E. Gniewek, O przyszłości użytkowania wieczystego, Rej. 1999, Nr 2

E. Gniewek (red.), Podstawy prawa cywilnego i handlowego, t. I, Warszawa 2002

E. Gniewek, Prawo rzeczowe, Warszawa 2003

E. Gniewek, Prawo rzeczowe, Warszawa 2010

E. Gniewek, O ustanawianiu służebności przez użytkowników wieczystych, Rej. 2007, Nr 2

E. Gniewek, Glosa do uchwały SN z 17.1.2003 r. III CZP 79/02, Rej. 2003, Nr 5

E. Gniewek (red.), System Prawa Prywatnego, t. 4, Warszawa 2004

E. Gniewek (red.), System Prawa Prywatnego, t. 4, Warszawa 2007

E. Gniewek (red.), System Prawa Prywatnego, t. 3, Warszawa 2020

E. Gniewek (red.), System Prawa Prywatnego, t. 4, Warszawa 2021

E. Gniewek, [w:] T. Dybowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 3, Warszawa 2007

E. Gniewek, [w:] T. Dybowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 3, Warszawa 2013

E. Gniewek, [w:] E. Gniewek (red.), System Prawa Prywatnego, t. 3, Prawo rzeczowe, Warszawa 2020

E. Gniewek, Zakres swobody umów w prawie rzeczowym, [w:] Europeizacja prawa prywatnego, t. I, Warszawa 2008

E. Gniewek, Księgi wieczyste. Art. 1–58² KWU, [w:] E. Gniewek, Księgi wieczyste. Art. 1–58² KWU. Art. 626¹–626¹³ KPC. Komentarz, Warszawa 2016

E. Gniewek, Księgi wieczyste. Art. 1–58² KWU, [w:] E. Gniewek, Księgi wieczyste. Art. 1–58² KWU. Art. 626¹–626¹³ KPC. Komentarz, Warszawa 2018

E. Gniewek, Księgi wieczyste. Komentarz, Warszawa 2017

E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2016

E. Gniewek, Własność osobista lokali mieszkalnych w prawie polskim, AUWr. Prawo 1986, Nr 145

E. Gniewek, O niedopuszczalności zapisu windykacyjnego majątku wspólnego małżonków, Rej. 2012, Nr 1

E. Gniewek, Wyłączenie przedawnienia roszczenia o ustanowienie służebności przesyłu, [w:] K. Szczepanowska-Kozłowska (red.), Oblicza prawa cywilnego. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Janowi Błeszyńskiemu, Warszawa 2013

E. Gniewek, Współczesny model hipoteki – zasadnicze zręby konstrukcji, MoP 2011, Nr 4

E. Gniewek, W. Szydło, Prawo rzeczowe, Warszawa 2024A. Gola, Współwłasność, Warszawa 1987

J. Gołaczyński, Przewłaszczenie na zabezpieczenie. Przedmiot, konstrukcja, dopuszczalność, wykonanie, praktyka, Warszawa 1998

J. Gołaczyński, [w:] E. Gniewek (red.), System Prawa Prywatnego, t. IV, Prawo rzeczowe, Warszawa 2007

J. Gołaczyński, Pozasądowe sposoby zaspokojenia wierzytelności z zastawu zwykłego, Rej. 2001, Nr 4

J. Gołaczyński, Zaspokojenie wierzytelności zabezpieczonych zastawem zwykłym, rejestrowym, skarbowym w podziale sumy uzyskanej z egzekucji, PB 2001, Nr 7–8

J. Gołaczyński, Zastaw na rzeczach ruchomych, Warszawa 2002

J. Gołaczyński, Timesharing – Zagadnienia kolizyjno-prawne, Rej. 2001, Nr 7–8

J. Gołaczyński, [w:] E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Legalis 2023

J. Gołaczyński, Przewłaszczenie na zabezpieczenie, Poznań–Kluczbork 1998

J. Gołaczyński, [w:] E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2023

J. Gołaczyński, M. Leśniak, Zastaw rejestrowy i rejestr zastawów. Komentarz. Warszawa 2009

G. Gołębiowska-Manicka, Prawne formy zabezpieczenia kredytów – zastaw, MoP 1995, Nr 9

K. Górska, [w:] E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2016

A. Grabowska-Toś, [w:] A. Grabowska-Toś, P. Wancke, Ustawa o przekształceniu prawa użytkowania wieczystego w prawo własności nieruchomości. Komentarz. Warszawa 2016

A. Grzesiok-Horosz, [w:] M. Załucki (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Legalis 2024

S. Grzybowski, Dzieje prawa, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1981

J. Gudowski, Droga sądowa w sprawach o rozgraniczenie nieruchomości (na tle prawa geodezyjnego i kartograficznego), PS 1995, Nr 2

P. Gumiński, Dług gruntowy, cz. 1, Nieruchomości 2008, Nr 6

M. Gutowski (red.), Kodeks cywilny. Tom II. Komentarz. Art. 353–626, Warszawa 2019

M. Gutowski, Problematyka zdolności prawnej wspólnoty mieszkaniowej (na tle orzecznictwa SN) PiP 2009, z. 2

J. Gwiazdomorski, Prawo spadkowe w zarysie, Warszawa 1967

M. Habdas, Publiczna własność nieruchomości, Warszawa 2012

M. Habdas, Przedsiębiorstwo w znaczeniu przedmiotowym, KPP 2002, Nr 2

M. Habdas, Zbycie przedsiębiorstwa jako przejaw sukcesji singularnej, w: L. Ogiegło, W. Popiołek, M. Szpunar (red.), Rozprawy prawnicze. Księga pamiątkowa profesora Maksymiliana Pazdana, Kraków 2005

M. Habdas, [w:] M. Fras, M. Habdas (red.), Komentarz KC, Warszawa 2018, t. II, art. 142

I. Heropolitańska, A. Drewicz-Tułodziecka, K. Hryćków-Mycka, P. Kuglarz, Ustawa o księgach wieczystych i hipotece oraz przepisy związane. Komentarz, Warszawa 2017

I. Heropolitańska, Ustawa o księgach wieczystych i hipotece, [w:] I. Heropolitańska, A. Tułodziecka, K. Hryćków-Mycka, P. Kuglarz, Ustawa o księgach wieczystych i hipotece oraz przepisy związane. Komentarz, Warszawa 2019

K. Hryćków, Licytacyjna sprzedaż lokalu w trybie przepisu art. 16 ustawy z dnia 24 czerwca 1994 r. o własności lokali – uwagi krytyczne, Rej. 2000, Nr 1

J. Ignatowicz, Ochrona posiadania, Warszawa 1963

J. Ignatowicz, Prawo rzeczowe, Warszawa 2000

J. Ignatowicz, Użytkowanie wieczyste de lege ferenda, SI 1994, t. 21

J. Ignatowicz, Prawo rzeczowe, Warszawa 2000

J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo rzeczowe, Warszawa 2003

J. Ignatowicz, J. Stefaniuk, Prawo rzeczowe, Warszawa 2009

J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo rzeczowe, Warszawa 2022

A. Jakubecki, J. Mojak, E. Niezbecka, Prawne zabezpieczenie wierzytelności bankowych, Kraków 2000

A. Jakubecki, J. Mojak, E. Niezbecka, Prawne zabezpieczenie kredytów, Lublin 1996

E. Janeczko, Zasiedzenie, Zielona Góra 2002

E. Janeczko, Dopuszczalność sytuowania budynku bezpośrednio przy granicy działki budowlanej, Rej. 2001, Nr 10

H. Janicki, J. Pietrzykowski, Czy dopuszczalne jest ustanowienie użytkowania na idealnej części nieruchomości? (dwugłos), NP 1958, Nr 9

B. Janiszewska, Powstanie „roszczeń uzupełniających” w sytuacji przekroczenia w trakcie budowy granic nieruchomości sąsiedniej (art. 151 k.c.), Rej. 2007, Nr 5

B. Janiszewska, Koncepcja dobrej wiary w przepisach prawa rzeczowego (zasiedzenie nieruchomości, roszczenie o wykup gruntu), Warszawa 2005

W. Jarzębowski, Cywilistyczne problemy postępowania rozgraniczeniowego w związku z wejściem w życie ustawy prawo geodezyjne i kartograficzne, NP 1990, Nr 7

W. Jarzębowski, Cywilistyczne problemy postępowania rozgraniczeniowego w związku z wejściem w życie ustawy prawo geodezyjnie i kartograficzne, NP 1990, Nr 7–8

A. Jasiński, Wybrane formy zabezpieczenia wierzytelności pieniężnych, Rej. 1991, Nr 3

A. Jedliński, Umowa o ustanowienie odrębnej własności lokalu, PS 2004, Nr 9

B. Jelonek-Jarco, Rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych, Warszawa 2011

B. Jelonek-Jarco, [w:] K. Osajda (red.), Ustawa o własności lokali. Komentarz, Legalis 2020

B. Jelonek-Jarco, [w:] B. Lackoroński (red.), Ustawa o własności lokali. Komentarz, Legalis 2024

J. Pisuliński (red.), Ustawa o księgach wieczystych i hipotece. Postępowanie wieczystoksięgowe. Komentarz, Warszawa 2014

G. Jędrejek, Dopuszczalność roszczeń uzupełniających skierowanych przeciwko posiadaczom służebności, ZP UKSW 2006, Nr 6.2

A. Kappes, [w:] W.J. Katner (red.), System Prawa Prywatnego. Prawo umów nienazwanych, t. 9, Warszawa 2018

G. Karaszewski, O wynagrodzeniu za korzystanie z rzeczy wspólnej przez jednego ze współwłaścicieli z wyłączeniem pozostałych, GSP 2011, Nr 2

I. Karasek, Dopuszczalność ustanowienia służebności drogi koniecznej na użytkowaniu wieczystym oraz na rzecz użytkownika wieczystego, TPP 2000, Nr 1–2

I. Karasek-Wojciechowicz, Nadmierność zabezpieczenia hipotecznego, Monitor Prawa Bankowego 2011, Nr 5

J. Kaspryszyn, Przedmiot ksiąg wieczystych, Rej. 1999, Nr 1

W.J. Katner, Charakterystyka przepisów prawa sąsiedzkiego, AUL 1976, Nr 6

W.J. Katner, [w:] System Prawa Prywatnego, t. I, 2012

W.J. Katner, Ochrona własności, nieruchomości przed naruszeniami pośrednimi, Warszawa 1982

W.J. Katner, Umowne nabycie własności ruchomości, Warszawa 1992

A. Kaźmierczyk, Nieruchomość wspólna właścicieli lokali. Problematyka prawno-rzeczowa, Warszawa 2015

M. Kępiński, Przeniesienie własności nieruchomości rolnych, Poznań 1970

M. Kępiński, [w:] M. Gutowski (red.), Kodeks cywilny. Tom I. Komentarz do art. 1–352, Warszawa 2018

M. Kępiński, J. Kępiński, [w:] M. Gutowski (red.), Kodeks cywilny, t. I. Komentarz. Art. 1–449¹¹, Warszawa 2016

J. Kępiński, [w:] M. Gutowski (red.), Kodeks cywilny, t. I. Komentarz. Art. 1–449¹¹, Warszawa 2016

A. Kidyba (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, t. I, Część ogólna, Warszawa 2009

A. Kidyba (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, t. II, Własność i inne prawa rzeczowe, Warszawa 2009

A. Klein, Elementy stosunku prawnego prawa rzeczowego, Prace Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego. Seria A Nr 186, Wrocław 1976

W. Kocoń, Przekroczenie granicy przy wznoszeniu budynku lub innego urządzenia, NP 1970, Nr 7–8

W. Kocoń, Urządzenia na granicy gruntów, Pal. 1976, Nr 11

W. Kocoń, Z problematyki prawa sąsiedzkiego, NP 1976, Nr 4

W. Kocoń, Droga konieczna, Warszawa 1977

D. Kokoszka, Gospodarstwo rolne. Zagadnienia konstrukcyjne, KPP 2008, z. 4

K. Kolańczyk, Prawo rzymskie, Warszawa 1973

S. Kołodziejski, Dziedziczenie posiadania, Pal. 1969, Nr 6

S. Kołodziejski, Istota, treść i rodzaje posiadania, Pal. 1966, Nr 6

J.M. Kondek, Glosa do uchwały SN z 22.5.2013 r., III CZP 18/13, Glosa 2014, Nr 2

J. Kondratowska-Muszyńska, [w:] H. Dzwonkowski (red.), Ordynacja podatkowa. Komentarz, Warszawa 2020

J. Kosik, Prawa rzeczowe ograniczone w kodeksie cywilnym i w art. 24 prawa prywatnego międzynarodowego, SP 1970, Nr 26–27

S. Kostecki, [w:] W. Borysiak (red.), Ustawa o księgach wieczystych i hipotece. Komentarz, Legalis 2022

M. Kozik, Zgoda osoby trzeciej na dokonanie czynności prawnej w świetle art. 63 k.c. – zagadnienia wybrane, cz. II, Rej. 2007, Nr 3

I. Krawczyk, Zastaw skarbowy w projekcie ustawy – Ordynacja podatkowa, MoPod 1995, Nr 12

E. Kremer, Ustawa o ochronie gruntów rolnych i leśnych z 3.2.1995 r., PS 1997, Nr 5

E. Kremer, Ustawowe przystąpienie do długu przez nabywcę przedsiębiorstwa lub gospodarstwa rolnego – zagadnienia wybrane, Studia Iuridica Agraria 2001, t. 2

K. Królikowska, [w:] K. Osjada (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2020, kom. do art. 226

K. Królikowska, [w:] K. Osajda (red.), Ustawa o spółdzielniach mieszkaniowych. Komentarz, Legalis 2020, kom. do art. 17²

P. Księżak, Glosa do post. SN z 15.1.2010 r., I CSK 355/09, Rej. 2010, Nr 12

P. Księżak, Precarium w prawie polskim, Rej. 2007, Nr 2(190)

P. Księżak, [w:] K. Osajda (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Legalis 2020

P. Księżak, Naruszenie własności nieruchomości jako źródło bezpodstawnego wzbogacenia, Rej. 2006, Nr 4

P. Księżak, Zapis windykacyjny, Warszawa 2012

P. Księżak, [w:] K. Osajda (red.), Tom II. Kodeks cywilny. Komentarz. Własność i inne prawa rzeczowe. Ustawa o księgach wieczystych i hipotece (art. 2–22, 65–111¹). Ustawa o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów, Warszawa 2017

P. Księżak, [w:] W. Borysiak (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Legalis 2024

P. Księżak, Cywilne prawo – dobra osobiste – naruszenie godności przez nieudostępnienie toalety – zasady współżycia społecznego – skorzystanie z cudzej rzeczy w razie zagrożenia dobra osobistego. Glosa do wyr. SN z 17.9.2014 r., I CSK 682/13, OSP 2016, Nr 6

A. Kubas, Roszczenie o wstrzymanie budowy (art. 347 KC), Pal. 1971, Nr 6

A. Kubas, Budowa na cudzym gruncie, Warszawa 1972

E. Kucharska-Stasiak, Ekonomiczny wymiar nieruchomości, Warszawa 2016

M. Kućka, J. Zawadzka, [w:] K. Osajda, B. Lackoroński (red.), Ustawa o własności lokali. Komentarz, Warszawa 2021

A. Kunicki, Domniemania w prawie rzeczowym, Warszawa 1969

A. Kunicki, Przedmiot i zakres sądowej ochrony posiadania, PiP 1962, z. 8–9

A. Kunicki, Zasiedzenie w prawie polskim, Warszawa 1964

A. Kunicki, Elementy romańskie i germańskie w konstrukcji posiadania według kodeksu cywilnego, SP 1970

A. Kunicki, [w:] System prawa cywilnego. Prawo własności i inne prawa rzeczowe, Ossolineum 1977

A. Kunicki, Dziedziczenie posiadania, RPE 1961, Nr 1

P. Kunicki, Umowa deweloperska, Warszawa 2011

Z. Kuniewicz, Pojęcie obciążenia nieruchomości w polskim prawie cywilnym, [w:] M. Pecyna, J. Pisuliński, M. Podrecka (red.), Rozprawy cywilistyczne. Księga pamiątkowa dedykowana Profesorowi Edwardowi Drozdowi, Warszawa 2013

Z. Kuniewicz, Glosa do post. SN z 24.1.2013 r., V CSK 549/11, Legalis

Z. Kuniewicz, Użytkowanie własnościowego spółdzielczego prawa do lokalu mieszkalnego (głos w dyskusji), Rej. 1997, Nr 2

Z. Kuniewicz, Jeszcze o użytkowaniu własnościowego spółdzielczego prawa do lokalu mieszkalnego, Rej. 1997, Nr 9

Z. Kuniewicz (red.), Służebność przesyłu. Zagadnienia prywatnoprawne oraz publicznoprawne, Warszawa 2022

J. Kuźmicka-Sulikowska, Rodzaje użytkowania a ustanowienie tego prawa w drodze zapisu windykacyjnego, Rej. 2016, Nr 7

B. Lackoroński, [w:] K. Osajda (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Legalis 2020

B. Lackoroński, [w:] W. Borysiak (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Legalis 2024

M. Leśniak, Zastaw bez przeniesienia posiadania przedmiotu zastawu, Kraków 2004

K. Lewandowski, Nowe regulacje prawa hipotek, Nieruchomości 2010, Nr 1

J. Liberman, Własność mieszkania, NP 1961, Nr 4

A. Lichorowicz, Status prawny gospodarstw rodzinnych w ustawodawstwie krajów Europy Zachodniej, Białystok 2000

J.M. Łukasiewicz, Instytucje prawa rzeczowego. Repetytorium, Warszawa 2016

K. Łukawski, Wybrane zagadnienia na tle stosowania art. 145 k.c. do użytkowania wieczystego, NP 1978, Nr 10

A. Machnikowska, [w:] M. Załucki (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2019

P. Machnikowski, [w:] T. Dybowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. III, Prawo rzeczowe, Warszawa 2007

P. Machnikowski, [w:] E. Gniewek (red.), System Prawa Prywatnego, t. 3, Prawo rzeczowe, Warszawa 2020

K. Malinowska-Woźniak, Cywilnoprawny status wspólnoty mieszkaniowej, Warszawa 2016

P. Marquardt, Przekształcenie użytkowania wieczystego, Rej. 2018, Nr 12

G. Matusik, Własność urządzeń przesyłowych a prawo do gruntu, Warszawa 2013

G. Matusik, [w:] S. Kalus (red.), Ustawa o gospodarce nieruchomościami. Komentarz, Warszawa 2012

K.J. Matuszyk, Glosa do post. SN z 10.12.2004 r., III CK 55/04, PS 2007, Nr 2

J. McLean, Property as Power and Resistance, [w:] Property and the Constitution, Hart Publishing 1999

R. Mikosz, [w:] E. Gniewek (red.), System Prawa Prywatnego, t. 4, Prawo rzeczowe, Warszawa 2007

R. Mikosz, [w:] E. Gniewek (red.), System Prawa Prywatnego. t. 3 Prawo rzeczowe, Warszawa 2020

W. Modzelewski (red.), Ustawa o przekształcaniu prawa użytkowania wieczystego gruntów zabudowanych na cele mieszkaniowe w prawo własności tych gruntów. Komentarz, Warszawa 2020

J. Mojak, J. Widło, Zastaw rejestrowy i rejestr zastawów. Komentarz, Warszawa 2015

J. Mojak, J. Widło, Zastaw rejestrowy na udziale w spółce z o.o. Glosa do postanowienia SN z 31.3.2004 r. (III CK 429/02), MoP 2005, Nr 6, poz. 314

R. Morek, [w:] K. Osajda (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2017

R. Morek, [w:] K. Osajda (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Legalis 2020, kom. do art. 173

R. Morek, [w:] K. Osajda (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2020

R. Morek, [w:] W. Borysiak (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Legalis 2024

P. Mysiak, Postępowanie wieczystoksięgowe, Warszawa 2012

P. Mysiak, [w:] M. Załucki (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2024, art. 172

M. Nazar, Odrębna własność lokali (wybrane zagadnienia), PiP 1995, z. 10–11

Z.K. Nowakowski, [w:] J. Ignatowicz (red.), System prawa cywilnego, t. II, Prawo własności i inne prawa rzeczowe, Warszawa–Wrocław 1977

Z.K. Nowakowski, Prawo rzeczowe. Zarys wykładu, Warszawa 1969

T. Nowakowski, Przewłaszczenie nieruchomości na zabezpieczenie w świetle art. 387¹ kodeksu cywilnego – uwagi krytyczne, Rej. 2021, Nr 9

T. Nowakowski, Przewłaszczenie nieruchomości lokalowej na zabezpieczenie roszczeń z tytułu nieoprocentowanej pożyczki – glosa – IV CSK 513/18, MoP 2022, Nr 1

A. Ohanowicz, Recenzja książki A. Stelmachowskigo, Istota i funkcja posiadania, NP 1958, Nr 5

A. Oleszko, Wyrok sądowy jako podstawa wpisu do księgi wieczystej, PS 1993, Nr 5

A. Oleszko, Księgi wieczyste – hipoteka, orzecznictwo, piśmiennictwo, Kraków 1996

A. Oleszko, Odpowiedzialność notarialna za szkodę powstałą w związku z błędną wykładnią prawa, Rej. 1998, Nr 7–8

M.M. Opoka, Zastaw rejestrowy i rejestr zastawów, Glosa 1995, Nr 5

K. Osajda (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2020

K. Osajda, [w:] W. Borysiak (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Legalis 2024

K. Panfil, Ustawa o ochronie praw nabywcy lokalu mieszkalnego lub domu jednorodzinnego oraz Deweloperskim Funduszu Gwarancyjnym. Komentarz [w:] P. Machnikowski (red.), Zobowiązania. Tom V. Przepisy pozakodeksowe. Komentarz, Warszawa 2025

P. Parzych, E. Rymarczyk, A. Szabat-Pręcikowska, Problematyka wspólnot gruntowych w aspekcie ewidencyjno-prawnym, Infrastruktura i Ekologia Terenów Wiejskich Nr 2/III/2013, Polska Akademia Nauk, Oddział w Krakowie

P. Pełczyński, Charakter prawny przedsiębiorstwa w znaczeniu przedmiotowym, Rej. 1998, Nr 1

J.S. Piątowski, Glosa do wyr. SN z 13.9.1968 r., II CR 313/67,OSP 1969, Nr 10, poz. 204

J.S. Piątowski, Posiadanie jako przedmiot dziedziczenia, SPE 1969, t. 3

J.S. Piątowski, Prawo spadkowe. Zarys wykładu, Warszawa 2002

J.S. Piątowski, [w:] J. Ignatowicz (red.), System prawa cywilnego, t. II, Prawo własności inne prawa rzeczowe, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1977

K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2005

K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, t. I, Warszawa 1997

K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, t. II, Warszawa 2009

K. Pietrzykowski, Spółdzielnie mieszkaniowe. Komentarz, Warszawa 2001

K. Pietrzykowski, Spółdzielnie mieszkaniowe. Komentarz, Warszawa 2016

K. Pietrzykowski, Spółdzielnie mieszkaniowe. Komentarz, Warszawa 2018

K. Pietrzykowski, Nowelizacja ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych, MoP 2003, Nr 12

K. Pietrzykowski, [w:] E. Gniewek (red.), System Prawa Prywatnego, t. 4, Prawo rzeczowe, Warszawa 2007

J. Pisuliński, Kazusy z prawa cywilnego z rozwiązaniami, Warszawa 1997

J. Pisuliński, Członkostwo w spółdzielni mieszkaniowej (wybrane zagadnienia), MoP 2003, Nr 3 i 4

J. Pisuliński, [w:] E. Gniewek (red.), System Prawa Prywatnego, t. 4, Warszawa 2007

J. Pisuliński, [w:] E. Gniewek (red.), System Prawa Prywatnego, t. 3, Warszawa 2020

J. Pisuliński, Dlaczego umowa deweloperska nie jest umową nazwaną?, Rej. 2013, Nr 12

J. Pisuliński, [w:] J. Pisuliński (red.), Ustawa o księgach wieczystych i hipotece. Postępowanie wieczystoksięgowe. Komentarz, Warszawa 2014

J. Pokrzywniak, [w:] M. Gutowski (red.), Kodeks cywilny. Tom 1. Komentarz od art. 1–449¹¹, Warszawa 2016

W. Popiołek, [w:] K. Pietrzykowski, Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2020, art. 387¹

P. Popardowski, [w:] K. Osajda (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2020

A. Poreda, K. Gliwiński, R. Dybka, Zastaw rejestrowy i rejestr zastawów. Komentarz, Warszawa 2015

W. Prądzyński, Rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych, PN 1948, Nr 9–10

A. Prusarczyk, [w:] J. Jaworski, A. Prusaczyk, A. Tułodziecki, M. Wolanin, Ustawa o gospodarce nieruchomościami. Komentarz, Warszawa 2023, art. 209

K. Przybyłowski, Roszczenia posesoryjne z art. 344 kodeksu cywilnego, RPE 1968, z. 3

K. Przybyłowski, Dobra wiara w polskim prawie cywilnym (ogólne uwagi o pojęciu), SC 1970, t. IV

Ł. Przyborowski, [w:] J. Pisuliński (red.), Ustawa o księgach wieczystych i hipotece, Przepisy o postępowaniu wieczystoksięgowym. Komentarz, Warszawa 2014

A. Pukszto, Zaspokojenie zastawnika w drodze przejęcia na własność przedmiotu zastawu rejestrowego, Rej. 1999, Nr 6–7

Z. Radwański, Zrzeczenie się własności nieruchomości po 15 lipca br. a przed wejściem w życie nowej regulacji prawnej art. 179 KC, MoP 2006, Nr 15

Z. Radwański, [w:] Z. Radwański (red.), System Prawa Prywatnego, t. II. Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 2002

Z. Radwański, Funkcja społeczna, treść i charakter prawny odrębnej własności lokali, SC 1968, t. XI

Z. Radwański, A. Olejniczak, Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 2023

B. Rakoczy, Służebność przesyłu w praktyce, Warszawa 2009

B. Rakoczy, Glosa do uchwały SN z 6.6.2014 r., III CZP 107/13, OSP 2016, Nr 5, poz. 42

A. Roman, Umowa o przepadek na tle ustawy o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów, Rej. 1998, Nr 9

S. Romanow, [w:] B. Lackoroński (red.), Ustawa o własności lokali. Komentarz, Legalis 2024, art. 13, Nt 64

W. Rozwadowski, Posiadanie w prawie polskim na tle prawa rzymskiego, Czasopismo Prawno-Historyczne 1969, t. XLI, z. 2

S. Rudnicki, Sąsiedztwo nieruchomości. Problematyka prawna, Kraków 1998

S. Rudnicki, Komentarz do kodeksu cywilnego. Księga druga. Własność i inne prawa rzeczowe, Warszawa 1996

S. Rudnicki, Komentarz do kodeksu cywilnego. Księga druga. Własność i inne prawa rzeczowe, Warszawa 2004

S. Rudnicki, Komentarz do ustawy o księgach wieczystych i hipotece, Warszawa 1993

S. Rudnicki, Nabycie przez zasiedzenie, Warszawa 2010

S. Rudnicki (red.), Prawo obrotu nieruchomościami, Warszawa 1996

S. Rudnicki, Ustawa o księgach wieczystych i hipotece. Przepisy o postępowaniu w sprawach wieczystoksięgowych. Komentarz, Warszawa 2005

S. Rudnicki, Ustawa o księgach wieczystych i hipotece. Przepisy o postępowaniu w sprawach wieczystoksięgowych. Komentarz, Warszawa 2006

S. Rudnicki, Komentarz do ustawy o księgach wieczystych i hipotece, [w:] Ustawa o księgach wieczystych i hipotece, przepisy o postępowaniu w sprawach wieczystoksięgowych. Komentarz, Warszawa 2009

S. Rudnicki, Ustawa o księgach wieczystych i hipotece. Przepisy o postępowaniu w sprawach wieczystoksięgowych. Komentarz, Warszawa 2010

S. Rudnicki, G. Rudnicki, Komentarz do kodeksu cywilnego. Księga druga. Własność i inne prawa rzeczowe, Warszawa 2008

S. Rudnicki, G. Rudnicki, Komentarz do kodeksu cywilnego. Księga druga. Własność i inne prawa rzeczowe, Warszawa 2009

S. Rudnicki, Własność nieruchomości, Warszawa 2012

S. Rudnicki, G. Rudnicki, Komentarz do kodeksu cywilnego. Księga druga: Własność i inne prawa rzeczowe, Warszawa 2008

S. Rudnicki, G. Rudnicki, Komentarz do kodeksu cywilnego. Księga druga. Własność i inne prawa rzeczowe, Warszawa 2009

S. Rudnicki, [w:] S. Dmowski, S. Rudnicki, Komentarz do kodeksu cywilnego. Księga pierwsza. Część ogólna, Warszawa 1999

S. Rudnicki, Glosa do post. SN z 24.3.1999 r., I CKN 1081/97, PS 1999, Nr 4, s. 11

S. Rudnicki, [w:] G. Bieniek, S. Rudnicki, Nieruchomości. Problematyka prawna, Warszawa 2011

J. Rudnicki, G. Rudnicki, S. Rudnicki, [w:] J. Gudowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Tom II. Własność i inne prawa rzeczowe, Warszawa 2016

P. Siciński, Uprawnienie do rozporządzenia opróżnionym miejscem hipotecznym – zagadnienia wieczystoksięgowe, M. Pr. Bank 2011, Nr 5

G. Sikorski, Funkcja, podstawa prawna i rodzaje zabezpieczeń wierzytelności bankowych w prawie polskim, PPH 1997, Nr 9

J. Skąpski, Rzeczowe zabezpieczenia wierzytelności (z wyłączeniem hipoteki), SI 1994, t. 21

J. Skąpski, Zastaw na rzeczach ruchomych według kodeksu cywilnego, SC 1966, Nr 8

E. Skowrońska-Bocian, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2008

E. Skowrońska-Bocian, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny. Tom I. Komentarz. Art. 1–449¹⁰, Warszawa 2015

E. Skowrońska-Bocian. J. Wierciński, [w:] J. Gudowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Tom VI. Spadki, Warszawa 2017

E. Skowrońska-Bocian, M. Warciński, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny. T. I. Komentarz. Art. 1–449¹⁰, Warszawa 2018

E. Skowrońska-Bocian, M. Warciński, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny. T. I. Komentarz. Art. 1–449¹⁰, Warszawa 2020

E. Skrętowicz, O dziedziczeniu posiadania, NP 1962, Nr 9, s. 1205–1207

S. Słotwiński, Status prawny energii elektrycznej jako wyznacznik stosunków umownych w polskim prawie prywatnym, Warszawa 2017

W. Sługiewicz, Glosa do post. SN z 24.3.1999 r., I CKN 1081/97, Rej. 1999, Nr 11

W. Sługiewicz, Jak czytać księgę, Poradnik praktyczny, Warszawa 2008

T. Smyczyński, Charakter prawny wieczystego użytkowania, RPEiS 1971, z. 1

T. Smyczyński, Uwagi o niektórych prawach rzeczowych, [w:] M. Zieliński (red.), W kręgu teoretycznych i praktycznych aspektów prawoznawstwa. Księga Jubileuszowa Profesora Bronisława Ziemianina, Szczecin 2005

T. Smyczyński, Uwagi o wiarygodności ksiąg wieczystych, [w:] Współczesne problemy prawa prywatnego. Księga pamiątkowa ku czci Profesora Edwarda Gniewka, Warszawa 2010

T. Smyczyński, Ochrona prawa wieczystego użytkowania, Pal. 1971, Nr 2

T. Smyczyński, Rozporządzanie prawem wieczystego użytkowania, Pal. 1973, Nr 1

K. Sójka-Zielińska, Historia prawa, Warszawa 2022

T. Stawecki, M. Tomaszewski, F. Zedler, Ustawa o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów. Komentarz 1997

A. Stefańska, Elektroniczna księga wieczysta, Warszawa 2012

K. Stefańska, Darowizna gospodarstwa rolnego na rzecz małoletniego, [w:] Obrót nieruchomościami w praktyce notarialnej, Kraków 1997

A. Stelmachowski, [w:] T. Dybowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 3, Warszawa 2007

A. Stelmachowski, Istota i funkcja posiadania, Warszawa 1958

A. Stelmachowski, Przedmiot własności w prawie cywilnym, [w:] J. Błeszyński. J. Rajski. M. Safjan. E. Skowrońska (red.), Z zagadnień współczesnego prawa cywilnego. Księga pamiątkowa ku czci Profesora Tomasza Dybowskiego SI 1994, t. 21

A. Stępień-Sporek, Status prawny urządzeń do doprowadzania mediów, glosa do uch. SN z 8.3.2006 r., III CZP 105/05, Gd. SP – Prz.Orz. 2007, Nr 3

A. Stępień-Sporek, Status prawny urządzeń wskazanych w art. 49 KC, MoP 2008, Nr 14

R.T. Stroiński, Przedsiębiorstwo, charakter prawny oraz zbycie w prawie amerykańskim, francuskim i polskim, Warszawa 2003

Z. Strus, Nabycie własności i prawa rzeczowe zastawnicze w praktyce Sądu Najwyższego, Pal. 1994, Nr 9–10

Z. Strus, M. Strus-Wołos, Komentarz do ustawy o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów, Warszawa 1997

R. Strzelczyk, Prawo obrotu nieruchomościami, Warszawa 2016

R. Strzelczyk, Umowa deweloperska w systemie prawa prywatnego, Warszawa 2013

R. Strzelczyk, A. Turlej, Własność lokali. Komentarz, Warszawa 2007

R. Strzelczyk, Prawo nieruchomości, Warszawa 2019

Ł. Strzępek, Glosa do uchw. SN z 6.6.2014 r., III CZP 107/13, OSP 2015, Nr 9, poz. 91

J.A. Strzępka, Problematyka cywilnoprawna przenoszenia własności gospodarstwa rolnego na następcę, [w:] Obrót nieruchomościami w praktyce notarialnej, Kraków 1997

P. Such, Umowa przewłaszczenia nieruchomości na zabezpieczenie – akcesoryjność i sposób zaspokojenia się wierzyciela, Kwartalnik Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury 2020, Nr 4

P. Suski, Kodeks cywilny w orzecznictwie i piśmiennictwie. Księga druga. Własność i inne prawa rzeczowe, Warszawa 1996

B. Swaczyna, Hipoteka umowna, Kraków 2007

A. Sylwestrzak, Użytkowanie. Konstrukcja prawa, Warszawa 2013

A. Sylwestrzak, Glosa do wyr. SN z 12.1.2006 r., II CK 341/05, GSP – Prz. Orz. 2008, Nr 1

A. Sylwestrzak, Problematyka dopuszczalności ustanawiania użytkowania na spółdzielczym własnościowym prawie do lokalu, [w:] A. Herbet. J. Misztal-Konecka. P. Zakrzewski (red.), Prawo spółdzielcze. Zagadnienia materialnoprawne i procesowe, Lublin 2017

A. Sylwestrzak, Użytkowanie. Konstrukcja prawna, Warszawa 2013

J. Sysiak, Rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych, Rej. 1994, Nr 12

M. Szaciński, Dziedziczenie posiadania, NP 1966, Nr 7–8

J. Szachułowicz, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, t. I, Warszawa 2008

A. Szpunar, Nabycie własności ruchomości od nieuprawnionego, Kraków 1999

A. Szpunar, Nowa ustawa o księgach wieczystych i hipotece, PiP 1983, z. 5

A. Szpunar, Roszczenie o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, Rej. 1997, Nr 12

A. Szpunar, Uwagi o rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych, PiP 1963, z. 8–9

A. Szpunar, Nabycie własności ruchomości od nieuprawnionego, Kraków 1999

A. Szpunar, Forma umowy o przeniesienie własności nieruchomości, [w:] Księga pamiątkowa dla uczczenia pracy naukowej Kazimierza Przybyłowskiego, Warszawa–Kraków 1964

R. Sztyk, Nowe zasady zrzeczenia się własności nieruchomości, Rej. 2003, Nr 4

R. Sztyk, Zapis windykacyjny jako element reformy prawa spadkowego, Łódzki Biuletyn Notarialny 2011, Nr 1

W. Szydło, [w:] E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2019

M. Tarkowski, Prawo w praktyce bankowej, Lublin 1995

G. Tracz, F. Zoll, Przewłaszczenie na zabezpieczenie, Kraków 1996

Z. Truszkiewicz, Użytkowanie wieczyste. Zagadnienia konstrukcyjne, Kraków 2006

R. Trzaskowski, Z problematyki stosunków własnościowych na tle art. 49 kodeksu cywilnego, KPP 2001, z. 3

R. Trzaskowski, Korzystanie przez przedsiębiorstwa energetyczne z cudzych nieruchomości, cz. I, Rej. 2003, Nr 11

R. Trzaskowski, Korzystanie przez przedsiębiorstwa energetyczne z cudzych nieruchomości cz. II , Rej. 2003, Nr 12

A. Tułodziecka, Ustawa o księgach wieczystych i hipotece. Komentarz, [w:] I. Heropolitańska, A. Tułodziecka, K. Hryćków-Mycka, P. Kuglarz, Ustawa o księgach wieczystych i hipotece oraz przepisy związane. Komentarz, Legalis 2021

A. Tułodziecki, [w:] J. Jaworski, A. Prusaczyk, A. Tułodziecki, M. Wolanin, Ustawa o gospodarce nieruchomościami. Komentarz, Legalis 2023, art. 27

J. Turłukowski, Zapis windykacyjny. Komentarz, Warszawa 2011

J. Turłukowski, Instytucja zapisu windykacyjnego w prawie polskim: wybrane zagadnienia, Warszawa 2014

P. Wancke, Ustawa o przekształceniu prawa użytkowania wieczystego gruntów zabudowanych na cele mieszkaniowe w prawo własności tych gruntów. Komentarz, Warszawa 2018

M. Warciński, Glosa do uchw. SN z 22.5.2013 r. III CZP 18/13, PS 2016, Nr 3

M. Warciński, Służebności gruntowe według kodeksu cywilnego, Warszawa 2013

A. Wąsiewicz, Charakter prawny współwłasności ułamkowej według Kodeksu cywilnego, RPE 1964, z. 4

A. Wąsiewicz, Powstanie, istota i zniesienie współwłasności ułamkowej, Poznań 1965

A. Wąsiewicz, [w:] J. Ignatowicz (red.), System prawa cywilnego, t. II, Prawo własności i inne prawa rzeczowe, Warszawa–Wrocław 1977

J. Wasilkowski, Prawo rzeczowe w zarysie, Warszawa 1957

J. Wasilkowski, Zarys prawa rzeczowego, Warszawa 1963

J. Wasilkowski, Znaczenie wpisu do księgi wieczystej według prawa rzeczowego, PiP 1947, z. 4

J. Wasilkowski, Prawo własności w PRL. Zarys wykładu, Warszawa 1969

J. Wasilkowski, Pojęcie własności we współczesnym prawie polskim, Warszawa 1972E. Wengerek, Postępowanie zabezpieczające i egzekucyjne, t. I, Warszawa 1994

H. Westermann, Lehrbuch des Sachenrechts, Karlsruhe 1953

J. Widło, Rozporządzanie przedsiębiorstwem, Kraków 2002

B. Wierzbowski, Gospodarka nieruchomościami. Podstawy prawne, Warszawa 2015

B. Wierzbowski, Gospodarka nieruchomościami. Podstawy prawne, Warszawa 2010

A. Wilk, Ochrona własności nieruchomości przed immisjami w prawie polskim, Warszawa 2016

J. Winiarz, Prawo użytkowania wieczystego, Warszawa 1970

J. Winiarz, Użytkowanie wieczyste, Warszawa 1967

H. Witczak, Charakter prawny wieczystego użytkowania, PS 2001, Nr 11–12

H. Witczak, A. Kawałko, Prawo rzeczowe, Warszawa 2009

H. Witczak, Wygaśnięcie użytkowania wieczystego, Warszawa 2005

G. Wolak, Zasiedzenie służebności gruntowej. Glosa do uchwały składu siedmiu sędziów SN z 9.8.2011 r., III CZP 10/11, PS 2012, Nr 4

G. Wolak, Glosa do uchw. SN z 16.2.2012 r., III CZP 94/11, Rej. 2012, Nr 6

G. Wolak, O wspólnotach gruntowych w rozumieniu ustawy z dnia 29 czerwca 1963 r. o zagospodarowaniu wspólnot gruntowych – wybrane zagadnienia cywilnoprawne, Nieruchomości 2020, Nr 4

M. Wolff, L. Raiser, Sachenrech, Tübingen 1957

A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne. Zarys części ogólnej, Warszawa 2020

C. Woźniak, Użytkowanie wieczyste, Warszawa 2006

S. Wójcik (red.), Podstawy prawa cywilnego. Prawo rzeczowe, Warszawa 2001

S. Wójcik, Windykacyjna ochrona własności w polskim prawie cywilnym, Warszawa 1965

S. Wójcik, Zasiedzenie jako sposób nabycia praw podmiotowych (znaczenie oraz próba oceny niektórych uregulowań), [w:] J. Błeszyński, J. Rajski (red.), Rozprawy z prawa cywilnego. Księga pamiątkowa dla uczczenia pracy naukowej prof. W. Czachórskiego, Warszawa 1985

S. Wójcik, Z zagadnień rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych, PiP 1962, z. 10

S. Wójcik, Zakres rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych, [w:] B. Kordasiewicz, E. Łętowska (red.), Prace z prawa cywilnego. Wydane dla uczczenia pracy naukowej profesora Józefa Stanisława Piątkowskiego, Warszawa–Wrocław 1985

S. Wójcik, [w:] J. Ignatowicz (red.), System prawa cywilnego, t. II, Prawo własności inne prawa rzeczowe, Warszawa–Wrocław 1977

S. Wójcik, Z problematyki międzyczasowej prawa zasiedzenia nieruchomości (w związku z postanowieniem SN z 27.6.2000 r.), PS 2001, Nr 5

S. Wójcik, Czy posiadanie jest dziedziczne?, Księga Pamiątkowa dla uczczenia pracy naukowej Kazimierza Przybyłowskiego, Kraków 1966

S. Wójcik, Stosowanie przepisów prawa zobowiązań w zakresie prawa rzeczowego, [w:] Studia z prawa zobowiązań, Warszawa–Poznań 1979

S. Wójcik, Windykacyjna ochrona własności w polskim prawie cywilnym, Zeszytu naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego, CXVIII, Prace Prawnicze, z. 21, Kraków 1965

M. Wrzołek-Romańczuk, Zmiany w ustawie o spółdzielniach mieszkaniowych, Pal. 2003, Nr 1–2

J. Wszołek, Zasiedzenie służebności przesyłu, Rej. 2012, Nr 1

P. Zakrzewski, Zapis windykacyjny, Przegląd Sądowy 2012, Nr 21(2)

K. Zaradkiewicz, Podstawowe założenia dotyczące propozycji regulacji prawa zabudowy, [w:] Z. Radwański (red.), Zielona Księga optymalna wizja Kodeksu cywilnego w Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 2006

K. Zaradkiewicz, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, Komentarz art. 1–449¹⁰, Warszawa 2013

K. Zaradkiewicz, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, Komentarz art. 1–449¹⁰, Warszawa 2008

K. Zaradkiewicz, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny. T. I. Komentarz. Art. 1–449¹⁰, Warszawa 2020

K. Zaradkiewicz, Podstawowe założenia dotyczące propozycji regulacji prawa zabudowy, [w:] Zielona Księga

K. Zaradkiewicz, Powiernicze przeniesienie własności nieruchomości w obrocie konsumenckim, Nieruchomości 2021, Nr 1

A. Zbiegień-Turzańska, [w:] K. Osajda (red.), Kodeks Cywilny. Komentarz, Legalis 2017

A. Zbiegień-Turzańska, Stosowanie ustawy deweloperskiej przez spółdzielnie mieszkaniowe, PS 2014, Nr 1

J. Zębala, [w:] K. Osajda (red.), Tom VI B. Prawo spółdzielcze i mieszkaniowe. Komentarz, Warszawa 2018, kom. do art. 16

B. Ziemianin, Prawo cywilne. Część ogólna, Poznań 2003

B. Ziemianin, Prawo rzeczowe, Kraków 2003

B. Ziemianin, K.A. Dadańska, Prawo rzeczowe, Warszawa 2012

B. Ziemianin, Z. Kuniewicz, Prawo cywilne. Część ogólna, Poznań 2007

B. Ziemianin, E. Kitłowski, Prawo zobowiązań. Część ogólna, Warszawa 2013

M. Zięba, Podmiotowość prawa wspólnot mieszkaniowych, Warszawa 2016

F. Zoll, Pozasądowe sposoby zaspokojenia z przedmiotu zastawu rejestrowego w umowach konsumenckich, PPH 1999, Nr 2

E. Żak, Księgi wieczyste dla spółdzielczych praw do lokalu, MoP 2000, Nr 3

A. Żelazna, Zagospodarowanie wspólnot gruntowych, cz. I, Nieruchomości 2017, Nr 12

A. Żelazna, Zagospodarowanie wspólnot gruntowych, cz. II, Nieruchomości 2018, Nr 1

A. Żelazna, Zagospodarowanie wspólnot gruntowych, cz. III, Nieruchomości 2018, Nr 2

W. Żukowski, Projektowane wprowadzenie zapisu windykacyjnego do polskiego prawa spadkowego, KPP 2010, Nr 4

Ł. Żelechowski, [w:] K. Osajda (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Legalis 2020

Ł. Żelechowski, [w:] K. Osajda (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Legalis 2024

Przedmowa

Oddane do rąk Czytelników kolejne, szóste wydanie podręcznika „Prawo rzeczowe” ma w swoich założeniach stanowić pomoc dydaktyczną dla studentów wydziałów prawa i administracji, aplikantów, jak również dla innych osób zainteresowanych problematyką prawa rzeczowego – studentów administracji, ekonomii, słuchaczy studiów podyplomowych z zakresu obrotu i gospodarki nieruchomościami. Ponadto opracowanie może być wykorzystane przez asystentów i doktorantów podczas przygotowywania i prowadzenia zajęć ze studentami.

Książka podzielona została na 15 odrębnych rozdziałów, obejmujących podstawowe instytucje prawa rzeczowego uregulowane w Księdze drugiej Kodeksu cywilnego oraz w ustawach szczególnych. W każdym rozdziale zamieszczono schematy oraz tabele poglądowe, które uzupełniając wykład od strony graficznej, pozwalają Czytelnikom w sposób przejrzysty i kompleksowy zapoznać się z poszczególnymi instytucjami prawa rzeczowego, a następnie je utrwalić. Książka zawiera również wybrane przez Autorkę praktyczne kazusy dotyczące najistotniejszych zagadnień i instytucji prawa rzeczowego.

W opracowaniu wykorzystano w niezbędnym zakresie piśmiennictwo prawnicze oraz orzecznictwo Sądu Najwyższego.

W podręczniku uwzględniono zmiany stanu prawnego wprowadzone m.in. przez:

ustawę z 13.7.2023 r. o zmianie ustawy o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2023 r. poz. 1933) – ustawa ta uchyliła w art. 172 KC – § 3, który wprowadzał specjalne przesłanki zasiedzenia nieruchomości rolnej);

ustawę z 20.5.2021 r. o ochronie praw nabywcy lokalu mieszkalnego lub domu jednorodzinnego oraz Deweloperskim Funduszu Gwarancyjnym (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 695) – ustawa ta wprowadziła nową regulacje umowy deweloperskiej i umów do niej podobnych;

ustawę z 14.5.2020 r. o zmianie niektórych ustaw w zakresie działań osłonowych w związku z rozprzestrzenieniem się wirusa SARS-CoV-2 (Dz.U. z 2020 r. poz. 875 ze zm.) – ustawa ta wprowadziła do KC umowę przewłaszczenia na zabezpieczenie funkcjonującą wcześniej w ramach reżimu swobody kontraktowej – art. 353¹ KC.

Szóste wydanie podręcznika uzupełniono o aktualną literaturę przedmiotu oraz najnowsze orzecznictwo Sądu Najwyższego, Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz sądów powszechnych.

Serdeczne podziękowania składam recenzentowi Panu Profesorowi dr. hab. Jackowi Gołaczyńskiemu za rzetelne, trafne i cenne uwagi podczas prac nad ostateczną wersją szóstego wydania podręcznika.

W szóstym wydaniu uwzględniono stan prawny na 31.7.2025 r.

Szczecin, lipiec 2025 r.

Dr Katarzyna Anna Dadańska

Rozdział I. Ogólne wiadomości o prawie rzeczowym

Literatura: M. Balwicka-Szczyrba, Korzystanie z nieruchomości przez przedsiębiorców przesyłowych – właścicieli urządzeń przesyłowych, Warszawa 2015; M. Bednarek, Przedsiębiorstwo jako przedmiot czynności prawnych – spory doktrynalne z perspektywy praktyki obrotu, Studia Prawnicze 2009, Nr 3; taż, Mienie. Komentarz do art. 44–55³ Kodeksu cywilnego, Kraków 1997; J. Bieluk, Ustawa o kształtowaniu ustroju rolnego. Komentarz, Warszawa 2016; A. Bieranowski, Dekompozycja konstrukcji zasiedzenia w nowym reżimie ograniczeń nabycia własności nieruchomości rolnej – zagadnienia węzłowe i uwagi de lege ferenda, Rej. 2016, Nr 5; W. Borysiak (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Legalis 2024; R. Budzinowski, W kwestii statusu prawnego gospodarstwa rolnego jako przedsiębiorstwa, [w:] J. Jacyszyn, A. Dańko-Roesler, M. Pazdan, W. Popiołek (red.), Rozprawy z prawa prywatnego. Księga pamiątkowa dedykowana Profesorowi Aleksandrowi Oleszce, Warszawa 2012; K. Czerwińska-Koral, Pojęcie gospodarstwa rolnego w kodeksie cywilnym – zagadnienia wybrane, Roczniki Administracji i Prawa 2013, Nr 13; S. Dmowski, S. Rudnicki, Komentarz do kodeksu cywilnego. Księga pierwsza. Część ogólna, Warszawa 1999; A. Doliwa, Prawo rzeczowe, Warszawa 2010; E. Drozd, Numerus clausus praw rzeczowych, [w:] S. Sołtysiński (red.), Problemy kodyfikacji prawa cywilnego (Studia i rozprawy), Księga pamiątkowa ku czci Profesora Zbigniewa Radwańskiego, Poznań 1990; T. Dybowski (red.), System PrPryw, t. 3, Warszawa 2007; tenże, Rzecz o stosunku prawnym prawa rzeczowego, PiP 1978, z. 5, s. 68 i nast.; E. Gniewek (red.), System PrPryw, t. 3, Warszawa 2013, s. 159; tenże (red.), System PrPryw, t. 3, Warszawa 2020; E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2016; M. Gutowski (red.), Komentarz KC, t. I, Warszawa 2018; M. Habdas, Przedsiębiorstwo w znaczeniu przedmiotowym, KPP 2002, Nr 2; tenże, Zbycie przedsiębiorstwa jako przejaw sukcesji singularnej, [w:] L. Ogiegło, W. Popiołek, M. Szpunar (red.), Rozprawy prawnicze. Księga pamiątkowa profesora Maksymiliana Pazdana, Kraków 2005; J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo rzeczowe, Warszawa 2003; ciż, Prawo rzeczowe, Warszawa 2022, s. 17–42; M. Safjan (red.), System PrPryw, t. 1, Warszawa 2012; A. Klein, Elementy stosunku prawnego prawa rzeczowego, Wrocław 1976; D. Kokoszka, Gospodarstwo rolne. Zagadnienia konstrukcyjne, KPP 2008, z. 4; E. Kremer, Ustawa o ochronie gruntów rolnych i leśnych z 3.2.1995 r., PS 1997, Nr 5; A. Lichorowicz, Status prawny gospodarstw rodzinnych w ustawodawstwie krajów Europy Zachodniej, Białystok 2000; J.M. Łukasiewicz, Instytucje prawa rzeczowego. Repetytorium, Warszawa 2016; K. Osajda (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2017; tenże (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2020; P. Pełczyński, Charakter prawny przedsiębiorstwa w znaczeniu przedmiotowym, Rej. 1998, Nr 1; Z. Radwański, A. Olejniczak, Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 2023, s. 129–143; S. Rudnicki, Komentarz do kodeksu cywilnego. Księga druga. Własność i inne prawa rzeczowe, Warszawa 2004; W. Rozwadowski, Posiadanie w prawie polskim na tle prawa rzymskiego, Czasopismo Prawno-Historyczne 1969, t. XLI, z. 2, s. 17–33; S. Słotwiński, Status prawny energii elektrycznej jako wyznacznik stosunków umownych w polskim prawie prywatnym, Warszawa 2017; K. Stefańska, Darowizna gospodarstwa rolnego na rzecz małoletniego, [w:] Obrót nieruchomościami w praktyce notarialnej, Kraków 1997; R. Strzelczyk, Prawo obrotu nieruchomościami, Warszawa 2016; J. Wasilkowski, Zarys prawa rzeczowego, Warszawa 1963, s. 7–12; J.A. Strzępka, Problematyka cywilnoprawna przenoszenia własności gospodarstwa rolnego na następcę, [w:] Obrót nieruchomościami w praktyce notarialnej, Kraków 1997; B. Wierzbowski, Gospodarka nieruchomościami. Podstawy prawne, Warszawa 2010, s. 31 i nast.; B. Ziemianin, Prawo rzeczowe, Kraków 2003, s. 19–42; tenże, Prawo cywilne. Część ogólna, Poznań 2003, s. 133–158; B. Ziemianin, K.A. Dadańska, Prawo rzeczowe, Warszawa 2012, s. 17–36.

§ 1. Pojęcie prawa rzeczowego

W literaturze prawniczej termin „prawo rzeczowe” używany jest w dwojakim znaczeniu: przedmiotowym i podmiotowym. Prawo rzeczowe w znaczeniu przedmiotowym oznacza zespół norm prawnych regulujących problematykę własności, użytkowania wieczystego, ograniczonych praw rzeczowych oraz posiadania. Są to normy o charakterze ius cogens. Prawo rzeczowe w znaczeniu podmiotowym oznacza prawo podmiotowe określonej kategorii, np. własność, użytkowanie wieczyste, użytkowanie czy hipotekę¹.

W nauce prawa cywilnego przyjmuje się, że prawem rzeczowym w znaczeniu podmiotowym jest tylko takie prawo cywilne, które spełnia jednocześnie dwa warunki:

dotyczy rzeczy,

jest prawem bezwzględnym, skutecznym erga omnes.

W świetle tej definicji nie jest prawem rzeczowym takie prawo podmiotowe, które albo nie dotyczy rzeczy, albo nie jest prawem bezwzględnym².

U podstaw powyższej definicji legł art. 140 KC, który odnosi prawo własności do rzeczy. Należy jednak podkreślić, iż przepisu tego nie można interpretować w oderwaniu od innych przepisów Kodeksu cywilnego oraz przepisów ustaw szczegółowych. Przepisy szczególne wskazują na to, że przedmiotami praw rzeczowych mogą być nie tylko rzeczy, ale również prawa, dobra materialne niebędące rzeczami, dobra niematerialne, czy zespoły rzeczy i praw³.

Do powołanych przepisów szczególnych zaliczamy m.in.: art. 265, 327 KC, art. 65 ust. 2 i 3 ustawy z 6.7.1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn. Dz.U. z 2025 r. poz. 341), art. 211 ust. 1 i 2 ustawy z 20.7.2017 r. – Prawo wodne (tekst jedn. Dz.U. z 2025 r. poz. 960 ze zm.), art. 10 ustawy z 9.6.2011 r. – Prawo geologiczne i górnicze (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 1290), art. 2 ustawy z 13.10.1995 r. – Prawo łowieckie (tekst jedn. Dz.U. z 2025 r. poz. 539 ze zm.), art. 4 i 5 ustawy z 10.4.1997 r. – Prawo energetyczne (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 266 ze zm.) w zw. z art. 555 KC, art. 64 ustawy z 30.8.1996 r. o komercjalizacji i niektórych uprawnieniach pracowników (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 1198 ze zm.) w zw. z art. 55¹ i 75¹ KC.

Jednym z ograniczonych praw rzeczowych jest użytkowanie. Uprawnia ono do używania rzeczy i pobierania z niej pożytków. Jednak art. 265 KC wyraźnie przewiduje, że przedmiotem użytkowania mogą być również prawa np. wierzytelności, prawa z papierów wartościowych, takich jak akcje czy obligacje. Ograniczonym prawem rzeczowym jest również zastaw. Zgodnie z art. 306 § 1 KC przedmiotem zastawu może być rzecz ruchoma. Jednak art. 327 KC stanowi, że przedmiotem zastawu mogą być także prawa, jeżeli są zbywalne, np. wierzytelności, udziały w spółce z o.o., prawa z papierów wartościowych (akcji, obligacji), a więc nie rzeczy w rozumieniu art. 45 KC.

Również przepisy ustawy o księgach wieczystych i hipotece potwierdzają postawioną tezę, że przedmiotem prawa rzeczowego nie musi być rzecz. Hipoteka, co do zasady, ustanowiona być może na nieruchomości (rzeczy), ale także na prawach: użytkowaniu wieczystym, własnościowym spółdzielczym prawie do lokalu, czy wierzytelności zabezpieczonej hipoteką.

Zgodnie z art. 211 ust. 1 PrWod wody stanowią własność Skarbu Państwa, innych osób prawnych albo osób fizycznych. Wody zamknięte w zbiornikach stanowią – według nauki prawa cywilnego – rzeczy, natomiast wody niezamknięte w zbiornikach stanowią dobra materialne niebędące rzeczami. W świetle postanowień art. 211 ust. 1 PrWod okazuje się, że przedmiotem prawa rzeczowego może być również dobro materialne niebędące rzeczą. Artykuł 10 PrGeol przewiduje, że złoża węglowodorów, węgla kamiennego, metanu występującego jako kopalina towarzysząca, węgla brunatnego, rud metali, z wyjątkiem darniowych rud żelaza, metali w stanie rodzimym, rud pierwiastków promieniotwórczych, siarki rodzimej, soli kamiennej, soli potasowej, soli potasowo-magnezowej, gipsu i anhydrytu, kamieni szlachetnych, pierwiastków ziem rzadkich, gazów szlachetnych, wodoru bez względu na miejsce ich występowania, są objęte własnością górniczą. Własnością górniczą są objęte także złoża wód leczniczych, wód termalnych i solanek oraz części górotworu położone poza granicami przestrzennymi nieruchomości gruntowej, w szczególności znajdujące się w granicach obszarów morskich Rzeczypospolitej Polskiej. Prawo własności górniczej przysługuje Skarbowi Państwa. Złoża kopalin niewymienionych powyżej są objęte prawem własności nieruchomości gruntowej. W nauce prawa cywilnego kopaliny nie są traktowane jako rzeczy, ponieważ nie są dobrami samoistnymi. Stają się dobrami samoistnymi po ich odłączeniu ze złóż. Reżim kopalin jest specyficzny. Kopaliny wskazane w art. 10 ust. 1, 2 i 4 PrGeol stanowią własność Skarbu Państwa. Złoża kopalin niewymienionych w art. 10 ust. 1 i 2 PrGeol są objęte prawem własności nieruchomości gruntowej jako jej części składowe. Dopóki nie zostaną odłączone ze złoża, jako części składowe nieruchomości gruntowej, nie mogą być odrębnym przedmiotem własności. Artykuł 2 PrŁow przewiduje, że zwierzęta łowne w stanie wolnym, jako dobro ogólnonarodowe, stanowią własność Skarbu Państwa. W nauce prawa cywilnego zwierzęta nie są rzeczą, lecz dobrami materialnymi niebędącymi rzeczami. Energia jest dobrem niematerialnym⁴ i do jej sprzedaży stosuje się przepisy o sprzedaży rzeczy (art. 555 KC). Energię wytwarza, przetwarza, magazynuje, przesyła i dystrybuuje przedsiębiorstwo energetyczne, będące właścicielem energii, którą sprzedaje (zob. m.in. art. 4 i 5 PrEnerg).

Nie są również rzeczami zespoły rzeczy i praw jak przedsiębiorstwo czy gospodarstwo rolne (universitatis iuris). Zgodnie z art. 75¹ KC przedsiębiorstwo może być zbyte, wydzierżawione, oddane w użytkowanie, na podstawie jednej czynności prawnej (art. 55² KC). Przedsiębiorstwo stanowi odrębny przedmiot stosunków cywilnoprawnych. W literaturze wskazuje się na zasadność tworzenia wzorowanego na własności prawa bezwzględnego do przedsiębiorstwa, a nawet dopuszczalność konstruowania pojęcia „własność przedsiębiorstwa”. Własność przedsiębiorstwa jest prawem rzeczowym, mimo że przedsiębiorstwo jako kompleks majątkowy nie jest rzeczą. Gospodarstwo rolne może być przedmiotem własności (współwłasności) w świetle art. 195 i 213 KC. Artykuł 55² KC powinien być tu stosowany per analogiam (zob. też art. 55⁴ KC)⁵.

W doktrynie wskazano, że termin „własność przedsiębiorstwa” stanowi przejaw pewnej konwencji językowej, nie w pełni skorelowanej z przepisami KC. Skoro bowiem przedsiębiorstwo nie jest rzeczą w znaczeniu techniczno-prawnym, nie może być też przedmiotem własności w znaczeniu ścisłym (art. 140 KC). Przedsiębiorstwo nie może być również przedmiotem rei vindicatio. Ochrona windykacyjna może dotyczyć tylko rzeczy oznaczonych indywidualnie – składników przedsiębiorstwa. Zob. wyr. SN z 27.3.2000 r., III CKN 633/98, Legalis oraz wyr. SN z 21.10.2010 r., IV CSK 118/10, MoP 2011, Nr 19, s. 1055. Orzeczenia te poddano w literaturze krytyce (B. Ziemianin, Prawo, s. 24).

Prawo rzeczowe jest prawem podmiotowym bezwzględnym, skutecznym wobec wszystkich. Oznacza to, że właściciel może żądać respektowania jego uprawnień przez wszystkie osoby. Inaczej niż na przykład dzierżawca, którego prawo podmiotowe jest skuteczne tylko wobec drugiej strony stosunku prawnego⁶.

W polskim prawie cywilnym to ustawa decyduje, czy dane prawo podmiotowe jest prawem bezwzględnym czy względnym. Strony natomiast mają w niektórych przypadkach prawo wyboru między prawem bezwzględnym a prawem względnym. Grunt rolny może być np. oddany w dzierżawę albo użytkowanie⁷.

Schemat 1 (wersja tekstowa). Cechy praw rzeczowych

CECHY PRAW RZECZOWYCH

prawa podmiotowe

bezterminowe/terminowe

np.: skuteczne erga omnes

wolne/związane

samoistne/akcesoryjne

podzielne/niepodzielne

[W wersji drukowanej przedstawiono ten schemat w formie graficznej.]

§ 2. Przedmioty praw rzeczowych

I. Uwagi ogólne

W świetle powyższych ustaleń należy stwierdzić, że przedmiotami praw rzeczowych mogą być w szczególności: rzeczy, ciecze i gazy, kopaliny, zwierzęta, energia, przedsiębiorstwo, gospodarstwo rolne. Jako przedmioty stosunków cywilnoprawnych są one omawiane w ramach wykładu z części ogólnej prawa cywilnego. Z uwagi jednak na podstawowe znaczenie tych instytucji w prawie rzeczowym zostaną teraz omówione kolejno.

Schemat 2 (wersja tekstowa). Przedmioty praw rzeczowych

PRZEDMIOTY PRAW RZECZOWYCH

rzeczy

prawa

dobra materialne niebędące rzeczami

np.: ciecze, gazy, kopaliny, zwierzęta

dobra niematerialne

np.: energia

przedsiębiorstwo

gospodarstwo rolne

[W wersji drukowanej przedstawiono ten schemat w formie graficznej.]

II. Pojęcie rzeczy

Zgodnie z art. 45 KC rzeczami w rozumieniu tego kodeksu są tylko przedmioty materialne. Jest to definicja legalna. Bardziej rozbudowana jest definicja doktrynalna, według której rzeczami są materialne części przyrody w stanie pierwotnym lub przetworzonym, na tyle wyodrębnione (w sposób naturalny lub sztuczny), że w stosunkach społeczno-gospodarczych mogą być traktowane jako dobro samoistne⁸.

Podstawowymi cechami rzeczy jest to, że stanowią przedmioty materialne oraz, że zostały wyodrębnione z przyrody. W świetle powyższej definicji nie będzie rzeczą np. utwór literacki, z uwagi na brak materialnego charakteru, czy np. kopaliny, ciecze, gazy – ze względu na brak wyodrębnienia z przyrody. Te ostatnie staną się rzeczami po ich wyodrębnieniu – zamknięciu w zbiornikach (ciecze), czy odłączeniu (wydobyciu) od złoża (kopaliny). Szczególnym rodzajem rzeczy są przedmioty materialne wyłączone z obrotu prawnego – komórki, tkanki, narządy ludzkie pochodzące ze zwłok lub żywego człowieka. Zgodnie z ustawą z 1.7.2005 r. o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1185 ze zm.) zakazany jest nie tylko obrót nimi, ale także czynności przygotowawcze w postaci rozpowszechniania ogłoszeń o odpłatnym zbyciu, nabyciu lub o pośredniczeniu w odpłatnym zbyciu lub nabyciu komórek, tkanek i narządów w celu ich przeszczepienia. Za pobrane od dawcy komórki, tkanki lub narządy nie można żądać ani przyjmować zapłaty, innej korzyści majątkowej lub korzyści osobistej (art. 3 ust. 1 PrzeszczepyU)⁹.

Schemat 3 (wersja tekstowa). Definicja rzeczy

DEFINICJA RZECZY

Legalna – tylko przedmioty materialne (art. 45 KC)

Doktrynalna – materialne części przyrody w stanie pierwotnym lub przetworzonym, na tyle wyodrębnione (w sposób naturalny/sztuczny), że w stosunkach społeczno-gospodarczych mogą być traktowane jako dobra samoistne

[W wersji drukowanej przedstawiono ten schemat w formie graficznej.]

Nie są rzeczami zespoły rzeczy i praw: przedsiębiorstwo, gospodarstwo rolne, spadek. Ponadto nie występuje w polskim prawie cywilnym pojęcie rzeczy zbiorowej (universitas rerum), to jest takiej całości, na którą składają się rzeczy tego samego rodzaju, np. książki w bibliotece. Przedmiotem własności albo ograniczonego prawa rzeczowego może być zatem określona rzecz takiego zbioru (np. określona książka), a nie cały zbiór, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.

III. Klasyfikacja rzeczy

Podstawowym podziałem rzeczy jest podział na nieruchomości i ruchomości. Nieruchomościami są: części powierzchni ziemskiej stanowiące odrębny przedmiot własności (grunty), jak również budynki trwale z gruntem związane lub części takich budynków, jeżeli na mocy przepisów szczególnych stanowią odrębny od gruntu przedmiot własności (art. 46 § 1 KC).

Wyróżnia się zatem trzy rodzaje nieruchomości: gruntowe, budynkowe i lokalowe. Grunty są zawsze nieruchomościami, natomiast budynki trwale z gruntem związane i części takich budynków są odrębnymi nieruchomościami wówczas, gdy przepisy szczególne tak stanowią. W innym przypadku stanowią części składowe gruntu (art. 48 KC).

Współczesne pojęcie nieruchomości opiera się na koncepcji res immobiles wypracowanej przez prawo rzymskie w ustawie XII Tablic, rozumianej jako grunt i wszystko to, co jest z nim trwale związane. To właśnie z tej koncepcji wyrosła zasada „superficies solo cedit”, według której własność gruntu rozciągała ową superficies, przez którą rozumiano wszystko to, co było z gruntem związane. Wzniesiony na cudzym gruncie budynek przypadał ex lege właścicielowi gruntu, bez względu na wysokość poniesionych nań nakładów oraz relację do wartości gruntu. Koncepcja ta uległa z biegiem lat dalszemu poszerzeniu na zasadę „dominus soli est dominus coeli et inferorum” (czyli, że własność gruntu rozciąga się także na jego podziemie i znajdujący się nad nim słup powietrza), co wyrażano nieraz jako „usque ad sidera, usque ad inferos” („aż do gwiazd i aż do piekieł”). Koncepcje te zostały przyjęte przez większość ustawodawstw europejskich. Artykuł 517 Kodeksu Napoleona stanowił, że grunty i budynki są z natury swej nieruchomością, zaś w myśl art. 522 KN własność ziemi pociąga za sobą własność powierzchni i wnętrza. Podobną regulację zawierał kodeks cywilny austriacki, który w § 291 wyróżniał rzeczy ruchome i nieruchome, zaś w § 293 przewidywał, że rzeczami nieruchomymi są te, które nie mogą być przeniesione bez uszkodzenia ich istoty. Według § 297 KCA nieruchomościami były również wzniesione na gruncie domy i zabudowania wraz z kolumną powietrza w linii prostopadłej do ziemi. Kodeks cywilny niemiecki nie miał definicji legalnej nieruchomości, ale przewidywał w § 94, że rzeczy trwale z gruntem złączone stanowią jego istotne części składowe. Zaliczał do nich budynki oraz nieodłączone od ziemi płody gruntu. Artykuł 387 X Tomu Zwodu Praw Rosyjskich wymieniał jako przynależności gruntu m.in.: budynki, dwory, młyny, przewozy, groble, rzeki, jeziora i stawy. Przepisy rosyjskie przewidywały możliwość oddzielenia własności budynku od własności gruntu w przypadku posadowienia na gruncie dzierżawnym. Ponadto budynki nabyte do rozbiórki, bez prawa nabywcy do korzystania z gruntu, traktowano jako ruchomości – Dekret z 11.10.1946 r. Prawo rzeczowe uznawał za nieruchomości części powierzchni ziemskiej, stanowiące odrębny przedmiot własności. Koncepcja ta została przyjęta następnie w Kodeksie cywilnym¹⁰.

Grunty dzielą się na rolnicze i nierolnicze. Nieruchomościami rolnymi (gruntami rolnymi) są takie grunty, które są lub mogą być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, ogrodniczej, sadowniczej i rybnej (art. 46¹ KC).

Kryterium wyodrębniającym nieruchomość rolną z punktu widzenia Kodeksu cywilnego jest sposób jej wykorzystywania. Nie jest przy tym konieczne rzeczywiste prowadzenie działalności wytwórczej w rolnictwie, lecz wystarczy możliwość takiego wykorzystania. O zakwalifikowaniu jakiejś nieruchomości do kategorii nieruchomości rolnych decydują więc właściwości gruntu. Powinny być takie, aby grunt mógł być wykorzystywany do działalności wytwórczej w rolnictwie. Można powiedzieć, że określony układ stosunków faktycznych powinien rozstrzygać o kwalifikacji danej nieruchomości jako nieruchomości rolnej. Sytuacja ulega komplikacji, gdyż stosunki te różnie się kształtują w odniesieniu do poszczególnych fragmentów nieruchomości gruntowej. W takiej sytuacji należy ustalić funkcję dominującą i na jej podstawie dokonać określonej kwalifikacji. Istotne znaczenie ma również rodzaj użytku ujawnionego w ewidencji gruntów i budynków¹¹.

Definicję nieruchomości rolnej zawiera także ustawa z 11.4.2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 423 ze zm.). W myśl art. 2 pkt 1 tej ustawy przez pojęcie nieruchomości rolnej należy rozumieć nieruchomość rolną w rozumieniu KC, z wyłączeniem nieruchomości położonych na obszarach przeznaczonych w planach zagospodarowania przestrzennego na cele inne niż rolne. Obie przytoczone definicje mają istotne znaczenie na gruncie KC, gdyż do nieruchomości rolnych, które odpowiadają definicji zawartej w ustawie o kształtowaniu ustroju rolnego, w sprawach dotyczących np. zniesienia współwłasności należy uwzględniać także przepisy tej ustawy (zob. np. art. 210 § 2 i art. 213 § 2 KC).

Pozostałe grunty to grunty nierolnicze. Obydwa rodzaje gruntów poddane są odrębnym reżimom prawnym (zob. w szczególności ustawy z: 21.8.1997 r. o gospodarce nieruchomościami, tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 1145 ze zm.; 19.10.1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa, tekst jedn. Dz.U. z 2025 r. poz. 826 ze zm.; 3.2.1995 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych, tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 82; 11.4.2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego, tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 423 ze zm.).

Artykuł 3 OchrGruntU określa podstawowe kierunki ochrony gruntów rolnych i leśnych – przez ograniczanie przeznaczania gruntów rolnych i leśnych na cele nierolnicze i nieleśne oraz obowiązek rekultywacji jako istotny kierunek ochrony gruntów (zob. E. Kremer, Ustawa o ochronie gruntów rolnych i leśnych z 3.2.1995 r., PS 1997, Nr 5, s. 37).

Zgodnie z art. 46 § 1 KC gruntem jest część powierzchni ziemskiej. Zgodnie z art. 143 KC własność gruntu rozciąga się także na przestrzeń nad i pod powierzchnią ziemi, w granicach określonych przez społeczno-gospodarcze przeznaczenie gruntu. Oznacza to, że właściciel nie będzie mógł sprzeciwić się korzystaniu z tej przestrzeni przez inne podmioty, w granicach obowiązującego prawa¹².

Zasada superficies solo cedit zakłada, że wszystko to, co znajduje się na gruncie, stanowi własność właściciela gruntu, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Wyrazem tej zasady jest art. 48 KC, który przewiduje, że budynki i inne urządzenia trwale z gruntem związane, jak również drzewa i inne rośliny od chwili zasadzenia lub zasiania stanowią części składowe gruntu, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.

W świetle art. 46 § 1 KC wyróżnić można budynki trwale z gruntem związane i takie, które nie są trwale z gruntem związane. Pierwsze mogą stanowić odrębne nieruchomości na mocy przepisów szczególnych (art. 235, 272, 279 KC) albo części składowe gruntu, drugie są ruchomościami (zob. schemat 4).

Schemat 4 (wersja tekstowa). Klasyfikacja rzeczy (I)

RZECZY

ruchomości

nieruchomości (art. 46 KC)

grunty

rolnicze (art. 46¹ KC)

nierolnicze

budynki

jeżeli na mocy przepisów szczególnych stanowią odrębny od gruntu przedmiot własności

lokale

jeżeli na mocy przepisów szczególnych stanowią odrębny od gruntu przedmiot własności

[W wersji drukowanej ten schemat przedstawiono w formie graficznej na stronie 10.]

Części budynków (lokale) mogą stanowić odrębne nieruchomości na mocy przepisów szczególnych¹³.

Kolejnym podziałem rzeczy jest podział na rzeczy oznaczone co do tożsamości i rzeczy oznaczone co do gatunku. Podział ten jest istotny z punktu widzenia wielu przepisów Kodeksu cywilnego, w szczególności art. 155 KC (zob. schemat 5).

Schemat 5 (wersja tekstowa). Klasyfikacja rzeczy (II)

RZECZY

oznaczone co do tożsamości

oznaczone co do gatunku

[W wersji drukowanej ten schemat przedstawiono w formie graficznej na stronie 10.]

Rzeczy oznaczone co do tożsamości to rzeczy oznaczone indywidualnie (np. obraz E. Muncha, „Krzyk”), rzeczy oznaczone co do gatunku to rzeczy oznaczone rodzajowo (np. tona pszenicy, skrzynka chleba typu „Wiejski”, partia słoików z dżemem truskawkowym).

Zgodnie z art. 155 KC umowy sprzedaży, zamiany, darowizny, przekazania nieruchomości lub inne umowy zobowiązujące do przeniesienia własności rzeczy co do tożsamości oznaczonej przenoszą własność rzeczy na nabywcę, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej, lub gdy strony umówiły się inaczej. Do przeniesienia własności rzeczy oznaczonych co do gatunku (oraz rzeczy przyszłych) potrzebne jest przeniesienie ich posiadania.

Co do zasady, własność rzeczy co do tożsamości oznaczonej przechodzi więc na nabywcę solo consensu, na mocy samej umowy między stronami. Jest to czynność prawna konsensualna. Do przeniesienia własności rzeczy oznaczonych co do gatunku oraz rzeczy przyszłych nie wystarcza zawarcie samej umowy między stronami, potrzebne jest jeszcze przeniesienie posiadania rzeczy. Jest to więc czynność prawna realna. Co do przeniesienia posiadania zob. art. 348–351 KC.

IV. Części składowe rzeczy, przynależności, pożytki

Zgodnie z art. 47 KC częścią składową rzeczy jest wszystko, co nie może być od niej odłączone bez uszkodzenia lub istotnej zmiany całości albo bez uszkodzenia lub istotnej zmiany przedmiotu odłączonego. Część składowa rzeczy nie może być odrębnym przedmiotem własności i innych praw rzeczowych. Przedmioty połączone z rzeczą tylko dla przemijającego użytku nie stanowią jej części składowych¹⁴.

Przykład

Częścią składową roweru jest np. koło, częścią składową biurka – szuflada itd.

Schemat 6 (wersja tekstowa). Część składowa rzeczy

CZĘŚĆ SKŁADOWA RZECZY

przedmiot materialny (art. 47 KC)

więź fizykalno-przestrzenna

trwały charakter połączenia

połączenie gospodarcze

prawo związane z własnością nieruchomości (art. 50 KC)

[W wersji drukowanej przedstawiono ten schemat w formie graficznej.]

Części składowe nieruchomości gruntowej określa art. 48 KC przewidując, iż z zastrzeżeniem wyjątków w ustawie przewidzianych, do części składowych gruntu należą w szczególności budynki i inne urządzenia trwale z gruntem związane, jak również drzewa i inne rośliny od chwili zasadzenia lub zasiania. W myśl art. 191 KC własność nieruchomości rozciąga się na rzecz ruchomą, która została połączona z nieruchomością w taki sposób, że stała się jej częścią składową. Rzecz ruchoma, która stała się częścią składową nieruchomości, nie może być odrębnym przedmiotem własności i innych praw rzeczowych (art. 47 § 1 KC). A zatem dotychczasowy właściciel rzeczy ruchomej traci jej własność, a własność nieruchomości rozciąga się na połączoną z nią rzecz ruchomą. Zasada ta dotyczy zarówno połączenia rzeczy ruchomej z nieruchomością gruntową, jak i z budynkową oraz lokalową (art. 46 § 1 KC). Wypadek połączenia rzeczy ruchomej z gruntem określa się właśnie jako zasadę superficies solo cedit, która oznacza, że wszystko, co zostało z gruntem stale związane, dzieli los prawny tego gruntu. Skutek przewidziany w komentowanym przepisie następuje niezależnie od tego, jaka jest wartość rzeczy połączonej, kto dokonał połączenia (właściciel nieruchomości czy rzeczy ruchomej, czy też osoba trzecia), czy połączenie zostało dokonane w dobrej czy w złej wierze, czy jest rezultatem działania człowieka, czy sił przyrody. Połączenie rzeczy ruchomej z nieruchomością pociągają za sobą potrzebę rozliczeń między właścicielem nieruchomości a dotychczasowym właścicielem rzeczy ruchomej. Jeżeli nic innego nie wynika z łączącego strony stosunku prawnego, stosuje się przepisy art. 224–231 KC o rozliczeniach pomiędzy właścicielem a posiadaczem; art. 405 i nast. KC o bezpodstawnym wzbogaceniu oraz art. 415 i nast. KC o naprawieniu szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym. Zob. rozdział IV § 22.

W sposób szczególny ustawodawca uregulował status prawny urządzeń przesyłowych, czyli urządzeń służących do doprowadzania lub odprowadzania płynów, pary, gazu, energii elektrycznej oraz innych urządzeń podobnych. Uznał mianowicie, że urządzenia przesyłowe nie należą do części składowych nieruchomości, jeżeli wchodzą w skład przedsiębiorstwa (art. 49 § 1 KC w zw. z art. 55¹ KC). W takiej sytuacji osoba, która poniosła koszty budowy urządzeń przesyłowych i jest ich właścicielem, może żądać, aby przedsiębiorca, który przyłączył urządzenia do swojej sieci, nabył ich własność za odpowiednim wynagrodzeniem, chyba że w umowie strony postanowiły inaczej. Z żądaniem przeniesienia własności tych urządzeń może wystąpić także przedsiębiorca (art. 49 § 2 KC)¹⁵.

Wejście urządzenia w skład przedsiębiorstwa jest kwestią faktu, co oznacza, że z chwilą przyłączenia urządzenia do sieci, która należy do przedsiębiorstwa, urządzenie to przestaje być częścią składową nieruchomości, stając się składnikiem przedsiębiorstwa w znaczeniu przedmiotowym w rozumieniu art. 55¹ KC (nie zaś „częścią składową przedsiębiorstwa”, gdyż Kodeks cywilny nie zna takiego pojęcia), co jednak nie wpływa na kwestie własnościowe¹⁶.

Przywołana uchwała Sądu Najwyższego, choć zapadła w poprzednim stanie prawnym, zachowała aktualność również obecnie. Właściciel nie traci praw do urządzeń służących do doprowadzania lub odprowadzania płynów, pary, gazu, energii elektrycznej lub innych podobnych urządzeń, znajdujących się na jego gruncie przez to, że zostały one połączone z siecią przedsiębiorstwa. O tytule prawnym do urządzeń przesyłowych decydować powinna umowa zawarta pomiędzy ich właścicielem a przedsiębiorcą przesyłowym. Przedsiębiorcy przesyłowemu może przysługiwać bowiem inny niż własność tytuł prawny do tych urządzeń (ograniczone prawo rzeczowe, prawo obligacyjne). W braku porozumienia roszczenie o przeniesienie własności urządzeń przesyłowych realizowane może być na drodze sądowej zarówno przez właściciela, jak i przez przedsiębiorcę (art. 49 § 2 KC). Natomiast z art. 49 § 1 KC wynika, że urządzenie przesyłowe, z chwilą przyłączenia go do sieci przedsiębiorstwa, przestaje być częścią składową nieruchomości, a staje się rzeczą ruchomą¹⁷.

Zgodnie z art. 50 KC za części składowe nieruchomości uważa się także prawa związane z jej własnością (np. służebności gruntowe).

Zob. schemat 7.

Schemat 7 (wersja tekstowa). Części składowe nieruchomości gruntowej

CZĘŚCI SKŁADOWE NIERUCHOMOŚCI GRUNTOWEJ

budynki i urządzenia trwale z gruntem związane, drzewa i rośliny od chwili zasadzenia lub zasiania (art. 48 KC)

służebności gruntowe (art. 50 KC)

urządzenia służące do doprowadzania lub odprowadzania płynów, pary, gazu, energii elektrycznej (art. 49 § 1 KC)

[W wersji drukowanej przedstawiono ten schemat w formie graficznej.]

Przynależnością jest rzecz ruchoma, samoistna, potrzebna do korzystania z rzeczy głównej, zgodnie z jej przeznaczeniem, pozostająca z nią w faktycznym związku, odpowiadającym temu celowi, stanowiąca własność właściciela rzeczy głównej. Przynależność nie traci takiego charakteru przez przemijające pozbawienie jej faktycznego związku z rzeczą główną (art. 51 KC).

Zob. schemat 8.

Schemat 8 (wersja tekstowa). Przynależność

PRZYNALEŻNOŚĆ

rzecz ruchoma

samoistna

potrzebna do korzystania z rzeczy głównej

pozostająca w faktycznym związku z rzeczą główną

stanowiąca własność właściciela rzeczy głównej

[W wersji drukowanej ten schemat przedstawiono w formie graficznej na stronie 14.]

Przykład

Rzeczą główną będzie rower, a przynależnością pompka do roweru.

Czynność prawna mająca za przedmiot rzecz główną obejmuje także przynależność, chyba że strony umówiły się inaczej albo, gdy przepis szczególny stanowi inaczej (zob. art. 52 KC).

Rzecz może przynosić pożytki. Artykuł 53 KC wyróżnia pożytki rzeczy naturalne i cywilne. Pożytkami naturalnymi rzeczy są jej płody i inne odłączone od niej części składowe, jeżeli według zasad prawidłowej gospodarki stanowią normalny dochód z rzeczy, np. zboże zebrane z pola, zerwane owoce itd. Pożytkami cywilnymi rzeczy są dochody, jakie rzecz przynosi na podstawie stosunku prawnego (np. czynsz z umowy najmu, czynsz dzierżawny). Z kolei pożytkami prawa są dochody, które prawo to przynosi zgodnie ze swym społeczno-gospodarczym przeznaczeniem (art. 54 KC).

Zob. schemat 9.

Schemat 9 (wersja tekstowa). Pożytki – rodzaje

POŻYTKI

rzeczy

naturalne

płody rzeczy i inne odłączone od niej części składowe stanowiące normalny dochód z rzeczy według zasad prawidłowej gospodarki

cywilne

dochody, które rzecz przynosi na podstawie stosunku prawnego

prawa

dochody, które prawo przynosi zgodnie ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem

[W wersji drukowanej ten schemat przedstawiono w formie graficznej na stronie 15.]

V. Pozostałe przedmioty praw rzeczowych

Ciecze i gazy zamknięte w zbiornikach stanowią rzeczy, niezamknięte w zbiornikach – są dobrami materialnymi niebędącymi rzeczami, do których mają zastosowanie przepisy ustawy – Prawo wodne i ustawy – Prawo geologiczne i górnicze.

Zgodnie z art. 211 PrWod wody stanowią własność Skarbu Państwa, innych osób prawnych albo osób fizycznych. Wody morza terytorialnego, morskie wody wewnętrzne wraz z morskimi wodami wewnętrznymi Zatoki Gdańskiej, śródlądowe wody powierzchniowe płynące oraz wody podziemne stanowią własność Skarbu Państwa. Wody stanowiące własność Skarbu Państwa lub jednostek samorządu terytorialnego są wodami publicznymi. Śródlądowe wody stojące, woda w rowie oraz woda w stawie, który nie jest napełniany w ramach usług wodnych, ale wyłącznie wodami opadowymi lub roztopowymi lub wodami gruntowymi, znajdujące się w granicach nieruchomości gruntowej stanowią własność właściciela tej nieruchomości (art. 214 PrWod). Ryby oraz inne organizmy żyjące w wodzie stanowią jej pożytki, do pobierania których jest uprawniony właściciel wód (art. 263 ust. 1 PrWod).

Do kopalin zaliczamy m.in.: gaz ziemny, ropę naftową, węgiel kamienny, sól kamienną, kamienie szlachetne. Złoża kopalin nie są rzeczami w rozumieniu Kodeksu cywilnego z uwagi na brak wyodrębnienia ich z przyrody. Są natomiast rzeczami minerały wydobyte ze złóż. Do kopalin stosuje się przepisy ustawy – Prawo geologiczne i górnicze.

Zwierzęta dzielą się na łowne i gospodarskie. Zwierzęta łowne w stanie wolnym, jako dobro ogólnonarodowe, stanowią własność Skarbu Państwa (art. 2 PrŁow). Zwierzęta nie są rzeczami, gdyż mają zdolność poruszania się i odczuwania cierpienia. Stanowi o tym wyraźnie art. 1 ust. 1 ustawy z 21.8.1997 r. o ochronie zwierząt (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1580), który przewiduje, że zwierzę, jako istota żyjąca, zdolna do odczuwania cierpienia, nie jest rzeczą. Człowiek jest mu winien poszanowanie, ochronę i opiekę. W sprawach nieuregulowanych w ustawie do zwierząt stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące rzeczy (art. 1 ust. 2 ZwierzętaU).

Energia stanowi dobro niematerialne¹⁸ choć z punktu widzenia fizyki uzasadniona mogłaby być też odmienna kwalifikacja¹⁹. W Kodeksie cywilnym regulacje dotyczące energii znalazły się w dwóch przepisach – art. 435 i 555. Pierwszy z powołanych przepisów wymienia pewne postaci energii, utożsamiając ją z siłami przyrody (para, gaz, elektryczność, paliwa płynne). Drugi – nakazuje stosować do sprzedaży energii przepisy o sprzedaży rzeczy. Energia może być przedmiotem praw rzeczowych, gdyż podlega pomiarom i wycenie pieniężnej²⁰ (zob. też art. 4 i 5 PrEnerg).

Przedsiębiorstwo może być rozpatrywane w trzech znaczeniach: przedmiotowym, podmiotowym i funkcjonalnym.

Schemat 10 (wersja tekstowa). Pojęcie przedsiębiorstwa

PRZEDSIĘBIORSTWO

znaczenie podmiotowe – podmiot praw i obowiązków

znaczenie funkcjonalne – działalność gospodarcza

znaczenie przedmiotowe – zespół składników niematerialnych i materialnych przeznaczonych do prowadzenia działalności gospodarczej (art. 55¹ KC)

[W wersji drukowanej przedstawiono ten schemat w formie graficznej.]

W znaczeniu przedmiotowym przedsiębiorstwo stanowi zorganizowany kompleks majątkowy służący do prowadzenia zawodowej działalności gospodarczej w celach zarobkowych. Ustawową definicję przedsiębiorstwa w znaczeniu przedmiotowym określa art. 55¹ KC. Zgodnie z nią przedsiębiorstwo jest zorganizowanym zespołem składników niematerialnych i materialnych przeznaczonym do prowadzenia działalności gospodarczej.

Obejmuje ono w szczególności:

oznaczenie indywidualizujące przedsiębiorstwo lub jego wyodrębnione części (nazwa przedsiębiorstwa),

własność nieruchomości lub ruchomości, w tym urządzeń, materiałów, towarów i wyrobów oraz inne prawa rzeczowe do nieruchomości lub ruchomości,

prawa wynikające z umów najmu i dzierżawy nieruchomości lub ruchomości oraz prawa do korzystania z nieruchomości lub ruchomości wynikające z innych stosunków prawnych,

wierzytelności, prawa z papierów wartościowych i środki pieniężne,

koncesje, licencje i zezwolenia,

patenty i inne prawa własności przemysłowej,

majątkowe prawa autorskie i majątkowe prawa pokrewne,

tajemnice przedsiębiorstwa,

księgi i dokumenty związane z prowadzeniem działalności gospodarczej.

Czynność prawna mająca za przedmiot przedsiębiorstwo obejmuje wszystko, co wchodzi w skład przedsiębiorstwa, chyba że co innego wynika z treści czynności prawnej albo z przepisów szczególnych (art. 55² KC). Cytowana konstrukcja pozwala przenieść na nabywcę wszystko to co wchodzi w skład przedsiębiorstwa, a więc również prawa niezbywalne (np. firmę, użytkowanie).

Zgodnie z art. 75¹ KC zbycie lub wydzierżawienie przedsiębiorstwa albo ustanowienie na nim użytkowania powinno być dokonane w formie pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi. Zbycie przedsiębiorstwa należącego do osoby wpisanej do rejestru powinno być wpisane do rejestru. Przepis powyższy stosuje się odpowiednio w wypadku wydzierżawienia przedsiębiorstwa lub ustanowienia na nim użytkowania.

Powyższe regulacje nie uchybiają przepisom o formie czynności prawnych dotyczących nieruchomości (zob. art. 158 KC), co oznacza, że jeżeli w skład przedsiębiorstwa wchodzi nieruchomość, do jego zbycia wymagana jest forma aktu notarialnego pod rygorem nieważności.

Zob. schemat 11²¹.

Schemat 11 (wersja tekstowa). Pojęcie przedsiębiorstwa w znaczeniu przedmiotowym

PRZEDSIĘBIORSTWO W ZNACZENIU PRZEDMIOTOWYM OBEJMUJE:

nazwę

prawa rzeczowe do nieruchomości lub ruchomości

wierzytelności, prawa z papierów wartościowych, środki pieniężne

patenty i inne prawa własności przemysłowej

tajemnice przedsiębiorstwa

własność nieruchomości lub ruchomości

prawa wynikające z umów najmu i dzierżawy nieruchomości lub ruchomości

koncesje, licencje, zezwolenia

majątkowe prawa autorskie i majątkowe prawa pokrewne

księgi i dokumenty związane z prowadzeniem działalności gospodarczej

[W wersji drukowanej przedstawiono ten schemat w formie graficznej.]

Za gospodarstwo rolne uważa się grunty rolne wraz z gruntami leśnymi, budynkami lub ich częściami, urządzeniami i inwentarzem, jeżeli stanowią lub mogą stanowić zorganizowaną całość gospodarczą, oraz prawami związanymi z prowadzeniem gospodarstwa rolnego (art. 55³ KC).

Definicję gospodarstwa rolnego zawiera także ustawa o kształtowaniu ustroju rolnego. W myśl tej ustawy za „gospodarstwo rolne” należy rozumieć gospodarstwo rolne w rozumieniu Kodeksu cywilnego, w którym powierzchnia nieruchomości rolnej albo łączna powierzchnia nieruchomości rolnych jest nie mniejsza niż 1 ha (art. 2 pkt 2 KształUstRolU). Definicja ta ma istotne znaczenie w sprawach o zniesienie współwłasności gospodarstwa rolnego. Stosownie do art. 213 § 2 KC przyznanie przez sąd gospodarstwa rolnego w rozumieniu przepisów KształUstRolU może nastąpić jedynie przy uwzględnieniu przepisów tej ustawy. Oznacza to, że nabywcą gospodarstwa może być – co do zasady – jedynie rolnik indywidualny, a inne osoby jedynie wówczas, gdy uzyskają na to zgodę Dyrektora Generalnego Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa. Nadto, Krajowemu Ośrodkowi Wsparcia Rolnictwa przysługuje – na zasadach określonych bliżej KsztUstrRolU – prawo pierwokupu gospodarstwa rolnego²².

Próbę zdefiniowania gospodarstwa rolnego podjął w swoich orzeczeniach Europejski Trybunał Sprawiedliwości, który w orz. z 13.7.1989 r. wskazał, że gospodarstwo rolne to pewien potencjalny zespół elementów produkcyjnych, które mogą być wykorzystane do produkcji rolnej²³.

Schemat 12 (wersja tekstowa). Definicja gospodarstwa rolnego w rozumieniu KC i KsztłtUstrRolU

GOSPODARSTWO ROLNE

Art. 55³ KC: za gospodarstwo rolne uważa się grunty rolne wraz z gruntami leśnymi, budynkami lub ich częściami, urządzeniami i inwentarzem, jeżeli stanowią lub mogą stanowić zorganizowaną całość gospodarczą, oraz prawami związanymi z prowadzeniem gospodarstwa rolnego.

Art. 2 pkt 2 KształtUstrRolU: za gospodarstwo rolne należy rozumieć gospodarstwo rolne w rozumieniu Kodeksu cywilnego, w którym powierzchnia nieruchomości rolnej albo łączna powierzchnia nieruchomości rolnych jest nie mniejsza niż 1 ha.

[W wersji drukowanej przedstawiono ten schemat w formie graficznej.]

W doktrynie przeważa pogląd, że gospodarstwo rolne może być samodzielnym przedmiotem obrotu²⁴. Należy przyjąć, że może być także przedmiotem obciążenia ograniczonymi prawami rzeczowymi, takimi jak użytkowanie oraz zastaw. Do gospodarstwa rolnego art. 55² w zw. z art. 75¹ KC powinien być stosowany w drodze analogii²⁵. Potwierdza to przepis art. 55⁴ KC, który reguluje odpowiedzialność nabywcy za zobowiązania związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa lub gospodarstwa. W myśl tego artykułu nabywca przedsiębiorstwa lub gospodarstwa rolnego jest odpowiedzialny solidarnie ze zbywcą za jego zobowiązania związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa lub gospodarstwa, chyba że w chwili nabycia nie wiedział o tych zobowiązaniach, mimo zachowania należytej staranności. Odpowiedzialność nabywcy ogranicza się do wartości nabytego przedsiębiorstwa lub gospodarstwa według stanu w chwili nabycia, a według cen w chwili zaspokojenia wierzyciela. Odpowiedzialności tej nie można bez zgody wierzyciela wyłączyć ani ograniczyć.

Także w orzecznictwie uznaje się trafnie dopuszczalność obrotu gospodarstwem rolnym, z powołaniem się na podobieństwo do przedsiębiorstwa²⁶.

§ 3. Zasada numerus clausus praw rzeczowych

Polskie prawo cywilne, podobnie jak inne ustawodawstwa oparte na tradycji romanistycznej, wyróżnia wśród podmiotowych praw majątkowych specjalną kategorię nazywaną prawami rzeczowymi²⁷.

W świetle polskiego prawa cywilnego w skład praw rzeczowych wchodzą trzy grupy praw podmiotowych:

własność,

użytkowanie wieczyste,

ograniczone prawa rzeczowe: użytkowanie, służebności, zastaw, hipoteka, spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu.

Lista praw rzeczowych jest zamknięta, może być zmieniona wyłącznie w drodze ustawy. Podmioty prawa nie mogą kształtować innych, poza przewidzianymi w ustawie, praw rzeczowych.

Zob. schemat 13.

Schemat 13 (wersja tekstowa). Zasada numerus clausus praw rzeczowych

ZASADA NUMERUS CLAUSUS PRAW RZECZOWYCH

własność

użytkowanie wieczyste

użytkowanie

służebność

zastaw

spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu

hipoteka

[W wersji drukowanej przedstawiono ten schemat w formie graficznej.]

§ 4. Rodzaje praw rzeczowych

Wspólną rodzajową cechą praw rzeczowych jest ich majątkowy charakter. Prawa rzeczowe jako prawa majątkowe są, co do zasady, zbywalne, tzn. można je przenieść na drugą osobę. Podlegają również dziedziczeniu. W drodze wyjątku niezbywalne są użytkowanie oraz służebności osobiste.

Niektóre prawa rzeczowe mogą powstać i funkcjonować wyłącznie jako prawa bezterminowe, np. własność. Inne odwrotnie – są z góry skonstruowane jako prawa terminowe, np. użytkowanie wieczyste. Są też takie prawa, które mogą być skonstruowane jako bezterminowe lub terminowe (np. służebności gruntowe).

Wyróżnić należy też prawa związane i prawa wolne (niezwiązane). Prawo podmiotowe związane to takie prawo, które przysługiwać może jedynie podmiotowi innego (głównego) prawa. Więź między prawem związanym i prawem wolnym polega na tym, że mogą być one przedmiotem obrotu tylko łącznie, np. odrębna własność lokalu i udział we współwłasności nieruchomości wspólnej (art. 3 ust. 1 WłLokU), odrębna własność budynku wzniesionego na gruncie oddanym w użytkowanie wieczyste i prawo użytkowania wieczystego (art. 235 KC). Zob. też art. 272 KC²⁸.

Prawa rzeczowe mogą być samoistne i akcesoryjne (samodzielne i niesamodzielne). Prawa akcesoryjne ze swej natury są prawami niesamodzielnymi, mogą powstać i funkcjonować wyłącznie w powiązaniu z drugim – samodzielnym prawem podmiotowym. Wśród praw rzeczowych do praw akcesoryjnych zalicza się zastaw i hipotekę, zabezpieczają one daną wierzytelność. Prawami samoistnymi są np. własność, użytkowanie, służebność osobista.

Prawa rzeczowe mogą być podzielne (własność, użytkowanie wieczyste) i niepodzielne (hipoteka, służebności). Prawa podzielne mogą należeć wspólnie do kilku osób (współwłasność), tzn. każdej z osób przysługuje ułamkowa część prawa, którą może samodzielnie rozporządzać.

Zob. schemat 1²⁹.

§ 5. Historia i źródła prawa rzeczowego

Odzyskanie przez Polskę niepodległości w 1918 r. postawiło ustawodawcę polskiego przed trudnym zadaniem scalenia systemu prawnego na obszarze całego państwa. W okresie międzywojennym istniały bowiem w zakresie prawa cywilnego (a więc i prawa rzeczowego), aż cztery obszary prawne³⁰:

obszar prawa francusko-polskiego obejmujący dawne Królestwo Kongresowe,

obszar prawa niemieckiego obejmujący dawny zabór pruski,

obszar prawa austriackiego obejmujący dawny zabór austriacki,

obszar prawa rosyjskiego obejmując tereny na wschód od Królestwa Kongresowego.

Na początku, kierując się względami praktycznymi, uznano za obowiązujące dawne przepisy zaborcze, z tym że unifikację prawa, w tym prawa rzeczowego, uznano za jedno z priorytetowych zadań państwa. W 1919 r. powołano Komisję Kodyfikacyjną, której zadaniem było ujednolicenie i zmodernizowanie systemu prawa. W zakresie praw rzeczowych przyjęto zasadę, że podlegają one ustawie miejsca, w którym znajduje się ich przedmiot. W odniesieniu do nieruchomości była to zasada wyłączna. Co się tyczy rzeczy ruchomych, to wprawdzie zasiedzenie, przedawnienie i przemilczenie oceniać należało według ustawy miejsca, w którym rzecz się znajdowała w chwili upływu czasokresu, jednak nabywający prawo mógł się powołać także na ustawę obowiązującą w miejscu, w którym rzecz się znajdowała w chwili rozpoczęcia czasokresu³¹.

Ustawy obowiązujące na terenie wspomnianych czterech obszarów prawnych nie różniły się ideowo, gdyż wszystkie miały za zadanie obsługiwanie systemu gospodarki kapitalistycznej.

Najstarszym skodyfikowanym aktem prawnym był Kodeks Napoleona, który obowiązywał na obszarze Królestwa Kongresowego (wprowadzony w Księstwie Warszawskim w 1807 r., obowiązywał od 1808 r.). Kodeks ten ujmował prawa właściciela w najszerszej formule, odwołując się do doktryny prawa rzymskiego, która traktowała własność jako prawo absolutne (art. 544 Kodeksu Napoleona: własność jest to prawo korzystania z rzeczy i zarządzania nimi w sposób najbezwzględniejszy, byle nie czyniono z niego użytku przez ustawy lub rozporządzenia zabronione).

Podobna formuła była zawarta w Kodeksie cywilnym austriackim z 1811 r. (ABGB).

Kodeks cywilny niemiecki z 1896 r. (BGB) był już ostrożniejszy. W § 903 BGB postanowiono: właściciel rzeczy może postępować z nią wedle swego upodobania i wyłączyć innych od wszelkiego na nią oddziaływania, o ile nie sprzeciwiają się temu ustawa lub prawa osób trzecich.

Najistotniejsze różnice pomiędzy poszczególnymi systemami prawnymi występowały jednak nie w sferze doktrynalnej, ale w sferze obrotu prawem własności. Starły się tutaj dwie koncepcje. W systemie prawa francuskiego występowała jedność elementów obligacyjnych i rzeczowych, w systemie prawa niemieckiego następowało rozgraniczenie elementów obligacyjnych i rzeczowych. Przy nieruchomościach do przejścia własności oprócz czynności prawnej zobowiązującej, np. sprzedaży, wymagano jeszcze specjalnej, abstrakcyjnej czynności rzeczowej – tzw. powzdania (niem. Auflassung), czyli rzeczowej zgody na przejście własności oraz dodatkowo wpisu do księgi wieczystej.

Na terenie byłego zaboru rosyjskiego obowiązywały przepisy rosyjskie, mające na celu przeciwdziałanie rozdrabnianiu gospodarstw rolnych nadanych chłopom w trybie uwłaszczenia.

Stosownie do § 431 ABGB własność nieruchomości przenosiło się przez umowę i wpis do księgi wieczystej (tzw. intabulację). Dopiero nowela tego kodeksu z 1916 r. wprowadziła wymóg, że umowa przeniesienia własności nieruchomości miała być dokonywana w formie dokumentu urzędowo potwierdzonego.

Na obszarze całego państwa (z wyjątkiem Górnego Śląska, który w okresie międzywojennym korzystał z autonomii) obowiązywało rozporządzenie tymczasowe Rady Ministrów z 1.9.1919 r. normujące przeniesienie własności nieruchomości ziemskich (Dz.U. Nr 73, poz. 428). Wymagało ono zezwolenia władz państwowych na przeniesienie własności nieruchomości rolnych. Obowiązywała już w tamtym okresie ustawa z 24.3.1920 r. o nabywaniu nieruchomości przez cudzoziemców (Dz.U. Nr 31, poz. 178 ze zm., która obowiązuje do dzisiaj: tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 2278).

Z czasem zaczęły powstawać nowe przepisy, np. dotyczące własności lokali (rozporządzenie Prezydenta RP z 24.10.1934 r. o własności lokali, Dz.U. Nr 94, poz. 848 ze zm.), czy przeciwdziałające rozdrabnianiu gospodarstw rolnych, a również chroniące drobnych dzierżawców (np. ustawa z 3.7.1919 r. o ochronie drobnych dzierżawców rolnych, Dz.U. Nr 57, poz. 345).

Komisja Kodyfikacyjna zakończyła prace w 1937 r., projekt prawa rzeczowego został opublikowany, jednak nie przeszedł wszystkich stadiów legislacyjnych i nie stał się ustawą. Do końca okresu międzywojennego problematyka prawa rzeczowego była domeną utrzymanych w mocy przepisów dzielnicowych³².

Na tle obrotu nieruchomościami warto wspomnieć o występujących w tamtym okresie między poszczególnymi częściami kraju różnych systemach ksiąg wieczystych. Na terenie byłego zaboru pruskiego i austriackiego zrealizowana była zasada powszechności ksiąg wieczystych, co oznaczało, że każda nieruchomość miała swoją księgę wieczystą. Księgi wieczyste były prowadzone przez sądy i były uporządkowane. Na terenach wschodnich (obszarze obowiązywania Tomu X Zwodu Praw) w ogóle nie było ksiąg wieczystych. Na terenie byłego Królestwa Kongresowego założono z urzędu księgi wieczyste tylko w 12 miastach gubernialnych, a poza ich terenem zakładano księgi wieczyste na wniosek właściciela. Funkcjonowała tam instytucja pisarzy hipotecznych, a sąd zwierzchni zatwierdzał wpis³³.

W okresie II wojny światowej na terenach włączonych do Rzeszy Niemieckiej wprowadzono ustawodawstwo niemieckie, a na terenach pozostających pod okupacją radziecką – ustawodawstwa poszczególnych republik. Prawo polskie było utrzymane na terenach byłej Generalnej Guberni, z tym że wprowadzono tam szczególne regulacje hitlerowskie dotyczące np. mienia osób narodowości żydowskiej. Należy podkreślić, że państwo polskie nigdy nie uznało ważności ustawodawstwa okupacyjnego.

Rozstrzygający w tamtym okresie wpływ na stosunki własnościowe miały następujące akty: dekret PKWN z 6.9.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (tekst jedn. Dz.U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 ze zm.) oraz ustawa z 3.1.1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz.U. Nr 3, poz. 17 ze zm.). Uzupełnieniem tych działań była nacjonalizacja lasów dokonana dekretem PKWN z 12.12.1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa (Dz.U. Nr 15, poz. 82 ze zm.).

Na podstawie dekretu z 8.3.1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz.U. Nr 13, poz. 87 ze zm.) przejęto mienie poniemieckie na rzecz Skarbu Państwa³⁴.

Unifikacja prawa rzeczowego w Polsce przypadła na 1946 r. – z mocą obowiązującą od 1.1.1947 r. Z tą datą przestały obowiązywać przepisy państw zaborczych. Dokonano tego za pomocą uchwalenia trzech dekretów z 11.10.1946 r.: Prawo rzeczowe (Dz.U. Nr 57, poz. 319 ze zm.), Prawo o księgach wieczystych (Dz.U. Nr 57, poz. 320 ze zm.), Przepisy wprowadzające Prawo rzeczowe i Prawo o księgach wieczystych (Dz.U. Nr 57, poz. 321 ze zm.). Następnie prawo rzeczowe zostało zastąpione przez przepisy Księgi II KC z 1964 r. Przepisy o księgach wieczystych i hipotece znalazły się poza Kodeksem cywilnym, ponieważ uchwalając ten kodeks uznano, że nie ma potrzeby „obciążania” nimi aktu przewidzianego na kilkadziesiąt lat obowiązywania. Zakładano, że instytucje takie jak księgi wieczyste czy hipoteka, istotne z punktu widzenia własności prywatnej, przy trwającej nacjonalizacji, będą stopniowo zanikać.

Nowe uwarunkowania społeczno-gospodarcze, w szczególności zmiany ustrojowe na przełomie lat 80. i 90. XX w., wymagały wprowadzenia odpowiednich zmian do KC. Nowelizacja Kodeksu cywilnego z 28.7.1990 r. (Dz.U. Nr 55, poz. 321) zerwała z marksistowską koncepcją różnych form własności oraz zniosła uprzywilejowanie własności społecznej, zwłaszcza państwowej.

Obecnie do podstawowych źródeł prawa rzeczowego zaliczamy: Konstytucję RP (art. 20, 21, 64), Kodeks cywilny (art. 44–55⁴, 140–352), ustawę z 6.7.1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn. Dz.U. z 2025 r. poz. 341 ze zm.), ustawę z 6.12.1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 2017 ze zm.), ustawę z 24.6.1994 r. o własności lokali (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r. poz. 1048 ze zm.), ustawę z 15.12.2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 558 ze zm.), ustawę z 21.8.1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 960 ze zm.), ustawę z 24.3.1920 r. o nabywaniu nieruchomości przez cudzoziemców (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 2278).

Poza wymienionymi aktami normatywnymi problematykę prawa rzeczowego regulują liczne ustawy szczegółowe: ustawa z 20.7.2017 r. – Prawo wodne (tekst jedn. Dz.U. z 2025 r. poz. 960 ze zm.), ustawa z 9.6.2011 r. – Prawo geologiczne i górnicze (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 1290 ze zm.), ustawa z 28.9.1991 r. o lasach (tekst jedn. Dz.U. z 2025 r. poz. 567 ze zm.), ustawa z 3.2.1995 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 82), ustawa z 27.4.2001 r. – Prawo ochrony środowiska (tekst jedn. Dz.U. z 2025 r. poz. 647 ze zm.), ustawa z 27.3.2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 1130 ze zm.)³⁵.

Na obecny kształt prawa rzeczowego w Polsce istotny wpływ miały nowelizacje Kodeksu cywilnego i ustaw szczegółowych wprowadzone na przestrzeni ostatnich kilkunastu lat. Ustawą z 13.7.2000 r. o ochronie nabywców prawa korzystania z budynku lub pomieszczenia mieszkalnego w oznaczonym czasie w każdym roku oraz o zmianie ustaw Kodeks cywilny, Kodeks wykroczeń i ustawy o księgach wieczystych i hipotece (Dz.U. Nr 74, poz. 855 ze zm.) wprowadzono 9.12.2000 r. nową instytucję prawną określaną jako tzw. timeshare. Powołana ustawa została uchylona przez ustawę z 16.9.2011 r. o timeshare (Dz.U. Nr 230, poz. 1370 ze zm.), która weszła w życie 28.4.2012 r. Ustawa o timeshare uchyliła też art. 270¹ KC. Następnie ustawą z 14.6.2007 r. (Dz.U. Nr 125, poz. 873) dokonano istotnych zmian w ustawie o spółdzielniach mieszkaniowych. Z dniem 31.7.2007 r. wyłączono mianowicie możliwość ustanawiania spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu w budynkach spółdzielczych posadowionych na gruntach, do których spółdzielni przysługuje prawo własności lub użytkowanie wieczyste. Istniejące własnościowe spółdzielcze prawa do lokalu (podobnie spółdzielcze lokatorskie prawa do lokalu) zostają na żądanie osoby uprawnionej przekształcone w odrębną własność lokalu. Konsekwencją takiego unormowania jest to, iż postulowane w przyszłym katalogu ograniczonych praw rzeczowych pominięcie własnościowego spółdzielczego prawa do lokalu³⁶.

Ustawą z 30.5.2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 116, poz. 731) wprowadzono 3.8.2008 r. trzeci, obok służebności gruntowych i służebności osobistych, rodzaj służebności – służebność przesyłu. Służebność przesyłu jest ograniczonym prawem rzeczowym, na podstawie którego przedsiębiorcy mogą uzyskać tytuł prawny do cudzych nieruchomości w celu posadowienia na tych nieruchomościach urządzeń przesyłowych. Powołana ustawa znowelizowała też art. 49 KC (zob. art. 49 i 305¹–305⁴ KC). Na szczególną uwagę zasługuje również nowelizacja ustawy o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów dokonana ustawą z 5.9.2008 r. o zmianie ustawy o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 18, poz. 1113). Nowela z 5.9.2008 r., z mocą obowiązującą od 11.1.2009 r., zniosła występujące dotychczas ograniczenia podmiotowe wierzycieli zabezpieczonych zastawem rejestrowym. Obecnie zastawem rejestrowym może być zabezpieczona wierzytelność każdego podmiotu prawa cywilnego (osób fizycznych, osób prawnych, jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej, o których mowa w art. 33¹ KC). Daje to szerokie możliwości wykorzystania instytucji zastawu rejestrowego, jako rodzaju zabezpieczenia rzeczowego. Ustawa z 26.6.2009 r. o zmianie ustawy o księgach wieczystych i hipotece oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 131, poz. 1075), która weszła w życie 19.2.2011 r., wprowadziła zmiany w zakresie prawa hipotek (do najważniejszych zmian należy zaliczyć: odstąpienie od podziału na hipotekę zwykłą i kaucyjną, możliwość zabezpieczenia jedną hipoteką kilku wierzytelności, wprowadzenie instytucji administratora hipoteki oraz możliwość rozporządzenia opróżnionym miejscem hipotecznym)³⁷.

Ustawą z 15.5.2015 r. – Prawo restrukturyzacyjne (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 1428 ze zm.) przewidziano istotne zmiany w regulacji upadłości deweloperskiej. Oprócz zastąpienia przepisów o postępowaniu upadłościowym wobec deweloperów całkowicie nową regulacją, ustawa wprowadziła też regulację postępowań restrukturyzacyjnych wobec deweloperów. Jednym z głównych celów tej nowej regulacji jest usunięcie krytykowanej w piśmiennictwie luki w przepisach polegającej na niedostatecznym uwzględnieniu sytuacji, w której przedsięwzięcie deweloperskie nie może być kontynuowane, a nabywcy nie mogą być zaspokojeni przez przeniesienie własności lokali mieszkalnych lub domów jednorodzinnych³⁸.

Ustawą z 10.7.2015 r. o zmianie ustawy o zagospodarowaniu wspólnot gruntowych (Dz.U. z 2015 r. poz. 1276) wprowadzono istotne zmiany w zakresie problematyki wspólnot gruntowych. Zmiany w prawie rzeczowym zostały wprowadzone ustawami nowelizującymi Kodeks cywilny i ustawy szczegółowe z 14.4.2016 r. o wstrzymaniu sprzedaży nieruchomości Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa oraz o zmianie niektórych ustaw (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 869); z 15.1.2015 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2015 r. poz. 218 ze zm.); z 6.7.2016 r. o zmianie ustawy o kształtowaniu ustroju rolnego oraz ustawy o księgach wieczystych i hipotece (Dz.U. z 2016 r. poz. 1159). Zmiany polegają przede wszystkim na wprowadzeniu reżimu stosowania ustawy o kształtowaniu ustroju rolnego w postępowaniach dotyczących nabycia nieruchomości rolnych oraz wpisu do księgi wieczystej³⁹. Ustawą z 20.7.2018 r. o przekształceniu prawa użytkowania wieczystego gruntów zabudowanych na cele mieszkaniowe w prawo własności tych gruntów (tekst jedn. Dz.U. z 2025 r. poz. 6 ze zm.) doszło z dniem 1.1.2019 r. do przekształcenia prawa użytkowania wieczystego gruntów zabudowanych na cele mieszkaniowe w prawo własności tych gruntów (art. 1 ust. 1). Ustawą z 2.12.2021 r. (Dz.U. z 2021 r. poz. 2459), która weszła w życie 30.6.2022 r. uchylono art. 159 KC, który wyłączał wymóg formy aktu notarialnego dla wniesienia wkładu do rolniczej spółdzielni produkcyjnej – ujednolicając formę umowy przewidzianą dla przeniesienia własności nieruchomości. Ustawą z 13.7.2023 r. o zmianie ustawy o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2023 r. poz. 1933) uchylono § 3 w art. 172, co stanowiło konsekwencję trwającej od kilku lat krytyki nowych zasad zasiedzenia nieruchmości rolnych. Już bowiem w toku procesu legislacyjnego nowe rozwiązania, które znalazły się w WstrzymSprzedNierU, budziły wiele zastrzeżeń. Prokuratoria Generalna Skarbu Państwa w Opinii do projektu ustawy o wstrzymaniu sprzedaży nieruchomości Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa oraz o zmianie niektórych ustaw z 24.3.2016 r., KR-51-92/16/MIZ/KBU (zał. do druku sejmowego VIII kadencji Nr 293), wskazała, że nowe rozwiązania „pozostają w zupełnym oderwaniu od specyfiki instytucji zasiedzenia”⁴⁰. W doktrynie trafnie wskazywano, że krytykowana nowela doprowadziła do dekompozycji konstrukcji zasiedzenia⁴¹, a nie jest uzasadnione traktowanie instytucji zasiedzenia w identyczny sposób, jak nabycia nieruchomości rolnych na podstawie czynności prawnych⁴².

W świecie, w którym istnieją stosunki międzynarodowe i możliwości transportu, rzeczy ruchome, w przeciwieństwie do nieruchomości, nie są związane z określonym miejscem, ale mogą trafić do innych krajów, w których obowiązują inne przepisy prawne. Powstają wówczas pytania: które przepisy prawne mają zastosowanie. Jak na przykład turysta nabywa prawo własności do biżuterii, którą kupił na wakacjach, aby zabrać ją ze sobą do domu jako prezent? Czy zastosowanie ma prawo polskie, ponieważ biżuterię nabywa Polak, czy też prawo kraju, w którym spędza wakacje?⁴³ Także w odniesieniu do nieruchomości, które choć nie ulegają przemieszczaniu, to jednak mogą być przedmiotem stosunków z elementem międzynarodowym, mogą pojawić się pytania. Na przykład: jakie prawo zastosować do ustanowenia stosunku timeshare apartamentu położonego w Hiszpanii, jeżeli nabywa to prawo konsument będący Polakiem. Kwestie tę reguluje ustawa z 4.2.2011 r. – Prawo prywatne międzynarodowe (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 503 ze zm.), która przewiduje w art. 41, że: „1. Własność i inne prawa rzeczowe podlegają prawu państwa, w którym znajduje się ich przedmiot. 2. Nabycie i utrata własności, jak również nabycie i utrata oraz zmiana treści lub pierwszeństwa innych praw rzeczowych, podlegają prawu państwa, w którym przedmiot tych praw znajdował się w chwili, gdy nastąpiło zdarzenie pociągające za sobą wymienione skutki prawne”. Polska ustawa kolizyjna przewiduje zasadę, że prawa rzeczowe podlegają prawu państwa, w którym rzecz się znajduje, tj. prawu fizycznego miejsca ich położenia (lex rei sitae, lex situs, situs law, location law, Belegenheitsrecht)⁴⁴. Dla praw rzeczowych na statku powietrznym i wodnym oraz na pojeździe szynowym art. 42 PrPrywM przewiduje, że podlegają one prawu państwa, w którym statek lub pojazd jest wpisany do rejestru, a w razie braku rejestru lub wpisu do rejestru, prawu państwa macierzystego portu, stacji lub innego podobnego miejsca. Natomiast prawa rzeczowe na rzeczy w transporcie podlegają prawu państwa, z którego rzecz wysłano. Jeżeli jednak z okoliczności wynika, że prawa te związane są ściślej z prawem innego państwa, stosuje się prawo tego państwa (art. 43 PrPrywM). Ponadto problematyka praw rzeczowych na szeroko ujmowanych środkach transportu jest uregulowana w licznych umowach międzynarodowych⁴⁵.

Przykład

Jeżeli ciężarówka polskiego przewoźnika jedzie przez Austrię do Włoch i z powrotem, to przebywa w tych krajach tylko przez krótki czas i zachowuje znacznie ściślejszy związek z Polską. Dlatego własność ciężarówki podlega prawu polskiemu.

Międzynarodowe prawo rzeczowe obejmuje normy kolizyjne odnoszące się do posiadania, własności i ograniczonych praw rzeczowych i tych praw na rzeczach, które są skuteczne wobec osób trzecich⁴⁶. W sprawach o skutkach zagranicznych sędzia nie może po prostu zastosować ius forum, gdyż właściwy system prawny (prawo właściwe) jest określony przez prawo prywatne międzynarodowe⁴⁷.

§ 6. Zasada jawności praw rzeczowych

Z uwagi na bezwzględny charakter praw rzeczowych rzeczą niezmiernie istotną jest zapewnienie jawności tych praw. Owa jawność jest gwarancją i warunkiem ich ochrony.

Prawo do rzeczy ujawnia faktyczne władanie rzeczą, czyli jej posiadanie. Posiadanie ujawnia najczęściej własność, albowiem ten, kto rzeczą faktycznie włada, jest jej właścicielem. Prawidłowość tę uwzględnia art. 341 zd. 1 KC (domniemywa się, że posiadanie jest zgodne ze stanem prawnym).

Polski system prawny nie w pełni realizuje zasadę jawności praw rzeczowych. Zasada jawności praw rzeczowych została ujęta opisowo, a nie dyrektywalne⁴⁸. Ujęcie opisowe zasady jawności nakazuje przyjąć, że pożądane jest, aby podmiotowe prawa rzeczowe były jawne, czyli aby każdy miał możliwość uzyskania informacji o przysługiwaniu określonej osobie określonego ograniczonego prawa rzeczowego. Prawa rzeczowe powinny być jawne, dlatego że osoby trzecie, dla których prawa te z zasady rodzą pewne obowiązki, muszą mieć możliwość ich poznania. Wychodząc niejako naprzeciw zasadzie jawności w znaczeniu opisowym, ustawodawca przewiduje dla zdecydowanej większość praw rzeczowych, iż w swojej treści zawierają uprawnienie do posiadania rzeczy albo że fakt istnienia prawa podlega obowiązkowemu ujawnieniu w rejestrze urzędowym, przy czym w niektórych wypadkach wpis ma charakter konstytutywny (tworzący ograniczone prawo rzeczowe).

Jawność praw rzeczowych do nieruchomości zapewnia system ksiąg wieczystych, realizowany przez Centralną Informację Ksiąg Wieczystych, z ekspozyturami przy wydziałach sądów rejonowych prowadzących księgi wieczyste w systemie informatycznym (art. 36⁴ ust. 1 KWU). Centralna Informacja wydaje na wniosek odpisy ksiąg wieczystych prowadzonych w systemie informatycznym (art. 36⁴ ust. 2 KWU). W księdze wieczystej ujawnia się przede wszystkim prawo własności danej nieruchomości, ale także prawo użytkowania wieczystego oraz prawa rzeczowe ograniczone na nieruchomości. W wypadkach przewidzianych przepisami ustawy poza prawami rzeczowymi mogą być ujawnione w księdze wieczystej prawa osobiste i roszczenia (art. 16 KWU). Wpis (prawa osobistego i roszczenia) ma to znaczenie, że obrazuje osobistą sytuację stron stosunku obligacyjnego zachodzącego pomiędzy właścicielem nieruchomości i nabywcą prawa (roszczenia)⁴⁹.

Zasada jawności ksiąg wieczystych, wyrażona w art. 2 KWU, pełni fundamentalną funkcję ustrojową. Zasada ta w ujęciu formalnym gwarantuje powszechny dostęp do ksiąg wieczystych w celu zbadania stanu prawnego nieruchomości. Skutkiem zagwarantowanej przez ustawodawcę jawności formalnej ksiąg wieczystych jest materialnoprawny aspekt tej zasady, według którego nie można zasłaniać się nieznajomością wpisów w księdze wieczystej ani wniosków, o których uczyniono w niej wzmiankę (art. 2 zd. 2 KWU). Artykuł 3 KWU wprowadza domniemanie, że prawo jawne z księgi wieczystej jest wpisane zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym oraz domniemanie, że prawo wykreślone nie istnieje. System ksiąg wieczystych pozwala się zorientować, kto jest właścicielem nieruchomości, jakie ciążą na niej obciążenia. Ma więc on na celu zapewnienie bezpieczeństwa obrotu.

Funkcjonujący obok ksiąg wieczystych system ewidencji gruntów i budynków prowadzony jest przez starostów powiatowych na podstawie przepisów ustawy z 17.5.1989 r. – Prawo geodezyjne i kartograficzne (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 1151 ze zm.). Pozwala on zdobyć informacje na temat położenia, powierzchni, przeznaczenia gruntów, budynków i lokali oraz wskazuje na właściciela. Dane zawarte w ewidencji gruntów i budynków stanowią podstawę oznaczenia nieruchomości w księdze wieczystej. Wpisy do ewidencji gruntów i budynków nie są objęte natomiast domniemaniem zgodności prawa wpisanego ze stanem prawnym⁵⁰.

Zasada jawności praw rzeczowych jest realizowana także za pośrednictwem rejestru zastawów, który został uregulowany w art. 36–44 ZastRejU. Zgodnie z art. 7 ZastRejU, przedmiotem zastawu rejestrowego mogą być rzeczy ruchome i zbywalne prawa majątkowe, z wyjątkiem praw mogących być przedmiotem hipoteki, wierzytelności, na których ustanowiono hipotekę, statków morskich oraz statków w budowie mogących być przedmiotem hipoteki morskiej. Rejestr zastawów, wraz z dokumentami złożonymi do rejestru, jest jawny (zasada formalnej jawności rejestru). Odpisy z rejestru zastawów, stanowiące dowód wpisu, a także zaświadczenia o braku wpisu zastawcy lub zastawcy i przedmiotu zastawu wydawane są na wniosek każdego, kto tego zażąda (art. 37 ZastRejU). Z zastrzeżeniem art. 13 pkt 2 ZastRejU, od dnia dokonania wpisu w rejestrze zastawów nikt nie może zasłaniać się nieznajomością danych ujawnionych w rejestrze, chyba że mimo zachowania należytej staranności nie mógł o nich wiedzieć. Wobec osób trzecich działających w dobrej wierze zastawca oraz zastawnik nie mogą się zasłaniać zarzutem, że dane ujawnione w rejestrze zastawów nie są prawdziwe, chyba że wpis nastąpił niezgodnie z wnioskiem, a zastawca lub zastawnik wystąpił niezwłocznie z wnioskiem o sprostowanie, uzupełnienie lub wykreślenie wpisu (art. 38 ZastRejU).

§ 7. Posiadanie – uwagi wprowadzające

Już Rzymianie rozróżniali posiadanie, czyli stan faktyczny władania rzeczą od własności, czyli prawa (uprawnienia) do władania rzeczą.

Faktyczne władanie rzeczą określano w źródłach rzymskich posługując się dość zróżnicowaną terminologią: usus, possesio, possesio civilis, possesio naturalis, possesio iusta, possesio iniusta, possesio corpore i in.

Posiadaczem jest zarówno właściciel, najemca, dzierżawca, użytkownik, zastawnik, jak i osoba, która faktycznie włada rzeczą bez żadnego tytułu prawnego. Posiadanie jest atrybutem wielu praw podmiotowych (w tym rzeczowych), ale może występować też jako sytuacja faktyczna. Z uwagi na duże znaczenie społeczno-gospodarcze posiadania rzeczy (w szczególności nieruchomości) zostało ono uregulowane w Kodeksie cywilnym (art. 336–352). Omówienie instytucji posiadania jest przedmiotem rozdz. II⁵¹.

¹ Tak: B. Ziemianin, Prawo, s. 19 z cyt. tam literaturą.

² Tak: J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo, Warszawa 2022, s. 18; B. Ziemianin, Prawo, s. 20 z cyt. tam literaturą.

³ Tak: B. Ziemianin, Prawo, s. 20–21.

⁴ Kwalifikacja energii jako dobra niematerialnego nie jest obecnie jednoznaczna. Jak wskazuje S. Słotwiński: „Gdyby można było polegać na wynikach badań nauk przyrodniczych, to bez wątpienia należałoby uznać energię za przedmiot materialny, ponieważ energia elektryczna nie jest niczym innym, jak uporządkowanym ruchem elektronów, a więc wykorzystaniem elementarnych cząstek, z których zbudowany jest świat. Przy ścisłym trzymaniu się wyznaczonych i utrwalonych przez wiele lat poglądów należy stwierdzić, że właściwości energii uniemożliwiają jej cywilistyczne wyodrębnienie. Stąd tak łatwo o zakwalifikowanie energii jako dobra niematerialnego albo materialnego niebędącego rzeczą, aczkolwiek nie będzie można energii elektrycznej odmówić samoistności w obrocie prawnym”. Zob. szerzej: S. Słotwiński, Status prawny energii elektrycznej jako wyznacznik stosunków umownych w polskim prawie prywatnym, Warszawa 2017, rozdz. II, § 5.

⁵ Zob.: B. Ziemianin, Prawo, s. 24; W. Katner, [w:] M. Safjan (red.), System PrPryw, t. 1, 2012, s. 1355–1356 (Autor ten opowiada się za stosowaniem wprost przepisu art. 55² KC); E. Gniewek, [w:] E. Gniewek (red.), Komentarz KC, 2011, art. 55¹, Nb 4. Odmiennie P. Machnikowski, [w:] E. Gniewek (red.), System PrPryw, t. 3, 2020, s. 29; R. Morek, [w:] K. Osajda (red.), Komentarz KC, 2017, art. 55¹, Nb 27; P. Popardowski, [w:] K. Osajda (red.), Komentarz KC, 2020, art. 55³, Nt 41. Odmienne stanowisko prezentuje R. Budzinowski, wskazując, że gdyby ustawodawca dopuszczał możliwość zbycia gospodarstwa rolnego, to wyraziłby to przez przepis wprost dedykowany dla tego zespołu składników materialnych i niematerialnych. Brak takiego przepisu oznacza, że gospodarstwo rolne jako masa majątkowa nie może być przedmiotem samodzielnego obrotu prawnego. W konsekwencji jego zbycie nie będzie następowało w drodze jednej czynności prawnej (R. Budzinowski, [w:] M. Gutowski (red.), Komentarz KC, t. I, 2018, art. 55³, Nb 22).

⁶ Zob. A. Doliwa, Prawo, s. 4–5.

⁷ Zob. też Z. Radwański, Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 2003, s. 271.

⁸ Zob. J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo, Warszawa 2022, s. 19; B. Ziemianin, Prawo, s. 21.

⁹ Zob. szerzej: S. Rudnicki, [w:] S. Dmowski, S. Rudnicki, Komentarz do kodeksu cywilnego. Księga pierwsza. Część ogólna, Warszawa 1998, s. 109–110. Zob. art. 43–46b PrzeszczepyU.

¹⁰ Zob.: R. Strzelczyk, Prawo obrotu nieruchomościami, Warszawa 2016, s. 1–2 wraz z przytoczoną tam literaturą.

¹¹ Zob.: B. Wierzbowski, Gospodarka nieruchomościami. Podstawy prawne, Warszawa 2010, s. 31–35.

¹² Zob. art. 4, 118a, 119, 123, 124 ustawy z 3.7.2002 r. – Prawo lotnicze (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 2110 ze zm.); art. 10 i 11 PrGeol.

¹³ Zob. art. 2 ust. 1 ustawy z 24.6.1994 r. o własności lokali (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r. poz. 1048 ze zm.).

¹⁴ Zob. wyr. SN z 28.6.2002 r. (I CK 5/02, PB 2002, Nr 12, s. 17): O tym, czy określone elementy stanowią części składowe jednej rzeczy złożonej, rozstrzyga obiektywna ocena gospodarczego znaczenia istniejącego między nimi fizycznego i funkcjonalnego powiązania. Jeśli są one powiązane fizycznie i funkcjonalnie, tak że tworzą razem gospodarczą całość, stanowią części składowe jednej rzeczy złożonej, choćby całość ta dała się technicznie łatwo zdemontować. Podobnie wypowiedział się także SN w wyr. z 11.1.2006 r. (II CSK 65/05, Legalis), w którym uznał, iż „na trwałość związania z gruntem urządzenia (art. 48 KC), powodującą, iż stanowi ono część składową gruntu, wskazuje nie tylko fizyczne, ale i funkcjonalne ich powiązanie, sprawiające, że razem – grunt i urządzenie – tworzą całość gospodarczą. Okoliczność, że istnieje techniczna możliwość odłączenia urządzenia od gruntu, nie jest wystarczająca do uznania, że urządzenie nie jest częścią składową gruntu”.

¹⁵ Przytoczone brzmienie powołany art. 49 KC uzyskał na mocy ustawy z 30.5.2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 116, poz. 731 ze zm.).

¹⁶ Zob. wyr. TK z 4.12.1991 r. (W 4/91, OTK 1991, Nr 1, poz. 22). Zob. też uchw. SN z 8.3.2006 r. (III ZP 105/05, OSNC 2006, Nr 10, poz. 139). Sąd Najwyższy wyjaśnił w niej, że: przepis art. 49 KC nie stanowi samoistnej podstawy prawnej przejścia urządzeń służących do doprowadzania lub odprowadzania wody, pary, gazu, prądu elektrycznego oraz innych podobnych urządzeń na własność właściciela przedsiębiorstwa przez ich połączenie z siecią należącą do tego przedsiębiorstwa.

¹⁷ Zob. szerzej: G. Bieniek, Z problematyki stosowania art. 49 Kodeksu cywilnego, Nowy Przegląd Notarialny 2003, Nr 1, s. 11; tenże, Urządzenia przesyłowe. Problematyka prawna, Warszawa 2008, s. 11–49; A. Stępień-Sporek, Status prawny urządzeń wskazanych w art. 49 KC, MoP 2008, Nr 14, s. 735 i nast.; R. Trzaskowski, Z problematyki stosunków własnościowych na tle art. 49 kodeksu cywilnego, KPP 2001, Nr 3, s. 581; G. Matusik, Własność urządzeń przesyłowych a prawo do gruntu, Warszawa 2013, s. 285; B. Rakoczy, Glosa do uchw. SN z 6.6.2014 r., III CZP 107/13, OSP 2016, Nr 5, poz. 42; tenże, Służebność przesyłu w praktyce, Warszawa 2009, s. 32–34; M. Balwicka-Szczyrba, Korzystanie z nieruchomości przez przedsiębiorców przesyłowych – właścicieli urządzeń przesyłowych, Warszawa 2015, rozdz. II, pkt 1.3. Co do wcześniejszego stanowiska judykatury na tle art. 49 KC, zob. wyr. NSA z 7.10.1999 r. (I SA 2082/98, niepubl.).

¹⁸ B. Ziemianin, Z. Kuniewicz, Prawo cywilne. Część ogólna, Poznań 2007, s. 147.

¹⁹ P. Machnikowski, [w:] E. Gniewek (red.), System PrPryw, t. 3, 2020, s. 30.

²⁰ B. Ziemianin, Z. Kuniewicz, Prawo cywilne, s. 147–148.

²¹ Co do pojęcia przedsiębiorstwa w znaczeniu podmiotowym i funkcjonalnym zob. B. Ziemianin, Prawo cywilne. Część ogólna, Poznań 2003, s. 150–153; W. Katner, [w:] M. Safjan (red.), System PrPryw, t. 1, 2012, s. 1343 i nast.; P. Pełczyński, Charakter prawny przedsiębiorstwa w znaczeniu przedmiotowym, Rej. 1998, Nr 1, s. 71; M. Habdas, Przedsiębiorstwo w znaczeniu przedmiotowym, KPP 2002, Nr 2, s. 315; taż, Zbycie przedsiębiorstwa jako przejaw sukcesji singularnej, [w:] L. Ogiegło, W. Popiołek, M. Szpunar (red.), Rozprawy prawnicze. Księga pamiątkowa profesora Maksymiliana Pazdana, Kraków 2005, s. 1005; M. Bednarek, Przedsiębiorstwo jako przedmiot czynności prawnych – spory doktrynalne z perspektywy praktyki obrotu, SP 2009, Nr 3, s. 47; J. Widło, Rozporządzanie przedsiębiorstwem, Kraków 2002; R. Stroiński, Przedsiębiorstwo, charakter prawny oraz zbycie w prawie amerykańskim, francuskim i polskim, Warszawa 2003; Z. Radwański, A. Olejniczak, Prawo cywilne – część ogólna, 2023, s. 307–309.

²² Zob. art. 2a, 3 i 3a KształUstRolU.

²³ Wachauf v. RFN, Nr 5/88, Zb.O.T.S. z 1989, s. 2609. Pewną rolę w budowaniu siatki pojęciowej odgrywa tzw. II Plan Mansholta. Pojawiło się tam pojęcie nie gospodarstwa rolnego, lecz wspólnotowego przedsiębiorstwa rolnego. Omawiany plan wprowadził także pojęcie jednostki produkcyjnej w rolnictwie, która powinna stanowić bazę każdego nowoczesnego gospodarstwa rolnego i posiadać rozmiary, które umożliwiałyby stosowanie nowoczesnych metod produkcji i kierowanie przez jednego producenta. Szczegółowo na temat ujęcia gospodarstwa rolnego w krajach zachodnioeuropejskich zob. A. Lichorowicz, Status prawny gospodarstw rodzinnych w ustawodawstwie krajów Europy Zachodniej, Białystok 2000; K. Czerwińska-Koral, Pojęcie gospodarstwa rolnego w kodeksie cywilnym – zagadnienia wybrane, Roczniki Administracji i Prawa 2013, Nr 13, s. 383.

²⁴ Zob. szerzej: J. Górecki, Gospodarstwo rolne, s. 53; M. Bednarek, Mienie. Komentarz do art. 44–55³ Kodeksu cywilnego, Kraków 1997, s. 220–221; K. Stefańska, Darowizna gospodarstwa rolnego na rzecz małoletniego, w: Obrót nieruchomościami w praktyce notarialnej, Kraków 1997, s. 211; J.A. Strzępka, Problematyka cywilnoprawna przenoszenia własności gospodarstwa rolnego na następcę, [w:] Obrót nieruchomościami w praktyce notarialnej, Kraków 1997, s. 222; E. Gniewek, Kodeks cywilny. Księga druga. Własność i inne prawa rzeczowe. Komentarz, Kraków 2001, s. 187; inaczej S. Rudnicki, [w:] S. Dmowski, S. Rudnicki, Komentarz do kodeksu cywilnego. Księga pierwsza. Część ogólna, Warszawa 1999, s. 170.

²⁵ Zob.: B. Ziemianin, Prawo, s. 24; W. Katner, [w:] M. Safjan (red.), System PrPryw, t. 1, 2012, s. 1355–1356 (Autor ten opowiada się za stosowaniem wprost przepisu art. 55² KC); E. Gniewek, [w:] E. Gniewek (red.), Komentarz KC, 2011, art. 55¹, Nb 4; tenże, Komentarz KC, 2001, s. 187; R. Morek, [w:] K. Osajda (red.), Komentarz KC, 2017, art. 55¹, Nt 27; P. Popardowski, [w:] K. Osajda (red.), Komentarz KC, 2020, art. 55³, Nt 41; J. Górecki, Gospodarstwo rolne jako przedmiot zastawu, Rej. 2003, Nr 4, s. 53; M. Bednarek, Mienie. Komentarz do art. 44–55³ Kodeksu cywilnego, Kraków 1997, s. 220–221; K. Stefańska, Darowizna gospodarstwa rolnego na rzecz małoletniego, [w:] Obrót nieruchomościami w praktyce notarialnej, s. 211; J.A. Strzępka, Problematyka cywilnoprawna przenoszenia własności gospodarstwa rolnego na następcę, [w:] Obrót nieruchomościami w praktyce notarialnej, s. 222; M. Habdas, Przedsiębiorstwo w znaczeniu przedmiotowym, KPP 2002, Nr 2, s. 333;odmienne R. Budzinowski, w: M. Gutowski, Komentarz KC, t. I, 2018, art. 55³, Nb 22; Z. Radwański, A. Oleniczak, Prawo cywilne – część ogólna, s. 138 – z zastrzeżeniem, że o ile przepisy szczególne nie stanowią inaczej, np. przepisy zawarte w ustawie z 20.12.1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (tekst jedn. Dz.U. z 2025 r. poz. 197). Zob. też: R. Budzinowski, W kwestii statusu prawnego gospodarstwa rolnego jako przedsiębiorstwa, [w:] J. Jacyszyn, A. Dańko-Roesler, M. Pazdan, W. Popiołek, Rozprawy z prawa prywatnego. Księga pamiątkowa dedykowana Profesorowi Aleksandrowi Oleszce,Warszawa 2012, s. 7 i nast. oraz D. Kokoszka, Gospodarstwo rolne. Zagadnienia konstrukcyjne, KPP 2008, z. 4, s. 984 i n.

²⁶ Wyr. NSA w Gdańsku z 15.3.1995 r. (SA/Gd 3078/94, niepubl.); zob. także wyr. SA w Krakowie z 22.10.1993 r. (I ACR 429/93, niepubl.), w którym uznano, że gospodarstwo rolne przy spełnieniu pewnych wymagań może być traktowane jako przedsiębiorstwo wprawiane w ruch za pomocą sił przyrody w rozumieniu art. 435 KC.

²⁷ E. Drozd, Numerus clausus praw rzeczowych, [w:] S. Sołtysiński (red.), Problemy kodyfikacji prawa cywilnego (Studia i rozprawy), Księga pamiątkowa ku czci profesora Zbigniewa Radwańskiego, Poznań 1990, s. 257.

²⁸ W wyr. z 23.1.2003 r. (II CKN 1155/00, Biul. SN 2003, Nr 7, poz. 11) SN wskazał, że: „Umowa przeniesienia prawa wieczystego użytkowania gruntu zabudowanego, nie zawierająca postanowień o przeniesieniu także prawa własności budynków, jest nieważna (art. 58 § 1 KC)”.

²⁹ Zob. A. Doliwa, Prawo, s. 15–16.

³⁰ Tak: A. Stelmachowski, [w:] T. Dybowski, System PrPryw, t. 3, 2007, s. 92.

³¹ Zob. art. 8 ustawy z 2.8.1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz.U. Nr 101, poz. 580 ze zm. – tzw. prawo prywatne międzydzielnicowe). Zob. szerzej: A. Stelmachowski, [w:] T. Dybowski (red.), System PrPryw, t. 3, 2007, s. 92.

³² Zob. szerzej: A. Stelmachowski, [w:] T. Dybowski (red.), System PrPryw, t. 3, 2007, s. 92–96.

³³ Tak: A. Stelmachowski, [w:] T. Dybowski (red.), System PrPryw, t. 3, 2007, s. 96–97.

³⁴ Zob. szerzej: Ibidem, s. 98 i nast.

³⁵ Zob. szerzej: J. Ignatowicz, Prawo rzeczowe, Warszawa 2000, s. 36; J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo rzeczowe, Warszawa 2022, s. 28.

³⁶ Zob. G. Bieniek, W sprawie podmiotowych praw rzeczowych w nowym kodeksie cywilnym, Rej. 2008, Nr 2, s. 51; B. Ziemianin, K.A. Dadańska, Prawo rzeczowe, Warszawa 2008, s. 159 i nast.

³⁷ Zob. szerzej: K. Lewandowski, Nowe regulacje prawa hipotek, Nieruchomości 2010, Nr 1, s. 4–6; P. Armada-Rudnik, Prawo hipoteczne po nowelizacji z 26.6.2009 r., MoP 2010, Nr 1, s. 7–14.

³⁸ Zob. szerzej: M. Porzycki, zmiany w prawie rzeczowym w związku z nową regulacją upadłości i restrukturyzacji dewelopera, MoP 2015, Nr 13.

³⁹ Zob. szerzej: J. Bieluk, Ustawa o kształtowaniu ustroju rolnego. Komentarz, Warszawa 2016.

⁴⁰ Opinia do projektu ustawy o wstrzymaniu sprzedaży nieruchomości Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa oraz o zmianie niektórych ustaw z 24.3.2016 r., KR-51-92/16/MIZ/KBU (zał. do druku sejmowego VIII kadencji Nr 293, s. 2.

⁴¹ A. Bieranowski, Dekompozycja konstrukcji zasiedzenia w nowym reżimie ograniczeń nabycia własności nieruchomości rolnej – zagadnienia węzłowe i uwagi de lege ferenda, Rej. 2016, Nr 5, s. 80.

⁴² R. Morek, [w:] W. Borysiak (red.), Komentarz KC, 2024, art. 172, Nt 10.

⁴³ M. Wellenhofer, Sachenrecht, München 2023, s. 13–14.

⁴⁴ F.J. Säcker, R. Rixecker, H. Oetker, B. Limperg, Münchener Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch, t. 13, Monachium 2021, art. 43.

⁴⁵ Zob. więcej: J. Górecki, Kolizyjne prawo rzeczowe, SPP 2014, Nr 3–4, s. 10–11; F.J. Säcker, R. Rixecker, H. Oetker, B. Limperg, Münchener Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch, 13. Band, 8. Auflage, München 2021, art. 45; M. Meyer, Internationales Sachenrecht und die Übertragung von Eigentum an Luftfahrzeugen, Bilefeld 2022, s. 8 i nast.; H. Stoll, Internationales Sachenrecht, s. 155–161.

⁴⁶ H. Stoll, Internationales Sachenrecht, Internationales Sachenrecht, [w:] J. von Staudingers, Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch mit Einführungsgesetz und Nebegesetzen, EGBGB/IPR, Berlin 1996, s. 16.

⁴⁷ W. Brehm, C. Berger, Sachenrecht, Sachenrecht, Tübingen 2022, s. 29.

⁴⁸ P. Machnikowski, [w:] E. Gniewek (red.), System PrPryw, t. 3, 2020, s. 53.

⁴⁹ Tak: E. Gniewek, Księgi wieczyste. Art. 1–58² KWU, [w:] E. Gniewek, Księgi wieczyste. Art. 1–58² KWU. Art. 626¹–626¹³ KPC. Komentarz, Warszawa 2016.

⁵⁰ Zob. szerzej: E. Gniewek, [w:] E. Gniewek (red.), System PrPryw, t. 3, 2013, s. 159; B. Ziemianin, Prawo, s. 309–312.

⁵¹ Zob. szerzej: W. Rozwadowski, Posiadanie w prawie polskim na tle prawa rzymskiego, Czasopismo Prawno-Historyczne 1969, t. XLI, z. 2, s. 17–33; A. Doliwa, Prawo, s. 17–18.

Pełny spis treści

Wykaz skrótów

Wykaz literatury

Przedmowa

Rozdział I. Ogólne wiadomości o prawie rzeczowym

§ 1. Pojęcie prawa rzeczowego

§ 2. Przedmioty praw rzeczowych

I. Uwagi ogólne

II. Pojęcie rzeczy

III. Klasyfikacja rzeczy

IV. Części składowe rzeczy, przynależności, pożytki

V. Pozostałe przedmioty praw rzeczowych

§ 3. Zasada numerus clausus praw rzeczowych

§ 4. Rodzaje praw rzeczowych

§ 5. Historia i źródła prawa rzeczowego

§ 6. Zasada jawności praw rzeczowych

§ 7. Posiadanie – uwagi wprowadzające

Rozdział II. Posiadanie

§ 8. Pojęcie i istota posiadania

§ 9. Funkcje posiadania

§ 10. Rodzaje posiadania i instytucje podobne

I. Posiadanie samoistne i zależne

II. Posiadanie w dobrej i w złej wierze

III. Posiadanie wadliwe i niewadliwe

IV. Posiadanie bezprawne i prawne

V. Posiadanie służebności

VI. Posiadanie użytkowania wieczystego

VII. Współposiadanie

VIII. Dzierżenie

IX. Władztwo prekaryjne

§ 11. Przedmiot posiadania

§ 12. Domniemania prawne związane z posiadaniem

§ 13. Nabycie i utrata posiadania

§ 14. Ochrona posiadania

I. Uwagi ogólne

II. Obrona konieczna

III. Dozwolona samopomoc

IV. Roszczenia posesoryjne

Rozdział III. Pojęcie, treść i wykonywanie prawa własności

§ 15. Pojęcie własności

§ 16. Treść prawa własności

§ 17. Ograniczenia prawa własności

I. Uwagi ogólne

II. Ograniczenia wynikające z ustaw – uwagi wprowadzające

III. Stan wyższej konieczności

IV. Prawo sąsiedzkie

1. Immisje

2. Droga konieczna

3. Korzystanie z przygranicznych pasów gruntu

4. Przekroczenie granicy przy wznoszeniu budynku lub innego urządzenia

5. Granice gruntów

V. Ograniczenia własności wynikające z zasad współżycia społecznego

VI. Ograniczenia własności wynikające ze społeczno-gospodarczego przeznaczenia prawa

Rozdział IV. Nabycie i utrata własności

§ 18. Uwagi ogólne

§ 19. Przeniesienie własności na podstawie umowy

I. Uwagi wprowadzające

II. Zasada podwójnego skutku umowy zobowiązującej do przeniesienia własności

III. Zasada konsensualności

IV. Zasada przyczynowości

V. Przeniesienie własności pod warunkiem lub z zastrzeżeniem terminu

VI. Forma umowy przeniesienia własności

VII. Nabycie własności na zlecenie

VIII. Przewłaszczenie na zabezpieczenie

§ 20. Nabycie własności rzeczy ruchomej od nieuprawnionego

§ 21. Zasiedzenie

I. Pojęcie zasiedzenia

II. Przesłanki zasiedzenia

1. Uwagi wprowadzające

2. Posiadanie samoistne, nieprzerwane

3. Upływ czasu

4. Dobra wiara

III. Skutki zasiedzenia

§ 22. Inne przypadki nabycia i utraty własności

I. Zrzeczenie się prawa własności nieruchomości

II. Zawłaszczenie rzeczy ruchomej wraz z problematyką roju pszczół

III. Znalezienie i przemilczenie

IV. Nabycie własności pożytków naturalnych

V. Połączenie lub pomieszanie, wytworzenie, przetworzenie rzeczy

Rozdział V. Współwłasność

§ 23. Ogólne cechy współwłasności

§ 24. Źródła współwłasności

§ 25. Rodzaje współwłasności

I. Uwagi wprowadzające

II. Współwłasność łączna

III. Współwłasność w częściach ułamkowych

§ 26. Treść i wykonywanie współwłasności

I. Treść współwłasności

II. Zarząd rzeczą wspólną

1. Uwagi ogólne

2. Ustawowy zarząd rzeczą wspólną

3. Umowny zarząd rzeczą wspólną

4. Zarząd sądowy

III. Korzystanie z rzeczy i ponoszenie ciężarów związanych z rzeczą

IV. Rozporządzanie rzeczą wspólną

V. Czynności zachowawcze

§ 27. Zniesienie współwłasności

I. Uwagi ogólne

II. Tryby zniesienia współwłasności

III. Sposoby zniesienia współwłasności

1. Fizyczny podział rzeczy

2. Przyznanie rzeczy jednemu współwłaścicielowi

3. Podział cywilny

IV. Problematyka zniesienia współwłasności gospodarstwa rolnego

Rozdział VI. Odrębna własność lokalu

§ 28. Uwagi ogólne

§ 29. Przedmiot własności

§ 30. Sposoby ustanowienia odrębnej własności lokalu

I. Uwagi wstępne

II. Umowa

III. Jednostronna czynność prawna

IV. Orzeczenie sądu

§ 31. Prawa i obowiązki właścicieli lokali

§ 32. Zarząd nieruchomością wspólną

I. Uwagi wstępne

II. Wspólnota mieszkaniowa

III. Zasady zarządu nieruchomością wspólną

§ 33. Prawo odrębnej własności lokalu w spółdzielni mieszkaniowej

Rozdział VII. Ochrona własności

§ 34. Uwagi ogólne

§ 35. Prawnorzeczowe roszczenia petytoryjne właściciela

I. Uwagi wprowadzające

II. Roszczenie windykacyjne (rei vindicatio)

1. Legitymacja czynna

2. Legitymacja bierna

3. Obrona pozwanego w procesie windykacyjnym

III. Roszczenie negatoryjne (actio negatoria)

1. Legitymacja czynna

2. Legitymacja bierna

IV. Roszczenia uzupełniające

1. Uwagi ogólne

2. Sytuacja prawna posiadacza samoistnego w dobrej wierze

3. Sytuacja prawna posiadacza samoistnego w dobrej wierze, przeciwko któremu wytoczono powództwo

4. Sytuacja prawna posiadacza samoistnego w złej wierze

5. Przeciwstawne roszczenia samoistnego posiadacza

5.1. Roszczenia posiadacza samoistnego w dobrej wierze

5.2. Roszczenia posiadacza samoistnego w dobrej wierze od chwili, gdy dowiedział się o wytoczeniu powództwa

5.3. Roszczenia posiadacza samoistnego w złej wierze

5.4. Rozliczenie nakładów na rzecz i przedawnienie roszczeń z tytułu poniesionych nakładów

6. Połączenie przedmiotów

7. Posiadacz zależny

V. Roszczenia wynikające z budowy na cudzym gruncie – regulacje wspólne

1. Ratio legis i podmiotowy zakres roszczeń

2. Przedmiotowy zakres roszczeń

3. Wynagrodzenie

4. Realizacja roszczeń

VI. Roszczenie posiadacza o przeniesienie własności gruntu

1. Przesłanka posiadania samoistnego w dobrej wierze

2. Wzniesienie budynku lub innego urządzenia

3. Wartość budynku lub innego urządzenia i wartość gruntu

VII. Roszczenie właściciela o wykup gruntu

Rozdział VIII. Użytkowanie wieczyste

§ 36. Uwagi ogólne

§ 37. Przedmiot użytkowania wieczystego

§ 38. Podmioty użytkowania wieczystego

§ 39. Terminowość użytkowania wieczystego

§ 40. Treść użytkowania wieczystego

§ 41. Powstanie użytkowania wieczystego

I. Umowa

1. Przetarg

2. Treść umowy oraz zawarcie umowy

3. Wpis do księgi wieczystej

II. Powstanie użytkowania wieczystego z mocy prawa

III. Decyzja administracyjna

§ 42. Zasiedzenie użytkowania wieczystego

§ 43. Przeniesienie użytkowania wieczystego

§ 44. Ochrona użytkowania wieczystego

§ 45. Wygaśnięcie użytkowania wieczystego

§ 46. Przekształcenie użytkowania wieczystego w prawo własności

Rozdział IX. Ograniczone prawa rzeczowe – ogólna charakterystyka

§ 47. Uwagi ogólne

§ 48. Katalog ograniczonych praw rzeczowych

§ 49. Powstanie ograniczonego prawa rzeczowego

I. Umowne ustanowienie ograniczonego prawa rzeczowego

II. Inne sposoby powstania ograniczonych praw rzeczowych

1. Powstanie ograniczonego prawa rzeczowego z mocy prawa

2. Powstanie ograniczonego prawa rzeczowego z mocy orzeczenia sądowego

3. Powstanie ograniczonego prawa rzeczowego z mocy decyzji administracyjnej

4. Powstanie ograniczonego prawa rzeczowego z mocy jednostronnej czynności prawnej

§ 50. Zmiana treści ograniczonego prawa rzeczowego

§ 51. Przeniesienie ograniczonego prawa rzeczowego

§ 52. Kolejność wykonywania ograniczonych praw rzeczowych

§ 53. Zmiana pierwszeństwa ograniczonych praw rzeczowych

§ 54. Wygaśnięcie ograniczonego prawa rzeczowego

§ 55. Ochrona ograniczonych praw rzeczowych

Rozdział X. Użytkowanie

§ 56. Pojęcie użytkowania

§ 57. Przedmiot użytkowania

§ 58. Podmioty użytkowania

§ 59. Powstanie, wykonywanie i wygaśnięcie użytkowania

§ 60. Poszczególne rodzaje użytkowania

I. Użytkowanie przez osoby fizyczne

II. Timeshare

III. Użytkowanie przez rolnicze spółdzielnie produkcyjne

IV. Inne wypadki użytkowania

Rozdział XI. Służebności

§ 61. Ogólna charakterystyka służebności

§ 62. Służebności gruntowe

I. Pojęcie i treść służebności gruntowych

II. Powstanie służebności gruntowych

III. Wykonywanie służebności gruntowych

1. Zagadnienia ogólne

2. Utrzymywanie urządzeń

3. Podział nieruchomości

4. Zmiana treści lub sposobu wykonywania służebności

IV. Wygaśnięcie służebności gruntowych

§ 63. Służebności osobiste

I. Pojęcie i charakterystyczne cechy służebności osobistych

II. Służebność mieszkania

§ 64. Służebność przesyłu

I. Pojęcie i treść służebności przesyłu

II. Powstanie służebności przesyłu

III. Przeniesienie i wygaśnięcie służebności przesyłu

Rozdział XII. Spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu

§ 65. Uwagi ogólne

§ 66. Treść i charakter prawny spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu

§ 67. Powstanie spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu

§ 68. Przeniesienie spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu

§ 69. Przekształcenie spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu w odrębną własność lokalu

§ 70. Wygaśnięcie spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu

Rozdział XIII. Zastaw

§ 71. Uwagi ogólne

§ 72. Zastaw

I. Pojęcie, funkcje i przedmiot zastawu

II. Powstanie zastawu

III. Prawa i obowiązki zastawnika i zastawcy; tryb zaspokojenia wierzyciela z przedmiotu zastawu

IV. Wygaśnięcie zastawu

§ 73. Zastaw na prawach

§ 74. Zastaw rejestrowy

I. Uwagi ogólne

II. Ustanowienie zastawu rejestrowego

III. Podmioty zastawu rejestrowego oraz wierzytelności zabezpieczone zastawem rejestrowym.

IV. Przedmiot zastawu rejestrowego

V. Władanie przedmiotem zastawu oraz dopuszczalność rozporządzenia przedmiotem zastawu

VI. Sposób zaspokojenia zastawnika zastawu rejestrowego

VII. Wygaśnięcie zastawu rejestrowego

VIII. Rejestr zastawów

§ 75. Zastaw skarbowy

Rozdział XIV. Hipoteka

§ 76. Pojęcie, funkcja i ogólna charakterystyka hipoteki

§ 77. Przedmiot hipoteki

§ 78. Powstanie hipoteki oraz rodzaje hipotek

§ 79. Wierzytelność zabezpieczona hipoteką oraz tryb zaspokojenia wierzyciela hipotecznego

§ 80. Wygaśnięcie hipoteki

§ 81. Rozporządzenie opróżnionym miejscem hipotecznym

Rozdział XV. Księgi wieczyste

§ 82. Pojęcie i funkcje ksiąg wieczystych

§ 83. Nazwa

§ 84. Źródła prawa

§ 85. Realny system ksiąg wieczystych

§ 86. Forma ksiąg wieczystych

§ 87. Prawa ujawniane w księgach wieczystych

§ 88. Ustrój ksiąg wieczystych

I. Struktura księgi wieczystej

II. Postępowanie wieczystoksięgowe

III. Zasada jawności ksiąg wieczystych

§ 89. Prawnomaterialne zasady ksiąg wieczystych

I. Uwagi wprowadzające

II. Zasada wpisu

III. Zasada domniemań związanych z wpisem

IV. Zasada rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych

V. Zasada pierwszeństwa praw rzeczowych ograniczonych wpisanych do księgi wieczystej

VI. Zasada skuteczności praw i roszczeń osobistych wpisanych do księgi wieczystej

Indeks rzeczowy