Prawo cywilne

Redaktor
prof. UWM dr hab. Maciej Rzewuski

Autorzy
Jacek Barczewski
Sąd Okręgowy w Olsztynie

dr Katarzyna Jerka
Sąd Rejonowy w Olsztynie

dr hab. Magdalena Rzewuska
Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie

Natalia Rzewuska Sąd Rejonowy w Olsztynie

prof. UWM dr hab. Maciej Rzewuski
Sąd Rejonowy w Szczytnie
Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie

WYDAWNICTWO C.H.BECK
WARSZAWA 2021

Poszczególne rozdziały opracowali:

Jacek Barczewski – Część 4

Katarzyna Jerka – Część 2

Magdalena Rzewuska – Część 1

Natalia Rzewuska – Część 3

Maciej Rzewuski – Część 5

Recenzent wydawniczy: dr hab. Adam Doliwa, prof. UwB
prof. dr hab. Mariusz Załucki

Wydawca: Lucyna Wyciszkiewicz-Pardej

© Wydawnictwo C.H.Beck 2021

Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o.
ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

www.ksiegarnia.beck.pl

Skład i łamanie: TiM-Print, Warszawa
Przygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H.Beck

ISBN: 978-83-8235-407-2

Przedmowa

Podręcznik „Prawo cywilne” przeznaczony jest zarówno dla studentów prawa, jak i aplikantów wszystkich zawodów prawniczych oraz prawników praktyków. Zawiera charakterystykę najważniejszych instytucji prawa cywilnego materialnego, z szerokim odesłaniem do ugruntowanych, ale i najnowszych poglądów doktryny oraz bogatego orzecznictwa.

W opracowaniu uwzględniono zmiany przepisów prawa materialnego, będące próbą odpowiedzi ustawodawcy na wyzwania, jakie przed podmiotami stosującymi prawo na co dzień postawiła pandemia COVID-19. Mimo że wskazane unormowania już z założenia mają charakter epizodyczny, to jednak zdecydowano się zasygnalizować Czytelnikowi wybrane problemy związane z realizacją praw i obowiązków cywilnoprawnych w dobie czasowego ograniczenia kontaktu fizycznego osób.

Próba przedstawienia ogółu najważniejszych instytucji prawa cywilnego w ramach jednego podręcznika, ze z góry narzuconymi przez Wydawcę ramami objętościowymi, nie była zadaniem łatwym ani pod względem merytorycznym, ani tym bardziej w płaszczyźnie metodologicznej. Podjęliśmy jednak wyzwanie.

Prezentowana książka jest efektem współpracy prawników dydaktyków związanych z Uniwersytetem Warmińsko-Mazurskim w Olsztynie z przedstawicielami warmińsko-mazurskiego wymiaru sprawiedliwości.

Wszystkim Autorom podręcznika składam serdeczne podziękowania.

Maciej Rzewuski

Olsztyn, grudzień 2020 r.

Wykaz skrótów

1. Źródła prawa

GospNierU |  | ustawa z 21.8.1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 65 ze zm.)
KC |  | ustawa z 23.4.1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 1740 ze zm.)
KK |  | ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 1444)
KM |  | ustawa z 18.9.2001 r. – Kodeks morski (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 2175 ze zm.)
Konstytucja RP |  | Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.)
KPA |  | ustawa z 14.6.1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 256 ze zm.)
KPC |  | ustawa z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 1575 ze zm.)
KRO |  | ustawa z 25.2.1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 1359)
KWU |  | ustawa z 6.7.1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 2204)
OchrPrLokU |  | ustawa z 21.6.2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 611)
OrdPU |  | ustawa z 29.8.1997 r. – Ordynacja podatkowa (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 1325)
PlanZagospU |  | ustawa z 27.3.2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 293 ze zm.)
PrBank |  | ustawa z 29.8.1997 r. – Prawo bankowe (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 2357 ze zm.)
PrBud |  | ustawa z 7.7.1994 r. – Prawo budowlane (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 1333)
PrGeod |  | ustawa z 17.5.1989 r. – Prawo geodezyjne i kartograficzne (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 276 ze zm.)
PrGeolGórn |  | ustawa z 9.6.2011 r. – Prawo geologiczne i górnicze (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 2175 ze zm.)
PrKonsum |  | ustawa z 30.5.2014 r. o prawach konsumenta (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 287)
PrNot |  | ustawa z  14.2.1991 r. – Prawo o notariacie (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 1192 ze zm.)
PrPrzew |  | ustawa z 15.11.1984 r. – Prawo przewozowe (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 8)
PrWod |  | ustawa z 20.7.2017 r. – Prawo wodne (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 310 ze zm.)
PWKC |  | ustawa z 23.4.1964 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 94)
PZP |  | ustawa z 11.9.2019 r. – Prawo zamówień publicznych (Dz.U. z 2019 r. poz. 2019 ze zm.)
SpMieszkU |  | ustawa z 15.12.2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 1465)
SysUbSpołU |  | ustawa z 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 266)
TimeshareU |  | ustawa z 16.9.2011 r. o timeshare (Dz.U. Nr 230, poz. 1370)
WłLokU |  | ustawa z 24.6.1994 r. o własności lokali (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 532 ze zm.)
ZastRejU |  | ustawa z 6.12.1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 2017)

2. Organy i instytucje

ETPC |  | Europejski Trybunał Praw Człowieka
NSA |  | Naczelny Sąd Administracyjny
SA |  | Sąd Apelacyjny
SN |  | Sąd Najwyższy
TK |  | Trybunał Konstytucyjny

3. Publikatory i czasopisma

AUL |  | Acta Universitatis Lubliniensis
AUW |  | Acta Universitatis Wratislaviensis
Dz.U. |  | Dziennik Ustaw
Dz.Urz. UE/WE |  | Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej / Wspólnot Europejskich
EP |  | Edukacja Prawnicza
GSP |  | Gdańskie Studia Prawnicze
GSP – Prz. Orz. |  | Gdańskie Studia Prawnicze – Przegląd Orzecznictwa
KPP |  | Kwartalnik Prawa Prywatnego
MoP |  | Monitor Prawniczy
NP |  | Nowe Prawo
OSA |  | Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych
OSNC |  | Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna
OSNCP |  | Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna i Pracy
OSP |  | Orzecznictwo Sądów Polskich
OSPiKA |  | Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych
OTK |  | Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego
Pal. |  | Palestra
PPH |  | Przegląd Prawa Handlowego
Pr. Bank |  | Prawo Bankowe
Pr. Sp. |  | Prawo Spółek
PS |  | Przegląd Sądowy
R.Pr. |  | Radca Prawny
Rej. |  | Rejent
RPEiS |  | Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny
SC |  | Studia Cywilistyczne
SPP |  | Studia Prawa Prywatnego
St. Praw. |  | Studia Prawnicze
ZNUŁ |  | Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego

4. Inne skróty

art. |  | artykuł
lit. |  | litera
n. |  | następny (-a, -e)
Nb |  | numer brzegowy
Nt |  | numer tezy
pkt |  | punkt
post. |  | postanowienie
poz. |  | pozycja
SN(7) |  | Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów
tekst jedn. |  | tekst jednolity
uchw. |  | uchwała
ust. |  | ustęp
wyr. |  | wyrok
zd. |  | zdanie
ze zm. |  | ze zmianami

Bibliografia

Balwicka-Szczyrba M., Kilka uwag polemicznych na temat problematyki intertemporalnej służebności przesyłu, KPP 2015, z. 4

Balwicka-Szczyrba M., Korzystanie z nieruchomości przez przedsiębiorców przesyłowych − właścicieli urządzeń przesyłowych, Warszawa 2015

Balwicka-Szczyrba M., Problem przedawnienia roszczenia przedsiębiorcy przesyłowego o ustanowienie służebności przesyłu, PiP 2010, z. 4

Bednarek M., Mienie. Komentarz do art. 44−55 Kodeksu cywilnego, Kraków 1997

Bieliński A.K., Charakter podpisu w polskim prawie cywilnym materialnym i procesowym, Warszawa 2007

Bieliński A.K., Pannert M., Prawo cywilne – część ogólna. Prawo rzeczowe, Warszawa 2008

Bieniak M., Glosa do uchw. SN z 24.1.2002 r., III CZP 75/01, MoP 2003, Nr 16

Bieniek G., Glosa do uchw. SN z 17.1.2003 r., III CZP 79/02, Rej. 2003, Nr 3

Bieniek G., Urządzenia przesyłowe. Problematyka prawna, Warszawa 2008

Bieniek G. i in., Komentarz do Kodeksu cywilnego. Księga trzecia. Zobowiązania, Warszawa 2002

Bieniek G., Rudnicki S., Nieruchomości. Problematyka prawna, Warszawa 2013

Bieranowski A., Konstrukcja prawna przewłaszczenia nieruchomości na zabezpieczenie, Rej. 2003, Nr 7–8

Bieranowski A., Refleksje na temat rozprawy Piotra Lewandowskiego, Służebność przesyłu, Warszawa 2014, Rej. 2015, Nr 3

Bieranowski A., Służebność przesyłu – podstawowe założenia konstrukcyjne i uwagi de lege ferenda, Rej. 2016, Nr 2

Błahuta F. i in., Kodeks cywilny. Komentarz, t. 3, Warszawa 1972

Błeszyński J., Rajski J. (red.), Czynności rozporządzające. Przyczynek do analizy podstawowych pojęć cywilistycznych, [w:] Rozprawy z prawa cywilnego. Księga pamiątkowa ku czci Witolda Czachórskiego, Warszawa 1985

Bojarski W., Prawo rzymskie, Toruń 1999

Borysiak W., Dziedziczenie ustawowe w świetle nowelizacji Kodeksu cywilnego, PS 2011, Nr 2

Borysiak W., Dziedziczenie. Konstrukcja prawna, Warszawa 2013

Borysiak W., Konstrukcja czynności prawnych mortis causa w polskim prawie cywilnym, Przegląd Prawniczy Uniwersytetu Warszawskiego 2006, Nr 2

Borysiak W., Ochrona członków rodziny spadkodawcy na tle historycznoprawnym oraz prawnoporównawczym, Zeszyty Prawnicze 2008, Nr 2

Borysiak W., Roman principle Nemo pro parte testatus pro parte intestatus decedere potest and the reasons of its modern rejection, [w:] Z. Benincasa, J. Urbanik (red.), Mater Familias. Scritti romanistici per Maria Zabłocka, The Journal of Juristic Papyrology, Supplement XXIX, Warszawa 2016

Breyer S., Glosa do post. SN z 3.11.1966 r., III CR 223/66, NP 1968, Nr 4

Brzozowski A., Kocot W.J., Skowrońska-Bocian E., Prawo cywilne, Warszawa 2015

Chojnowski A., Breyer S., Dwugłos w kwestii odstąpienia od umowy obligacyjno-rzeczowej i jej rozwiązania, Pal. 1977, Nr 3–4

Chudzik M., Leasing – uwagi ogólne, LEX

Ciemiński M., Odszkodowanie za szkodę niemajątkową w ramach odpowiedzialności ex contractu, Warszawa 2015

Ciszewski J. (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2014

Ciszewski J., Nazaruk P. (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2019

Cudny Ł., „Essentialia negotii” umowy o roboty budowlane – glosa – V CSK 263/07, MoP 2012, Nr 16

Czachórski W., Pojęcie i treść prawa posiadania według obowiązującego prawa rzeczowego, NP 1957, Nr 5

Czachórski W., Własność osobista w świetle Konstytucji PRL, Warszawa 1956

Czachórski W., Zobowiązania. Zarys wykładu, Warszawa 2009

Czachórski W., Brzozowski A., Safjan M., Skowrońska-Bocian E., Zobowiązania. Zarys wykładu, Warszawa 2004

Czarnecki R., Niektóre zagadnienia prawa sąsiedzkiego, NP 1969, Nr 6

Czech T., Kredyt konsumencki. Komentarz, Warszawa 2017

Czech T., Księgi wieczyste i hipoteka. Komentarz, Warszawa 2014

Czech T., Prawa konsumenta. Komentarz, Warszawa 2017

Czerwińska H., Gmina jako spadkobierca ustawowy, GSP 2015, t. XXXIV

Damasiewicz A., Najem i wynajem lokali komercyjnych, Warszawa 2013

Damasiewicz A., Olczyk M., Szuster S., Wyrwiński M., Umowy deweloperskie, Warszawa 2006

Dąbrowski D., Zbycie rzeczy najętej w czasie trwania najmu – zakres zastosowania art. 678 § 1 KC, MoP 2013, Nr 20

Dmowski S., Rudnicki S., Komentarz do kodeksu cywilnego. Księga pierwsza. Część ogólna, Warszawa 2003

Dobrzański B., Przegląd orzecznictwa, NP 1973, Nr 4

Doliwa A., Odpowiedzialność zapisobiercy windykacyjnego za długi spadkowe, [w:] M. Załucki (red.), Egzekucja z majątku spadkowego: ograniczona i nieograniczona odpowiedzialność za długi spadkowe, Warszawa 2016

Doliwa A., Prawo spadkowe, Warszawa 2012

Drapała P., Odpowiedzialność odszkodowawcza pełnomocnika rzekomego, PPH 2002, Nr 9

Drewicz-Tułodziecka A., Heropolitańska I., Hryćków-Mycka K., Ustawa o księgach wieczystych i hipotece oraz przepisy związane. Komentarz, Warszawa 2017

Drozd E., Darowizna na wypadek śmierci, Rej. 1992, Nr 1

Drozd E., Numerus clausus praw rzeczowych, [w:] S. Sołtysiński (red.), Problemy kodyfikacji prawa cywilnego. Księga pamiątkowa ku czci prof. Z. Radwańskiego, Poznań 1990

Drozd E., Przeniesienie własności nieruchomości, Warszawa 1974

Drozd E., Rozwiązanie umowy przenoszącej własność nieruchomości, [w:] Obrót nieruchomościami w praktyce notarialnej, Kraków 1997

Drozd E., Ustanowienie odrębnej własności lokali, Rej. 1994, Nr 12

Dulęba D., Ugoda w polskim prawie cywilnym, Warszawa 2012

Dybowski T., Ochrona własności w polskim prawie cywilnym, Warszawa 1969

Dybowski T., Własność Skarbu Państwa i państwowych osób prawnych w świetle nowego art. 128 KC, PiP 1990, z. 4

Dybowski T. (red.), System Prawa Prywatnego, t. 3, Prawo rzeczowe, Warszawa 2007

Dyoniak A., Pozycja nasciturusa na obszarze majątkowego prawa prywatnego, RPEiS 1994, z. 3

Dziczek R., Własność lokali, Warszawa 2016

Etel M., Pojęcie przedsiębiorcy w prawie polskim i prawie Unii Europejskiej oraz w orzecznictwie sądowym, Warszawa 2012

Felski T., Wpływ warunkowej zdolności do dziedziczenia na postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku, NP 1986, Nr 11–12

Frąckowiak J., Majątek przedsiębiorstwa państwowego ze szczególnym uwzględnieniem praw na nieruchomościach wchodzących w jego skład, PiP 1990, z. 4

Gajda J., Glosa do uchw. SN z 6.12.1991 r., III CZP 108/91, PiP 1992, z. 5

Gąsior E., Najnowsza historia podziału nieruchomości, Rej. 2000, Nr 11

Gniewek E., Glosa do uchw. SN z 17.1.2003 r., III CZP 79/02, Rej. 2003, Nr 5

Gniewek E., Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2013

Gniewek E., Księgi wieczyste. Art. 1–582 KC. Komentarz, Warszawa 2018

Gniewek E., O przekształceniach prawa do nieruchomości państwowych osób prawnych, PiP 1991, z. 12

Gniewek E., Prawo rzeczowe, Warszawa 2010

Gniewek E., Problematyka łączenia nieruchomości w jednej księdze wieczystej – z perspektywy pierwszeństwa ograniczonych praw rzeczowych oraz praw rzeczowych osobistych, Rej. 2009, Nr 5

Gniewek E., Subsydiarna odpowiedzialność członków ułomnych osób prawnych w kodeksie cywilnym i kodeksie spółek handlowych, [w:] J. Frąckowiak (red.), Kodeks spółek handlowych po pięciu latach, Wrocław 2006

Gniewek E. (red.), Podstawy prawa cywilnego, Warszawa 2005

Gniewek E. (red.), System Prawa Prywatnego, t. 3, Prawo rzeczowe, Warszawa 2013

Gniewek E., Machnikowski P. (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2014, 2016, 2017, 2019

Gocłowski M., Posiadanie w ujęciu kodeksu cywilnego (prawo podmiotowe czy stan faktyczny?), PiP 2001, z. 2

Godlewski M., Zasiedzenie służebności przesyłu, MoP 2010, Nr 7

Gołaczyński J., Prawo prywatne międzynarodowe, Warszawa 2017

Gołaczyński J., Zastaw na rzeczach ruchomych, Warszawa 2002

Gołaczyński J., Machnikowski P. (red.), Współczesne problemy prawa prywatnego. Księga pamiątkowa ku czci profesora Edwarda Gniewka, Warszawa 2010

Gołębiowski K., Glosa do wyr. SN z 15.11.2002 r., V CKN 1340/00, AUW 2007, Nr 76

Górecki J., Akcesoryjne zabezpieczenia wierzytelności a ograniczona odpowiedzialność spadkobierców za długi spadkowe, Rej. 2017, Nr 9

Górecki J., Umowa darowizny na wypadek śmierci, Rej. 2006, Nr 2

Górecki J., Użytkowanie wierzytelności, Rej. 1998, Nr 10

Górska K., Zachowanie zwykłej formy pisemnej czynności prawnych, Warszawa 2007

Grabowski P., Odpowiedzialność komisanta z tytułu rękojmi przy sprzedaży komisowej, MoP 1999, Nr 5

Gronkiewicz-Waltz H., Wierzbowski M. (red.), Prawo gospodarcze. Zagadnienia administracyjnoprawne, Warszawa 2015

Grykiel J., Charakter prawny udzielenia prokury, RPEiS 2005, z. 2

Grzybowski S., Prawo cywilne. Zarys prawa rzeczowego, Warszawa 1976

Grzybowski S., System Prawa Cywilnego, t. 1, Część ogólna, Ossolineum 1974

Grzybowski S. (red.), System Prawa Cywilnego, t. 1, Część ogólna, Ossolineum 1985

Gudowski J. (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2013

Gudowski J. (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Księga pierwsza. Część ogólna, Warszawa 2014

Gudowski J. (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Księga druga. Własność i inne prawa rzeczowe, Warszawa 2016

Gudowski J. (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, t. 3, Zobowiązania. Część ogólna, Warszawa 2017, 2018

Gudowski J. (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, t. 4, Zobowiązania. Część szczegółowa, Warszawa 2017

Gudowski J. (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, t. 6, Spadki, Warszawa 2017

Gutowski M., Wzruszalność czynności prawnej, Warszawa 2019

Gutowski M. (red.), Kodeks cywilny, t. 1, Komentarz. Art. 1–352, Warszawa 2018, 2019

Gutowski M. (red.), Kodeks cywilny, t. 2, Komentarz. Art. 353–626, Warszawa 2016

Gutowski M. (red.), Kodeks cywilny, t. 3, Komentarz. Art. 627–1088, Warszawa 2019

Gutowski M. (red.), Zmiany w KC wynikające z regulacji COVID-19. Komentarz, Warszawa 2020

Gwiazdomorski J., Formy testamentu, NP 1966, Nr 6

Gwiazdomorski J., Glosa do uchw. SN z 10.5.1967 r., III CZP 31/67, NP 1968, Nr 6

Gwiazdomorski J., Glosa do uchw. SN(7) z 14.11.1966 r., III CZP 86/66, OSP 1968, Nr 7–8

Gwiazdomorski J., Prawo spadkowe, Warszawa 1959, 1972, 1990

Habdas M., Publiczna własność nieruchomości, Warszawa 2012

Habdas M., Fras M. (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, t. 1, Część ogólna (art. 1–125), Warszawa 2018

Habdas M., Fras M. (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, t. 2, Własność i inne prawa rzeczowe (art. 126–352), Warszawa 2018

Habdas M., Fras M. (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, t. 4, Zobowiązania. Część szczególna (art. 535–7649), Warszawa 2018

Habdas M., Fras M. (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, t. 6, Spadki (art. 922–1087), Warszawa 2019

Haberko J., Status cywilnoprawny ludzkiego embrionu w fazie przedimplantacyjnej, PS 2008, Nr 10

Habryn-Chojnacka E., Umowa agencyjna, LEX

Habryn-Chojnacka E., Umowa leasingu konsumenckiego, LEX

Habryn-Chojnacka E., Umowa najmu, LEX

Harla A.G., Pojęcie kupca i przedsiębiorcy w prawie polskim (1918–2005), PPH 2006, Nr 12

Herc G., Konkurs w zamówieniach publicznych, LEX 2020

Heropolitańska I., Prawne zabezpieczenia zapłaty wierzytelności, Warszawa 2018

Heropolitańska I., Michalski M., Hipoteka. Listy zastawne. Obligacje hipoteczne, Warszawa 2001

Heropolitańska I., Tułodziecka A., Hryćków-Mycka K., Kuglarz P., Ustawa o księgach wieczystych i hipotece. Komentarz, Legalis 2019

Ignaczewski J., Prawo spadkowe. Art. 922–1088 KC. Komentarz, Warszawa 2004

Ignatowicz J., Prawo rzeczowe, Warszawa 1997

Ignatowicz J. [zaktualizował i uzupełnił K. Stefaniuk], Prawo rzeczowe, Warszawa 2000

Ignatowicz J. (red.), System Prawa Cywilnego, t. 2, Prawo własności i inne prawa rzeczowe, Ossolineum 1977

Ignatowicz J., Stefaniuk K., Prawo rzeczowe, Warszawa 2012

Janeczko E., Zasiedzenie, Warszawa−Zielona Góra 1996

Janiak A., Umowa rachunku bankowego, Pr. Bank. 2002, Nr 7–8

Jasiakiewicz M., Jeszcze o pojęciu przedsiębiorcy – polemika, PPH 2005, Nr 5

Jędrasik-Jankowska I., Pojęcia i konstrukcje prawne ubezpieczenia społecznego, Warszawa 2012

Justyński T., Konfuzja i konsolidacja w prawie cywilnym, PS 1997, Nr 10

Katner W.J., Charakterystyka przepisów prawa sąsiedzkiego, ZNUŁ 1970, Nr 6

Katner W.J., Glosa do wyr. SN z 15.11.2002 r., V CKN 1340/00, OSP 2003, Nr 11

Katner W.J., Pojęcie przedsiębiorcy – polemika, PPH 2007, Nr 4

Katner W.J., Zagadnienie immisji pośrednich w prawie lokalowym i górniczym, AUL Folia Iuridica 1986, t. 27

Kegel G., Schurig K., Internationales Privatrecht, München 2000

Kidyba A. (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, t. 1, Część ogólna, Warszawa 2009, 2012

Kidyba A. (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, t. 3, cz. 2, Zobowiązania – część szczególna, Warszawa 2014

Kidyba A. (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, t. 4, Spadki, Warszawa 2012, 2015

Kidyba A. (red.), Kodeksowe umowy handlowe, Warszawa 2014

Klein A., Elementy stosunku prawnego prawa rzeczowego, Wrocław 1976

Klyta W., Siedziba osoby prawnej, KPP 2001, z. 3

Klyta W., Testamenty wspólne, Rej. 2006, Nr 2

Koch A., Napierała J. (red.), Umowy w obrocie gospodarczym, Kraków 2015

Kocon W., Dopuszczalność ustanowienia użytkowania na idealnej części rzeczy, NP 1961, Nr 12

Kocon W., Przekroczenie granicy sąsiedniego gruntu przy wznoszeniu budynku lub innego urządzenia, NP 1970, Nr 7–8

Kondek J.M., Służebność przesyłu. Nowe ograniczone prawo rzeczowe, PS 2009, Nr 3

Kondek J.M., Termin zasiedzenia służebności przesyłu okresu władania przez przedsiębiorcę nieruchomością w zakresie służebności przesyłu przed 3 sierpnia 2008 r., Glosa 2014, Nr 2

Konieczna K., Czynność dłużnika jako przedmiot skargi pauliańskiej – przegląd orzecznictwa za lata 2007–2017, GSP – Prz. Orz. 2018, Nr 3

Kordasiewicz B., Testamentowe dziedziczenie gospodarstw rolnych, Ossolineum 1978

Kozioł A., Glosa do post. SN z 24.1.2013 r., V CSK 549/11, OSP 2014, Nr 1

Krajewski M., Umowa ubezpieczenia. Art. 805–834 KC. Komentarz, Legalis 2016

Krekora D., Glosa do wyr. SN z 20.10.2006 r., IV CSK 178/06, Glosa 2009, Nr 1

Królikowski M., Błąd jako wada oświadczenia woli strony umowy, Warszawa 2014

Krzekotowska K., Prawo spółdzielcze z komentarzem, Bielsko-Biała 2003

Księżak P., Dobrodziejstwo inwentarza po nowelizacji Kodeksu cywilnego z 2015 r. – aspekty materialnoprawne, KPP 2015, z. 4

Księżak P., Glosa do post. SN z 24.1.2013 r., V CSK 549/11, OSP 2014, Nr 1

Księżak P., Odpowiedzialność zapisobierców windykacyjnych za zachowek, Rej. 2012, Nr 1

Księżak P., Prawo spadkowe, Warszawa 2017

Księżak P., Przebaczenie w polskim prawie cywilnym, PiP 2006, z. 11

Księżak P., Transmissio hereditatis w prawie polskim, Rej. 2006, Nr 9

Księżak P., Zachowek w polskim prawie spadkowym, Warszawa 2010

Księżak P., Zapis windykacyjny, Warszawa 2012

Księżak P., Żądanie wykonania polecenia, PS 2006, Nr 4

Księżak P., Pyziak-Szafnicka M. (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Część ogólna, LEX 2014

Kubala W., Falsus procurator, R.Pr. 1998, Nr 6

Kubas A., Budowa na cudzym gruncie, Warszawa 1972

Kućka M., O pełnomocnictwie. Przyczynek do analizy podstawowych konstrukcji cywilistycznych, RPEiS 2019, z. 4

Kunicki A., Zasiedzenie w prawie polskim, Warszawa 1964

Kuniewicz Z., Glosa do post. SN z 24.1.2013 r., V CSK 549/11, OSP 2014, Nr 5

Kuryłowicz M., Testamentum holographum, Rej. 2003, Nr 10

Lagut M., O przesłane dobrej wiary przy nabyciu rzeczy ruchomej zgubionej, skradzionej lub w inny sposób utraconej przez właściciela, PS 2001, Nr 5

Lewandowski P., Służebność przesyłu w prawie polskim, Warszawa 2014

Lewaszkiewicz-Petrykowska B., Wady oświadczenia woli przy sporządzeniu testamentu, [w:] B. Kordasiewicz, E. Łętowska (red.), Prace z prawa cywilnego. Wydane dla uczczenia pracy naukowej Profesora Józefa Stanisława Piątowskiego, Ossolineum 1985

Litwińska M., Kupiec a podmiot gospodarczy, PPH 1995, Nr 3

Ludwiczak L., Ubezwłasnowolnienie w polskim systemie prawnym, Warszawa 2012

Łukasiewicz J.M., Ramus I. (red.), Prawo alimentacyjne. Zagadnienia materialne, Toruń 2015

Machnicka A.A., Przedkontraktowe porozumienia – umowa o negocjacje i list intencyjny. Studium prawnoporównawcze, Warszawa 2007

Machnij M., Likwidacja spółki cywilnej – wybrane zagadnienia majątkowe, MoP 1999, Nr 7

Machnij M., Pojęcie i znaczenie nazwy spółki cywilnej, MoP 1999, Nr 4

Marcisz E., Ustawa o terminach zapłaty w transakcjach handlowych. Komentarz, Warszawa 2014

Marks K., Przyczynek do krytyki ekonomii politycznej, Warszawa 1953

Matusik G., Własność urządzeń przesyłowych a prawa do gruntu, Warszawa 2011

Maziarz A., Służebność przesyłu, Rej. 2011, Nr 3

Mączyński A., Konstytucyjne prawo dziedziczenia, [w:] W. Popiołek, L. Ogiegło, M. Szpunar (red.), Rozprawy prawnicze. Księga pamiątkowa Profesora Maksymiliana Pazdana, Kraków 2005

Michalski M., Zasada numerus clausus papierów wartościowych, PS 1995, Nr 11–12

Mikos-Sitek A., Charakter prawny umowy kredytu i umowy pożyczki, EP 2011, Nr 2

Mojak J., Prawo papierów wartościowych. Zarys wykładu, Warszawa 2013

Mojak J., Widło J., Sądowy zastaw rejestrowy w systemie praw rzeczowych, Rej. 1999, Nr 4

Mróz T., Bieniek-Koronkiewicz E., Kontrowersje wokół pojęcia „przedsiębiorca”, Pr. Sp. 2003, Nr 6

Mróz T., Nieruchomość a działka – rozważania na tle pierwokupu gminy, Rej. 1998, Nr 9

Mularski K., Problematyka intertemporalna służebności przesyłu, KPP 2015, z. 1

Muscheler K., Universalsukzession und Vonselbsterwerb, Tübingen 2002

Mycko-Katner I., Okoliczności wyłączające odpowiedzialność przyjmującego zamówienie z tytułu rękojmi za wady fizyczne dzieła, PPH 2017, Nr 11

Naworski J.P., Przedsiębiorca versus konsument w prawie polskim, SPP 2018, Nr 1

Naworski J.P., Przedsiębiorca w polskim prawie cywilnym (materialnym i procesowym) de lege lata i de lege ferenda, Toruń 2011

Nazar M., Odrębna własność lokali (Wybrane zagadnienia), PiP 1995, z. 10–11

Nazar M., Własność lokali, Lublin 1995

Niedbała Z., Komentarz do znowelizowanego prawa spółdzielczego, RPEiS 1994, z. 3

Niedośpiał M., Czynności prawa spadkowego, AUW Przegląd Prawa i Administracji 1995, Nr 33

Niedośpiał M., Darowizna na wypadek śmierci, PiP 1987, z. 11

Niedośpiał M., Glosa do post. SN z 16.4.1999 r., II CKN 255/98, PiP 2000, z. 7

Niedośpiał M., Glosa do wyr. SN z 11.3.2003 r., V CKN 1871/00, PiP 2004, z. 12

Niedośpiał M., Swoboda testowania, Bielsko-Biała 2004

Niedośpiał M., Testament w polskim prawie cywilnym. Zagadnienia ogólne, Kraków 1991

Niedośpiał M., Testament. Zagadnienia ogólne testamentu w polskim prawie cywilnym, Kraków–Poznań 1993

Nowakowski Z.K., Prawo rzeczowe. Zarys wykładu, Warszawa 1980

Nowakowski Z.K., Zobowiązanie rezultatu i starannego działania, RPEiS 1959, z. 2

Obłąk A., „Rzeczy wyłączone z obrotu” (res extra commercium) w polskim porządku prawnym, http://www.repozytorium.uni.wroc.pl/Content/95817/12_Oblak_A_Rzeczy_wylaczone_z_obrotu.pdf

Ogiegło L., Usługi jako przedmiot stosunków obligacyjnych, Warszawa 1989

Ohanowicz A., Glosa do wyr. SN z 23.7.1971 r., II CR 202/71, NP 1973, Nr 5

Ohanowicz A., Górski J., Zarys prawa zobowiązań, Warszawa 1970

Oleszko A., Umowy prawa spadkowego oraz mające zastosowanie w sprawach spadkowych w świetle praktyki sądowej i notarialnej, Warszawa 1989

Osajda K., Testamenty wspólne, Warszawa 2005

Osajda K., Wpływ rozwoju techniki na uregulowanie formy testamentu. Rozważania de lege ferenda, Rej. 2010, Nr 5

Osajda K. (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Legalis 2020

Osajda K. (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, t. 3, Spadki, Warszawa 2013

Osajda K. (red.), Ustawa o księgach wieczystych i hipotece, Legalis 2019

Osajda K. (red.), Ustawa o spółdzielniach mieszkaniowych. Komentarz, Legalis 2019

Panowicz-Lipska J. (red.), System Prawa Prywatnego, t. 8, Prawo zobowiązań – część szczegółowa, Warszawa 2011

Pańko W., Dzierżawa gruntów rolnych, Warszawa 1975

Pazdan M., Domniemania dotyczące kommorientów w prawie cywilnym, [w:] A. Lityński, Z. Tobor, L. Tyszkiewicz (red.), Rozważania o państwie i prawie, Katowice 1993

Pazdan M., Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia w polskim prawie spadkowym, Rej. 1997, Nr 4

Pazdan M. (red.), System Prawa Prywatnego, t. 20B, Prawo prywatne międzynarodowe Warszawa 2015

Piasecki K. (red.), Kodeks cywilny. Księga pierwsza. Część ogólna. Komentarz, Kraków 2003

Piątowski J.S., Prawo spadkowe, Warszawa 2003

Piątowski J.S. (red.), System Prawa Cywilnego, t. 4, Prawo spadkowe, Ossolineum 1986

Pietrzykowski K. (red.), Kodeks cywilny, t. 1, Komentarz do art. 1–44910, Warszawa 2018

Pietrzykowski K. (red.), Kodeks cywilny, t. 1, Komentarz, Warszawa 2005, 2015

Pietrzykowski K. (red.), Kodeks cywilny, t. 2, Komentarz do art. 450–1088. Przepisy wprowadzające, Warszawa 2011, 2018

Pisuliński J., Niektóre problemy związane z terminem do złożenia oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, Rej. 1992, Nr 6

Pisuliński J., Zabezpieczenia finansowe w systemie prawa cywilnego, PPH 2005, Nr 6

Pisuliński J. (red.), Ustawa o księgach wieczystych i hipotece. Przepisy o postępowaniu wieczystoksięgowym. Komentarz, Warszawa 2014

Pisuliński J., Tereszkiewicz P., Zoll F. (red.), Rozprawy z prawa cywilnego, własności intelektualnej i prawa prywatnego międzynarodowego, Warszawa 2012

Pogonowski M., Wydziedziczenie. Zarys problematyki, Rej. 2005, Nr 4

Pokrzywniak J., Kiedy przedawnia się roszczenie o przymusowe ustanowienie służebności przesyłu, Rzeczpospolita, 5.2.2009 r.

Pokrzywniak J., Kluczowe dylematy związane z regulacją służebności przesyłu, Rej. 2010, Nr 4

Przybyłowski K., Niedopuszczalność wspólnych testamentów, SC 1963, t. IV

Przysiężniak A., Temporalizacja użytkowania wieczystego, MoP 2004, Nr 7

Pyziak-Szafnicka M., Ochrona wierzyciela w razie niewypłacalności dłużnika, Warszawa 1995

Pyziak-Szafnicka M. (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2014

Pyzioł W., Pozatestamentowe formy dysponowania wkładem oszczędnościowym na wypadek śmierci, GSP 1999, t. V

Radwański Z., Poręczenie. Komentarz do przepisów Kodeksu cywilnego, Warszawa 1996

Radwański Z., W sprawie skutków prawnych nowelizacji art. 128 KC, PiP 1990, z. 4

Radwański Z., Wykładnia testamentów, KPP 1993, z. 1

Radwański Z., Olejniczak A., Prawo cywilne. Część ogólna, Warszawa 2015

Radwański Z., Olejniczak A., Zobowiązania – część ogólna, Warszawa 2010, 2018

Radwański Z., Panowicz-Lipska J., Zobowiązania – część szczegółowa, Warszawa 2001

Rafałowicz P., Dziedziczenie ustawowe nasciturusa poczętego w procedurze zapłodnienia pozaustrojowego, PiM 2017, Nr 4

Rajski J. (red.), System Prawa Prywatnego, t. 7, Prawo zobowiązań – część szczegółowa, Warszawa 2011

Rakoczy B., Służebność przesyłu w praktyce, Warszawa 2009

Rakoczy B., Zasiedzenie służebności przesyłu, Warszawa 2014

Rogacka-Łukasik A., Naruszenie dóbr osobistych w internecie oraz ich ochrona na podstawie ustawy o świadczeniu usług drogą elektroniczną, Roczniki Administracji i Prawa 2012, t. 12

Romanowski M., Zobowiązania rezultatu i starannego działania, PPH 1997, Nr 2

Rott-Pietrzyk E., Umowa dziedziczenia – uwagi de lege lata i de lege ferenda, Rej. 2006, Nr 3

Rozwadowski W., Prawo rzymskie. Zarys wykładu wraz z wyborem źródeł, Poznań 1992

Rudnicki S., Glosa do uchw. SN z 24.1.2002 r., III CZP 75/01, OSP 2002, Nr 10

Rudnicki S., Komentarz do kodeksu cywilnego. Księga druga. Własność i inne prawa rzeczowe, Warszawa 2002

Rudnicki S., Pojęcie nieruchomości gruntowej, Rej. 1994, Nr 1

Rudnicki S., Sąsiedztwo nieruchomości. Problematyka prawna, Kraków 1999

Rudnicki S., Ustawa o księgach wieczystych i hipotece. Przepisy o postępowaniu w sprawach wieczystoksięgowych. Komentarz, Warszawa 2010

Rudnicki S., Rudnicki G., Komentarz do Kodeksu cywilnego. Księga druga. Własność i inne prawa rzeczowe, Warszawa 2011

Rykowski R., Status prawny urządzeń przesyłowych z art. 49 KC – uwagi na tle nowelizacji kodeksu cywilnego, PPH 2009, Nr 7

Rzewuska M., Spis inwentarza a wykaz inwentarza, [w:] M. Załucki (red.), Egzekucja z majątku spadkowego: ograniczona i nieograniczona odpowiedzialność za długi spadkowe, Warszawa 2016

Rzewuska M., Rzewuski M., Odpowiedzialność deliktowa a odpowiedzialność kontraktowa w aspekcie culpa in contrahendo, [w:] M. Nesterowicz (red.), Czyny niedozwolone w prawie polskim i prawie porównawczym. Materiały IV Ogólnopolskiego Zjazdu Cywilistów. Toruń 24–25 czerwca 2011 r., Warszawa 2012

Rzewuski M., Darowizna na wypadek śmierci, [w:] J. Haberko, A. Olejniczak, A. Pyrzyńska, D. Sokołowska (red.), Współczesne problemy prawa zobowiązań, Warszawa 2015

Rzewuski M., Dziedziczenie alimentów, [w:] J.M. Łukasiewicz, I. Ramus (red.), Prawo alimentacyjne. Zagadnienia materialne, t. 2, Toruń 2015

Rzewuski M., Electronic will, [w:] M. Sitek, A.F. Uricchio, I. Florek (red.), Human rights between needs and possibilities, Józefów 2017

Rzewuski M., Glosa do post. SN z 3.2.2012 r., I CZ 9/12, PS 2013, Nr 5

Rzewuski M., Glosa do post. SN z 27.9.2017 r., V CSK 50/17, PiP 2019, z. 11

Rzewuski M., Glosa do wyr. SN z 27.6.2007 r., II CSK 121/07, PS 2010, Nr 1

Rzewuski M., Konwersja testamentu, [w:] P. Stec, M. Załucki (red.), 50 lat kodeksu cywilnego. Perspektywy rekodyfikacji, Warszawa 2015

Rzewuski M., Legitimierende Funktion des Europäischen Nachlasszeugnisses im Lichte der Verordnung Nr. 650/2012, Law and Forensic Science 2017, vol. 13

Rzewuski M., Military wills, [w:] M. Sitek, G. Dammacco, M. Wójcicka (red.), Human Rights – between war and peace, vol. I, Olsztyn 2014

Rzewuski M., Notarial testament in Europe, Studia Prawnoustrojowe 2012, Nr 16

Rzewuski M., Notarialne certyfikaty spadkowe – próba oceny instytucji, R.Pr. 2009, Nr 2

Rzewuski M., Odpowiedzialność transmitariuszy za długi spadkowe, [w:] M. Załucki (red.), Egzekucja z majątku spadkowego: ograniczona i nieograniczona odpowiedzialność za długi spadkowe, Warszawa 2016

Rzewuski M., Podpis spadkodawcy na testamencie własnoręcznym, Warszawa 2014

Rzewuski M., Słów kilka o odwołaniu odwołania testamentu, MoP 2011, Nr 24

Rzewuski M., Testament sądowy – propozycja nowej formy rozrządzenia mortis causa, Rej. 2013, Nr 10

Rzewuski M., Transmisja spadku, Warszawa 2016

Rzewuski M., Umowa o zarząd spadkiem, [w:] Z. Kuniewicz, D. Sokołowska (red.), Prawo kontraktów, Warszawa 2017

Rzewuski M., Wspólne testamenty holograficzne, R.Pr. – dodatek naukowy 2012, Nr 121

Rzewuski M., Wykładnia słusznościowa testamentu, BSP 2014, Nr 17

Rzewuski M., Wykładnia testamentu a okoliczności zewnętrzne towarzyszące testowaniu, PS 2015, Nr 1

Rzewuski M., Zdolność testowania. Uwagi de lege lata i de lege ferenda, PS 2012, Nr 6

Safjan M. (red.), System Prawa Prywatnego, t. 1. Prawo cywilne − część ogólna, Warszawa 2012

Sewerynik A. (red.), Prawo autorskie w instytucjach kultury, Warszawa 2019, Legalis

Siedlecki W., Przegląd orzecznictwa, PiP 1974, z. 11

Sikorski G., Prawo bankowe. Komentarz, 2015, Legalis

Skąpski J., Zastaw na rzeczach ruchomych, SC 1966, t. VIII

Skowrońska E., Forma testamentu w prawie polskim, Warszawa 1991

Skowrońska E., Glosa do uchw. SN z 16.9.1993 r., III CZP 122/93, OSP 1994, Nr 10

Skowrońska-Bocian E., Komentarz do kodeksu cywilnego. Księga czwarta. Spadki, Warszawa 2005, 2011, 2015

Skowrońska-Bocian E., Nowelizacja prawa spadkowego. Komentarz, Warszawa 2010

Skowrońska-Bocian E., Odpowiedzialność za długi spadkowe. Komentarz do zmian 2015, Warszawa 2015

Skowrońska-Bocian E., Prawo spadkowe, Warszawa 2016, 2000

Skowrońska-Bocian E., Testament w prawie polskim, Warszawa 2004

Smyk M., Pełnomocnictwo według kodeksu cywilnego, Warszawa 2010

Soczyński M., Czynność prawna z samym sobą, Rej. 2005, Nr 5

Sokołowski K.P., Darowizna z poleceniem a negotium mixtum cum donatione w praktyce notarialnej, Rej. 2011, Nr 4

Stefaniak A., Prawo spółdzielcze oraz ustawa o spółdzielniach mieszkaniowych. Komentarz – orzecznictwo, Warszawa 2011

Stelmachowski A., Wstęp do teorii prawa cywilnego, Warszawa 1984

Stempniak A., Postępowanie o dział spadku, Warszawa 2010

Stempniak A., Postępowanie w przedmiocie przyjęcia lub odrzucenia spadku, PPC 2011, Nr 3

Strzelczak A., Zakres nieruchomości gruntowej w płaszczyźnie poziomej – glosa III CZP 9/09, MoP 2010, Nr 2

Strzelczyk R., Prawo nieruchomości, Warszawa 2019

Strzelczyk R., Turlej A., Własność lokali. Komentarz, Legalis 2015

Strzępka J.A. (red.), Prawo umów budowlanych, Warszawa 2012

Swaczyna B., Prawne wyodrębnienie gruntu na powierzchni ziemi, Rej. 2002, Nr 9

Swaczyna B., Warunkowe czynności prawne, Warszawa 2012

Sylwestrzak A., Odpowiedzialność osób zamieszkujących z najemcą za czynsz najmu lokalu, PS 2013, Nr 9

Sylwestrzak A., Sytuacja prawna dziadków w świetle norm prawa spadkowego, GSP 2011, t. II

Sylwestrzak A., Użytkowanie. Konstrukcja prawna, Warszawa 2013

Szachułowicz J. (red.), Gospodarka nieruchomościami. Przepisy i komentarz, Warszawa 2003

Szanciło T., Status prawny spedytora jako przewoźnika w przewozie drogowym przesyłek towarowych, PS 2012, Nr 11–12

Szlęzak A., O umownej odpowiedzialności gwarancyjnej „na zasadzie ryzyka” – słów kilka, [w:] M. Pazdan, M. Jagielska, E. Rott-Pietrzyk, M. Szpunar (red.), Rozprawy z prawa prywatnego, Księga pamiątkowa dedykowana profesorowi Wojciechowi Popiołkowi, Warszawa 2017

Szmitkowski P., Dyspozycja wkładem oszczędnościowym na wypadek śmierci (tzw. zapis bankowy) – zagadnienia praktyczne, Pr. Bank. 2001, Nr 6

Szpunar A., Domniemania wynikające ze stwierdzenia nabycia spadku, PiP 1968, z. 3

Szpunar A., Glosa do uchw. SN(7) z 30.3.1992 r., III CZP 18/92, PiP 1993, z. 2

Szpunar A., Glosa do uchw. SN z 27.12.1994 r., III CZP 158/9, Rej. 1995, Nr 10

Szpunar A., Kilka uwag o przekazie, PPH 1997, Nr 1

Szpunar A., Kilka uwag o przyczynieniu się poszkodowanego do zwiększenia szkody, Rej. 2002, Nr 11

Szpunar A., O umowie pożyczki, PiP 1992, z. 12

Szpunar A., Odpowiedzialność kilku poręczycieli, Rej. 1996, Nr 11

Szpunar A., Odpowiedzialność utrzymujących hotele i podobne zakłady, RPEiS 1979, z. 3

Szpunar A., Odstąpienie od umowy o przeniesienie własności nieruchomości, Rej. 1995, Nr 6

Szpunar A., Odszkodowanie za szkodę majątkową. Szkoda na mieniu i osobie, Bydgoszcz 1998

Szpunar A., Uwagi o pojęciu prawa dziedziczenia, Rej. 2002, Nr 5

Szpunar A., Uwagi o prawie do zachowku, Rej. 2002, Nr 6

Szpunar A., Uwagi o realizacji odpowiedzialności poręczyciela, Rej. 1996, Nr 11

Szpunar A., Wina poszkodowanego w prawie cywilnym, Warszawa 1971

Szpunar A., Wstąpienie w prawa zaspokojonego wierzyciela, Kraków 2000

Szpunar A., Wypłaty z rachunku oszczędnościowego po śmierci posiadacza, KPP 1998, z. 3

Szpunar A., Z problematyki niegodności dziedziczenia, NP 1981, z. 2

Szuber-Bednarz E.T., Zasiedzenie. Wybrane zagadnienia, Warszawa 2015

Truszkiewicz Z., Użytkowanie wieczyste, Kraków 2006

Trzaskowski R., Korzystanie przez przedsiębiorstwa energetyczne z cudzych nieruchomości, cz. 1, Rej. 2003, Nr 11

Trzaskowski R., Poręczenie i gwarancja bankowa, Warszawa 2011

Trzaskowski R., Skutki zastrzeżenia w umowie najmu lokalu użytkowego z terminem końcowym klauzuli swobodnego jej wypowiedzenia w świetle art. 673 § 3 KC, PS 2003, Nr 10

Turłukowski J., Sporządzenie testamentu w praktyce, Warszawa 2009

Tworkowska A., Określenie statusu ludzkich zwłok jako problem prawo-społeczny, PiM 2015, Nr 2

Wach M., Status ułomnych osób prawnych w polskim prawie cywilnym, Warszawa 2008

Walaszek B., Nasciturus w prawie cywilnym, PiP 1956, z. 7

Warciński M., Służebności gruntowe według kodeksu cywilnego, Warszawa 2013

Warciński M., Służebność przesyłu. Glosa do uchw. SN z 22.5.2013 r., III CZP 18/13, PS 2016, Nr 3

Wasilkowski J., Pojęcie własności w świetle kodeksu cywilnego, PiP 1965, z. 12

Wasilkowski J., Pojęcie własności we współczesnym prawie polskim, Warszawa 1972

Wasilkowski J., Prawo rzeczowe w zarysie, Warszawa 1957

Wasilkowski J., Zarys prawa rzeczowego, Warszawa 1963

Wąsiewicz A., Charakter prawny współwłasności ułamkowej według Kodeksu cywilnego, RPEiS 1964, z. 4

Węgrzynowski Ł., Ekwiwalentność świadczeń w umowie wzajemnej, LEX 2011

Widerski P., Pełnomocnictwo w prawie polskim, Warszawa 2018

Widło J., Zastaw na przedsiębiorstwie (Uwagi de lege lata i de lege ferenda), PPH 1997, Nr 9

Wilk A., Ochrona własności nieruchomości przed immisjami w prawie polskim, Legalis 2016

Winiarz J. (red.), Kodeks cywilny z komentarzem, t. 2, Warszawa 1989

Wiśniewska K., Glosa do wyr. SN z 24.7.2008 r., IV CSK 182/08, Glosa 2013, Nr 2

Wiśniewski A., Umowy losowe w prawie polskim, Warszawa 2009

Witczak H., Przyczyny niegodności dziedziczenia (uwagi dotyczące art. 928 § 1 KC), Studia Prawnicze KUL 2008, Nr 1

Witczak H., Wyłączenie od dziedziczenia na mocy orzeczenia sądu, Warszawa 2013

Wolak G., Akt notarialny – wybrane zagadnienia, cz. 1, NPN 2011, Nr 3

Wolak G., Testament a znaleźne. Glosa do wyr. SN z 27.06.2007 r., II CSK 121/07, EP 2013, Nr 3

Wolak G., Umowa zrzeczenia się dziedziczenia w polskim prawie cywilnym, Warszawa 2016

Wolanin M., Glosa do uchw. SN z 6.12.1991 r., III CZP 108/91, PS 1993, Nr 6

Wolter A., Ignatowicz J., Stefaniuk K., Prawo cywilne. Zarys części ogólnej, Warszawa 2001

Wolwiak I., Ugoda sądowa w procesie, MoP 2020, Nr 8

Wójcik S., Problem uprawnień do złóż kopalin (w związku z reformą prawa górniczego), PiP 1992, z. 1

Zacharzewski K., Regulacja dematerializacji w nowym Kodeksie cywilnym, SPP 2012, Nr 1

Zalewski M., Wykonywanie praw do urządzeń przesyłowych (art. 49 KC), PS 2009, Nr 5

Załucki M., Przyszłość zachowku w prawie polskim, KPP 2012, z. 2

Załucki M., Videotestament. Prawo spadkowe wobec nowych technologii, Warszawa 2018

Załucki M., Wydziedziczenie częściowe – głos w dyskusji, MoP 2013, Nr 14

Załucki M., Wydziedziczenie w prawie polskim na tle porównawczym, Warszawa 2010

Załucki M. (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2019

Zawada K., Przyrzeczenie publiczne w polskim prawie cywilnym, Warszawa 1987

Zawada K., Umowa przelewu, Kraków 1990

Zoll F., Klauzule dokumentowe. Prawo dokumentów dłużnych ze szczególnym uwzględnieniem papierów wartościowych, Warszawa 2004

Zoll F., Prawo cywilne, Poznań 1931

Zoll F., Prawo cywilne w zarysie, Kraków 1948

Zrałek J., Glosa do post. SN z 24.1.2013 r., V CSK 549/11, OSP 2014, Nr 5

Zrałek J., Niegodność dziedziczenia – uwagi de lege ferenda, Rej. 2006, Nr 2

Część pierwsza. Część ogólna prawa cywilnego

Rozdział I. Zagadnienia ogólne

§ 1. Prawo cywilne – ujęcie definicyjne

1

Pojęcie prawa cywilnego pochodzi od terminu ius civile, który oznacza „prawo obywateli”1. Prawo cywilne stanowi gałąź prawa prywatnego, które tym się różni od prawa publicznego, że to pierwsze nastawione jest na korzyść jednostki, podczas gdy drugie – na ochronę interesu ogółu2. Definiuje się je jako „zbiór przepisów prawnych – regulujących stosunki majątkowe i niemajątkowe między osobami fizycznymi i osobami prawnymi oraz jednostkami organizacyjnymi mającymi zdolność prawną, a niebędącymi osobami prawnymi – na zasadzie wzajemnej autonomiczności i równorzędności podmiotów tych stosunków”3. W oparciu o podaną definicję można wyodrębnić ważkie cechy prawa cywilnego: podmiot, przedmiot oraz metodę regulacji. Wyróżniamy trzy kategorie podmiotów prawa cywilnego: osoby fizyczne, osoby prawne oraz tzw. ułomne osoby prawne, czyli jednostki organizacyjne niebędące osobami prawnymi, którym przyznano zdolność prawną. Przedmiotem prawa cywilnego są stosunki społeczne o charakterze majątkowym, a także niemajątkowym, z przewagą tych pierwszych. Mając na uwadze metodę regulacji, należy wskazać, że podstawową zasadą prawa cywilnego jest zasada autonomii oraz równorzędności podmiotów4. W świetle zasady autonomii każdy podmiot prawa cywilnego ma prawo podjąć swobodną decyzję dotyczącą chęci przystąpienia do danej czynności prawnej, dotyczącą wyboru drugiej strony czynności, jak również treści stosunku cywilnoprawnego5. Zasada równorzędności podmiotów rozumiana jest z kolei jako „brak podporządkowania, czyli możliwości władczego kształtowania sytuacji prawnej innego podmiotu”6. Innymi słowy, zasada ta sprowadza się do równego traktowania podmiotów prawa cywilnego7.

2

Prawo cywilne dzieli się na prawo cywilne materialne oraz procesowe. Podana wyżej definicja odnosi się do prawa cywilnego materialnego. Prawo cywilne procesowe (formalne) z kolei to takie, „którego przedmiotem jest postępowanie cywilne, czyli czynności sądów i innych podmiotów, polegające na rozpoznawaniu i rozstrzyganiu spraw cywilnych oraz przymusowym wykonywaniu orzeczeń”8.

§ 2. Struktura Kodeksu cywilnego

3

Obowiązujący Kodeks cywilny tworzą cztery następujące księgi:

I – „Część ogólna”,

II – „Własność i inne prawa rzeczowe”,

III – „Zobowiązania”,

IV – „Spadki”.

W części ogólnej zredagowano istotne zasady Kodeksu cywilnego, tj. zasadę nieretroakcji, a także przepisy normujące podstawowe instytucje z zakresu prawa cywilnego9. W księdze II Kodeksu cywilnego uregulowano prawa rzeczowe, których katalog jest zamknięty. Na gruncie polskiego systemu prawnego wyróżniamy następujące prawa rzeczowe: własność, użytkowanie wieczyste, a także ograniczone prawa rzeczowe, do których należą: użytkowanie, służebności (osobiste, gruntowe, przesyłu), spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu, zastaw, hipoteka (niektóre z nich uregulowano w ustawach szczególnych). Księga III Kodeksu cywilnego normuje z kolei zobowiązania. W części tej unormowano m.in. zobowiązania solidarne, podzielne i niepodzielne, instytucję bezpodstawnego wzbogacenia, czyny niedozwolone, wykonanie zobowiązań i skutki ich niewykonania, szereg rozmaitych umów (m.in. umowę sprzedaży, najmu, dzierżawy, zlecenia). W księdze IV, poświęconej prawu spadkowemu, zawarto przepisy normujące przejście praw i obowiązków zmarłego na jego następców prawnych10.

§ 3. Źródła prawa cywilnego

4

Przez pojęcie źródła prawa rozumie się „akt lub postępowanie określonej grupy społecznej, z których wynikają normy prawne”11. Wyróżniamy prawo stanowione, którego źródłem jest akt normatywny, oraz prawo zwyczajowe, którego źródłem jest zwyczaj12.

Źródła prawa cywilnego wynikają z treści art. 87 Konstytucji RP, a są nimi:

1) Konstytucja RP;

2) ustawy – podstawową jest Kodeks cywilny, ponadto wiele innych ustaw, m.in.: ustawa z 6.7.1982 r. o księgach wieczystych i hipotece13, ustawa z 6.12.1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów14, ustawa z 15.12.2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych15, ustawa z 25.2.1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy16;

3) ratyfikowane umowy międzynarodowe;

4) rozporządzenia;

5) akty prawa miejscowego17.

Trybunał Konstytucyjny zważył, że „kodeksom przysługuje szczególne miejsce w systemie prawa ustawowego. Istotą kodeksu jest stworzenie koherentnej i – w miarę możliwości – zupełnej oraz trwałej regulacji w danej dziedzinie prawa (…), istotą kodeksu jest dokonanie kodyfikacji danej gałęzi prawa. Dlatego terminy i pojęcia używane przez kodeksy traktuje się jako wzorcowe (…). Szczególnemu miejscu kodeksów w systemie prawa nie towarzyszy jednak szczególne miejsce w hierarchii źródeł prawa. Polskie prawo konstytucyjne nie zna kategorii ustaw organicznych, kodeksy są jedną z odmian ustaw zwykłych i – z punktu widzenia ich formalnej mocy prawnej – nie odróżniają się od pozostałych ustaw (…). Przypadki materialnej sprzeczności pomiędzy kodeksem a ustawą zawierającą regulacje szczegółowe muszą być tym samym rozpatrywane na tle ogólnych zasad określających wzajemne stosunki norm o tej samej mocy prawnej”18.

§ 4. Zasady prawa cywilnego

5

„Przez podstawowe zasady polskiego prawa cywilnego należy rozumieć te zasady, które zgodnie z panującymi u nas warunkami społeczno-gospodarczymi znalazły wyraz w przepisach tego prawa i charakteryzują całokształt polskiego prawa cywilnego, jak również jego poszczególne instytucje”19. Wśród najważniejszych zasad prawa cywilnego należy wymienić następujące:

1) zasada jedności prawa cywilnego – w oparciu o nią przyjmuje się, że w Kodeksie cywilnym zakorzenione są wszelkie regulacje prawa prywatnego20;

2) zasada autonomii woli stron – sprowadza się ona do możliwości swobodnego decydowania o dokonaniu czynności prawnej oraz wyboru drugiej strony tej czynności, a także do możliwości swobodnego kształtowania jej treści21;

3) zasada ochrony jednostki ludzkiej – przejawia się w wyposażeniu każdej osoby w zdolność prawną oraz w przyznaniu każdemu możliwości korzystania z dóbr osobistych22;

4) zasada ochrony dobrej wiary – w oparciu o którą ochronie podlega ten, „kto działa w mylnym, ale usprawiedliwionym przekonaniu, co do uprawnień tego, od kogo nabywa rzecz lub inne prawo”23;

5) zasada jednakowej ochrony każdego rodzaju własności – sprowadza się do tożsamego traktowania każdego rodzaju własności niezależnie od jej podmiotu oraz przedmiotu24;

6) zasada odpowiedzialności za szkodę – zgodnie z którą ten, kto ze swojej winy wyrządził komuś szkodę, obowiązany jest ją naprawić (w przypadkach wskazanych w ustawie obowiązek naprawienia szkody będzie niezależny od winy tego, kto ją wyrządził)25;

7) zasada ochrony rodziny – w myśl której „przepisy prawa cywilnego powinny być tak tłumaczone, jak tego wymaga interes małoletniego dziecka i rodziny jako podstawowej komórki społecznej”26.

§ 5. Lex retro non agit

6

Łacińska maksyma lex retro non agit oznacza, że prawo nie działa wstecz. W treści art. 3 KC ustawodawca przewidział wyjątki od tej reguły, stanowiąc, że „ustawa nie ma mocy wstecznej, chyba że to wynika z jej brzmienia lub celu”. W doktrynie uznano, że „to, czy z brzmienia ustawy wynika jej moc wsteczna, należy ustalać za pomocą ogólnych reguł interpretacyjnych. Niedopuszczalna jest jednak interpretacja rozszerzająca przepisów prawnych będących wyrazem retroakcji”27.

§ 6. Domniemanie dobrej wiary

7

„Domniemania stanowią ułatwienia dowodowe pozwalające w sposób pośredni ustalić fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy”28. W art. 7 KC ustawodawca wprowadził domniemanie dobrej wiary, stanowiąc, że jeśli ustawa uzależnia skutki prawne od dobrej bądź złej wiary, domniemywa się istnienie tej pierwszej. Dobra wiara w ujęciu subiektywnym „jest zjawiskiem wewnętrznym, stanowiącym stan psychiczny określonej osoby, polegający na błędnym, ale usprawiedliwionym mniemaniu o istnieniu jakiegoś prawa, czy stosunku prawnego”29.

8

Domniemanie dobrej wiary jest usuwalne (wzruszalne), przy czym ciężar obalenia go spoczywa na tym, kto z faktu przypisania złej wiary innej osobie wywodzi skutki prawne30. Do obalenia tego rodzaju domniemania niezbędne jest udowodnienie tego, że osoba, której dobrą wiarę podważa się, wiedziała o danym fakcie bądź też mogła o nim wiedzieć31.

§ 7. Onus probandi

9

Jak wskazuje ustawodawca w art. 6 KC, ciężar udowodnienia faktu spoczywa na tym, kto z faktu tego wywodzi skutki prawne. Chodzi przy tym o fakt prawny, czyli taki, „z którym norma prawna wiąże określone skutki prawne (fakt opisany w hipotezie normy prawnej). Faktem takim może być zatem nie tylko zdarzenie czy dostrzegalny stan rzeczy, ale także stan psychiczny człowieka (wina, wiedza, zła wiara), jeżeli przepis prawa materialnego do niego się odwołuje”32.

10

Nie każdy rodzaj faktu wymaga udowodnienia, a tymi, które go nie wymagają, są:

1) fakty powszechnie znane – sąd bierze je pod uwagę z urzędu pomimo niepowołania się na nie przez strony (art. 228 § 1 KPC);

2) fakty, o których informacja jest powszechnie dostępna, oraz te, które znane są sądowi z urzędu, jednak sąd winien zwrócić na nie uwagę stron (art. 228 § 2 KPC);

3) fakty przyznane w trakcie postępowania przez stronę przeciwną, jeśli przyznanie nie budzi wątpliwości (art. 229 KPC);

4) fakty, które objęto domniemaniami prawnymi (art. 234 KPC)33.

§ 8. Klauzule generalne

11

Mianem klauzuli generalnej określa się „zawarty w przepisie prawnym zwrot niedookreślony, oznaczający pewne oceny (…) funkcjonujące w jakiejś grupie społecznej, będące jednak poza systemem prawnym. Skutek zamieszczenia w przepisie klauzuli generalnej polega na tym, że oceny, wartości czy normy oznaczone przez klauzulę muszą być uwzględnione przez organ stosujący prawo przy ustalaniu stanu faktycznego i wyznaczaniu jego konsekwencji prawnych”34.

„Istotą i funkcją wszelkich klauzuli generalnych w prawie cywilnym jest możliwość uwzględnienia w ocenie różnego rodzaju okoliczności faktycznych, które nie mogą – w oderwaniu od konkretnego stanu faktycznego (sytuacji prawnie relewantnej) – być według jakiegoś schematu mającego walor bezwzględny – oceniane raz na zawsze i w sposób jednakowy”35.

12

W treści art. 5 KC mowa o dwóch klauzulach generalnych, którymi są: zasady współżycia społecznego i społeczno-gospodarcze przeznaczenie prawa36. Zasady współżycia społecznego określane są jako normy społeczne, „których przestrzeganie jest obowiązkiem obywatelskim i które mają znaczenie ogólne dla wszystkich rodzai stosunków społecznych”37. Powszechnie wskazuje się, że klauzula ta ma na celu ochronę wartości moralnych oraz etycznych; z kolei klauzula społeczno-gospodarczego przeznaczenia prawa ukierunkowana jest na ochronę wartości ekonomicznych38.

Zgodnie z przepisem art. 5 zd. 1 KC nie można ze swojego prawa czynić użytku, który pozostawałby w sprzeczności ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa bądź z zasadami współżycia społecznego. Tego rodzaju działanie bądź zaniechanie podmiotu uprawnionego nie jest uznawane za wykonywanie prawa i nie korzysta z ochrony (art. 5 zd. 2 KC). Warto mieć na uwadze, że „nie może powoływać się skutecznie na ochronę z art. 5 KC ten, kto sam narusza zasady współżycia społecznego”39.

§ 9. Stosunek cywilnoprawny

13

Stosunek cywilnoprawny to stosunek społeczny prawnie uregulowany40. Cechą charakterystyczną stosunku cywilnoprawnego jest równorzędność podmiotów, która oznacza „brak władczego podporządkowania” jednego z podmiotów względem drugiego41.

Każdy stosunek cywilnoprawny składa się z następujących elementów:

1) podmiotu,

2) przedmiotu,

3) treści42.

14

Podmiotem stosunku cywilnoprawnego może być każdy podmiot prawa cywilnego, a więc osoba fizyczna, osoba prawna, jak również ułomna osoba prawna (jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną, której mocą ustawy przyznano zdolność prawną)43. Podmioty stosunku cywilnoprawnego trzeba rozróżniać od stron stosunku, mając na uwadze, że po każdej ze stron może wystąpić jeden bądź kilka podmiotów44. Dominującymi są stosunki dwustronne, ale w praktyce mogą wystąpić również stosunki wielostronne45.

15

Przedmiotem stosunku cywilnoprawnego „jest zawsze zachowanie się człowieka, a niekiedy również pewien obiekt materialny lub niematerialny, którego to zachowanie się dotyczy”46.

16

Treść stosunku cywilnoprawnego tworzą uprawnienia oraz obowiązki stron stosunku47.

17

Wyróżniamy stosunki cywilnoprawne o charakterze majątkowym (np. stosunki prawnorzeczowe, spadkowe, zobowiązaniowe) oraz niemajątkowym (np. stosunki dotyczące ochrony dóbr osobistych)48. Ponadto możemy wyróżnić stosunki cywilnoprawne proste i złożone. W tych pierwszych jedna ze stron jest uprawniona, a druga zobowiązana. W tych drugich obie strony są zarówno uprawnione, jak też i zobowiązane (np. przy umowie sprzedaży)49.

§ 10. Zdarzenie cywilnoprawne

18

Mianem zdarzenia cywilnoprawnego określamy wszelkiego rodzaju „fakty, z którymi prawo cywilne łączy powstanie, zmianę lub ustanie stosunków cywilnoprawnych albo skutki w sferze podmiotowości cywilnoprawnej”50. Wyróżniamy dwa podstawowe rodzaje zdarzeń cywilnoprawnych:

1) sensu stricto (zdarzenia, które nie są zależne od woli człowieka), tj. urodzenie, śmierć;

2) działania (zachowanie będące przejawem woli człowieka)51.

Wśród działań wyróżniamy:

1) czynności, które zmierzają do wywołania konkretnych skutków prawnych, a te z kolei dzielą się na:

a) czynności prawne,

b) orzeczenia sądowe – chodzi tu o orzeczenia konstytutywne,

c) akty administracyjne;

2) inne czyny – są to wszelkiego rodzaju działania, z jakimi przepisy wiążą konkretny skutek prawny, bez względu na to, czy wola działającego ukierunkowana była na jego wywołanie; wyróżniamy dwie kategorie czynów:

a) czyny, które są zgodne z prawem, do których należą:

− przejawy woli przypominające oświadczenia woli, różniące się jednak od tych drugich przede wszystkim tym, że skutki prawne mają miejsce niezależnie od woli osoby działającej,

− zawiadomienia o określonych zdarzeniach,

− czynności faktyczne, które zmierzają do wywołania określonego skutku pozaprawnego, z którym związane są określone przez ustawodawcę konsekwencje prawne;

b) czyny, które są sprzeczne z prawem – czyli bezprawne, a zatem działania przedsięwzięte wbrew zakazowi przewidzianemu przez przepisy prawa, jak również zaniechania realizacji obowiązku prawnego określonego działania52.

§ 11. Prawo podmiotowe – definicja, rodzaje, sposoby nabycia

19

Przez pojęcie prawa podmiotowego rozumiemy „przyznan[ą] przez normę prawną na rzecz podmiotu stosunku prawnego sfer[ę] możności postępowania w sposób określony w tej normie, czyli zgodnie z treścią prawa przedmiotowego”53.

20

Wyróżniamy różne rodzaje praw podmiotowych, przy czym z uwagi na wielość klasyfikacji poniżej przedstawione zostaną tylko niektóre z nich:

1) prawa podmiotowe bezwzględne i względne – prawa bezwzględne to takie, które skuteczne są przeciwko każdej osobie; z kolei prawa względne to takie, które skuteczne są jedynie przeciwko konkretnym osobom;

2) prawa podmiotowe majątkowe i niemajątkowe – prawa majątkowe to takie, które „są bezpośrednio uwarunkowane ekonomicznym interesem uprawnionego podmiotu”, z kolei prawa niemajątkowe „nie są w ten sposób uwarunkowane”;

3) prawa podmiotowe podzielne i niepodzielne – prawa podzielne to takie, które „przysługując jednocześnie kilku osobom, mogą być wykonywane oraz nabywane i zbywane przez każdą z tych osób odrębnie (…), w stosunkowych częściach wzajemnie niezależnych, a łącznie wyczerpujących całość prawa”; przeciwieństwem ich są prawa niepodzielne;

4) prawa podmiotowe przenoszalne i nieprzenoszalne – prawa przenoszalne to takie, które zezwalają na zmianę podmiotu, z kolei prawa nieprzenoszalne nie zezwalają na taką zmianę;

5) prawa podmiotowe związane i niezwiązane – różnica między nimi sprowadza się do tego, że podmiotem praw związanych może być jedynie ten, kto jest podmiotem innego prawa;

6) prawa podmiotowe samoistne i niesamoistne – prawa niesamoistne to takie, których treść zależna jest od treści jakiegoś innego prawa, do ich powstania niezbędne jest istnienie prawa głównego; przeciwieństwem ich są prawa samoistne54.

A. Wolter wyróżnił jeszcze jedną grupę praw podmiotowych, którą nazwał normatywnymi postaciami praw podmiotowych. Do grupy tej należą:

1) prawa podmiotowe bezpośrednie – polegające na „możności podejmowania przez uprawnionego wszelkich lub określonych działań w odniesieniu do oznaczonego dobra, w szczególności na możności korzystania z niego, przy czym urzeczywistnienie tej możności nie wymaga udziału innych osób”;

2) roszczenia – sprowadzające się do „możności żądania od konkretnej osoby konkretnego zachowania się”;

3) prawa kształtujące – sprowadzające się do „możności jednostronnego ukształtowania przez uprawnionego, w sposób dla niego korzystny, stosunku prawnego”55.

Prawa podmiotowe mogą powstać ex lege, na mocy decyzji organów państwowych, bądź na podstawie czynności prawnych, czynów bądź zdarzeń56.

21

Mając na uwadze sposoby nabycia praw podmiotowych, należy wyróżnić:

1) nabycie pierwotne i pochodne,

2) nabycie konstytutywne i translatywne,

3) następstwo pod tytułem ogólnym (sukcesja uniwersalna) i następstwo pod tytułem szczególnym (sukcesja singularna)57.

Ad 1. Z nabyciem pierwotnym prawa podmiotowego mamy do czynienia wówczas, gdy dochodzi do nabycia prawa, które nie istniało uprzednio, lub gdy nabywca prawa uzyskuje je niezależnie od uprawnień, które przysługiwały innemu podmiotowi. Z kolei nabycie pochodne ma miejsce w sytuacji, gdy nabywca pozyskuje prawo od innej osoby je posiadającej58.

Ad 2. Z nabyciem konstytutywnym prawa podmiotowego mamy do czynienia, gdy dochodzi do powstania nieistniejącego wcześniej prawa, z jednoczesnym nabyciem tego prawa przez jakiś podmiot (np. ustanowienie na nieruchomości służebności). W przypadku nabycia translatywnego dochodzi do przejścia prawa istniejącego z jednej osoby na drugą (np. przejęcie długu)59.

Ad 3. Przy okazji sukcesji singularnej następca nabywa jedno określone prawo bądź prawa60. Z kolei przy sukcesji uniwersalnej następca obejmuje po swoim poprzedniku ogół praw i obowiązków, w oparciu o jedno zdarzenie prawne61.

22

Wykonywanie prawa podmiotowego polega na przedsiębraniu działań, które mieszczą się „w sferze możności postępowania określonej tym prawem”. W zależności od rodzaju praw część z nich może być stale wykonywana, a część tylko raz62. Do zmiany prawa podmiotowego dochodzi wówczas, gdy ma miejsce zmiana niektórych elementów treściowych, przy zachowaniu „identyczności samego prawa”63. Utrata prawa podmiotowego może nastąpić wskutek przeniesienia go na inny podmiot lub na skutek jego wygaśnięcia64.

23

W treści art. 5 KC ustawodawca traktuje o nadużyciu prawa podmiotowego, stanowiąc w zd. 1, że nie można ze swojego prawa czynić użytku, który pozostawałby w sprzeczności ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa bądź zasadami współżycia społecznego. Tego rodzaju działanie bądź zaniechanie podmiotu uprawnionego nie jest uznawane za wykonywanie prawa i nie korzysta z ochrony (art. 5 zd. 2 KC). Mając na uwadze nadużycie prawa podmiotowego, należy pamiętać o kilku istotnych kwestiach:

1) przy korzystaniu z tego rodzaju konstrukcji niezbędne jest zachowanie ostrożności;

2) niedopuszczalne jest powoływanie się na naruszenie zasad współżycia społecznego, gdy samemu zasad tych się nie respektuje;

3) „stosowanie przepisu o nadużyciu prawa może być oparte na wszechstronnym uwzględnieniu całokształtu okoliczności konkretnego wypadku”;

4) „art. 5 k.c. nie może być samodzielną podstawą nabycia czy utraty prawa podmiotowego, a jego celem jest jedynie takie ograniczenie jego wykonywania, aby nie zostały naruszone: społeczno-gospodarcze jego przeznaczenie i zasady współżycia społecznego”65.

Rozdział II. Podmioty stosunku cywilnoprawnego

§ 12. Osoby fizyczne

I. Zdolność prawna

24

Mimo że w art. 1 KC ustawodawca stanowi, że kodeks ten reguluje stosunki cywilnoprawne między osobami fizycznymi i prawnymi, to nie można pomijać przepisu art. 331 KC, w którym mowa jest o kolejnym podmiocie prawa cywilnego – jednostce organizacyjnej niebędącej osobą prawną, której ustawa przyznaje zdolność prawną (podmiot ten zwany jest powszechnie ułomną osobą prawną)66.

25

Każdy człowiek posiada podmiotowość prawną. Zgodnie z przepisem art. 8 KC każdy człowiek od momentu urodzenia się ma zdolność prawną. Z podmiotowością prawną skorelowane jest pojęcie zdolności prawnej oraz zdolności do czynności prawnych67.

26

Osobą fizyczną jest każdy człowiek, który się urodził, przy czym chodzi tu o tzw. urodzenie żywe68. „Urodzeniem żywym określa się całkowite wydalenie lub wydobycie z ustroju matki noworodka, niezależnie od czasu trwania ciąży, który po takim wydaleniu lub wydobyciu oddycha lub wykazuje jakiekolwiek inne oznaki życia, takie jak czynność serca, tętnienie pępowiny lub wyraźne skurcze mięśni zależnych od woli, bez względu na to, czy sznur pępowiny został przecięty lub łożysko zostało oddzielone”69.

27

Każdemu człowiekowi od momentu urodzenia przysługuje zdolność prawna (art. 8 KC). Przez pojęcie zdolności prawnej rozumie się zdolność do bycia „podmiotem praw i obowiązków z zakresu prawa cywilnego”70. Niedopuszczalne jest ograniczenie, jak też zrzeczenie się zdolności prawnej przez osobę fizyczną71.

28

Utrata zdolności prawnej ma miejsce z chwilą śmierci człowieka. Stwierdzenia zgonu dokonuje lekarz. W ustawie z 5.12.1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty72 wskazano kryteria, którymi winien kierować się lekarz, stwierdzając śmierć człowieka. Są nimi: nieodwracalne zatrzymanie krążenia, a także trwałe, nieodwracalne ustanie czynności mózgu – tzw. śmierć mózgu (art. 43a pkt 7 ustawy)73. Akt zgonu może też zostać sporządzony na podstawie prawomocnego orzeczenia sądu o stwierdzeniu zgonu bądź o uznaniu za zmarłego (art. 95 ust. 5 ustawy z 28.11.2014 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego)74. Tym samym do ustania zdolności prawnej dochodzi z chwilą śmierci człowieka, bądź z momentem określonym w postanowieniu o stwierdzenie zgonu jako moment śmierci, bądź z chwilą określoną w postanowieniu o uznaniu za zmarłego jako chwila śmierci75.

29

Wiele wątpliwości budzi przyznanie zdolności prawnej nasciturusowi (dziecku poczętemu, lecz nienarodzonemu)76. Jak wskazuje P. Księżak, nasciturusem jest „dziecko od chwili zapłodnienia komórki jajowej”77. W literaturze wykształciły się odmienne stanowiska w tej materii. Część przedstawicieli doktryny opowiada się za warunkową zdolnością prawną nasciturusa, uzależnioną od żywego urodzenia się dziecka. Inni wskazują, że nasciturus nie posiada w ogóle zdolności prawnej78. Niezależnie od opowiedzenia się za którymkolwiek ze stanowisk zważyć należy, że na gruncie obowiązującego systemu prawnego występuje wiele norm prawnych, które mają na celu ochronę nasciturusa. Oto przykładowe z nich:

1) art. 927 § 2 KC, zgodnie z którym dziecko poczęte w chwili otwarcia spadku może być spadkobiercą, o ile urodzi się żywe;

2) art. 75 KRO, zgodnie z którym dziecko poczęte może zostać uznane;

3) art. 4461 KC, zgodnie z którym dziecko uprawnione jest z chwilą urodzenia do żądania naprawienia szkód, których doznało przed urodzeniem79.

Przepis art. 9 KC wprowadza domniemanie, zgodnie z którym w przypadku urodzenia się dziecka domniemywa się, że urodziło się ono żywe. Jest to domniemanie wzruszalne, które może zostać obalone w odpowiednim postępowaniu sądowym80.

II. Zdolność do czynności prawnych

30

Przez pojęcie zdolności do czynności prawnych rozumiemy „zdolność do tego, aby za pomocą własnych czynności prawnych nabywać prawa i zaciągać zobowiązania”81. Uwzględniając tę zdolność, możemy wyróżnić trzy grupy osób fizycznych:

1) osoby posiadające pełną zdolność do czynności prawnych,

2) osoby posiadające ograniczoną zdolność do czynności prawnych,

3) osoby nieposiadające zdolności do czynności prawnych82.

31

Pełna zdolność do czynności prawnych przysługuje osobom pełnoletnim (art. 11 KC), które nie zostały ubezwłasnowolnione, którym nie przyznano doradcy tymczasowego ustanawianego w związku z wszczęciem postępowania o ubezwłasnowolnienie (zob. art. 548–549 KPC)83. Osobą pełnoletnią jest osoba, która ukończyła lat 18, jak również osoba małoletnia, która zawarła związek małżeński (art. 10 KC). Ten kto posiada pełną zdolność do czynności prawnych, uprawniony jest do samodzielnego dokonywania wszelkiego rodzaju czynności prawnych w zakresie przynależnej mu zdolności prawnej84.

32

Ograniczoną zdolność do czynności prawnych posiadają:

1) małoletni, którzy mają ukończone lat 13 (art. 15 KC),

2) osoby ubezwłasnowolnione częściowo (art. 15 KC),

3) a także osoby, dla których ustanowiono doradcę tymczasowego w związku z wszczęciem postępowania o ich ubezwłasnowolnienie (art. 549 KPC)85.

Osoba ograniczona w zdolności do czynności prawnych uprawniona jest do samodzielnego dokonywania następujących czynności:

1) które nie są zobowiązaniem ani nie są rozporządzeniem86;

2) podjęcia pracy (art. 22 § 3 KP);

3) zawierania umów powszechnie zawieranych w drobnych bieżących sprawach życia codziennego (art. 20 KC);

4) rozporządzenia własnym zarobkiem, o ile sąd z ważnych powodów nie postanowi inaczej (art. 21 KC);

5) czynności prawnych dotyczących przedmiotów majątkowych, które zostały oddane tej osobie przez jej przedstawiciela ustawowego do swobodnego użytku (art. 22 KC)87.

33

Do ważności czynności prawnych, przez które osoba posiadająca ograniczoną zdolność do czynności prawnych zaciąga zobowiązanie bądź rozporządza swoim prawem, potrzebna jest zgoda przedstawiciela ustawowego tej osoby (art. 17 KC). Tego rodzaju czynności, zawarte bez wymaganej prawem zgody, stanowią czynności prawne kulejące (tzw. negotium claudicans). Objęte są sankcją bezskuteczności zawieszonej88. Ważność tego rodzaju umów zależna jest od ich potwierdzenia przez przedstawiciela ustawowego bądź też przez samą osobę ograniczoną w zdolności do czynności prawnych po uzyskaniu przez nią pełnej zdolności do czynności prawnych (art. 18 § 1 i 2 KC). Zgoda może zostać wyrażona przed zawarciem umowy, równocześnie z zawarciem umowy bądź po zawarciu umowy89. Istotne jest, że druga strona przedmiotowej umowy (zawartej z osobą ograniczoną w zdolności do czynności prawnych) nie może powołać się na brak zgody przedstawiciela ustawowego tej osoby. Uprawniona jest ona jednak do wyznaczenia przedstawicielowi ustawowemu odpowiedniego terminu do potwierdzenia takiej umowy, stając się wolną po bezskutecznym upływie wyznaczonego terminu (art. 18 § 3 KC).

Jednostronna czynność prawna, do dokonania której ustawodawca wymaga zgody przedstawiciela ustawowego, dokonana samodzielnie przez osobę ograniczoną w zdolności do czynności prawnych jest nieważna (art. 19 KC). W wyr. z 9.1.1973 r., II CR 628/7290, SN zważył, że „uznanie dziecka dokonane przez mężczyznę mającego ograniczoną zdolność do działań prawnych, w szczególności przez małoletniego liczącego powyżej 13 lat, bez zgody jego przedstawiciela ustawowego, jest bezwzględnie nieważne”.

34

Nie posiadają zdolności do czynności prawnych te osoby, które nie ukończyły 13. roku życia, jak również osoby ubezwłasnowolnione całkowicie (art. 12 KC). Osoby nieposiadające zdolności do czynności prawnych mogą zawierać wyłącznie umowy należące do umów powszechnie zawieranych w drobnych bieżących sprawach życia codziennego, które stają się ważne z chwilą ich wykonania, o ile nie pociągają za sobą rażącego pokrzywdzenia osoby nieposiadającej zdolności do czynności prawnych (art. 14 § 2 KC).

III. Ubezwłasnowolnienie

35

Na gruncie polskiego systemu prawnego wyróżniamy dwa rodzaje ubezwłasnowolnienia – całkowite i częściowe91.

36

Ubezwłasnowolnić całkowicie można osobę, która ukończyła lat 13, jeśli wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego bądź innego rodzaju zaburzeń psychicznych, a zwłaszcza pijaństwa bądź narkomanii, nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem. Dla osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie ustanawia się opiekuna, chyba że osoba ta pozostaje pod władzą rodzicielską (art. 13 KC). „Osoba, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie całkowite, nie jest w stanie kierować swym postępowaniem w rozumieniu art. 13 § 1 KC, jeżeli w wyniku choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego lub innego rodzaju zaburzeń psychicznych nie ma świadomego kontaktu z otoczeniem albo jest pozbawiona możliwości intelektualnej oceny swojej sytuacji, swojego zachowania oraz wywołanych nim następstw”92.

37

Ubezwłasnowolnić częściowo można natomiast osobę pełnoletnią z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego bądź innego rodzaju zaburzeń psychicznych, a zwłaszcza pijaństwa bądź narkomanii, jeśli stan tej osoby nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, jednak potrzebna jest osobie tej pomoc do prowadzenia jej spraw. Osobie ubezwłasnowolnionej częściowo przyznaje się kuratora (art. 16 KC). Jak wskazał SN, „przepis art. 16 § 1 KC należy rozumieć w ten sposób, że osoba dotknięta zaburzeniami psychicznymi, co do której brak podstaw do całkowitego ubezwłasnowolnienia, może być ubezwłasnowolniona częściowo, jeżeli układ jej stosunków prawnych jest tego rodzaju, że zachodzi potrzeba zawierania przez nią czynności prawnych rozporządzających lub zobowiązujących wymienionych w art. 17 KC, a nie objętych przepisem art. 20 KC”93.

38

O ubezwłasnowolnieniu rozstrzyga sąd okręgowy w składzie trzech sędziów, wydając postanowienie co do istoty sprawy o konstytutywnym charakterze. Istotne znaczenie w sprawach z tego zakresu przypisuje się opinii biegłych94. Zgodnie z art. 553 § 1 KPC osoba, wobec której złożono wniosek o jej ubezwłasnowolnienie, musi zostać zbadana przez biegłego lekarza psychiatrę bądź neurologa, jak również psychologa. W § 2 przepisu wskazano, że opinia biegłego oprócz oceny stanu zdrowia psychicznego bądź zaburzeń psychicznych albo rozwoju umysłowego osoby, wobec której złożono wniosek o jej ubezwłasnowolnienie, winna zawierać również uzasadnioną ocenę zakresu zdolności tej osoby do samodzielnego kierowania swym postępowaniem oraz prowadzenia swoich spraw, uwzględniającą postępowanie, a także zachowanie się tej osoby.

39

Warto zaznaczyć, że „ubezwłasnowolnienie jest instytucją powołaną w wyłącznym interesie osoby chorej, która z przyczyn określonych w art. 13 § 1 KC nie jest w stanie kierować swym postępowaniem albo z przyczyn określonych z art. 16 § 1 KC potrzebuje pomocy do prowadzenia spraw życia codziennego. Instytucja ubezwłasnowolnienia nie służy dobru wnoszącego o ubezwłasnowolnienie i rodziny tegoż wnoszącego”95.

Do uchylenia przez sąd ubezwłasnowolnienia dojdzie, gdy ustaną przyczyny, dla których zostało ono orzeczone. W przypadku gdy dojdzie do poprawy stanu psychicznego osoby ubezwłasnowolnionej, sąd może zmienić ubezwłasnowolnienie całkowite na częściowe. Z kolei w przypadku pogorszenia jej stanu psychicznego sąd może zmienić ubezwłasnowolnienie częściowe na całkowite. O uchylenie lub zmianę ubezwłasnowolnienia może wnosić również osoba ubezwłasnowolniona (art. 559 KPC).

IV. Miejsce zamieszkania osoby fizycznej

40

Każda osoba fizyczna może mieć tylko jedno miejsce zamieszkania (art. 28 KC). W art. 25 KC ustawodawca stanowi, że miejscem zamieszkania osoby fizycznej jest miejscowość, w której dana osoba przebywa z zamiarem stałego pobytu. Decydujące są zatem dwa elementy, które muszą wystąpić kumulatywnie:

1) corpus – faktyczne przebywanie, oraz

2) animus – zamiar stałego pobytu96.

Jak wskazał SN, „o stałości pobytu osoby fizycznej (…) decyduje przede wszystkim takie przebywanie tej osoby, które ma cechy założenia tam ośrodka swoich osobistych i majątkowych interesów”97.

41

W art. 26 KC ustawodawca określił miejsce zamieszkania dziecka, wskazując, że miejscem zamieszkania dziecka pozostającego pod władzą rodzicielską rodziców jest miejsce zamieszkania jego rodziców bądź też tego z rodziców, któremu przysługuje wyłączna władza rodzicielska, lub tego, któremu powierzono wykonywanie władzy rodzicielskiej. Jednocześnie prawodawca zaznaczył, że jeśli władzę rodzicielską posiadają na równi obydwoje rodzice, którzy mają osobne miejsca zamieszkania, wówczas miejsce zamieszkania dziecka jest u tego rodzica, u którego dziecko stale przebywa. Jeśli z kolei dziecko nie przebywa stale u żadnego z rodziców, wówczas jego miejsce zamieszkania określane jest przez sąd opiekuńczy (art. 26 KC).

W przypadku osoby, która pozostaje pod opieką, jej miejscem zamieszkania jest miejsce zamieszkania jej opiekuna (art. 27 KC). Przepis ten stosuje się do opieki nad osobą małoletnią niepozostającą pod władzą rodzicielską, jak również do opieki nad osobą, wobec której orzeczono ubezwłasnowolnienie całkowite98.

V. Dobra osobiste

42

Jak wskazuje S. Grzybowski, dobra osobiste to „indywidualne wartości świata uczuć, życia psychicznego człowieka”99. W wyr. z 10.6.1977 r., II CR 187/77100, SN zważył, że „dobro osobiste, jest to ogół czynników mających na celu zapewnienie obywatelowi rozwoju jego osobowości, ochronę jego egzystencji i zapewnienie mu prawa do korzystania z tych dóbr, które są dostępne na danym etapie rozwoju społeczno-ekonomicznego społeczeństwa, a które sprzyjają zachowaniu cech odrębności i związaniu ze społeczeństwem, w którym żyje”. W innym orzeczeniu SN podniósł, że dobra osobiste stanowią wartości, które związane są z „wewnętrzną stroną życia ludzi”101. W uzasadnieniu uchw. z 19.11.2010 r., III CZP 79/10102, SN wskazał, że dość powszechnie uznaje się, że „dobra osobiste wynikają z tych wartości niemajątkowych, które są ściśle związane z człowiekiem, obejmując jego fizyczną i psychiczną integralność albo będąc przejawem jego twórczej działalności; skupiają niepowtarzalną, pozwalającą na samorealizację indywidualność człowieka, jego godność oraz pozycję wśród innych ludzi. Dobrem osobistym jest wartość immanentnie złączona z istotą człowieczeństwa oraz naturą człowieka, niezależna od jego woli, stała, dająca się skonkretyzować i obiektywizować”.

Z powyższego wynika, że dobra osobiste pojmowane są różnorodnie. Najbardziej przejrzysta wydaje się następująca definicja: „dobrami osobistymi są powszechnie uznane w społeczeństwie wartości niemajątkowe związane ściśle z osobą człowieka i będące przejawami godności osoby ludzkiej, obejmujące przede wszystkim integralność fizyczną i psychiczną oraz indywidualność człowieka”103.

O dobrach osobistych ustawodawca traktuje w art. 23 KC, stanowiąc że „dobra osobiste człowieka, jak w szczególności zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnica korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość naukowa, artystyczna, wynalazcza i racjonalizatorska, pozostają pod ochroną prawa cywilnego niezależnie od ochrony przewidzianej w innych przepisach”. Warto mieć przy tym na uwadze, że we wskazanym przepisie podano jedynie przykłady dóbr osobistych. Katalog dóbr osobistych jest katalogiem otwartym104. W judykaturze słusznie zważono, że wraz z rozwojem społecznym i gospodarczym mogą tworzyć się nowe dobra osobiste, a dotychczas istniejące mogą okazać się nieaktualne105.

43

Dobra osobiste przybierają postać praw podmiotowych o charakterze niemajątkowym, skutecznych erga omnes106. Są związane z określonym podmiotem na tyle ściśle, że razem z nim powstają, jak również wygasają107. Ochrona dóbr osobistych jest różnorodna, przewidziana różnymi przepisami prawa, nie tylko cywilnego. W oparciu o przepisy prawa cywilnego wyróżniamy trzy rodzaje ochrony dóbr osobistych:

1) niemajątkową,

2) majątkową,

3) pośrednią108.

Możliwość skorzystania z ochrony niemajątkowej dóbr osobistych zależna jest od łącznego spełnienia dwóch przesłanek: naruszenia bądź zagrożenia dobra osobistego, a także bezprawności naruszenia (prawodawca wprowadził domniemanie bezprawności zachowania osoby naruszającej bądź zagrażającej czyjemuś dobru osobistemu)109. Za bezprawne uznaje się zachowanie, które pozostaje w sprzeczności z normami prawnymi bądź zasadami współżycia społecznego110. „Ustawodawca w przepisie art. 24 § 1 KC posługuje się pojęciem bezprawności działania sprawcy w sensie obiektywnym”111. Ochrona niemajątkowa sprowadza się do możliwości skorzystania przez podmiot uprawniony z dwóch rodzajów roszczeń:

1) o zaniechanie;

2) o usunięcie skutków prawnych naruszenia, w szczególności przez złożenie oświadczenia o odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie (art. 24 § 1 zd. 1 i 2 KC)112.

Z roszczenia o zaniechanie można skorzystać, gdy istnieje „obiektywnie uzasadnione przekonanie, że naruszenie dobra w przyszłości jest prawdopodobne”. Z kolei z roszczenia o usunięcie skutków prawnych naruszenia można skorzystać, gdy dobro osobiste zostało naruszone113.

44

Ochrona dóbr osobistych o charakterze majątkowym realizowana jest przez wniesienie roszczenia o naprawienie szkody majątkowej powstałej wskutek naruszenia dobra osobistego (art. 24 § 2 KC). Istotną przesłanką tego rodzaju odpowiedzialności jest wina sprawcy114.

45

Ochrona o charakterze pośrednim dóbr osobistych sprowadza się do możliwości skorzystania przez podmiot uprawniony z roszczenia o zadośćuczynienie pieniężne lub o zapłatę odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny (art. 24 § 1 zd. 3 KC)115. Możliwość skorzystania z roszczenia o zadośćuczynienie uzależniona jest od spełnienia przesłanki bezprawności naruszenia dobra osobistego, a także winy sprawcy116.

Należy podkreślić, że podmiot uprawniony do dochodzenia ochrony dóbr osobistych może skorzystać łącznie z roszczeń o charakterze niemajątkowym, jak też majątkowym117.

VI. Uznanie osoby zaginionej za zmarłą

46

Zasadniczym celem instytucji uznania osoby zaginionej za zmarłą jest zniesienie stanu niepewności odnośnie do tego, czy dana osoba fizyczna żyje czy zmarła118. Porównując instytucję stwierdzenia zgonu z instytucją uznania za zmarłego, zważyć należy, że ta pierwsza jedynie poświadcza stan, który istnieje, natomiast druga konstruuje nowy stan – określona osoba traktowana jest jak osoba zmarła119.

Skorzystanie z instytucji uznania za zmarłego uzależnione jest od spełnienia dwóch przesłanek: zaginięcia osoby fizycznej i upływu wymaganego prawem czasu120.

47

Na gruncie polskiego systemu prawnego wyróżniamy dwa rodzaje zaginięcia:

1) proste,

2) kwalifikowane121.

48

O zaginięciu prostym ustawodawca traktuje w art. 29 KC. Zgodnie z jego treścią, osoba zaginiona może zostać uznana za zmarłą, jeśli upłynęło 10 lat od końca roku kalendarzowego, w którym według istniejących wiadomości jeszcze żyła; jednak gdyby w chwili uznania za zmarłą osoba zaginiona ukończyła lat 70, wystarcza upływ 5 lat. Ustawodawca ponadto wskazuje, że uznanie za zmarłego nie może mieć miejsca przed końcem roku kalendarzowego, w którym osoba zaginiona ukończyłaby lat 23122.

49

Z zaginięciem kwalifikowanym mamy do czynienia w dwóch przypadkach:

1) w przypadku zaginięcia w czasie podróży powietrznej bądź morskiej w związku z katastrofą statku bądź okrętu albo w związku z innym szczególnym zdarzeniem;

2) w przypadku zaginięcia związanego z innym bezpośrednim niebezpieczeństwem dla życia123.

O pierwszym przypadku zaginięcia kwalifikowanego mowa w art. 30 KC. W treści § 1 tego przepisu wskazano, że ten kto zaginął podczas podróży powietrznej bądź morskiej w związku z katastrofą statku bądź okrętu albo w związku z innym szczególnym zdarzeniem, może zostać uznany za zmarłego po upływie 6 miesięcy od dnia, w którym miała miejsce katastrofa lub inne szczególne zdarzenie. Jeśli zaś niemożliwe będzie stwierdzenie katastrofy statku bądź okrętu, to zgodnie z § 2 przepisu bieg terminu 6-miesięcznego rozpocznie się z upływem roku od dnia, w którym statek bądź okręt miał przybyć do portu przeznaczenia, a w przypadku gdy nie miał portu przeznaczenia – z upływem lat 2 od dnia, w którym była o nim ostatnia wiadomość124.

Drugi przypadek zaginięcia kwalifikowanego unormowany został w § 3 art. 30 KC. Odnosi się on do zaginięcia w związku z innym bezpośrednim niebezpieczeństwem dla życia. Jako przykłady takiego niebezpieczeństwa w doktrynie podaje się: zaginięcie podczas pożaru, lawiny, powodzi itp.125 Jak stanowi ustawodawca, osoba, która zaginęła w związku z takim zdarzeniem, może zostać uznana za zmarłą po upływie 1 roku od dnia, w którym niebezpieczeństwo ustało albo według okoliczności powinno było ustać (art. 30 § 3 KC)126.

50

Postanowienie o uznaniu za zmarłego ma charakter konstytutywny127. Zgodnie z art. 31 § 1 KC domniemywa się, że osoba zaginiona zmarła w chwili oznaczonej w orzeczeniu o uznaniu jej za zmarłą. Za chwilę domniemanej śmierci osoby zaginionej uznaje się chwilę, która według okoliczności jest najbardziej prawdopodobna, a w przypadku braku wszystkich danych – pierwszy dzień terminu, z upływem którego uznanie jej za zmarłą stało się możliwe (§ 2 przepisu). Ponadto ustawodawca stanowi, że jeśli w orzeczeniu o uznaniu za zmarłego czas śmierci oznaczono jedynie datą dnia, za chwilę domniemanej śmierci osoby zaginionej uważa się koniec tego dnia (§ 3 przepisu).

51

Jeśli kilka osób straciło życie podczas grożącego im wspólnie niebezpieczeństwa, domniemywa się jednoczesną śmierć tych osób (art. 32 KC). Przedstawiciele doktryny wskazują, że przesłanka wspólnego niebezpieczeństwa „jest spełniona, gdy osoby, o które chodzi, uczestniczyły w tym samym zdarzeniu i było to zdarzenie, które nie tylko wywołało (względem nich) niebezpieczeństwo śmierci, ale ponadto śmierć tę spowodowało. Chodzi tu więc o sytuację, gdy wspólna przyczyna śmierci, zarówno z punktu widzenia kryterium czasu, jak i miejsca, może być traktowana jako jedno zdarzenie”128.

52

W przepisach art. 539–543 KPC ustawodawca unormował kwestie związane z uchyleniem postanowień orzekających uznanie za zmarłego lub stwierdzenie zgonu.

§ 13. Osoby prawne

I. Pojęcie i sposoby powstania osób prawnych

53

Drugim podmiotem prawa cywilnego są osoby prawne. Zgodnie z art. 33 KC osobami prawnymi są Skarb Państwa oraz jednostki organizacyjne, którym mocą przepisów szczególnych przyznano osobowość prawną. Przymiotami osobowości prawnej jest zdolność prawna oraz zdolność do czynności prawnych129. Osoby prawne posiadają od momentu powstania pełną zdolność do czynności prawnych, którą wykonują przy pomocy swoich organów130. Z reguły jednostka organizacyjna uzyskuje osobowość prawną z momentem dokonania jej wpisu do odpowiedniego rejestru, o ile przepisy szczególne nie stanowią inaczej (art. 37 § 1 KC). Przykładami jednostek organizacyjnych, które uzyskują osobowość prawną z mocy prawa, są: publiczne uczelnie wyższe, gminy, powiaty, a także województwa131.

Zarówno powstanie, ustrój, jak też ustanie osób prawnych określają właściwe przepisy; przy czym w wypadkach i w zakresie w przepisach tych przewidzianych organizację, a także sposób działania osoby prawnej reguluje również jej statut (art. 35 KC).

Biorąc pod uwagę kryterium zakresu wpływu państwa na powstanie osoby prawnej, wyróżniamy trzy podstawowe systemy powstania osób prawnych:

1) aktów organów państwa,

2) koncesyjny,

3) normatywny132.

W oparciu o wskazane systemy osoba prawna może powstać odpowiednio:

1) z inicjatywy organu państwowego (np. Polska Akademia Nauk);

2) z inicjatywy osób fizycznych bądź prawnych – tzw. założycieli, z jednoczesnym uzyskaniem zezwolenia od odpowiedniego organu państwowego;

3) w oparciu o konkretne przesłanki wskazane w danym akcie normatywnym (np. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością)133.

II. Rodzaje osób prawnych

54

W doktrynie wyróżnia się wiele różnych rodzajów osób prawnych. Mając na uwadze pochodzenie majątku, osoby prawne różnicuje się na:

1) państwowe,

2) samorządowe,

3) prywatne134.

55

Definicja ogólna państwowej osoby prawnej sformułowana została w art. 3 ust. 1 ustawy z 16.12.2016 r. o zasadach zarządzania mieniem państwowym135, zgodnie z którym państwową osobą prawną jest jednostka organizacyjna, która posiada osobowość prawną i która utworzona została w drodze ustawy bądź na podstawie ustawy albo w wykonaniu ustawy przez organ administracji rządowej, celem realizacji zadań publicznych136.

56

Samorządowe osoby prawne, zwane inaczej komunalnymi, kreowane są przez organy jednostek samorządu terytorialnego; celem ich jest przede wszystkim zaspokajanie określonych potrzeb danej społeczności137.

57

Powstanie prywatnych osób prawnych następuje z inicjatywy założycieli. Osoby prawne tego rodzaju dążą do urzeczywistnienia celów, które wyznaczyli sami założyciele. Przykładami prywatnych osób prawnych są: związki zawodowe, partie polityczne, spółki akcyjne, stowarzyszenia138.

58

Mając na uwadze kryterium substratu, wyróżniamy:

1) korporacyjne osoby prawne (np. partie polityczne);

2) zakładowe osoby prawne (np. fundacje)139.

O ile substratem tych pierwszych są ludzie, którzy posiadają status członka, o tyle substratem tych drugich jest określony majątek140.

59

Nietypową osobą prawną jest Skarb Państwa, z uwagi chociażby na to, że nie ma swojej siedziby, nie jest wpisywany do rejestru, nie posiada statutu ani organów141. W stosunkach cywilnoprawnych Skarb Państwa jest podmiotem praw i obowiązków dotyczących mienia państwowego nienależącego do innych państwowych osób prawnych (art. 34 KC). Skarb Państwa podejmuje działania przez tzw. stianones fisci, a więc państwowe jednostki organizacyjne, które nie posiadają osobowości prawnej142.

„Skarb Państwa nie jest jednostką organizacyjną w tym rozumieniu, w jakim takimi jednostkami są inne osoby prawne. Nie zarządza on żadną częścią mienia państwowego, gdyż całe to mienie znajduje się w zarządzie innych państwowych osób prawnych lub państwowych jednostek organizacyjnych pozbawionych osobowości prawnej”143.

O ile przepis odrębny nie stanowi inaczej, Skarb Państwa nie ponosi odpowiedzialności za zobowiązania państwowych osób prawnych (art. 40 § 1 KC). W przypadku jednak gdy Skarb Państwa przejmie nieodpłatnie, na podstawie obowiązujących ustaw, określony składnik mienia od państwowej osoby prawnej, będzie ponosił odpowiedzialność solidarną z osobą prawną za zobowiązania, które powstały w okresie, gdy składnik stanowił własność danej osoby prawnej, do wysokości wartości tego składnika ustalonej według stanu z chwili przejęcia, i według cen z chwili zapłaty (art. 40 § 2 KC).

III. Organy osób prawnych

60

Osoba prawna podejmuje działania przez swoje organy w sposób, który przewidziano w ustawie i w opartym na niej statucie (art. 38 KC). Jak zważono w judykaturze, „organ osoby prawnej jest integralnym składnikiem osobowości osoby prawnej. Stanowi o istocie tej osoby. W oparciu o organy budowana jest struktura organizacyjna osoby prawnej, jej władza, a przede wszystkim prowadzona przez nią działalność. Organ składa się z osób fizycznych, które reprezentują osobę prawną w stosunkach zewnętrznych. Organ inaczej niż przedstawiciel nie jest podmiotem stosunków prawnych, a podmiotem tym jest sama osoba prawna. Innymi słowy, zdolność do czynności prawnych osoby prawnej realizuje się poprzez organy osoby prawnej”144.

W doktrynie słusznie zwraca się uwagę na to, że „aby działanie osoby fizycznej (lub osób fizycznych) uważane było – w świetle «teorii organu» – za działanie samej osoby prawnej, konieczne jest:

1) by osoba ta występowała w sposób wyraźny lub dorozumiany jako organ;

2) by faktycznie była tym organem i 

3) by jej działanie mieściło się w granicach kompetencji określonych przepisami o ustroju danej osoby prawnej”145.

61

W przepisie art. 39 KC unormowano skutki podejmowania działań przez tzw. rzekomy organ osoby prawnej, czyli „osobę, która nie pełniąc funkcji organu, podszyła się pod organ osoby prawnej, osobę, która pełniąc funkcję organu, przekroczyła zakres przysługującej organowi kompetencji, oraz osobę, która podszywa się pod organ osoby prawnej, która nie istnieje”146. Ważność umowy zawartej przez tzw. rzekomy organ uzależniona jest od potwierdzenia jej przez osobę prawną, w imieniu której umowę zawarto (art. 39 § 1 KC). Do momentu potwierdzenia umowy bądź też upływu wyznaczonego przez drugą stronę umowy czasu na jej potwierdzenie umowa stanowi czynność prawną kulejącą, co oznacza, że skuteczność jej zostaje zawieszona147. Jeśli osoba prawna nie potwierdzi umowy, wówczas ten, kto zawarł ją jako organ tej osoby, obowiązany będzie do zwrotu tego, co otrzymał od drugiej strony w wykonaniu umowy, a także do naprawienia szkody, która została poniesiona przez drugą stronę przez to, że ta zawarła umowę, nie mając wiedzy o braku umocowania bądź o przekroczeniu jego zakresu (art. 39 § 3 KC). Obowiązki te będą spoczywały również na osobie, która dokonała czynności prawnej w imieniu nieistniejącej osoby prawnej (art. 39 § 5 KC). Z kolei jednostronna czynność prawna, która została dokonana przez osobę działającą jako organ osoby prawnej bez umocowania bądź z przekroczeniem jego zakresu, jest nieważna. Jednak w przypadku gdy ten, komu złożono oświadczenie woli w imieniu osoby prawnej, wyraził zgodę na działanie bez umocowania, zastosowanie znajdą odpowiednio przepisy o zawarciu umowy bez umocowania (art. 39 § 4 KC).

62

Jak już wcześniej wskazano, osoba prawna podejmuje działania przez swoje organy (art. 38 KC). W przypadku braku organów bądź braku w składzie organu uprawnionego do jej reprezentowania sąd ustanawia dla osoby prawnej kuratora, który podlega nadzorowi sprawowanemu przez sąd, który go ustanowił (art. 42 § 1 KC). Kurator reprezentuje osobę prawną, a także prowadzi jej sprawy w granicach wskazanych w zaświadczeniu sądu, dopóki nie zostanie powołany lub uzupełniony skład organu albo ustanowiony likwidator (art. 42 § 2 KC). Ponadto podejmuje on niezwłocznie czynności, które zmierzają do powołania lub uzupełnienia składu organu osoby prawnej uprawnionego do jej reprezentowania, a w przypadku zajścia potrzeby do jej likwidacji (art. 42 § 3 KC). Ustawodawca nakłada na kuratora pod rygorem nieważności obowiązek uzyskania zezwolenia sądu rejestrowego na:

1) nabycie oraz zbycie przedsiębiorstwa bądź jego zorganizowanej części, a także na dokonanie czynności prawnej, na mocy której dochodzi do oddania przedsiębiorstwa bądź jego zorganizowanej części do czasowego korzystania;

2) nabycie oraz zbycie, a także obciążenie nieruchomości, użytkowania wieczystego bądź udziału w nieruchomości (art. 42 § 4 KC).

Kurator dla osoby prawnej ustanawiany jest na okres nieprzekraczający 1 roku, jednak w szczególnie uzasadnionych wypadkach istnieje możliwość przedłużenia ustanowienia kuratora na czas oznaczony, jeśli czynności kuratora zmierzające do powołania albo uzupełnienia składu organu osoby prawnej uprawnionego do jej reprezentowania, a w razie potrzeby do jej likwidacji, nie mogły zostać zakończone przed upływem okresu, na który ustanowiono kuratora (art. 421 § 1 KC). W przypadku gdy czynności, które zostały podjęte przez kuratora, nie doprowadziły do powołania bądź uzupełnienia składu organu osoby prawnej albo jej likwidacji, kurator występuje niezwłocznie do sądu rejestrowego z wnioskiem o rozwiązanie osoby prawnej (art. 421 § 2 KC).

IV. Siedziba osoby prawnej

63

Zgodnie z art. 41 KC siedzibą osoby prawnej148 jest miejscowość, w której siedzibę ma jej organ zarządzający, o ile ustawa bądź oparty na niej statut nie stanowią inaczej. Określenie siedziby osoby prawnej ma ważkie znaczenie praktyczne, m.in. decyduje o właściwości miejscowej sądu, wpływa na określenie miejsca realizacji zobowiązania149. Osoba prawna może mieć tylko jedną siedzibę, przy czym siedziba ta określana jest z reguły przez wskazanie konkretnej miejscowości, nie zaś dokładnego adresu150. Osoba prawna, która powstała w oparciu o przepisy prawa polskiego, powinna mieć swoją siedzibę na terytorium państwa polskiego151.

V. Dobra osobiste osoby prawnej

64

Sąd Najwyższy w wyr. z 14.11.1986 r., II CR 295/86152, wskazał, że „dobra osobiste osób prawnych – to wartości niemajątkowe, dzięki którym osoba prawna może funkcjonować zgodnie ze swym zakresem działań (art. 43 w związku z art. 23 KC)”. Zgodnie z art. 43 KC przepisy o ochronie dóbr osobistych osób fizycznych mają odpowiednie zastosowanie do osób prawnych. Wśród dóbr osobistych osób prawnych najczęściej wymienia się: nazwę, tajemnicę korespondencji, dobre imię153. Dość powszechnie wskazuje się, że dobra osobiste, takie jak: zdrowie, życie, swoboda sumienia, godność, z uwagi na fakt związania ich ze sferą odczuć, nie mogą być przynależne osobom prawnym154.

W judykaturze wskazuje się, „że z uwagi na treść art. 43 KC, w stosunku do osób prawnych możliwe jest stosowanie wprost jedynie art. 24 KC natomiast pozostałe przepisy o ochronie dóbr osobistych mogą być stosowane jedynie odpowiednio. Odpowiednie stosowanie oznacza po pierwsze, że prawo uznaje istnienie dóbr osobistych osoby prawnej, a po drugie, że wyłączone jest automatyczne stosowanie przepisów o ochronie tych dóbr z uwagi na różnice wynikające z odmienności strukturalnej i funkcjonalnej osób fizycznych i osób prawnych i po trzecie, że przepis ten ma charakter blankietowy i nie przesądza, jakie dobra osoby prawnej podlegają ochronie”155.

W wyr. z 4.11.2004 r., I ACa 560/04156, SA w Katowicach podniósł, że „ochrona na podstawie przepisów Kodeksu cywilnego o ochronie dóbr osobistych jest najszersza, realizowana jest nie tylko w obrocie gospodarczym, ale i poza nim i może być skierowana przeciwko każdemu, kto dopuszcza się naruszenia interesu przedsiębiorcy związanego z jego firmą. Dlatego też ochrona ta może krzyżować się z innymi przepisami przyznającymi firmie ochronę. Zakres takiej ochrony nie jest ograniczony terytorialnie ani też zakresem działalności uprawnionego do nazwy”.

VI. Ustanie osoby prawnej

65

W zależności od konkretnego rodzaju osoby prawnej, ustanie jej bytu może być różne; może ono nastąpić m.in. przez:

1) wydanie aktu przez organ państwowy – ten sposób charakterystyczny jest zwłaszcza dla osób prawnych, które powstały na mocy aktów organów państwowych;

2) zaistnienie okoliczności skutkujących z mocy ustawy zakończeniem bytu osoby prawnej, np. upływ określonego czasu, na jaki powołano daną osobę prawną;

3) podjęcie przez odpowiednie organy osoby prawnej uchwały o jej rozwiązaniu, np. przez walne zgromadzenie spółdzielni157.

66

Ustanie bytu osoby prawnej związane jest z jej likwidacją, której celem jest „zakończenie bieżących spraw osoby prawnej, zaspokojenie jej wierzycieli i postąpienie z pozostałym majątkiem tak, jak tego wymagają przepisy obowiązujące dla danego rodzaju osób prawnych”158.

67

Osoba prawna może również ustać wskutek reorganizacji, która może przybrać jedną z dwóch form: inkorporacji – mającej miejsce, gdy dochodzi do przejęcia przez jedną osobę prawną drugiej osoby prawnej (przez co osoba prawna przejęta traci swój byt); unii – która polega na tym, że osoby prawne, które się ze sobą łączą tracą swój byt, a w ich miejsce utworzona zostaje nowa osoba prawna159.

§ 14. Ułomne osoby prawne

68

Oprócz osób fizycznych i prawnych, kolejnym podmiotem prawa cywilnego są jednostki organizacyjne niebędące osobami prawnymi, którym ustawa przyznaje zdolność prawną160. Dość powszechnie podmioty te określa się mianem ułomnych osób prawnych161, choć można spotkać się również z określeniem „niepełne osoby prawne”162, czy też „osoby ustawowe”163. Do podmiotów tych ustawodawca nakazuje stosować odpowiednio przepisy o osobach prawnych (art. 331 KC), przy czym – jak wskazuje doktryna – prawodawca ma tu na uwadze odpowiednie stosowanie powszechnych przepisów odnoszących się do osób prawnych164.

Ułomnymi osobami prawnymi są m.in.: wspólnoty mieszkaniowe, spółki komandytowe, spółki jawne, spółki partnerskie, spółki kapitałowe w organizacji165.

69

W § 2 art. 331 KC wskazano, że jeśli przepis odrębny nie stanowi inaczej, za zobowiązania jednostki organizacyjnej niebędącej osobą prawną, której ustawa przyznaje zdolność prawną, odpowiedzialność subsydiarną ponoszą jej członkowie, przy czym odpowiedzialność ta powstaje dopiero z momentem, gdy jednostka organizacyjna stała się niewypłacalna. Odpowiedzialność subsydiarna ma zatem charakter drugorzędny, w pierwszej kolejności ułomna osoba prawna odpowiada za zaciągnięte zobowiązania całym swym majątkiem, a dopiero gdy okaże się niewypłacalna, odpowiedzialność subsydiarną będą ponosili jej członkowie166.

§ 15. Konsument i przedsiębiorca

I. Definicje konsumenta i przedsiębiorcy

70

Mianem konsumenta określa się osobę fizyczną, która dokonuje z przedsiębiorcą czynność prawną niezwiązaną bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową (art. 221 KC). Status konsumenta uzależniony jest od spełnienia następujących przesłanek:

1) bycia osobą fizyczną,

2) dokonywania czynności prawnej,

3) dokonywania czynności prawnej z przedsiębiorcą,

4) przedmiot dokonywanej czynności nie może mieć bezpośredniego związku z działalnością gospodarczą bądź zawodową tej osoby167.

71

Na gruncie przepisów Kodeksu cywilnego przedsiębiorcę definiuje się jako osobę fizyczną, prawną, a także jednostkę organizacyjną niebędącą osobą prawną, której ustawa przyznaje zdolność prawną, która prowadzi we własnym imieniu działalność gospodarczą bądź zawodową (art. 431 KC)168. Zgodnie z art. 3 ustawy z 6.3.2018 r. – Prawo przedsiębiorców169 działalnością gospodarczą jest zorganizowana działalność zarobkowa, która wykonywana jest we własnym imieniu, w sposób ciągły170. Działalność zawodowa z kolei pojmowana jest jako „profesjonalne, zarobkowe, ciągłe wykonywanie określonego zawodu, szczególnie «wolnego zawodu»”171.

II. Firma i zasady prawa firmowego

72

Każdy przedsiębiorca działa pod firmą (art. 432 KC). Firma „jest rodzajem oznaczenia identyfikującego”172 przedsiębiorcę; jest to „[nazwa] pod którą przedsiębiorca prowadzi swą działalność”173. Zgodnie z art. 432 § 2 KC firmę ujawnia się w określonym rejestrze, o ile przepisy odrębne nie stanowią inaczej. Zmianę firmy należy również ujawnić w stosownym rejestrze. W przypadku przekształcenia osoby prawnej istnieje możliwość zachowania jej dotychczasowej firmy, z wyjątkiem określenia, które wskazuje formę prawną osoby prawnej, jeśli uległa ona zmianie (art. 437 KC).

73

Firma osoby fizycznej powinna obligatoryjnie zawierać jej imię i nazwisko. Fakultatywnie może również zawierać: pseudonim, określenia wskazujące przedmiot prowadzonej działalności, miejsce prowadzenia działalności, a także inne określenia dowolnie obrane (art. 434 KC)174.

74

Firmą osoby prawnej z kolei jest jej nazwa (art. 435 § 1 KC). Ustawodawca wymaga, by firma osoby prawnej zawierała określenie formy prawnej osoby prawnej, przy czym wskazuje, że może być ono podane w skrócie, jak również może wskazywać na przedmiot działalności tej osoby, jej siedzibę, a także inne określenia dowolnie obrane (art. 435 § 2 KC). Zarówno nazwa, jak i określenie formy prawnej osoby prawnej są elementami obligatoryjnymi firmy osoby prawnej175. Elementami dodatkowymi, które mogą zostać umieszczone w firmie osoby prawnej, są m.in. jej siedziba, przedmiot działalności (art. 435 § 2 KC)176. Istnieje również możliwość umieszczenia w firmie osoby prawnej nazwiska bądź pseudonimu osoby fizycznej (art. 435 § 3 KC), przy czym wskazuje się, że umieszczenie tych elementów uzależnione jest od spełnienia następujących warunków:

1) celem umieszczenia w firmie tych elementów jest uwidocznienie związków określonej osoby fizycznej z powstaniem bądź działalnością przedsiębiorcy;

2) niezbędne jest uzyskanie pisemnej zgody osoby fizycznej, a w przypadku jej śmierci – zgody jej małżonka oraz dzieci (art. 435 § 3 KC)177.

Prawodawca uprawnia przedsiębiorców będących osobami prawnymi do posługiwania się skrótem firmy (art. 435 § 4 KC).

75

W art. 436 KC wskazano elementy, jakie powinna zawierać firma oddziału osoby prawnej; są nimi: pełna nazwa tej osoby oraz określenie oddziału z podaniem miejscowości, w której oddział ma siedzibę.

76

Na gruncie Kodeksu cywilnego unormowano ważkie zasady prawa firmowego, których powinni przestrzegać przedsiębiorcy. Należą do nich m.in.:

1) zasada wyłączności firmy (wyrażona w art. 433 § 1 KC), zgodnie z którą firma przedsiębiorcy powinna dostatecznie odróżniać się od firm pozostałych przedsiębiorców, którzy prowadzą działalność na tym samym rynku;

2) zasada prawdziwości firmy (wyrażona w art. 433 § 2 KC), zgodnie z którą niedopuszczalne jest, by firma wprowadzała w błąd, w szczególności co do takich kwestii, jak: osoba przedsiębiorcy, przedmiot działalności przedsiębiorcy, miejsce prowadzenia działalności, jak również źródła zaopatrzenia;

3) zasada ciągłości firmy (wyrażona w art. 438 KC), zgodnie z którą, jeśli dojdzie do utraty członkostwa przez wspólnika, którego nazwisko widniało w firmie, spółka uprawniona jest do zachowania w swojej firmie nazwiska byłego wspólnika jedynie za wyrażoną na piśmie jego zgodą, a w przypadku jego śmierci – za zgodą jego małżonka oraz dzieci. Zasada ta znajduje odpowiednio zastosowanie w przypadku kontynuowania działalności gospodarczej jednej osoby fizycznej przez drugą osobę fizyczną (tzw. następcę prawnego). Ponadto nabywca przedsiębiorstwa uprawniony jest do prowadzenia go pod dotychczasową nazwą, przy czym powinien wówczas umieścić dodatek, który wskazuje firmę bądź nazwisko nabywcy, chyba że strony postanowiły inaczej;

4) zasada niezbywalności firmy (wyrażona w art. 439 KC), zgodnie z którą firma nie może zostać zbyta. Ustawodawca uprawnia jednak przedsiębiorcę do upoważnienia innego przedsiębiorcy do korzystania ze swojej firmy, jeśli nie wprowadza to w błąd178.

77

Firma stanowi dobro osobiste przedsiębiorcy, które jest prawnie chronione179. O ochronie tej, a konkretniej ochronie prawa do firmy, ustawodawca traktuje w art. 4310 KC180. Warto mieć jednak na uwadze, że „w przepisie art. 4310 KC firma uzyskała samodzielną, autonomiczną ochronę, oderwaną od roszczeń określonych w art. 24 KC. Przepis ten wyłącza stosowanie art. 24 § 1 zdanie drugie KC, co oznacza, że uprawniony przedsiębiorca nie może żądać zadośćuczynienia, a służy mu roszczenie odszkodowawcze na zasadach ogólnych albo o wydanie korzyści uzyskanej przez osobę, która dopuściła się naruszenia firmy (art. 4310 KC)”181. „Prawo do firmy w rozumieniu art. 4310 KC powstaje z chwilą użycia firmy po raz pierwszy w obrocie gospodarczym”182.

Środki ochrony prawa do firmy są różne w zależności od tego, czy doszło do zagrożenia, czy też do naruszenia prawa do firmy. Jeśli prawo przedsiębiorcy do firmy zostało zagrożone cudzym działaniem, to wówczas uprawniony jest on do żądania zaniechania tego działania, chyba że nie jest ono bezprawne. W przypadku zaś, gdy do naruszenia prawa do firmy już doszło, przedsiębiorca uprawniony jest do żądania również usunięcia skutków naruszenia, złożenia oświadczenia bądź oświadczeń w odpowiedniej treści i formie, naprawienia szkody majątkowej na zasadach ogólnych lub wydania korzyści uzyskanej przez tego, kto dopuścił się naruszenia (art. 4310 KC)183.

Możliwość skorzystania z ochrony prawa do firmy zależna jest od spełnienia następujących przesłanek: cudze zachowanie musi zagrażać bądź naruszać firmę podmiotu uprawnionego, zachowanie to musi być bezprawne (w stosunku do roszczeń niemajątkowych istnieje domniemanie bezprawności)184. W przypadku gdy przedsiębiorca będzie chciał skorzystać z majątkowej ochrony prawa do firmy, tj. roszczenia o naprawienie szkody majątkowej bądź o wydanie korzyści uzyskanej przez tego, kto dopuścił się naruszenia, będzie musiał udowodnić bezprawność działania i winę sprawcy naruszenia185.

Rozdział III. Przedmioty stosunków cywilnoprawnych

§ 16. Uwagi wprowadzające

78

Jak już wcześniej wskazano, przedmiotem stosunku cywilnoprawnego „jest zawsze zachowanie się człowieka, a niekiedy również pewien obiekt materialny lub niematerialny, którego to zachowanie się dotyczy”186.

Przedmiotami stosunków cywilnoprawnych mogą być:

1) rzeczy;

2) przedmioty materialne, które nie są rzeczami;

3) przedmioty niematerialne;

4) przedsiębiorstwo, gospodarstwo rolne187.

W uzasadnieniu uchw. SN(7) z 9.12.1986 r., III CZP 61/86188, zważono, że „przedmiotem praw rzeczowych i posiadania są zawsze tylko poszczególne rzeczy, natomiast przedmiotem czynności prawnych z zakresu zobowiązań może być również niezorganizowany zbiór rzeczy jednorodnych – jako jednolity przedmiot (mierzony wagą, objętością lub ilością poszczególnych rzeczy); każdą rzecz wchodzącą w skład zbioru można też traktować w obrocie – zależnie od woli stron – odrębnie”.

§ 17. Rzeczy – definicja i klasyfikacja

79

Definicja rzeczy została sformułowana w art. 45 KC, zgodnie z którym rzeczami są jedynie przedmioty materialne189. Bardziej rozbudowana definicja rzeczy została sformułowana przez J. Wasilkowskiego, który wskazuje, że „rzeczami w rozumieniu naszego prawa cywilnego są materialne części przyrody w stanie pierwotnym lub przetworzonym, na tyle wyodrębnione (w sposób naturalny lub sztuczny), że w stosunkach społeczno-gospodarczych mogą być traktowane jako dobra samoistne”190.

80

Problematyczna jest kwestia określenia charakteru prawnego ludzkich zwłok191, a także tkanek oraz narządów, które zostały odłączone od organizmu. Zasadniczo wskazuje się, że zarówno ciało ludzkie, jak również zwłoki nie są rzeczą192. Według T. Sokołowskiego „zwłoki człowieka, czyli organizm człowieka po jego zgonie, stanowią szczególną rzecz martwą i podlegają odrębnemu reżimowi prawnemu”193. Zdaniem E. Skowrońskiej-Bocian i M. Warcińskiego „należy także przyjąć, przynajmniej jako zasadę, że nie są rzeczami części ciała ludzkiego (tkanki i narządy), nawet «odłączone»”, przy czym „tkanki mające zdolność regeneracji (np. włosy), po odłączeniu od ciała ludzkiego w innym celu niż przeszczepienie innej osobie, stają się rzeczą w znaczeniu technicznoprawnym”194.

81

Jak wskazuje E. Gniewek, zarówno pieniądze, jak i papiery wartościowe są szczególnymi rodzajami rzeczy. Jedynie numizmaty są rzeczami w ścisłym tego słowa znaczeniu195. W wyr. z 15.10.1997 r., III CKN 238/97196, SN podniósł, że „pieniądz może występować jako rzecz oznaczona in specie albo jako miernik wartości”.

82

Rzeczy klasyfikowane są w różnorodny sposób, przy czym za najbardziej podstawowy uznaje się podział rzeczy na rzeczy ruchome oraz nieruchome197. Z uwagi na brak definicji legalnej rzeczy ruchomej przyjąć należy za doktryną, że rzeczą ruchomą jest każda rzecz, która nie jest nieruchomością198. Definicja nieruchomości

83

zawarta jest w art. 46 KC, który stanowi, że nieruchomościami są części powierzchni ziemskiej (grunty), które stanowią odrębny przedmiot własności, a także budynki, które są trwale z gruntem związane bądź części takich budynków, jeśli na mocy przepisów szczególnych stanowią odrębny od gruntu przedmiot własności. W oparciu o wskazaną definicję powszechnie wyróżnia się trzy rodzaje nieruchomości:

1) gruntowe – nieruchomością gruntową jest część powierzchni ziemskiej, która stanowi odrębny przedmiot własności;

2) budynkowe – nieruchomością budynkową jest budynek trwale z gruntem związany, jeśli na mocy przepisów szczególnych stanowi odrębny od gruntu przedmiot własności;

3) lokalowe – nieruchomością lokalową jest część budynku trwale związanego z gruntem, jeśli na mocy przepisów szczególnych stanowi odrębny od gruntu przedmiot własności (zob. art. 46 § 1 KC)199.

Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu wyr. z 14.6.2012 r., II FSK 1035/10200, zwrócił uwagę na to, że „zgodnie z art. 46 § 1 Kodeksu cywilnego nieruchomościami są części powierzchni ziemskiej stanowiące odrębny przedmiot własności (grunty), jak również budynki trwale z gruntem związane lub części takich budynków, jeżeli na mocy przepisów szczególnych stanowią odrębny od gruntu przedmiot własności. Oznacza to, że tylko wyjątkowo budynek może być nieruchomością zaś zasadą jest, że stanowi część składową gruntu i jako taki nie może być odrębnym przedmiotem własności i innych praw rzeczowych”.

84

W art. 461 KC ustawodawca sformułował definicję nieruchomości rolnej, która stanowi rodzaj nieruchomości gruntowej201. Zgodnie z treścią przepisu „nieruchomościami rolnymi (gruntami rolnymi) są nieruchomości, które są lub mogą być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej i zwierzęcej, nie wyłączając produkcji ogrodniczej, sadowniczej i rybnej”.

85

Drugim istotnym podziałem rzeczy jest podział na rzeczy oznaczone co do gatunku oraz co do tożsamości. Jak trafnie zważył SN, „ocena, czy rzecz jest oznaczona tylko co do gatunku, czy tylko co do tożsamości, zależy od woli stron, oświadczonej wyraźnie lub w sposób dorozumiany. Rozstrzyga tu sposób określenia (stopień dokładności, wyodrębnienia) przedmiotu świadczenia”202. Rzeczy oznaczone co do tożsamości to rzeczy, które charakteryzują się tym, że są zindywidualizowane, „niezastępowalne”. Z kolei rzeczy oznaczone co do gatunku to rzeczy określone „według ich cech rodzajowych”203.

86

Wyróżniamy również rzeczy proste i złożone. „Rzeczy proste stanowią jednolitą całość, w której nie da się wyróżnić poszczególnych części o samodzielnym znaczeniu, np. arkusz papieru, bochenek chleba itp.; natomiast rzeczy złożone składają się z części mających samodzielne znaczenie, np. pojazd mechaniczny, zegarek itp.”204.

87

Kolejny podział rzeczy to podział na rzeczy pojedyncze i zbiorowe. Rzeczą pojedynczą jest taka rzecz, która posiada samodzielne znaczenie, np. długopis. Rzeczą zbiorową zaś jest taka rzecz, która złożona jest z innych rzeczy mających znaczenie jedynie w określonym zbiorze tych rzeczy (np. 1 kg piasku)205.

88

Wyróżniamy także rzeczy podzielne oraz niepodzielne. O zakwalifikowaniu konkretnej rzeczy do którejś z tych grup decyduje to, czy możliwe jest jej podzielenie „na więcej jednorodzajowych rzeczy bez istotnego zmniejszenia, a tym bardziej bez utraty wartości, czy też podział taki nie jest możliwy”206.

89

Rzeczy dzielą się również na takie, które występują w obrocie, są ograniczone w obrocie lub są wyłączone z obrotu. Większość rzeczy zaklasyfikowanych jest do pierwszej kategorii, zważyć bowiem należy, że „w gospodarce wolnorynkowej ograniczenie czy wyłączenie rzeczy z obrotu może być jedynie wyjątkowe i dotyczyć rzeczy o szczególnym charakterze”207.

§ 18. Część składowa rzeczy

90

O części składowej rzeczy ustawodawca traktuje w art. 47 KC. Zgodnie z jego treścią częścią składową jest wszystko to, co nie może zostać odłączone od rzeczy bez uszkodzenia lub istotnej zmiany całości albo bez uszkodzenia lub istotnej zmiany przedmiotu, który został odłączony; przy czym częścią składową rzeczy nie są przedmioty, które zostały połączone z tą rzeczą jedynie dla przemijającego użytku (art. 47 § 2 i 3 KC). Przykładami części składowych rzeczy są: szkła w okularach, płód krowy, koło w wozie208. W wyr. z 28.6.2002 r., I CK 5/02209, SN wskazał, że „o części składowej rzeczy w rozumieniu art. 47 § 2 KC może być mowa tylko w wypadku rzeczy złożonych, czyli obejmujących kilka lub więcej elementów o samodzielnym znaczeniu. Takie fizyczne i funkcjonalne połączenie w sposób trwały (tj. nie do przemijającego użytku) kilku samodzielnych elementów, że tworzą one całość w sensie gospodarczym sprawia, iż rzeczą w rozumieniu art. 45 KC jest ta właśnie całość”.

91

O części składowej rzeczy mowa, kiedy dany przedmiot spełnia trzy kumulatywne przesłanki:

1) jest powiązany z rzeczą fizycznie i gospodarczo;

2) powiązanie to jest na tyle silne, że odłączenie tego przedmiotu skutkowałoby uszkodzeniem lub istotną zmianą całości albo uszkodzeniem lub istotną zmianą przedmiotu odłączonego;

3) powiązanie to musi mieć charakter trwały; nie może zostać dokonane jedynie dla przemijającego użytku210.

92

Jak wskazuje ustawodawca, część składowa nie może być odrębnym przedmiotem własności, a także innych praw rzeczowych (art. 47 § 1 KC). Warto podkreślić, że może być ona przedmiotem stosunków obligacyjnych211.

Reguła, zgodnie z którą część składowa nie ma samodzielnego bytu, odgrywa istotną rolę w przypadku nieruchomości212. Należy zwrócić uwagę na dwa ważkie przepisy. W art. 48 KC wskazano, że częścią składową gruntu są w szczególności budynki oraz inne urządzenia, które są trwale z gruntem związane, a także drzewa i inne rośliny od momentu ich zasadzenia bądź zasiania (z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w ustawie). Zgodnie z art. 191 KC „własność nieruchomości rozciąga się na rzecz ruchomą, która została połączona z nieruchomością w taki sposób, że stała się jej częścią składową”. W powołanych przepisach wyrażono ważką zasadę tzw. superficies solo cedit, zgodnie z którą wszystko to, co jest trwale z gruntem związane (np. budynki, rośliny), stanowi część składową gruntu, przez co staje się własnością osoby będącej właścicielem gruntu213.

93

W wyr. SN z 11.2.1998 r., III CKN 358/97214, wskazano że „budynki (i inne budowle) tylko wtedy stanowią część składową nieruchomości gruntowej (gruntu), gdy są z nim trwale związane. W przeciwnym razie stanowią rzecz ruchomą. Wszelkie budowle tylko przejściowo lub w nietrwały sposób związane z gruntem nie stanowią jego części składowej. Dotyczy to w szczególności baraków, kiosków, pawilonów itp.” Zwrócić należy uwagę na przepis art. 49 KC, który wprowadza odstępstwo od reguły superficies solo cedit, zgodnie z którym urządzenia, które przeznaczone są do doprowadzania bądź odprowadzania płynów, pary, energii elektrycznej, gazu, a także inne urządzenia podobne nie stanowią części składowych nieruchomości, jeśli wchodzą w skład przedsiębiorstwa. Wyjątek ten odnosi się wyłącznie do urządzeń przesyłowych, które przyłączono do sieci przedsiębiorstwa przesyłowego, nie zaś dowolnie wybranego przedsiębiorstwa215.

94

Częściami składowymi nieruchomości są również prawa, które związane są z jej własnością (art. 50 KC). Jako przykład można wskazać służebność gruntową, która stanowi część składową nieruchomości władnącej216. W uzasadnieniu wyr. z 7.1.2004 r., III CK 186/02217, SN podniósł, że „prawo odrębnej własności lokalu jest (…) prawem głównym z którym związany jest udział w nieruchomości wspólnej, stanowiącej grunt oraz część budynku i urządzeń, które nie służą wyłącznie do użytku właścicieli lokalu. A skoro udział ten, po myśli art. 50 k.c., jest częścią składową prawa własności lokalu, to przesądza (…) że rozporządzenie samym udziałem nie jest dopuszczalne”.

Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyr. z 8.11.2012 r., I CSK 49/12218, zważył, że „garaż, któremu nadano charakter pomieszczenia przynależnego do lokalu mieszkalnego, staje się jego częścią składową, z tym że nadanie takiego charakteru może nastąpić dopiero przy wyodrębnieniu danego lokalu, bo wcześniej lokal nie stanowi rzeczy (art. 45 i 47 § 1 KC)”.

§ 19. Przynależność

95

O przynależności ustawodawca traktuje w art. 51 KC, różnicując ją od części składowej rzeczy. W oparciu o wskazany przepis wskazać należy następujące przesłanki, które muszą zostać spełnione łącznie, by dana rzecz mogła zostać zakwalifikowana do przynależności:

1) musi być to rzecz ruchoma;

2) musi być to rzecz samoistna, odrębna od rzeczy głównej;

3) musi mieć charakter pomocniczy w stosunku do rzeczy głównej;

4) musi być własnością właściciela rzeczy głównej;

5) musi być to rzecz potrzebna do tego, by można było korzystać z rzeczy głównej zgodnie z przeznaczeniem tej rzeczy;

6) musi pozostawać w faktycznym związku z rzeczą główną odpowiadającym potrzebie korzystania z rzeczy głównej219; przy czym nie traci charakteru przynależności wskutek przemijającego pozbawienia jej związku z rzeczą główną220.

Przykładami przynależności będą etui do okularów czy klucz do szafy221.

96

Zgodnie z regułą wyrażoną w art. 52 KC czynność prawna, której przedmiotem jest rzecz główna, odnosi skutek również względem przynależności. Zasada ta ma charakter dyspozytywny, bowiem jak wskazuje ustawodawca, znajduje ona zastosowanie, o ile co innego nie wynika z treści czynności prawnej bądź z przepisów szczególnych222. Warto zauważyć, że z dyspozytywnością tej zasady nie będziemy mieli do czynienia, gdy mocą przepisu bezwzględnie obowiązującego czynność, której przedmiotem będzie rzecz główna, odniesie również skutek względem przynależności. Najczęściej podawanym przykładem takiego przepisu jest art. 84 ustawy o księgach wieczystych i hipotece, który stanowi, że hipoteka ustanowiona na nieruchomości obciąża również jej przynależności223.

§ 20. Pożytki i ich rodzaje

97

Przez pojęcie pożytków rozumiemy „wszelkie korzyści w postaci przychodu (dochodu), uzyskiwane z pewnego przedmiotu prawa lub pewnego prawa podmiotowego w granicach normalnej, prawidłowej gospodarki, bez natychmiastowego zniszczenia lub utraty źródła tego przychodu”224. Na gruncie Kodeksu cywilnego wyróżniono dwa rodzaje pożytków:

1) pożytki rzeczy – są nimi dochody, które przynosi dana rzecz;

2) pożytki prawa – są nimi dochody, które przynosi dane prawo225.

98

Zgodnie z art. 53 KC wyróżniamy dwa rodzaje pożytków rzeczy, którymi są:

1) pożytki naturalne – są nimi płody rzeczy (np. owoce, zboże), a także odłączone od rzeczy inne części składowe, jeśli zgodnie z zasadami prawidłowej gospodarki stanowią normalny dochód z rzeczy (np. piasek);

2) pożytki cywilne – są nimi dochody, które dana rzecz dostarcza na podstawie określonego stosunku prawnego (np. czynsz z tytułu dzierżawy)226.

W tym miejscu warto przytoczyć tezę wyr. SN z 10.10.2014 r., III CSK 238/13227, zgodnie z którą „dla oceny, czy drewno pozyskane na skutek wycięcia drzew rosnących na nieruchomości stanowiącej las może być uznane za jej pożytek naturalny, istotne znaczenie mają konkretne okoliczności, w jakich doszło do wycinki drzew. Nie mieści się w pojęciu pożytków drewno pochodzące z drzew wykarczowanych w związku ze zmianą charakteru działki leśnej. Tak samo trzeba ocenić sytuację, w której doszło do zdewastowania lasu przez rabunkowe wykarczowanie drzew wyłącznie w celu uzyskania korzyści majątkowej. Jeżeli natomiast dokonywanie wyrębu drzew odbywało się według zasad prawidłowej gospodarki leśnej, w ramach której dokonuje się planowej wycinki oraz nowych nasadzeń, drewno uzyskane z wyciętych drzew trzeba uznać za pożytek naturalny w rozumieniu art. 53 § 1 KC”.

Nie może przy tym umknąć uwadze, że „pożytki naturalne, dopóki nie zostały odłączone, stanowią ex definitione części składowe rzeczy macierzystej i z tego względu nie mogą być odrębnym przedmiotem prawa własności (art. 47 § 1 KC). Odrębność prawną uzyskują z chwilą odłączenia, która jest momentem decydującym o nabyciu ich własności przez uprawnionego, którym, mówiąc ogólnie, jest właściciel rzeczy macierzystej, jeżeli nic innego nie wynika z umowy lub przepisu ustawy”228.

99

Pożytki prawa z kolei to dochody, jakie prawo to przynosi zgodnie ze swoim społeczno-gospodarczym przeznaczeniem (art. 54 KC). Przykładem tego rodzaju pożytków będą odsetki od pożyczonej kwoty pieniędzy229.

100

Zgodnie z art. 55 KC podmiotowi uprawnionemu do pobierania pożytków przypadają pożytki naturalne, jakie odłączono od rzeczy w trakcie trwania jego uprawnienia. Pożytki cywilne z kolei przypadają podmiotowi uprawnionemu w stosunku do czasu trwania jego uprawnienia. W przypadku gdy podmiot ten poczynił nakłady celem uzyskania pożytków, które przypadły jednak komu innemu, to wówczas przysługuje mu od tej osoby wynagrodzenie za poczynione nakłady, przy czym wynagrodzenie to nie może przenosić wartości pożytków (art. 55 KC).

§ 21. Inne niż rzeczy przedmioty stosunków cywilnoprawnych

I. Przedmioty materialne, które nie są rzeczami

101

Jak wcześniej wskazano, przedmiotem stosunków cywilnoprawnych mogą być również przedmioty materialne niebędące rzeczami. Przedmiotami takimi są:

1) ciecze oraz gazy – chodzi o te, które nie zostały wyodrębnione wskutek ich zamknięcia; regulacje dotyczące tego rodzaju przedmiotów zawierają ustawy szczególne np. ustawa z 20.7.2017 r. – Prawo wodne230;

2) kopaliny – regulacje ich dotyczące usytuowane zostały m.in. w ustawie z 9.6.2011 r. – Prawo geologiczne i górnicze231;

3) zwierzęta – zgodnie z art. 1 ust. 2 ustawy z 21.8.1997 r. o ochronie zwierząt232, w sprawach, które nie są uregulowane w tej ustawie szczególnej, do zwierząt zastosowanie znajdują odpowiednio przepisy odnoszące się do rzeczy233.

II. Przedmioty niematerialne

102

Przedmiotami stosunków cywilnoprawnych mogą być również przedmioty niematerialne, takie jak:

1) energia,

2) dobra o charakterze intelektualnym,

3) prawa podmiotowe o charakterze majątkowym234.

III. Przedsiębiorstwo i gospodarstwo rolne

103

Przedmiotem stosunku cywilnoprawnego może być również gospodarstwo rolne oraz przedsiębiorstwo235. Zgodnie z art. 551 KC przedsiębiorstwo stanowi zorganizowany zespół składników materialnych oraz niematerialnych, który przeznaczony jest do prowadzenia działalności gospodarczej. W szczególności obejmuje ono:

1) oznaczenie, które indywidualizuje przedsiębiorstwo bądź wyodrębnione jego części (nazwa przedsiębiorstwa);

2) własność ruchomości lub nieruchomości, w tym materiałów, urządzeń, towarów oraz wyrobów, a także inne prawa rzeczowe do ruchomości lub nieruchomości;

3) prawa, które wynikają z umów najmu i dzierżawy nieruchomości lub ruchomości, a także prawa do korzystania z ruchomości lub nieruchomości, które wynikają z innych stosunków prawnych;

4) prawa z papierów wartościowych, wierzytelności oraz środki pieniężne;

5) licencje, koncesje, zezwolenia;

6) patenty oraz inne prawa własności przemysłowej;

7) majątkowe prawa autorskie, jak również majątkowe prawa pokrewne;

8) tajemnice przedsiębiorstwa;

9) księgi oraz dokumenty, które związane są z prowadzeniem działalności gospodarczej.

Należy podkreślić, że „wymienione w art. 551 KC składniki przedsiębiorstwa zostały wskazane w sposób przykładowy a nie enumeratywny, czego dowodzi użyty w przepisie zwrot «w szczególności». Z przywołanej definicji wynika istotna cecha wskazanego zespołu składników – muszą one stanowić zorganizowany kompleks majątkowy przeznaczony do prowadzenia określonej działalności. Poszczególne składniki majątkowe nie stanowią przypadkowego zbioru rzeczy i praw, lecz pozostają ze sobą w relacjach funkcjonalnych i organizacyjnych, które czynią z nich całość zdolną do realizacji określonej działalności”236.

104

Zgodnie z art. 553 KC gospodarstwo rolne tworzą grunty rolne wraz z gruntami leśnymi, budynkami bądź ich częściami, urządzeniami oraz inwentarzem, jeśli stanowią bądź mogą stanowić zorganizowaną całość gospodarczą, a także prawami, które związane są z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Jak zważył SN, „dla przyjęcia, że nieruchomość jest gospodarstwem rolnym w rozumieniu art. 553 w zw. z art. 461 KC nie ma znaczenia to, czy jest ona aktualnie wykorzystywana rolniczo, a jedynie to, że jest gruntem rolnym (lub leśnym) i stanowi lub może stanowić (potencjalnie) zorganizowaną całość gospodarczą”237.

Rozdział IV. Czynności prawne – zagadnienia ogólne, rodzaje i treść czynności prawnej

§ 22. Zagadnienia ogólne

I. Definicja czynności prawnej

105

Czynnością prawną jest „stan faktyczny, w skład którego wchodzi co najmniej jedno oświadczenie woli, stanowiące uzewnętrznioną decyzję podmiotu prawa cywilnego wywołania określonych skutków cywilnoprawnych, z którym to stanem faktycznym ustawa wiąże skutki wyrażone w tym oświadczeniu, a także skutki prawne oświadczeniem woli nie objęte, lecz wynikające z ustawy, zasad współżycia społecznego lub ustalonych zwyczajów”238. Warto zaznaczyć, że czynności procesowe nie należą do czynności prawnych239. Czynność prawna wywołuje skutki nie tylko te, które zostały w niej wyrażone, ale także te, które wynikają z ustawy, z zasad współżycia społecznego oraz z ustalonych zwyczajów (art. 56 KC).

II. Oświadczenie woli

106

Oświadczenie woli stanowi niezbędny element czynności prawnych240. O oświadczeniu woli ustawodawca traktuje w art. 60 KC, wskazując, że – z zastrzeżeniem wyjątków, które przewidziano w ustawie – wola osoby, która dokonuje czynności prawnej, może zostać wyrażona przez każde zachowanie się tej osoby, które w sposób dostateczny ujawnia jej wolę, w tym także przez ujawnienie jej woli w postaci elektronicznej. Zachowanie się danej osoby może być kwalifikowane jako oświadczenie woli, jeśli spełnia następujące wymogi:

1) złożono je na serio;

2) nie jest rezultatem użycia przymusu fizycznego;

3) jest zrozumiałe, co najmniej w taki sposób, że możliwe jest ustalenie jego sensu w drodze wykładni;

4) ukierunkowane jest na wywołanie skutków prawnych241.

Oświadczenie woli może zostać złożone w sposób wyraźny lub dorozumiany242.

107

Zgodnie z art. 61 § 1 zd. 1 KC oświadczenie woli, które ma zostać złożone innej osobie, złożone jest z chwilą dojścia do tej osoby w taki sposób, że mogła ona zapoznać się z jego treścią. W oparciu o § 2 przepisu oświadczenie woli w postaci elektronicznej złożone jest innej osobie z chwilą, z którą wprowadzone zostało do środka komunikacji elektronicznej w taki sposób, ażeby osoba ta mogła zapoznać się z treścią tego oświadczenia.

108

Na gruncie polskiego systemu prawnego dopuszczalne jest odwołanie złożonego oświadczenia woli, przy czym ustawodawca zastrzega, że odwołanie takie będzie skuteczne, jeśli dojdzie równocześnie z tym oświadczeniem bądź wcześniej (art. 61 § 1 zd. 2 KC).

109

Zasadniczo oświadczenie woli, które ma zostać złożone innej osobie, nie utraci mocy na skutek tego, że zanim do tej osoby doszło, ten kto je składał, zmarł bądź utracił zdolność do czynności prawnych, chyba że co innego będzie wynikało z treści oświadczenia, z ustawy czy też z okoliczności (art. 62 KC).

110

Skuteczność niektórych czynności prawnych uzależniona jest od uzyskania zgody osoby trzeciej, tj. osoby, która nie jest stroną czynności prawnej. Udzielenie takiej zgody może nastąpić: przed złożeniem oświadczeń przez osoby dokonujące czynności prawnej, podczas dokonywania czynności prawnej, jak też po złożeniu oświadczeń przez osoby dokonujące czynności prawnej243. Ustawodawca wskazuje przy tym, że jeśli ważność czynności prawnej uzależniona jest od zachowania formy szczególnej, to wówczas oświadczenie obejmujące zgodę osoby trzeciej powinno zostać złożone w takiej samej formie (art. 63 § 2 KC). Zgoda osoby trzeciej stanowi oświadczenie woli244.

111

W praktyce zdarzają się przypadki, kiedy osoba, która jest obowiązana do złożenia określonego oświadczenia woli, tego nie czyni. Wówczas w grę wchodzi przepis art. 64 KC, zgodnie z którym sąd może wydać prawomocne orzeczenie stwierdzające obowiązek określonej osoby złożenia oznaczonego oświadczenia woli, które zastąpi to oświadczenie245. Obowiązek złożenia przez konkretną osobę określonego oświadczenia woli może wynikać m.in. z: umowy zobowiązującej, jednostronnej czynności prawnej, decyzji administracyjnej246.

112

Wykładnia oświadczenia woli pozwala ustalić jego sens247. O tym, w jaki sposób powinno dokonywać się interpretacji oświadczenia woli, traktuje przepis art. 65 KC. Wyrażone w tym przepisie zasady wykładni mają niezmiernie istotne znaczenie zwłaszcza w tych przypadkach, w których osoba, do której skierowano dane oświadczenie woli, interpretuje je odmiennie niż osoba, która oświadczenie to złożyła248. Oświadczenie woli powinno się tłumaczyć tak, jak wymagają tego (z uwagi na okoliczności, w których oświadczenie zostało złożone) zasady współżycia społecznego, a także ustalone zwyczaje (art. 65 § 1 KC). Ponadto przy dokonywaniu interpretacji umów powinno się brać pod uwagę przede wszystkim zgodny zamiar stron oraz cel umowy, niż opierać się na jej dosłownym brzmieniu (art. 65 § 2 KC).

113

Proces dokonywania wykładni oświadczenia woli przez organy stosujące prawo przebiega dwuetapowo. W pierwszym etapie (zwanym wykładnią subiektywną) ustala się, jak same strony pojmowały oświadczenie. W drugim etapie (zwanym wykładnią obiektywną), który ma miejsce, gdy niemożliwe będzie ustalenie „zgodnego zamiaru stron”, dokonuje się ustalenia, „jakie jest obiektywnie przyjęte znaczenie danego oświadczenia”249.

§ 23. Rodzaje czynności prawnych

114

Czynności prawne mogą być różnie klasyfikowane. Najczęściej wyróżnia się następujące ich kategorie:

1) czynności jednostronne, dwustronne, uchwały;

2) czynności między żyjącymi i na wypadek śmierci;

3) czynności konsensualne i realne;

4) czynności zobowiązujące, rozporządzające oraz zobowiązująco-rozporządzające;

5) czynności przysparzające;

6) czynności odpłatne i nieodpłatne;

7) czynności kauzalne i abstrakcyjne250.

115

Czynności prawne jednostronne to takie, do których dokonania wystarczające jest złożenie oświadczenia woli przez jedną stronę. Najczęściej podawanym przykładem tego rodzaju czynności jest testament. Czynności dwustronne to z kolei takie, do których dokonania niezbędne jest złożenie zgodnych oświadczeń woli przez co najmniej dwie strony251. Uchwały traktowane są jako szczególna kategoria czynności prawnych252, do których powzięcia zasadniczo niezbędne jest uzyskanie zgody przez większość głosujących253.

116

Uwzględniając podział czynności na między żyjącymi i na wypadek śmierci, zważyć należy, że tych pierwszych jest zdecydowanie więcej, a drugie są nieliczne. Czynność prawna na wypadek śmierci (mortis causa) to taka, której skutki uzależnione są od śmierci tego, kto jej dokonuje. Typowym przykładem tego rodzaju czynności jest testament. Czynność prawna między żyjącymi (inter vivos) to zaś taka, której skuteczność nie jest uzależniona od śmierci tego, kto jej dokonuje254.

117

Kolejną grupę czynności prawnych stanowią czynności konsensualne i realne. Te pierwsze stają się skuteczne wskutek złożenia oświadczeń woli, np. umowa sprzedaży. Do skuteczności tych drugich oprócz złożenia oświadczeń woli niezbędne jest podjęcie przez stronę(-y) dodatkowych przedsięwzięć, sprowadzających się z reguły do wydania rzeczy. Przykładem czynności prawnej realnej jest zastaw na rzeczy ruchomej255.

118

Wyróżniamy również czynności prawne zobowiązujące, rozporządzające oraz zobowiązująco-rozporządzające. Z czynnościami prawnymi zobowiązującymi mamy do czynienia, gdy jedna osoba zobowiązuje się wobec drugiej do świadczenia. Czynności takie mogą, choć nie muszą, prowadzić do późniejszego rozporządzenia256. Przykładem tego rodzaju czynności jest najem po stronie najemcy257. Mianem czynności rozporządzających określa się czynności, które skutkują przeniesieniem, obciążeniem bądź zniesieniem określonego prawa majątkowego, np. ustanowienie ograniczonego prawa rzeczowego258. Wyróżniamy również czynności zobowiązująco-rozporządzające, czyli czynności o podwójnym skutku. Tego rodzaju czynności stanowią regułę (zob. np. art. 155 § 1, art. 510, 1052 KC). Od wskazanej zasady występują wyjątki, które mogą wynikać z woli samych stron bądź z przepisów ustawy (np. art. 246 KC)259.

119

Istota czynności prawnych przysparzających „polega na wywołaniu u podmiotu niezaciągającego zobowiązania ani niedokonującego rozporządzenia danym prawem pewnych korzystnych zmian jego sytuacji majątkowej, polegających bądź na zwiększeniu aktywów, bądź też na zmniejszeniu pasywów”260. Na gruncie polskiego systemu prawnego występują czynności jednostronnie przysparzające oraz dwustronnie przysparzające261. Przykładem tych pierwszym jest darowizna, a drugich sprzedaż262.

120

Czynności prawne dzielą się również na odpłatne i nieodpłatne. Z tymi pierwszymi mamy do czynienia, gdy strona przysparzająca uzyskuje określoną korzyść majątkową, która stanowi „ekwiwalent przysporzenia”, np. umowa sprzedaży. W przypadku czynności prawnych nieodpłatnych brak jest takiej korzyści majątkowej po stronie dokonującej przysporzenia, np. umowa darowizny263.

121

Kolejną grupę czynności prawnych stanowią czynności kauzalne (zwane inaczej przyczynowymi) i abstrakcyjne (zwane inaczej oderwanymi). Czynność prawna kauzalna to taka, której zarówno skuteczność, jak i ważność uzależnione są od istnienia określonego rodzaju causa (przyczyny prawnej/podstawy prawnej). Przeciwieństwem tego rodzaju czynności są czynności abstrakcyjne, czyli takie, w których brak tego rodzaju zależności264. Powszechnie wyróżnia się trzy rodzaje causa (wymienione poniżej w pierwszej kolejności), choć niektórzy przedstawiciele doktryny wskazują na istnienie czterech jej rodzajów. Są nimi:

1) causa obligandi vel acquirendi – cel ukierunkowany jest na otrzymanie przez osobę, która dokonuje przysporzenia korzyści majątkowej bądź nabycie prawa, np. najem, sprzedaż;

2) causa solvendi – cel ukierunkowany jest na zwolnienie się przez tego, kto dokonuje przysporzenia z obowiązku, którym jest on obarczony, np. spłata długu;

3) causa donandi – przysporzenie dokonywane jest na cudzą rzecz, bez uzyskania w zamian za to przez osobę dokonującą przysporzenia jakiegokolwiek ekwiwalentu, np. darowizna;

4) causa cavendi – cel ukierunkowany jest na zabezpieczenie zobowiązania, np. ustanowienie hipoteki, zastawu265.

§ 24. Treść czynności prawnej

122

Przez pojęcie treści czynności prawnej rozumie się „zawarte w oświadczeniu woli postanowienia określające skutki dokonywanej czynności”266.

123

Mając na uwadze treść czynności prawnej, istotne znaczenie przypisuje się zasadzie swobody umów wyrażonej w art. 3531 KC. Zgodnie z nią strony zawierając umowę mogą ukształtować stosunek prawny według swojego uznania, pamiętając jednak o tym, by treść i cel umowy nie sprzeciwiały się naturze stosunku, ustawie, a także zasadom współżycia społecznego (art. 3531 KC). Zasada ta znajduje zastosowanie do umów zobowiązujących. Brak jest podobnej regulacji w stosunku do czynności jednostronnych i umów innych niż zobowiązujące. Przy kształtowaniu ich treści należy brać pod uwagę obowiązujące normy prawne oraz naturę (właściwość) konkretnej czynności prawnej267.

124

O skutkach dokonania czynności prawnej o niedopuszczalnej treści, ustawodawca traktuje w art. 58 KC268. Zgodnie z tym przepisem czynność prawna, która jest sprzeczna z ustawą albo która ma na celu obejście ustawy, jest nieważna, chyba że stosowny przepis przewiduje inny skutek, przede wszystkim ten, że w miejsce nieważnych postanowień czynności prawnej wejdą odpowiednie przepisy ustawy. Za nieważną uznaje się również czynność prawną sprzeczną z zasadami współżycia społecznego. Jednocześnie ustawodawca wskazuje, że jeśli nieważnością dotknięta jest jedynie część czynności prawnej, to czynność pozostaje w mocy odnośnie co do pozostałych jej części, chyba że z okoliczności wynika, że bez postanowień, które dotknięte są nieważnością, czynność prawna nie zostałaby dokonana (art. 58 KC).

125

Przy konstruowaniu treści czynności prawnej należy mieć również na uwadze przepis art. 57 KC, zgodnie z którym nie można przez czynność prawną ani ograniczyć, ani też wyłączyć uprawnienia do przeniesienia, zmiany, obciążenia bądź zniesienia prawa, jeśli zgodnie z ustawą prawo to jest zbywalne (§ 1 przepisu). Ustawodawca dopuszcza jednak możliwość zobowiązania się podmiotu uprawnionego, że ten nie dokona określonych rozporządzeń prawem (§ 2).

126

Wśród elementów treści czynności prawnej wyróżnia się:

1) elementy przedmiotowo istotne (tzw. essentialia negotii) – są to niezbędne elementy treści czynności prawnej, indywidualizujące ją, bez obecności których czynność nie doszłaby do skutku; elementami takimi w przypadku umowy sprzedaży będą przedmiot i cena;

2) elementy nieistotne (tzw. naturalia negotii) – to takie, których brak uwzględnienia w treści czynności prawnej pozostaje bez wpływu na jej skuteczność; w przypadku gdy elementy te nie pojawią się w treści czynności prawnej, stosuje się przepisy ustawy bądź utrwalone zwyczaje; elementami takimi w przypadku umowy sprzedaży będą czas i miejsce świadczenia;

3) elementy podmiotowo istotne (tzw. accidentalia negotii) – są to elementy z grupy elementów nieistotnych, które mocą woli stron zaliczone zostały do elementów istotnych; przykładami tego rodzaju elementów będą warunek i zadatek269.

§ 25. Warunek

127

Warunek (o którym mowa w art. 89 KC) pojmowany jest jako dodatkowe zastrzeżenie umieszczone w treści czynności prawnej, które uzależnia powstanie bądź ustanie jej skutków od zdarzenia przyszłego i niepewnego270. Warunek należy do accidentalia negotii, czyli do składników podmiotowo istotnych treści czynności prawnej271. Na gruncie naszego systemu prawnego można zastrzec w treści czynności prawnej jeden bądź większą ilość warunków272.

128

Warunek z art. 89 KC należy odróżniać od warunku prawnego273. W uzasadnieniu wyr. z 20.5.1998 r., I CKN 683/97274, SN wskazał, że „warunkami prawnymi są ustanowione przez normy prawne przesłanki skuteczności czynności prawnej np. wymagania co do formy, kwalifikacji osobistych, zezwolenia organów. Powstanie skutków prawnych uzależnione jest w tych przypadkach od treści normy prawnej, a nie od treści czynności prawnej, która może wymagania określonej normy powtarzać, lecz jest to dla oceny skuteczności prawnej bez znaczenia. Do postanowień takich nie można stosować przepisów o warunku”.

129

Uzależnienie powstania bądź ustania skutków czynności prawnej od zdarzenia przyszłego i niepewnego jest możliwe, o ile nie sprzeciwia się temu ustawa albo właściwość konkretnej czynności prawnej (art. 89 KC). Przykładowo na podstawie art. 157 § 1 KC niedopuszczalne jest przeniesienie własności nieruchomości pod warunkiem275. Mając na uwadze naturę czynności prawnej, zważyć należy, że niedopuszczalne jest m.in. warunkowe uznanie dziecka276.

130

Wyróżniamy następujące rodzaje warunków:

1) zawieszające i rozwiązujące – warunek zawieszający umieszczony w treści czynności prawnej uzależnia powstanie jej skutków od zdarzenia przyszłego i niepewnego; warunek rozwiązujący umieszczony w treści czynności prawnej uzależnia ustanie jej skutków od zdarzenia przyszłego i niepewnego277;

2) dodatnie i ujemne – warunek dodatni zastrzeżony w treści czynności prawnej uzależnia jej skuteczność od spełnienia się zdarzenia przyszłego i niepewnego; warunek ujemny zastrzeżony w treści czynności prawnej uzależnia jej skuteczność od niespełnienia się zdarzenia przyszłego i niepewnego278;

3) potestatywne, przypadkowe i mieszane – warunek potestatywny to taki, który jest warunkiem zależnym od woli stron; warunek przypadkowy pozostaje zależny wyłącznie od przypadku; natomiast warunek mieszany to taki, który zależny jest od woli strony, jak też od przypadku279.

131

W art. 90 KC wprowadzono zasadę, zgodnie z którą ziszczenie się warunku nie ma mocy wstecznej. Powołany przepis jest przepisem o charakterze dyspozytywnym, co oznacza, że strony mogą uzgodnić, że skutki spełnienia się warunku powstaną z mocą wsteczną280.

132

Na podstawie art. 91 KC przyznano podmiotowi warunkowo uprawnionemu prawo do wykonywania wszelkich czynności, które zmierzają do zachowania jego prawa. Jak wskazują przedstawiciele doktryny, chodzi tu tak o czynności materialnoprawne, jak i o procesowe281. Przykładami tego rodzaju czynności będą: ustanowienie zabezpieczenia rzeczowego czy osobistego zabezpieczającego warunkową wierzytelność, domaganie się sądowego ustalenia istnienia warunkowego prawa282.

133

Przepis art. 92 KC odnosi się do rozporządzeń sprzecznych z warunkiem283. Zgodnie z jego treścią, jeśli czynność prawna, która obejmuje rozporządzenie prawem, została dokonana pod warunkiem, to późniejsze rozporządzenia tym prawem tracą moc z momentem spełnienia się warunku o tyle, o ile udaremniają bądź ograniczają skutek spełnienia się warunku (§ 1 przepisu). W przypadku jednak, gdy na podstawie takiego rozporządzenia osoba trzecia nabędzie prawo lub też zostanie zwolniona z obowiązku, zastosowanie znajdą odpowiednio przepisy o ochronie osób, które w dobrej wierze dokonały czynności prawnej z nieuprawnionym do rozporządzania prawem (§ 2 przepisu).

134

Istotne znaczenie ma również art. 93 KC, zgodnie z którym, jeśli strona, której zależy na tym, by warunek się nie ziścił, przeszkodzi w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego spełnieniu się warunku, to wówczas następują skutki takie, jakby warunek się ziścił (§ 1 przepisu). Jeśli z kolei strona, której zależy na tym, by warunek się ziścił, doprowadzi w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego do spełnienia się warunku, to wówczas następują skutki takie, jakby warunek się nie ziścił (§ 2 przepisu). Przedstawiciele doktryny wskazują, że art. 93 KC należy stosować także do zachowań pomocników działających z polecenia strony, o której mowa w tym przepisie284. Zachowanie osoby, której zależy na ziszczeniu bądź nieziszczeniu się warunku, może zostać uznane za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego wtedy, gdy jest: nielojalne, naganne, nieuczciwe, zabronione przez prawo, jak również sprzeczne z moralnością285. Wątpliwe jest, czy przepis art. 93 KC należy stosować do zachowań stron przeszkadzających spełnieniu się warunku, które to zachowania pozostają w sprzeczności z prawem. Zdania w tej materii są podzielone286. W mojej ocenie rację należy przyznać tym przedstawicielom doktryny, którzy opowiadają się za stosowaniem art. 93 KC również do zachowań sprzecznych z prawem287.

135

W art. 94 KC ustawodawca zważył, że warunek niemożliwy, a także warunek przeciwny ustawie bądź zasadom współżycia społecznego, jeśli jest zawieszający, powoduje nieważność czynności prawnej, z kolei gdy jest rozwiązujący, traktowany jest jako niezastrzeżony. „Niemożliwość spełnienia warunku winno się rozpatrywać według kryteriów obiektywnych, to znaczy, że w chwili dokonywania czynności prawnej albo dopiero później staje się wiadome, iż zdarzenie określone jako warunek nie może wystąpić w przyszłości, przez co cała czynność prawna traci sens”288.

Rozdział V. Sposoby zawierania umów i forma czynności prawnej

§ 26. Sposoby zawierania umów

I. Sposób ofertowy

136

W części ogólnej Kodeksu cywilnego unormowano następujące sposoby zawierania umów:

1) sposób ofertowy,

2) sposób aukcyjny,

3) sposób przetargowy,

4) sposób negocjacyjny.

Sposób ofertowy zawarcia umowy polega na złożeniu przez jedną ze stron oferty i przyjęciu jej przez drugą stronę289. Zgodnie z art. 66 § 1 KC ofertę stanowi oświadczenie woli zawarcia umowy złożone drugiej stronie, o ile określa ono istotne postanowienia tej umowy. W oparciu o wskazany przepis wyróżnić należy dwie istotne cechy oferty:

1) oświadczenie woli musi manifestować stanowczą chęć zawarcia umowy,

2) musi określać przynajmniej istotne postanowienia umowy290.

137

Zgodnie z art. 71 KC, w razie wątpliwości, ogłoszenia, reklamy, cenniki oraz inne informacje, które skierowano do ogółu bądź do poszczególnych osób, należy poczytywać nie za ofertę, lecz za zaproszenie do zawarcia umowy.

138

Jeśli składający ofertę (oferent) nie oznaczył w ofercie czasu, przez jaki oczekiwać będzie na odpowiedź, oferta, która została złożona w obecności drugiej strony albo za pomocą środka bezpośredniego porozumiewania się na odległość, przestaje wiązać, jeśli nie zostanie przyjęta niezwłocznie; oferta złożona w inny sposób przestaje wiązać z upływem czasu, w jakim oferent mógł w zwykłym toku czynności otrzymać odpowiedź wysłaną bez nieuzasadnionego opóźnienia (art. 66 § 2 KC).

139

Co do oferty elektronicznej ustawodawca stanowi, że oferta ta wiąże oferenta, jeśli druga strona niezwłocznie potwierdzi jej otrzymanie (art. 661 § 1 KC). Przy składaniu oferty elektronicznej przedsiębiorca ma obowiązek, jeszcze przed zawarciem umowy, poinformowania drugiej strony o następujących kwestiach:

1) czynnościach technicznych, które składają się na procedurę zawarcia umowy;

2) skutkach prawnych, jakie niesie ze sobą potwierdzenie przez drugą stronę otrzymania oferty;

3) zasadach, a także sposobach utrwalania, zabezpieczania, jak również udostępniania przez przedsiębiorcę drugiej stronie treści umowy;

4) metodach, jak również środkach technicznych, które służą wykrywaniu i korygowaniu błędów we wprowadzanych danych, które ma obowiązek udostępnić drugiej stronie;

5) językach, w których można zawrzeć umowę;

6) stosowanych kodeksach etycznych, a także o ich dostępności drogą elektroniczną (art. 661 § 2 KC).

Należy przy tym mieć na uwadze, że wskazanych wyżej regulacji dotyczących oferty elektronicznej nie stosuje się do zawierania umów za pomocą poczty elektronicznej albo podobnych środków indywidualnego porozumiewania się na odległość. Nie znajdują one też zastosowania w stosunkach między przedsiębiorcami, jeśli same strony tak postanowiły (art. 661 § 4 KC).

140

W zależności od rodzaju oferty kwestia jej odwołalności różnie się kształtuje. O ile oferty, które składane są nieoznaczonemu kręgu osób, zasadniczo są odwołalne, o tyle oferty skierowane do oznaczonego oblata z reguły są nieodwołalne291. Ustawodawca dopuszcza jednak możliwość odwołania oferty złożonej oznaczonej osobie, jeśli spełnione zostaną następujące przesłanki:

1) oferent i oblat muszą być przedsiębiorcami,

2) brak w ofercie zastrzeżenia o nieodwołalności oferty,

3) brak w ofercie określenia terminu przyjęcia oferty (art. 662 KC)292.

Jednocześnie prawodawca zaznacza, że odwołanie oferty w stosunkach między przedsiębiorcami musi mieć miejsce przed zawarciem umowy, przy czym oświadczenie o odwołaniu oferty musi zostać złożone oblatowi przed wysłaniem przez niego oświadczenia o przyjęciu oferty (art. 662 § 1 KC).

141

W przypadku gdy oświadczenie adresata o przyjęciu oferty dojdzie do oferenta po upływie terminu związania ofertą oferenta, zasadniczo nie dojdzie do zawarcia umowy. Wyjątek od tej reguły wprowadza ustawodawca w przepisie art. 67 KC, zgodnie z którym, jeśli oświadczenie oblata o przyjęciu oferty doszło do oferenta z opóźnieniem, lecz z jego treści bądź z okoliczności wynika, że wysłano je w czasie właściwym, umowa dojdzie do skutku, chyba że oferent zawiadomi niezwłocznie oblata, że wskutek opóźnienia uznaje umowę za niezawartą293.

142

Zgodnie z obowiązującą w prawie polskim zasadą zwaną „zasadą lustrzanego odbicia” „przyjęcie oferty dokonuje się przez złożenie oświadczenia woli, które zawiera pełną akceptację dla treści umowy, zaproponowanej w ofercie”, przez co w przypadku, gdy oblat przyjmie ofertę, ale z zastrzeżeniem zmiany lub uzupełnienia jej treści, oświadczenie woli oblata traktowane będzie jak złożenie nowej oferty (art. 68 KC)294. Od zasady tej ustawodawca wprowadził odstępstwo, dopuszczając mocą art. 681 § 1 KC możliwość modyfikującego przyjęcia oferty295. Co istotne, możliwość ta dopuszczalna jest jedynie w stosunkach między przedsiębiorcami. Ponadto zmiany lub uzupełnienia oferty poczynione przez oblata nie mogą istotnie (znacząco) zmieniać treści oferty, w przeciwnym wypadku będą traktowane jako złożenie kontroferty ze strony oblata296. Ustawodawca nie precyzuje jednak sformułowania „niezmieniające istotnie treści oferty”297. W doktrynie słusznie wskazuje się, że „«istotność zmian» powinna być oceniana w sposób obiektywny, mając na uwadze interesy typowego przedsiębiorcy. W przypadku sporu rozstrzygające znaczenie mieć będzie decyzja sądu oparta na ocenie całokształtu okoliczności konkretnej sprawy, uwzględniająca interes oferenta, intencje stron, zwyczaje handlowe i ustaloną między stronami praktykę kontraktową”298. Zastosowanie przepisu art. 681 § 1 KC, uprawniającego do modyfikującego przyjęcia oferty, będzie niedopuszczalne, jeśli:

1) z treści oferty będzie wynikało, że może ona zostać przyjęta wyłącznie bez zastrzeżeń, albo

2) jeśli oferent niezwłocznie wyraził sprzeciw przeciwko włączeniu zastrzeżeń do umowy, albo

3) jeśli oblat w odpowiedzi na ofertę uzależnił jej przyjęcie od zgody składającego ofertę na włączenie zastrzeżeń do treści umowy, a zgody tej niezwłocznie nie otrzymał (art. 681 § 2 KC).

143

Na gruncie polskiego systemu prawnego dopuszczalne jest w niektórych przypadkach zawarcie umowy pomimo milczenia oblata299. Możliwość taka uzależniona jest jednak od kumulatywnego spełnienia następujących przesłanek ustawowych:

1) adresatem oferty (oblatem) musi być przedsiębiorca;

2) oferta musi pochodzić od osoby, z którą adresat oferty pozostaje w stałych stosunkach gospodarczych;

3) oferta musi dotyczyć zawarcia umowy w ramach działalności oblata300.

Jak zważył SA w Katowicach w wyr. z 18.3.2004 r., I ACa 1238/03, „«o stałości stosunków» w rozumieniu (…) art. 682 KC można mówić w sytuacji, gdy strony związane są pewnymi umowami gospodarczymi w dłuższym okresie (np. kooperacji, franchisingu itp.), powodującymi stałą współpracę gospodarczą między stronami. Natomiast incydentalne umowy danego typu, zawierane pomiędzy stronami co jakiś czas (…) nie mieszczą się w pojęciu «stałych stosunków», w rozumieniu omawianej regulacji prawnej i nie dają podstaw do jej stosowania, gdy nie prowadzą do powstania stałej współpracy gospodarczej”301.

144

Ustawodawca dopuszcza również możliwość przyjęcia oferty przez przystąpienie oblata do wykonania umowy302. O możliwości tej traktuje przepis art. 69 KC, zgodnie z którym, jeśli według ustalonego w danych stosunkach zwyczaju bądź według treści oferty dojście do oferenta oświadczenia drugiej strony o jej przyjęciu nie jest wymagane, w szczególności jeśli oferent żąda niezwłocznego wykonania umowy, umowa dochodzi do skutku, gdy druga strona (oblat) we właściwym czasie przystąpi do jej wykonania; w przeciwnym wypadku oferta przestaje wiązać.

145

W przypadku gdy strony nie określiły czasu oraz miejsca zawarcia umowy, bądź wskazały je w sposób budzący wątpliwości, zastosowanie znajdą reguły wyrażone w art. 70 KC303. Zgodnie z pierwszą z nich, w razie wątpliwości umowę traktuje się za zawartą w chwili otrzymania przez oferenta oświadczenia o jej przyjęciu, a jeśli dojście do oferenta oświadczenia o jej przyjęciu nie jest wymagane – w chwili przystąpienia przez oblata do wykonania umowy (§ 1 przepisu). W oparciu o drugą, w razie wątpliwości umowę traktuje się za zawartą w miejscu otrzymania przez oferenta oświadczenia o jej przyjęciu, a jeśli dojście do oferenta oświadczenia o jej przyjęciu nie jest wymagane albo oferta składana jest elektronicznie – w miejscu zamieszkania bądź w siedzibie oferenta w chwili zawarcia umowy (§ 2 przepisu).

II. Sposób aukcyjny i przetargowy

146

Kolejnymi dopuszczalnymi sposobami zawierania umów jest sposób aukcyjny i przetargowy. Charakterystyczne dla umów zawieranych w ten sposób jest postępowanie składające się z następujących etapów:

– I etapu – ogłoszenia aukcji bądź przetargu,

– II etapu – składania ofert,

– III etapu – dokonania wyboru najkorzystniejszej oferty304.

147

W ogłoszeniu aukcji lub przetargu należy oznaczyć: czas, miejsce, przedmiot, jak również warunki aukcji czy przetargu, bądź też wskazać sposób udostępnienia tych warunków (art. 701 § 2 KC). Dopuszczalna jest zmiana bądź odwołanie ogłoszenia, jak też warunków aukcji czy przetargu, jednak tylko wtedy, jeśli taką możliwość zastrzeżono w ich treści (art. 701 § 3 KC). Zarówno organizator (od momentu udostępnienia warunków), jak również składający ofertę (od momentu złożenia oferty) obowiązani są postępować zgodnie z postanowieniami ogłoszenia oraz warunków aukcji czy przetargu (art. 701 § 4 KC).

148

Uczestnicy aukcji składają jawnie oferty, z których każda następna jest korzystniejsza od poprzedniej. W licytacji prowadzonej w trakcie aukcji najważniejszy jest jedynie jeden element umowy – cena czy też inne świadczenie. Każdy uczestnik aukcji ma prawo do złożenia dowolnej ilości ofert305. Uczestnicy przetargu składają natomiast oferty w trybie niejawnym, najczęściej w formie pisemnej (choć ustawodawca nie wprowadza wymogu zachowania tego rodzaju formy). Przy dokonywaniu oceny ofert składanych w trakcie przetargu bierze się pod uwagę całą ich treść306.

149

Zasadniczo w przypadku aukcji złożona w jej trakcie oferta przestaje wiązać, jeśli inny licytant złożył ofertę korzystniejszą, chyba że w warunkach aukcji inaczej zastrzeżono (art. 702 § 1 KC). Do zawarcia umowy w wyniku aukcji zasadniczo dochodzi z momentem przybicia (art. 702 § 2 KC). Niekiedy jednak ważność umowy zależy od spełnienia szczególnych wymogów ustawowych, jak chociażby tych odnoszących się do zachowania przepisanej prawem formy zastrzeżonej ad solemnitatem. W tego rodzaju przypadkach udzielenie przybicia skutkuje powstaniem po obu stronach zobowiązania do zawarcia umowy o treści ustalonej w trakcie aukcji307. W konsekwencji organizator aukcji jak też uczestnik, którego ofertę przyjęto, uprawnieni są do dochodzenia zawarcia umowy (art. 702 § 3 KC). Ponadto jeśli jedna ze stron nie będzie chciała wywiązać się ze zobowiązania, to wówczas w oparciu o przepis art. 64 KC „możliwe jest przymusowe doprowadzenie do zawarcia umowy”308.

150

W trybie przetargowym zasadniczo złożona oferta przestaje wiązać, gdy wybrano inną ofertę bądź też gdy przetarg zamknięto bez dokonania wyboru jakiejkolwiek oferty, chyba że w warunkach przetargu zastrzeżono inaczej (art. 703 § 1 KC). Ustawodawca nakłada na organizatora przetargu obowiązek niezwłocznego, pisemnego powiadomienia uczestników przetargu o jego wyniku albo o zamknięciu przetargu bez dokonania wyboru którejkolwiek z ofert (art. 703 § 2 KC). O ile w warunkach przetargu nie zastrzeżono inaczej, do ustalenia chwili zawarcia umowy w trybie przetargowym zastosowanie znajdują przepisy odnoszące się do przyjęcia oferty. Odpowiednie zastosowanie znajduje również przepis art. 702 § 3 (art. 703 § 3 KC).

151

Organizator aukcji lub przetargu może zastrzec, że osoby przystępujące do aukcji/przetargu powinny, pod rygorem niedopuszczenia do udziału w nich, wpłacić organizatorowi określoną sumę bądź też ustanowić zabezpieczenie jej zapłaty (tzw. wadium) – art. 704 § 1 KC. Wadium pełni dwie istotne role: stanowi wymóg konieczny przystąpienia do aukcji lub przetargu, zabezpiecza zawarcie umowy309. Losy wniesionego wadium są różne, o czym traktuje ustawodawca w art. 704 § 2 KC. Przepis ten stanowi, że jeśli uczestnik aukcji/przetargu, pomimo dokonania wyboru jego oferty, uchyla się od zawarcia umowy, której ważność uzależniona jest od spełnienia wymogów szczególnych przewidzianych przepisami ustawy, organizator aukcji bądź przetargu uprawniony jest do zachowania pobranej sumy albo do dochodzenia zaspokojenia z przedmiotu zabezpieczenia. W pozostałych przypadkach wadium, które wpłacono, podlega niezwłocznemu zwrotowi, a ustanowione zabezpieczenie wygasa. Jeśli z kolei od zawarcia umowy uchyla się sam organizator aukcji/przetargu, uczestnik, którego ofertę wybrano, może dochodzić zapłaty podwójnego wadium albo naprawienia szkody (art. 704 § 2 KC).

152

Umowa zawarta w drodze aukcji/przetargu może zostać unieważniona, jeśli strona umowy, inny uczestnik lub też osoba, która działała w porozumieniu z nimi, wpłynęła na wynik aukcji/przetargu w sposób sprzeczny z prawem bądź z dobrymi obyczajami. Legitymację czynną w tym zakresie posiadają: organizator aukcji/przetargu, uczestnicy aukcji/przetargu, jak również w przypadku, gdy umowę zawarto na cudzy rachunek – ten, na czyj rachunek zawarto umowę, lub osoba dająca zlecenie (art. 705 § 1 KC). Osoby te mogą skorzystać z uprawnienia do unieważnienia aukcji/przetargu w ciągu miesiąca od dnia, w którym dowiedziały się o istnieniu przyczyny unieważnienia, jednak nie później niż w ciągu roku od dnia zawarcia umowy (art. 705 § 2 KC).

III. Sposób negocjacyjny

153

Kolejnym dopuszczalnym sposobem zawierania umów są negocjacje310. „Istotę negocjacji stanowi dialog pomiędzy dwoma potencjalnymi kontrahentami zmierzającymi do uzgodnienia woli zawarcia określonej umowy”311. Do zawarcia umowy w tym trybie dochodzi, jeśli strony prowadzące negocjacje w celu zawarcia oznaczonego kontraktu dojdą do porozumienia odnośnie do wszystkich jego postanowień, które stanowiły przedmiot negocjacji (art. 72 § 1 KC).

154

Ustawodawca przewidział sankcje za prowadzenie negocjacji z naruszeniem dobrych obyczajów, w szczególności bez zamiaru zawarcia umowy. Strona, która się tego dopuściła, obowiązana jest naprawić drugiej stronie szkodę, jaką ta poniosła, licząc na zawarcie kontraktu (art. 72 § 2 KC). Z naruszeniem dobrych obyczajów możemy mieć do czynienia przykładowo, gdy jedna ze stron: celowo odwlekała prowadzenie negocjacji, bez podania ważnych powodów odmówiła udziału w dalszych negocjacjach, podstępnie wprowadziła drugą stronę w błąd312.

155

Zasadniczo, jeśli w trakcie prowadzonych negocjacji jedna ze stron udostępniła informacje, zastrzegając ich poufność, druga strona obowiązana jest do nieujawniania oraz nieprzekazywania informacji tych innym osobom, a także do niewykorzystywania ich dla własnych celów. Ustawodawca dopuszcza jednak możliwość odmiennego uregulowania tych kwestii przez same strony (art. 721 § 1 KC). W przypadku gdy jedna ze stron nie wykonała lub nienależycie wykonała wskazane wyżej obowiązki, druga strona uprawniona jest do żądania od niej naprawienia szkody albo wydania korzyści przez nią uzyskanych (art. 721 § 2 KC).

§ 27. Forma czynności prawnych

156

Polski ustawodawca przyjął zasadę swobody formy czynności prawnej, przez co strony mają możliwość swobodnego decydowania, w jakiej formie dokonają czynności prawnej. Od zasady tej istnieją wyjątki – do zawarcia niektórego rodzaju czynności prawnych ustawa wymaga zachowania formy szczególnej313. Wyróżniamy szereg różnych form szczególnych czynności prawnych, przy czym do podstawowych z nich powszechnie zaliczamy: formę dokumentową, formę pisemną (określaną często mianem formy pisemnej zwykłej), formę elektroniczną (równoważną formie pisemnej zwykłej), formę pisemną z datą pewną, formę pisemną z podpisem notarialnie poświadczonym, formę aktu notarialnego314.

157

Do zachowania formy dokumentowej czynności prawnej wystarczające jest złożenie oświadczenia woli w postaci dokumentu (którym jest „nośnik informacji umożliwiający zapoznanie się z jej treścią” – art. 773 KC), w taki sposób, który umożliwia ustalenie osoby składającej oświadczenie (art. 772 KC).

158

Wymogami niezbędnymi do zachowania zwykłej formy pisemnej315 jest złożenie własnoręcznego podpisu316 na dokumencie, który obejmuje treść oświadczenia woli (art. 78 § 1 zd. 1 KC). Złożenie oświadczenia woli w formie pisemnej przez osobę, która nie może pisać, może przybrać jedną z dwóch postaci:

1) osoba ta może na dokumencie złożyć tuszowy odcisk palca, obok którego osoba przez nią upoważniona wypisze jej imię i nazwisko, a także złoży swój podpis, albo

2) zamiast osoby składającej oświadczenie podpis złoży osoba przez nią upoważniona i podpis ten zostanie poświadczony przez notariusza, wójta, burmistrza, prezydenta miasta, starostę bądź też marszałka województwa z adnotacją, że podpis został złożony na życzenie osoby niemogącej pisać (art. 79 KC).

159

Zachowanie formy elektronicznej czynności prawnej wymaga złożenia oświadczenia woli w postaci elektronicznej oraz opatrzenia go tzw. kwalifikowanym podpisem elektronicznym (art. 781 § 1 KC), który weryfikowany jest za pomocą odpowiedniego certyfikatu317.

160

Zachowanie formy pisemnej z datą pewną wymaga urzędowego poświadczenia daty, a więc dokonania czynności polegającej „na nadaniu dokumentowi prywatnemu cech publicznych poprzez dokonanie na dokumencie poświadczenia daty przez organ państwowy, samorządowy lub notariusza”318. Wyróżniamy dwa rodzaje daty pewnej:

1) data pewna sensu stricto – „polega na urzędowym poświadczeniu daty w chwili dokonania czynności (art. 81 § 1 KC). Data pewna jest wówczas niebudzącym wątpliwości dowodem co do dnia, w którym czynność została dokonana”319;

2) data pewna sensu largo – „pozwala natomiast na opatrzenie datą pewną dokumentu, w którym zawarta jest treść czynności, już w pewien czas po jej dokonaniu (art. 81 § 2 i 3 KC). W takim przypadku data pewna stanowi jedynie dowód tego, że dokument obejmujący treść czynności prawnej istniał w określonej dacie”320.

161

Kolejną szczególną formą czynności prawnych jest forma pisemna z podpisem notarialnie poświadczonym. Sprowadza się ona do poświadczenia przez notariusza własnoręczności podpisu. Forma ta bywa też określana mianem formy pisemnej z podpisem urzędowo poświadczonym, bowiem Minister Sprawiedliwości może upoważnić do dokonywania niektórych poświadczeń, w tych miejscowościach, w których brak jest kancelarii notarialnych, banki oraz organy samorządu terytorialnego (art. 101 ustawy z 14.2.1991 r. – Prawo o notariacie321)322.

162

Forma aktu notarialnego jest „najwyższą” z dopuszczalnych form czynności prawnych, a zatem jeśli np. ustawodawca wprowadza wymóg sporządzenia określonej umowy w formie pisemnej z datą pewną, to zawarcie umowy w formie aktu notarialnego będzie realizowało wymóg ustawodawczy323. Akt notarialny sporządzany jest przez notariusza, zgodnie z wymogami wskazanymi w ustawie prawo o notariacie.

Z uwagi na skutki niedochowania formy szczególnej czynności prawnej wyróżniamy następujące rodzaje form:

1) ad solemnitatem – pod rygorem nieważności,

2) ad probationem – dla celów dowodowych,

3) ad eventum – dla wywołania określonych skutków prawnych324.

163

Niezachowanie formy zastrzeżonej pod rygorem nieważności (ad solemnitatem) skutkuje bezwzględną nieważnością czynności prawnej. Rygor nieważności może wynikać z ustawy bądź z woli samych stron325. Zgodnie z przepisem art. 73 § 1 KC, jeśli ustawodawca zastrzega dla czynności prawnej formę pisemną, elektroniczną bądź dokumentową, czynność, która zostanie dokonana bez zachowania wymaganej prawem formy, jest nieważna jedynie wtedy, gdy w ustawie przewidziano rygor nieważności. Jeśli w ustawie zastrzeżono dla czynności prawnej inną formę szczególną, to zasadniczo niezachowanie formy szczególnej skutkować będzie nieważnością czynności prawnej, poza przypadkami, gdy zachowanie formy szczególnej zostało zastrzeżone wyłącznie dla wywołania określonych skutków czynności prawnej (art. 73 § 2 KC). Zgodnie z przepisem art. 76 KC w przypadku, gdy strony zastrzegły dokonanie danej czynności prawnej między nimi w formie szczególnej, czynność ta dojdzie do skutku jedynie wtedy, gdy zostanie dokonana w zastrzeżonej przez strony formie. Jednak w przypadku, gdy strony zastrzegły dokonanie czynności prawnej w formie pisemnej, elektronicznej bądź dokumentowej, nie określając przy tym skutków niezachowania zastrzeżonej formy, wówczas w wypadku wątpliwości poczytuje się, że forma ta była zastrzeżona jedynie dla celów dowodowych (art. 76 KC). Wśród przykładów czynności prawnych, dla których ustawodawca wymaga zachowania przewidzianej prawem formy pod rygorem nieważności, można wymienić: udzielenie pełnomocnictwa ogólnego w formie pisemnej (art. 99 § 2 KC), udzielenie prokury w formie pisemnej (art. 1092 § 1 KC), zawarcie umowy zobowiązującej do przeniesienia własności nieruchomości, jak również umowy przenoszącej własność nieruchomości w formie aktu notarialnego (art. 158 KC)326.

164

Niezachowanie formy zastrzeżonej dla celów dowodowych (ad probationem) nie skutkuje nieważnością czynności prawnej, lecz ograniczeniami dowodowymi327. Zastrzeżenie formy pisemnej, elektronicznej bądź dokumentowej bez rygoru nieważności sprawia, że w przypadku niezachowania zastrzeżonej formy niedopuszczalne jest powołanie się w sporze na dowód z zeznań świadków lub z przesłuchania stron na fakt dokonania czynności prawnej. Z formą ad probationem nie mamy jednak do czynienia, gdy forma pisemna, elektroniczna bądź dokumentowa została zastrzeżona wyłącznie dla wywołania określonych skutków czynności prawnej (art. 74 § 1 KC). Ustawodawca dopuszcza jednak, pomimo niezachowania formy zastrzeżonej ad probationem, możliwość powołania dowodu z zeznań świadków lub z przesłuchania stron na fakt dokonania czynności prawnej w następujących przypadkach:

1) jeśli obie strony zgodzą się na to,

2) jeśli z żądaniem takim wystąpi konsument pozostający w sporze z przedsiębiorcą,

3) jeśli fakt dokonania czynności prawnej zostanie uprawdopodobniony za pomocą dokumentu (art. 74 § 2 KC).

Ponadto w przypadku niezachowania formy pisemnej, elektronicznej bądź dokumentowej zastrzeżonej jedynie dla oświadczenia jednej strony, dowód z zeznań świadków lub z przesłuchania stron na fakt dokonania tej czynności jest również dopuszczalny na żądanie drugiej strony (art. 74 § 3 KC).

Przepisy o konsekwencjach niezachowania formy pisemnej, elektronicznej bądź dokumentowej przewidzianej dla celów dowodowych (ad probationem) nie znajdują zastosowania do czynności prawnych dokonywanych między przedsiębiorcami (art. 74 § 4 KC).

165

Niezachowanie formy zastrzeżonej dla wywołania określonych skutków prawnych (ad eventum) nie powoduje nieważności czynności prawnej, lecz sprawia, że czynność prawna nie wywoła wszystkich przewidzianych przez ustawodawcę dla danego rodzaju czynności skutków, których wywołanie było uzależnione od zachowania przewidzianej prawem formy328. Z formą zastrzeżoną ad eventum mamy do czynienia m.in. w art. 660 KC. Przepis ten stanowi, że umowa najmu nieruchomości czy pomieszczenia na okres dłuższy niż rok powinna zostać zawarta w formie pisemnej, a w przypadku niezachowania tej formy umowę poczytuje się za zawartą na czas nieoznaczony329.

166

Przepis art. 77 KC odnosi się do form czynności następczych, czyli „modyfikujących stosunek prawny wynikający z pierwotnej umowy albo prowadzących do jego zakończenia”330. Zgodnie z § 1 regulacji do uzupełnienia lub zmiany umowy wymagane jest zachowanie takiej formy, jaką ustawa bądź strony przewidziały do jej zawarcia. W § 2 przepisu wskazano, że jeśli umowę zawarto w formie pisemnej, elektronicznej bądź dokumentowej, to do rozwiązania umowy za zgodą obu stron, a także do odstąpienia od niej albo do jej wypowiedzenia wymagane jest zachowanie formy dokumentowej, chyba że w ustawie lub umowie zastrzeżona została inna forma. Zgodnie z § 3 przepisu, jeśli umowę zawarto w innej formie szczególnej, to do rozwiązania jej za zgodą obu stron wymagane jest zachowanie takiej formy, jaką ustawa bądź strony przewidziały do jej zawarcia; z kolei odstąpienie od umowy bądź jej wypowiedzenie powinno zostać stwierdzone pismem.

167

Warto również zwrócić uwagę na regulację art. 771 KC odnoszącą się do tzw. pisma potwierdzającego. Celem tej instytucji jest potwierdzenie i dokonanie drobnych modyfikacji ustnego kontraktu zawartego między podmiotami profesjonalnymi331. Zgodnie z § 1 przepisu, jeśli umowa zawarta między przedsiębiorcami bez zachowania formy pisemnej zostanie niezwłocznie potwierdzona przez jedną ze stron w piśmie skierowanym do drugiej strony, a pismo to będzie zawierało zmiany lub uzupełnienia umowy, które nie będą zmieniały istotnie jej treści, to strony będzie wiązała umowa o treści wskazanej w piśmie potwierdzającym, chyba że druga strona umowy niezwłocznie się temu sprzeciwi na piśmie. W świetle § 2 przepisu, jeśli umowa zawarta między przedsiębiorcami bez zachowania formy dokumentowej zostanie niezwłocznie potwierdzona przez jedną ze stron w dokumencie skierowanym do drugiej strony, a dokument ten będzie zawierał zmiany lub uzupełnienia umowy, które nie będą zmieniały istotnie jej treści, to strony będzie wiązała umowa o treści wskazanej w dokumencie potwierdzającym, chyba że druga strona umowy niezwłocznie wyrazi sprzeciw w dokumencie.

Rozdział VI. Wady oświadczenia woli i sankcje wadliwych czynności prawnych

§ 28. Definicja i rodzaje wad oświadczenia woli

I. Brak świadomości lub swobody

168

W doktrynie wady oświadczenia woli definiowane są jako „nieprawidłowości występujące przy podjęciu decyzji (…) lub towarzyszące przejawowi woli (…), które powodują, że (…) oświadczenie woli, jako wadliwe, jest lub może być pozbawione prawnej skuteczności”332. Chodzi tu przy tym jedynie o te nieprawidłowości, które ustawodawca uznaje za wady oświadczenia woli333.

Na gruncie przepisów Kodeksu cywilnego wyróżnia się następujące wady oświadczenia woli:

1) brak świadomości lub swobody,

2) pozorność,

3) błąd,

4) groźba334.

Jak zważył SN, „stan wyłączający świadome powzięcie decyzji i wyrażenie woli nie może być rozumiany dosłownie, wobec czego nie musi oznaczać całkowitego zniesienia świadomości i ustania czynności mózgu. Wystarczy istnienie takiego stanu, który oznacza brak rozeznania, niemożność rozumienia posunięć własnych i posunięć innych osób oraz niezdawanie sobie sprawy ze znaczenia i skutków własnego postępowania”335. Z kolei „brak swobody, to stan, w którym strona czynności rozpoznaje wprawdzie sens własnego oraz działania drugiej strony, ale na skutek negatywnego oddziaływania pewnych czynników psychicznych wyłączona jest po jej stronie możliwość swobodnego (nieskrępowanego) podjęcia przez nią aktu woli i uzewnętrznienia jej treści. Brak swobody ma przy tym odnosić się do okoliczności dotyczących samej strony (wewnętrznych), a nie umiejscowionych w zewnętrznym otoczeniu, w którym przyszło jej działać”336. Z wadą oświadczenia woli, o której ustawodawca traktuje w art. 82 KC, mamy do czynienia w przypadku wystąpienia chociażby jednego z dwóch wskazanych tam stanów – braku świadomości lub swobody, choć oba te stany mogą zaistnieć łącznie337.

W doktrynie wskazuje się, że z brakiem świadomości lub swobody możemy mieć do czynienia m.in. w następujących przypadkach: niedorozwoju umysłowego, choroby psychicznej, zaburzeń psychicznych, będących następstwem zwłaszcza: alkoholizmu, wysokiej gorączki, narkomanii, uwiądu starczego338.

169

Dokonanie czynności prawnej przez osobę znajdującą się w stanie braku świadomości lub swobody skutkuje bezwzględną nieważnością czynności prawnej. Każdy kto ma w tym interes prawny, uprawniony jest do powołania się na tego rodzaju nieważność339. Warto zaznaczyć, że „ustalenie nieważności umowy z tej przyczyny, że jedna ze stron złożyła oświadczenie woli w stanie wyłączającym świadome powzięcie decyzji (art. 82 KC), jest dopuszczalne także po śmierci tej strony, jeżeli materiał zebrany w sprawie wystarcza do udowodnienia, że stan taki istniał w chwili składania oświadczenia woli”340.

II. Pozorność

170

Drugą wadą oświadczenia woli jest pozorność, o której mowa w art. 83 KC. Pozorność polega na „niezgodności między aktem woli a jej przejawem na zewnątrz, przy czym strony zgodne są co do tego, aby wspomniane oświadczenie nie wywołało skutków prawnych. Oświadczenie woli stron nie może wtedy wywołać skutków prawnych odpowiadających jego treści, ponieważ same strony tego nie chcą”341. Czynność prawna jest pozorna jedynie wtedy, gdy zostaną spełnione kumulatywnie następujące przesłanki:

1) oświadczenie woli musi zostać złożone jedynie dla pozoru;

2) oświadczenie to musi zostać złożone drugiej stronie;

3) osoba, do której skierowane jest oświadczenie woli, musi wyrazić zgodę na dokonanie pozornej czynności prawnej342.

171

Wyróżniamy dwa rodzaje pozorności: zwykłą (bezwzględną) oraz kwalifikowaną (względną)343. Z pozornością zwykłą oświadczenia woli złożonego drugiej stronie mamy do czynienia, gdy obie strony zgodnie ustalają, że złożone oświadczenie nie wywoła jakichkolwiek skutków prawnych, np. pozorne przeniesienie własności określonej rzeczy na drugą osobę w celu uniknięcia zajęcia egzekucyjnego tej rzeczy344.

172

Z kolei pozorność kwalifikowana ma miejsce, jeśli obie strony zgodnie ustalą, że złożone oświadczenie wywoła skutki prawne, jednak inne niż te, które wynikają z czynności prawnej pozornej, np. umowa darowizny ukryta pod pozorną umową sprzedaży345, umowa o dożywocie ukryta pod pozorną umową sprzedaży nieruchomości346. Jak wyjaśnił SN, pozorność względna (kwalifikowana) „zachodzi, gdy strony zawierają czynność pozorną, tzw. symulowaną w celu ukrycia innej, rzeczywiście przez nie zamierzonej i dokonanej (czynność ukryta tzw. dysymulowana); rzeczywistym zamiarem stron jest wywołanie innych skutków niż wynikałoby to z ujawnionych oświadczeń”347.

173

Pozorność jest wadą oświadczenia woli, która skutkuje bezwzględną nieważnością czynności prawnej pozornej348. Każdy kto ma w tym interes prawny, uprawniony jest do powołania się na tego rodzaju nieważność349. W przypadku gdy strony zawierają czynność prawną pozorną w celu ukrycia innej, czynność ukryta może być ważna, o ile zostaną zrealizowane wszelkie przesłanki wymagane do jej ważności350. Jak zważył SN, „umowa o dożywocie ukryta pod pozorną umową sprzedaży nieruchomości zawartą w formie aktu notarialnego jest nieważna, jeżeli istotne postanowienia umowy o dożywocie nie zostały objęte tą formą szczególną”351.

174

Istotne znaczenie ma przepis art. 83 § 2 KC, którego „celem (…) jest umożliwienie osobie trzeciej zachowania korzyści nabytej na podstawie przysparzającej, pozornej czynności prawnej”352. Zgodnie z jego treścią pozorność oświadczenia woli zasadniczo pozostaje bez wpływu na skuteczność czynności prawnej odpłatnej, która została dokonana na podstawie pozornego oświadczenia, jeśli wskutek tej czynności osoba trzecia nabywa prawo bądź zostaje zwolniona z obowiązku, poza wyjątkiem, gdy osoba ta działała w złej wierze (art. 83 § 2 KC).

III. Błąd

175

Kolejną, przewidzianą przez ustawodawcę wadą oświadczenia woli jest błąd353. Zasadniczo wyróżniamy dwa jego rodzaje:

1) błąd sensu stricto – nieprawidłowe „wyobrażenie o rzeczywistym stanie rzeczy”, np. kupno kopii obrazu przez osobę przeświadczoną o tym, że kupuje oryginał;

2) pomyłkę – nieprawidłowe „wyobrażenie o treści złożonego oświadczenia”, np. zamiast 100 zł, omyłkowo w oświadczeniu podajemy kwotę 1000 zł354.

176

W prawie polskim za wadę oświadczenia woli może zostać uznany jedynie taki błąd, który spełnia łącznie dwie przesłanki: dotyczy treści czynności prawnej i jest istotny355. Obojętne jest przy tym, jakiego elementu czynności błąd będzie dotyczył356. Błąd istotny to taki, który uzasadnia przypuszczenie, „że gdyby składający oświadczenie woli nie działał pod wpływem błędu i oceniał sprawę rozsądnie, nie złożyłby oświadczenia tej treści” (art. 84 § 2 KC).

177

W przypadku oświadczeń woli złożonych innym osobom kwalifikacja błędu jako wady oświadczenia woli istotnej z punktu widzenia prawnego uzależniona jest od spełnienia dodatkowej (oprócz dwóch wskazanych uprzednio) przesłanki, tzn.:

− albo osoba, do której adresowano oświadczenie woli, wywołała błąd;

− albo osoba, do której adresowano oświadczenie woli, o błędzie wiedziała;

− albo osoba, do której adresowano oświadczenie woli, mogła błąd z łatwością zauważyć357.

Zaistnienie dodatkowej przesłanki jest bez znaczenia w przypadku czynności prawnych nieodpłatnych (art. 84 § 1 zd. 2 KC)358.

Jak zważono w judykaturze, „można uchylić się od skutków prawnych oświadczenia woli nie tylko wtedy, gdy błąd dotyczy okoliczności faktycznej, lecz także gdy dotyczy okoliczności prawnej, jeżeli błąd jest istotny i odnosi się do treści oświadczenia woli”359.

178

Warto mieć na uwadze, że takie same skutki jak błąd przy złożeniu oświadczenia woli wywołuje zniekształcenie oświadczenia woli przez posłańca (osobę użytą do jego przesłania) – art. 85 KC360.

179

Kwalifikowanym rodzajem błędu jest podstęp361. Ustawodawca traktuje o nim w przepisie art. 86 KC. „Podstęp zakłada celowe, umyślne działanie sprawcy skierowane na wywołanie takiego niezgodnego z prawdą obrazu rzeczywistości u osoby, na wolę której oddziałuje, by zdolny on był do nakłonienia jej do złożenia oświadczenia woli określonej treści. Działanie podstępne jest zawsze działaniem zawinionym i umyślnym. Przejawia się albo w zamiarze bezpośrednim (dolus directus), albo w zamiarze ewentualnym (dolus eventualis), a zatem chęci lub przynajmniej godzenia się na wywołanie fałszywego obrazu rzeczywistości w umyśle kontrahenta”362.

180

Trzeba zaznaczyć, że do uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli, które złożono pod wpływem błędu wywołanego podstępnie może dojść również wtedy, gdy błąd nie był istotny, a także wtedy, gdy nie odnosił się do treści czynności prawnej (art. 86 § 1 KC). Jak zważono w judykaturze, wystarczające jest, by błąd wywołany podstępnie odnosił się do sfery motywacyjnej, która stanowi przyczynę złożenia oświadczenia woli363.

181

Za jednoznaczny z podstępem strony uznaje się podstęp osoby trzeciej, jeśli osoba ta o podstępie wiedziała i nie zawiadomiła o nim drugiej strony czynności albo też jeśli czynność prawna była nieodpłatna (art. 86 § 2 KC).

182

Błąd (w tym również jego kwalifikowana postać – podstęp) jest wadą oświadczenia woli, która skutkuje względną nieważnością czynności prawnej364. Do uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego innej osobie pod wpływem błędu dochodzi przez złożenie tej osobie pisemnego oświadczenia (art. 88 § 1 KC). Uprawnienie to wygasa z upływem roku od wykrycia błędu (art. 88 § 2 KC).

IV. Groźba

183

O groźbie ustawodawca traktuje w art. 87 KC. Groźba określana jest mianem przymusu psychicznego365. Wskazuje się, że „groźba jest zawsze działaniem celowym, skierowanym na zmuszenie zagrożonego, wbrew jego woli, do złożenia określonego oświadczenia woli”366.

184

O prawnie doniosłej groźbie mowa, gdy spełnia ona łącznie następujące przesłanki: musi być bezprawna, poważna oraz musi mieć miejsce związek przyczynowy między groźbą a oświadczeniem woli, które zostało złożone pod wpływem groźby367.

„Groźba bezprawna w rozumieniu art. 87 KC oznacza zagrożenie podjęciem działania niezgodnego z prawem lub zasadami współżycia społecznego (użycie bezprawnego środka) albo działania zgodnego z prawem, ale zmierzającego do osiągnięcia celu niezgodnego z prawem (bezprawność celu), przy czym uwzględniać należy wszystkie okoliczności sprawy (w szczególności sposób zachowania się stron)”368. Groźba będzie poważna, jeśli osoba składająca oświadczenie woli mogła się obawiać, że jej bądź innej osobie grozi poważne niebezpieczeństwo majątkowe lub osobiste369. Z punktu widzenia istotności prawnej groźby obojętne jest, czy groźbę wywołała druga strona czynności, czy też osoba trzecia370.

185

Groźba jest wadą oświadczenia woli, która skutkuje względną nieważnością czynności prawnej371. Do uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego innej osobie pod wpływem groźby dochodzi przez złożenie tej osobie pisemnego oświadczenia (art. 88 § 1 KC). Uprawnienie to wygasa z upływem roku od chwili, gdy stan obawy ustał (art. 88 § 2 KC).

§ 29. Sankcje wadliwych czynności prawnych

186

Rozważając sankcje wadliwych czynności prawnych, należy wyróżnić następujące ich rodzaje:

1) nieważność bezwzględną,

2) nieważność względną,

3) bezskuteczność zawieszoną,

4) bezskuteczność względną372.

187

Na gruncie polskiego systemu prawnego najsurowszym rodzajem sankcji wadliwych czynności prawnych jest nieważność bezwzględna, która powoduje, że czynność prawna nie prowadzi do powstania zamierzonych skutków prawnych. Charakteryzuje się ona tym, że istnieje z mocy prawa, przez co sąd obowiązany jest uwzględniać ją z urzędu; powołać się na nią może każdy zainteresowany. Z reguły niedopuszczalna jest konwalidacja (uzdrowienie, czyli – innymi słowy – stanie się ważną) czynności prawnej dotkniętej nieważnością bezwzględną, choć od reguły tej występuję wyjątki (zob. art. 14 § 2 KC). Z nieważnością bezwzględną mamy do czynienia m.in. wtedy, gdy: nie została zachowana forma zastrzeżona pod rygorem nieważności (ad solemnitatem), czynność prawna pozostaje w sprzeczności z ustawą albo z zasadami współżycia społecznego, albo ma na celu obejście ustawy373.

188

Jeżeli chodzi o sankcję nieważności względnej, to wskazać należy, że czynność prawna obarczona tego rodzaju sankcją nie jest czynnością bezskuteczną z mocy prawa, lecz ważność jej może zostać uchylona z mocą wsteczną. Do momentu unieważnienia czynności dotkniętej tą sankcją czynność wywołuje skutki prawne. Z momentem jej unieważnienia czynność traktowana jest w taki sam sposób jak czynność bezwzględnie nieważna. Sąd nie uwzględnia nieważności względnej z urzędu, lecz jedynie z inicjatywy osób uprawnionych. Na nieważność tę mogą powołać się wyłącznie te osoby, które zostały upoważnione przez ustawodawcę. Istnieje możliwość konwalidacji czynności prawnej dotkniętej sankcją nieważności względnej374.

189

Wyróżniamy dwie postacie nieważności względnej:

1) wzruszalność – unieważnienie czynności prawnej następuje na skutek pozasądowego uchylenia się od skutków prawnych złożonego oświadczenia woli, poprzez złożenie przez stronę stosownego oświadczenia woli, np. uchylenie się od skutków oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu;

2) unieważnialność – unieważnienie czynności prawnej następuje wskutek wydania prawomocnego orzeczenia sądowego, np. unieważnienie umowy, która została zawarta w wyniku przetargu375.

190

Sankcja bezskuteczności zawieszonej dotyka tych czynności prawnych, dla skuteczności których niezbędna jest zgoda osoby trzeciej, której brakuje. Z uwagi na to, że na gruncie polskiego systemu prawnego dopuszczalne jest udzielenie zgody osoby trzeciej również po dokonaniu czynności prawnej (tzw. potwierdzenie), to do momentu uzyskania zgody lub bezskutecznego upływu terminu przewidzianego do jej otrzymania czynność prawna, która wymaga zgody osoby trzeciej, jest czynnością prawną kulejącą (negotium claudicans). Następuje wówczas stan tzw. zawieszenia. Jeśli dojdzie do potwierdzenia czynności prawnej przez osobę trzecią, czynność staje się skuteczna. W przeciwnym wypadku (odmowy udzielenia zgody bądź upływu terminu przewidzianego na jej uzyskanie) czynność staje się nieważna376. Z bezskutecznością zawieszoną mamy do czynienia m.in., gdy: osoba ograniczona w zdolności do czynności prawnych zawarła umowę, do ważności której wymagana jest zgoda przedstawiciela ustawowego, bez uzyskania tej zgody, doszło do zawarcia umowy w czyimś imieniu przez rzekomego pełnomocnika – osobę, która nie miała umocowania albo przekroczyła jego zakres377.

191

Sankcja bezskuteczności względnej oznacza, że czynność prawna nie wywołuje skutków prawnych jedynie względem oznaczonych osób, a względem innych jest całkowicie skuteczna378. Bezskuteczność względna może mieć miejsce:

1) ipso iure (zgodnie z art. 1036 KC „spadkobierca może za zgodą pozostałych spadkobierców rozporządzić udziałem w przedmiocie należącym do spadku. W braku zgody któregokolwiek z pozostałych spadkobierców rozporządzenie jest bezskuteczne o tyle, o ile naruszałoby uprawnienia przysługujące temu spadkobiercy na podstawie przepisów o dziale spadku”);

2) z mocy orzeczenia sądowego (zgodnie z art. 527 § 1 KC, „gdy wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową, każdy z wierzycieli może żądać uznania tej czynności za bezskuteczną w stosunku do niego, jeżeli dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, a osoba trzecia o tym wiedziała lub przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć”; zgodnie z art. 59 KC „w razie zawarcia umowy, której wykonanie czyni całkowicie lub częściowo niemożliwym zadośćuczynienie roszczeniu osoby trzeciej, osoba ta może żądać uznania umowy za bezskuteczną w stosunku do niej, jeżeli strony o jej roszczeniu wiedziały albo jeżeli umowa była nieodpłatna. Uznania umowy za bezskuteczną nie można żądać po upływie roku od jej zawarcia”)379.

Rozdział VII. Przedstawicielstwo

§ 30. Przedstawicielstwo ustawowe

192

Instytucja przedstawicielstwa sprowadza się do tego, że „przedstawiciel swoim zachowaniem może wywołać skutki prawne bezpośrednio w sferze prawnej reprezentowanego”380. Zasadniczo dopuszczalne jest dokonywanie czynności prawnych przez przedstawiciela, o ile w ustawie nie zastrzeżono inaczej i jeżeli nie sprzeciwia się temu właściwość danej czynności prawnej (art. 95 § 1 KC). Czynność prawna, która została dokonana przez przedstawiciela w granicach umocowania, niesie za sobą skutki bezpośrednio dla podmiotu reprezentowanego (art. 95 § 2 KC).

193

Przez wzgląd na źródło umocowania przedstawicielstwo dzielimy na:

1) przedstawicielstwo ustawowe – źródłem umocowania przedstawiciela jest ustawa;

2) pełnomocnictwo – źródłem umocowania przedstawiciela (pełnomocnika) jest oświadczenie woli reprezentowanego (art. 96 KC)381.

194

Przedstawicielstwo ustawowe jest rodzajem zastępstwa bezpośredniego. Podstawowym źródłem umocowania przedstawiciela ustawowego jest ustawa, choć niekiedy ustawodawca przyznaje również sądom uprawnienie do ustanowienia przedstawiciela ustawowego382. Przedstawiciel ustawowy podejmuje działania w imieniu osoby reprezentowanej383. Zasadniczym celem tego rodzaju instytucji jest stworzenie możliwości dokonania czynności prawnej temu, kto z różnych powodów (w tym z powodu nieposiadania wymaganej zdolności do czynności prawnych) nie może tego uczynić samodzielnie384. Granice umocowania przedstawiciela ustawowego wyznacza ustawodawca bądź upoważniony ustawowo organ, który powołuje przedstawiciela385. Przedstawiciel ustawowy musi posiadać pełną zdolność do czynności prawnych. Przedstawicielami ustawowymi są najczęściej: rodzice małoletniego dziecka, opiekun, kurator386.

§ 31. Pełnomocnictwo

195

Pełnomocnik działa w cudzym imieniu – osoby przez niego reprezentowanej387. Jak już wcześniej zauważono, źródłem umocowania pełnomocnika jest oświadczenie woli mocodawcy388. W judykaturze wskazuje się, że „pełnomocnik, zgodnie z istotą pełnomocnictwa, tj. stosunku prawnego opartego na zaufaniu (…), powinien działać zgodnie z domniemaną wolą mocodawcy, a w każdym razie nie powinien podejmować czynności w imieniu mocodawcy sprzecznych z rzeczywistą lub domniemaną wolą, chociażby mieściły się one w zakresie udzielonego pełnomocnictwa. Takie działanie pełnomocnika, aczkolwiek formalnie poprawne, może być uznane za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego i powodować odpowiedzialność odszkodowawczą pełnomocnika wobec mocodawcy”389. Pełnomocnik musi posiadać przynajmniej ograniczoną zdolność do czynności prawnych (art. 100 KC); przy czym należy mieć na uwadze, że prokurent musi legitymować się pełną zdolnością do czynności prawnych (art. 1092 § 2 KC).

Warto mieć na uwadze, że „w związku z tym, że dokonując czynności prawnej w imieniu reprezentowanego, pełnomocnik składa własne oświadczenie woli, przyjmuje się, że konsekwencje wiedzy lub braku wiedzy (świadomości) o prawnie relewantnych okolicznościach, w tym podstawach wad oświadczenia woli, a także istnienie lub brak dobrej wiary, należy oceniać przede wszystkim w odniesieniu do pełnomocnika, nie zaś reprezentowanego. Do aktu tworzenia oświadczenia woli, jak i wyrażenia jego treści dochodzi bowiem po stronie pełnomocnika, jego zatem świadomość lub swoboda podjęcia decyzji jest rozstrzygająca do oceny wady oświadczenia woli określonej w art. 82 KC, i jego wyobrażenie co do treści czynności prawnej powinno być decydujące z punktu widzenia błędu (art. 84 KC). Stanowisko to chroni ponadto drugą stronę czynności prawnej przed sprzecznym z dobrymi obyczajami działaniem pełnomocnika, o którym świadomości nie miał mocodawca”390.

196

Pełnomocnictwo stanowi jednostronną czynność prawną391, określaną przez część przedstawicieli doktryny mianem czynności prawnej upoważniającej392. Mocodawca może udzielić pełnomocnictwa w sposób wyraźny bądź dorozumiany, przy czym powinien posiadać taką zdolność do czynności prawnych, jaka wymagana jest dla dokonania konkretnej czynności prawnej w jego imieniu przez pełnomocnika393.

197

W niektórych przypadkach ustawodawca wystąpienie określonego stanu faktycznego utożsamia z udzieleniem pełnomocnictwa (tzw. pełnomocnictwo domniemane)394. O takiej sytuacji ustawodawca traktuje w art. 97 KC, stanowiąc, że „osobę czynną w lokalu przedsiębiorstwa przeznaczonym do obsługiwania publiczności poczytuje się w razie wątpliwości za umocowaną do dokonywania czynności prawnych, które zazwyczaj bywają dokonywane z osobami korzystającymi z usług tego przedsiębiorstwa”395. Jak zważył SN, „przepis art. 97 KC odnosi się do wszystkich osób, które mają faktyczną możliwość dokonywania czynności prawnych w obiektach przedsiębiorstwa i ma zastosowanie zawsze, gdy przedsiębiorstwo nie poinformowało w sposób wyraźny swoich klientów o tym, że konkretne osoby czynne w jego lokalu nie są umocowane do zawierania umów. Chodzi więc tutaj o każdą osobę, która została umocowana do obsługiwania publiczności. Nie ma przy tym znaczenia, czy osoba ta faktycznie posiada umocowanie, czy też umocowania takiego nie ma albo działa, przekraczając granice umocowania”396.

198

Sąd Najwyższy w wyr. z 29.11.2018 r., IV CSK 375/17397, podniósł, że „świadome tolerowanie działania innej osoby jako pełnomocnika, przejawiające się wiedzą o takim działaniu i brakiem wobec niego sprzeciwu, może być uznane za konkludentne udzielenie pełnomocnictwa”.

199

Mając na uwadze zakres umocowania pełnomocnika, pełnomocnictwo dzielimy na:

1) pełnomocnictwo ogólne,

2) pełnomocnictwo rodzajowe,

3) pełnomocnictwo szczególne,

4) prokurę398.

200

Pełnomocnictwo ogólne umocowuje do dokonywania czynności tzw. zwykłego zarządu (art. 98 zd. 1 KC). „O tym, czy dana czynność jest czynnością zwykłego zarządu, należy rozstrzygać, biorąc pod uwagę sposób funkcjonowania (np. zakres działalności) mocodawcy – to co dla jednego mocodawcy jest zwykłym zarządem, w przypadku innego może nie mieć takiego charakteru”399.

201

Pełnomocnictwo rodzajowe uprawnia pełnomocnika do dokonywania jedynie określonego rodzaju czynności prawnych400. Powinno ono określać zarówno rodzaj czynności prawnej, która jest objęta zakresem umocowania, jak również jej przedmiot. Jeśli rodzaj czynności prawnej nie zostanie w pełnomocnictwie określony wyraźnie, to wówczas celem ustalenia rzeczywistej woli mocodawcy stosuje się zasady ogólne, które odnoszą się do interpretacji oświadczeń woli (art. 56 i 65 KC)401.

202

Pełnomocnictwo szczególne umocowuje pełnomocnika do dokonania w imieniu mocodawcy jednej, konkretnej czynności prawnej, np. pełnomocnictwo do zbycia określonej nieruchomości402.

203

Warto zauważyć, że do dokonywania czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu wymagane jest udzielenie pełnomocnictwa rodzajowego lub szczególnego (art. 98 zd. 2 KC)403.

204

Zasadniczo forma pełnomocnictwa jest dowolna, przy czym od reguły tej przewidziano wyjątki. Zgodnie z art. 99 § 1 KC, jeśli ważność czynności prawnej wymaga zachowania formy szczególnej, to pełnomocnictwo do dokonania tej czynności powinno zostać udzielone w tej samej formie. W oparciu o art. 99 § 2 KC pełnomocnictwo ogólne powinno zostać udzielone w formie pisemnej ad solemnitatem. Ponadto wymóg zachowania konkretnej formy pełnomocnictwa może wynikać z przepisów szczególnych404.

205

Pełnomocnik uprawniony jest do ustanawiania dla swojego mocodawcy innych pełnomocników jedynie wtedy, gdy uprawnienie takie wynika z treści pełnomocnictwa, ustawy bądź ze stosunku prawnego stanowiącego podstawę pełnomocnictwa (art. 106 KC). Jak zważył SN w wyr. z 13.5.2016 r., III CSK 256/15405, „dopuszczalność udzielenia dalszego pełnomocnictwa nie jest uzależniona od rodzaju pełnomocnictwa przysługującego pełnomocnikowi głównemu. Niezależnie zatem od tego, czy mocodawca udzielił pełnomocnictwa ogólnego, rodzajowego, czy szczególnego, pełnomocnik główny może ustanowić substytuta tylko w takim zakresie, w jakim przysługuje mu umocowanie, a substytucji nie można domniemywać z rodzaju pełnomocnictwa”.

206

Mocodawca może ustanowić jednego lub też kilku pełnomocników, przy czym jeśli ustanowił kilku z takim samym zakresem umocowania, to każdy z pełnomocników może działać samodzielnie, o ile nic innego nie będzie wynikało z treści pełnomocnictwa. Podobnie sytuacja wygląda w przypadku, gdy to pełnomocnik ustanowił innych pełnomocników dla swojego mocodawcy (art. 107 KC).

207

Zgodnie z art. 108 KC zasadniczo pełnomocnik nie może być drugą stroną czynności prawnej, którą dokonuje w imieniu swojego mocodawcy, chyba że co innego wynika z treści pełnomocnictwa albo jeśli z uwagi na treść czynności prawnej nie jest możliwe naruszenie interesów mocodawcy. Powyższe odnosi się również do przypadków, w których pełnomocnik reprezentuje obie strony czynności prawnej (art. 108 KC)406.

208

W przepisach art. 103–105 KC ustawodawca traktuje o konsekwencjach prawnych czynności dokonanych przez rzekomego pełnomocnika (tzw. falsus procurator), którym jest osoba dokonująca czynności w imieniu innej osoby, nieposiadająca do tego umocowania mocodawcy bądź przekraczająca zakres umocowania407. Jak zważył SA w Krakowie, „przekroczenie zakresu umocowania (art. 103 KC) ma miejsce wówczas, gdy osoba dokonująca czynności prawnej w imieniu mocodawcy jest wprawdzie pełnomocnikiem, lecz dokonuje czynności niemieszczącej się w zakresie pełnomocnictwa. Zachodzi to wówczas, gdy pełnomocnictwo jest ograniczone pod względem podmiotowym (zawężenie kręgu kontrahentów) czy przedmiotowym (zawężenie zakresu czynności)”408. W konsekwencji zawarcia umowy przez rzekomego pełnomocnika będziemy mieli do czynienia z czynnością kulejącą, co oznacza, że skuteczność jej będzie uzależniona od potwierdzenia przez tego, w czyim imieniu czynność zawarto409. Wskutek potwierdzenia umowa traktowana będzie za ważną od momentu złożenia oświadczenia woli przez falsus procuratora410. Zasadniczo forma potwierdzenia jest dowolna, chyba że ważność czynności prawnej dokonanej przez rzekomego pełnomocnika uzależniona jest od zachowania formy szczególnej – wtedy potwierdzenie musi zostać dokonane w tej samej formie, jaka wymagana jest dla danej czynności prawnej411. Z uwagi na konieczność zapewnienia ochrony drugiej stronie czynności prawnej zawartej z falsus procuratorem, prawodawca uprawnił taką stronę do wyznaczenia osobie, w imieniu której zawarto kontrakt, odpowiedniego terminu do jego potwierdzenia, wskazując, że strona stanie się wolna po bezskutecznym upływie wyznaczonego terminu (art. 103 § 2 KC)412. Niepotwierdzenie umowy przez osobę, w imieniu której falsus procurator działał, sprawia, że umowa ta jest nieważna413. Ustawodawca nakłada na tego, kto zawarł umowę w cudzym imieniu, obowiązek dokonania zwrotu tego, co otrzymał od drugiej strony w wykonaniu umowy, a także do naprawienia szkody, jaką druga strona poniosła wskutek tego, że zawarła umowę, nie wiedząc o braku umocowania bądź o przekroczeniu jego zakresu (art. 103 § 3 KC)414. Czynność prawna jednostronna dokonana przez rzekomego pełnomocnika w cudzym imieniu dotknięta jest sankcją nieważności, przy czym – jak wskazuje ustawodawca – w przypadku gdy ten, komu złożono oświadczenie woli w cudzym imieniu, wyraził zgodę na działanie bez umocowania, należy stosować odpowiednio przepisy dotyczące zawarcia umowy bez umocowania (art. 104 KC). O szczególnym rodzaju działań podjętych przez falsus procuratora mowa w art. 105 KC415, zgodnie z którym, jeśli po wygaśnięciu umocowania dojdzie do dokonania przez pełnomocnika w imieniu mocodawcy czynności prawnej w zakresie pierwotnego umocowania, czynność ta będzie czynnością ważną, chyba że druga strona czynności wiedziała o wygaśnięciu umocowania bądź z łatwością mogła się o tym dowiedzieć.

209

Wśród przyczyn wygaśnięcia pełnomocnictwa należy wymienić:

1) śmierć pełnomocnika;

2) śmierć reprezentowanego;

3) odwołanie pełnomocnictwa przez osobę je udzielającą;

4) zrzeczenie się pełnomocnictwa przez samego pełnomocnika;

5) upływ terminu, na jaki udzielono pełnomocnictwa (jeżeli było to pełnomocnictwo terminowe);

6) dokonanie czynności prawnej, do dokonania której pełnomocnik uzyskał umocowanie (jeśli było to pełnomocnictwo upoważniające jedynie do dokonania konkretnej czynności prawnej);

7) utrata osobowości prawnej przez pełnomocnika będącego osobą prawną;

8) utrata osobowości prawnej przez mocodawcę będącego osobą prawną;

9) wygaśnięcie stosunku, który stanowił podstawę pełnomocnictwa416.

Po wygaśnięciu pełnomocnictwa pełnomocnik ma obowiązek dokonania zwrotu mocodawcy dokumentu pełnomocnictwa, przy czym może domagać się poświadczonego odpisu tego dokumentu (art. 102 KC).

§ 32. Prokura

210

Prokura utożsamiana jest ze szczególną postacią pełnomocnictwa417. Może zostać udzielona jedynie przez przedsiębiorcę podlegającego wpisowi do Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej (CEIDG) lub do Krajowego Rejestru Sądowego (KRS). Prokura obejmuje umocowanie prokurenta (którym może być jedynie osoba fizyczna posiadająca pełną zdolność do czynności prawnych – art. 1092 § 2 KC) do dokonywania w imieniu przedsiębiorcy zarówno czynności sądowych, jak i pozasądowych, które związane są z prowadzeniem przedsiębiorstwa (art. 1091 § 1 KC). Ustawodawca zastrzega jednak, że do zbycia przedsiębiorstwa, do oddania go na podstawie czynności do czasowego korzystania, jak również do zbycia oraz obciążenia nieruchomości wymagane jest dodatkowo posiadanie przez prokurenta pełnomocnictwa do poszczególnej czynności (art. 1093 KC).

211

Dla udzielenia prokury ustawodawca wymaga zachowania formy pisemnej ad solemnitatem (art. 1092 § 1 KC). Zarówno udzielenie, jak i wygaśnięcie prokury powinno zostać zgłoszone przez przedsiębiorcę do Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej lub do Krajowego Rejestru Sądowego (art. 1098 § 1 KC). Wpis prokury do właściwego rejestru ma charakter deklaratywny418.

212

Na gruncie polskiego systemu prawnego prokurent nie jest uprawniony do udzielenia pełnomocnictwa ogólnego, jak również do ustanowienia prokury substytucyjnej; może natomiast ustanowić pełnomocnika do określonej czynności lub do pewnego rodzaju czynności (art. 1096 zd. 2 KC)419.

213

Prokury można udzielić kilku osobom łącznie (tzw. prokura łączna) bądź też oddzielnie (art. 1094 § 1 KC). Jeśli z oświadczenia osoby udzielającej prokury nie wynika wyraźnie łączny charakter prokury, przyjąć należy, że jest to prokura, której udzielono kilku osobom oddzielnie (zob. art. 107 KC)420. Zarówno fakt udzielenia prokury łącznej, jak również sposób jej wykonywania powinny zostać odnotowane we właściwym rejestrze (art. 1098 § 1 i 2)421.

214

Na podstawie przepisu art. 1094 § 11 KC dopuszczalne jest ustanowienie prokury łącznej niewłaściwej. Zgodnie z jego treścią przedsiębiorca może umocować prokurenta do dokonywania czynności razem z członkiem organu zarządzającego bądź wspólnikiem, który uprawniony jest do reprezentacji handlowej spółki osobowej422.

215

Istnieje możliwość ograniczenia przez przedsiębiorcę prokury jedynie do zakresu spraw, które wpisane zostały do rejestru oddziału przedsiębiorstwa. Mamy wówczas do czynienia z tzw. prokurą oddziałową (art. 1095 KC).

216

Prokura wygasa wskutek:

1) jej odwołania, które może mieć miejsce w każdym czasie;

2) wykreślenia przedsiębiorcy z CEIDG lub KRS;

3) ogłoszenia upadłości przedsiębiorcy;

4) otwarcia likwidacji przedsiębiorcy;

5) przekształcenia przedsiębiorcy;

6) śmierci prokurenta;

7) ustanowienia kuratora w oparciu o przepis art. 42 § 1 (art. 1097 KC)423.

Rozdział VIII. Terminy

§ 33. Definicja, rodzaje i zasady obliczania

217

Pojęcie terminu oznacza „w szczególności okres czasu, jak i pewną chwilę”424. Termin umieszczony w treści czynności prawnej stanowi dodatkowe zastrzeżenie ograniczające w czasie skutki tej czynności425. Wyróżniamy dwa rodzaje terminów:

1) termin początkowy (dies a quo) – z momentem jego nadejścia powstają skutki prawne;

2) termin końcowy (dies ad quem) – z momentem jego nadejścia ustają skutki prawne426.

Zasadniczo termin można zastrzec w treści każdej czynności prawnej, chyba że co innego wynika z przepisów szczególnych (np. art. 1018 § 1 KC stanowi, że nieważne jest oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku złożone z zastrzeżeniem terminu), bądź z właściwości konkretnej czynności prawnej (np. niedopuszczalność terminowego zawarcia związku małżeńskiego)427.

Przepisy umieszczone w części ogólnej Kodeksu cywilnego (art. 111–115) dotyczące obliczania terminów znajdują zastosowanie, jeśli ustawa, orzeczenie sądu bądź decyzja innego organu państwowego lub czynność prawna oznaczają termin, nie wskazując sposobu jego obliczania (art. 110 KC).

218

Reguły dotyczące obliczania terminów, o których ustawodawca traktuje w księdze I tytule V Kodeksu cywilnego, są następujące:

1) termin, który oznaczono w dniach, kończy swój bieg z upływem ostatniego dnia; przy czym, jeśli początkiem takiego terminu (oznaczonego w dniach) jest określone zdarzenie, to przy obliczaniu terminu nie jest uwzględniany dzień, w którym owo zdarzenie miało miejsce (art. 111 KC);

2) termin, który oznaczono w tygodniach, miesiącach bądź latach, kończy swój bieg z upływem tego dnia, który swoją nazwą bądź datą odpowiada początkowemu dniowi terminu, a jeśli takiego dnia w ostatnim miesiącu nie ma – w ostatnim dniu tego miesiąca; przy czym wyjątkowo przy obliczaniu wieku osoby fizycznej termin upłynie z początkiem ostatniego dnia (art. 112 KC);

3) jeśli termin oznaczono na początek, środek bądź koniec miesiąca, to oznacza to odpowiednio pierwszy, piętnasty, bądź ostatni dzień miesiąca; półmiesięczny termin liczony jest za dni 15 (art. 113 KC);

4) jeśli termin oznaczono w miesiącach bądź w latach, a brak jest wymogu ciągłości terminu, to wówczas miesiąc liczony jest za dni 30, zaś rok za 365 dni (art. 114 KC);

5) jeśli koniec terminu do wykonania danej czynności przypadnie na dzień ustawowo wolny od pracy bądź na sobotę, termin upłynie dnia następnego, który nie będzie ani dniem wolnym od pracy, ani też sobotą (art. 115 KC). Zgodnie z art. 1 ustawy z 18.1.1951 r. o dniach wolnych od pracy428 wolnymi od pracy są następujące dni: 1 stycznia (Nowy Rok), 6 stycznia (Święto Trzech Króli), pierwszy dzień Wielkiej Nocy, drugi dzień Wielkiej Nocy, 1 maja (Święto Państwowe), 3 maja (Święto Narodowe Trzeciego Maja), pierwszy dzień Zielonych Świątek, dzień Bożego Ciała, 15 sierpnia (Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny), 1 listopada (Wszystkich Świętych), 11 listopada (Narodowe Święto Niepodległości), 25 grudnia (pierwszy dzień Bożego Narodzenia), 26 grudnia (drugi dzień Bożego Narodzenia), niedziele.

219

Należy podkreślić, że do terminów stosujemy odpowiednio przepisy o warunku. Jeśli skutki czynności prawnej mają powstać w określonym terminie, to wówczas odpowiednie zastosowanie znajdują przepisy o warunku zawieszającym (art. 116 § 1 KC). Z kolei jeśli skutki czynności prawnej mają ustać w określonym terminie, to wówczas odpowiednie zastosowanie znajdują przepisy o warunku rozwiązującym (art. 116 § 2 KC).

§ 34. Przedawnienie

220

Przedawnienie, jak również terminy zawite to instytucje tzw. dawności, określające konsekwencje prawne niewykonywania uprawnień przez czas ustawowo określony. Są to instytucje występujące w każdym dziale prawa cywilnego429.

Trafnie wskazał SA w Warszawie w wyr. z 29.7.2019 r., VI ACa 487/19430, że „przedawnienie zapewnia ochronę dłużnikowi, którego położenie prawne mogłoby się pogarszać wraz z upływem czasu, ponieważ trudniej byłoby mu przedstawić dowody, z których wynika, że albo nigdy nie był zobowiązany, albo jego obowiązek wygasł już wcześniej wskutek jego wykonania. Uzasadnieniem prawnym przedawnienia jest także bezpieczeństwo prawne dłużnika rozumiane jako pewność co do własnej sytuacji prawnej. Sprzeczne z nim byłoby pozostawanie zobowiązanego w długotrwałej niepewności co do zachowania uprawnionego. Po upływie pewnego czasu sytuacja prawna dłużnika ulega wyjaśnieniu. Zyskuje on pewność, że uprawniony nie będzie dochodził od niego spełnienia świadczenia”.

221

Przedmiotem przedawnienia mogą być jedynie roszczenia materialnoprawne o charakterze majątkowym431. Nie wszystkie roszczenia majątkowe ulegają przedawnieniu. Wśród tych, które nie przedawniają się, wymienić należy m.in.: roszczenia windykacyjne oraz negatoryjne, które dotyczą nieruchomości (art. 223 § 1 KC), roszczenia o zniesienie współwłasności (art. 220 KC). Przedawnienie nie odnosi się również do roszczeń ograniczonych terminami zawitymi, np. do roszczeń posesoryjnych (art. 344 § 2 KC)432.

222

Upływ terminu przedawnienia nie skutkuje wygaśnięciem zobowiązania, lecz jego zmianą w zobowiązanie niezupełne, „charakteryzujące się z jednej strony dalszym istnieniem roszczenia, a z drugiej brakiem możliwości jego przymusowego wyegzekwowania, wynikającym z faktu, że po stronie dłużnika, mimo trwania obowiązku, powstaje uprawnienie do zwolnienia się od spełnienia świadczenia przez skorzystanie z zarzutu przedawnienia, mającego charakter peremptoryjny, czyli niweczący uprawnienie wierzyciela”433. Ustawodawca uprawnia dłużnika do zrzeczenia się zarzutu przedawnienia, przy czym zaznacza, że nieważne jest zrzeczenie się zarzutu przedawnienia przed upływem jego terminu (art. 117 § 2 KC). Wskutek zrzeczenia się zarzutu przedawnienia zobowiązanie niezupełne (naturalne) przekształca się znów w zobowiązanie zupełne, przez co roszczenie, które z niego wynika, staje się zaskarżalne434.

223

Warto zwrócić uwagę na wprowadzone ustawą z 13.4.2018 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw435 regulacje dotyczące przedawnienia roszczeń przysługujących przeciwko konsumentom. Zgodnie z przepisem art. 117 § 21 KC upływ terminu przedawnienia skutkuje niemożnością domagania się zaspokojenia roszczenia przysługującego przeciw konsumentowi. Oznacza to, że wskutek upływu terminu przedawnienia roszczeń przysługujących przeciwko konsumentowi roszczenie to zmienia się z mocy prawa (bez potrzeby podnoszenia przez dłużnika zarzutu przedawnienia) w zobowiązanie naturalne436. Jednakże w wyjątkowych przypadkach, po rozpoznaniu interesów stron, sąd ma prawo do nieuwzględnienia upływu terminu przedawnienia roszczenia przysługującego przeciwko konsumentowi, jeśli przemawiać za tym będą względy słuszności (art. 1171 § 1 KC). Sąd powinien przy tym brać pod uwagę przede wszystkim: „1) długość terminu przedawnienia; 2) długość okresu od upływu terminu przedawnienia do chwili dochodzenia roszczenia; 3) charakter okoliczności, które spowodowały niedochodzenie roszczenia przez uprawnionego, w tym wpływ zachowania zobowiązanego na opóźnienie uprawnionego w dochodzeniu roszczenia” (art. 1171 § 2 KC)437.

224

W obowiązującym prawie cywilnym terminy przedawnienia są różne. O ogólnych terminach przedawnienia traktuje ustawodawca w art. 118 KC, wskazując, że wynoszą one 6 lat, a w przypadku dwóch grup roszczeń – o świadczenia okresowe, jak również roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej – 3 lata. Terminów ogólnych nie stosujemy jednak wtedy, gdy przepis szczególny określa inny termin przedawnienia danego roszczenia (art. 118 KC)438. Jak zważono w doktrynie, „istotę świadczenia okresowego stanowi to, że dłużnik zobowiązany jest spełniać je periodycznie, w określonych z góry odstępach czasu, a suma tych świadczeń nie składa się na z góry oznaczoną wielkość”439. Z kolei „roszczenie związane z prowadzeniem działalności gospodarczej, to roszczenie, które ściśle wiąże się z umowami zawieranymi przez przedsiębiorców. Chodzi tu zarówno o umowy, które są zawierane w ramach podstawowej działalności przedsiębiorcy, jak i o umowy, które pośrednio tej działalności służą (np. umowy ubezpieczenia). Związane z prowadzeniem działalności gospodarczej mogą być nie tylko roszczenia kontraktowe, ale również roszczenia deliktowe oraz z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia, pod warunkiem, że pozostają w bezpośrednim związku przyczynowym ze wskazanymi wyżej umowami”440. W wyr. z 2.4.2008 r., III CSK 302/07441, SN uznał, że „do zastosowania trzyletniego terminu przedawnienia przewidzianego w art. 118 KC nie jest wymagane, aby obie strony stosunku prawnego, z którego wywodzi się roszczenie majątkowe, prowadziły działalność gospodarczą. Wystarczy, że działalność gospodarczą prowadzi tylko strona dochodząca roszczenia, które wiąże się z tą działalnością”.

225

Trzeba wskazać, że niedopuszczalne jest przedłużanie ani skracanie terminów przedawnienia w drodze czynności prawnej (art. 119 KC).

226

Mocą ustawy z 13.4.2018 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw442 dodano do art. 118 KC zd. 2 o następującej treści: „Jednakże koniec terminu przedawnienia przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego, chyba że termin przedawnienia jest krótszy niż dwa lata”. Oznacza ono, że jeśli termin przedawnienia jest dłuższy niż 2 lata, to termin ten kończy swój bieg w ostatnim dniu roku kalendarzowego. Z kolei do terminów przedawnienia krótszych niż 2 lata stosujemy zasady wyrażone w art. 112 KC443.

227

Termin przedawnienia roszczenia rozpoczyna swój bieg od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne, przy czym jeśli wymagalność danego roszczenia uzależniona jest od podjęcia konkretnej czynności przez wierzyciela, bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia, w którym dane roszczenie stałoby się wymagalne, gdyby wierzyciel w terminie najwcześniej możliwym podjął czynność (art. 120 § 1 KC). Z momentem upływu ostatniego dnia, w którym dłużnik zobowiązany był spełnić świadczenie, roszczenie stanie się wymagalne444. W przypadku zobowiązań bezterminowych roszczenie stanie się wymagalne z dniem wezwania dłużnika do realizacji zobowiązania445. Co do roszczeń o zaniechanie zważyć należy, że bieg terminu przedawnienia rozpoczyna się od dnia, w którym podmiot zobowiązany nie dostosował się do treści roszczenia (art. 120 § 2 KC).

228

W art. 121 KC opisano cztery przypadki, w których dochodzi do zawieszenia biegu przedawnienia. Są nimi:

1) w przypadku roszczeń przysługujących dzieciom przeciw rodzicom, bieg terminu przedawnienia ulega zawieszeniu przez czas trwania władzy rodzicielskiej;

2) w przypadku roszczeń przysługujących osobom nieposiadającym pełnej zdolności do czynności prawnych przeciw osobom, które sprawują opiekę bądź kuratelę, bieg terminu przedawnienia ulega zawieszeniu przez czas sprawowania przez osoby te opieki bądź kurateli;

3) w przypadku roszczeń przysługujących jednemu z małżonków przeciwko drugiemu bieg terminu przedawnienia ulega zawieszeniu przez czas trwania związku małżeńskiego;

4) w przypadku wszelkich roszczeń, gdy z powodu vis maior (siły wyższej) niemożliwe jest dochodzenie ich przez podmiot uprawniony przed sądem bądź innym organem, który powołany jest do rozpoznawania spraw określonego rodzaju, bieg terminu przedawnienia ulega zawieszeniu przez czas trwania przeszkody446.

Odnośnie do tego ostatniego przypadku w judykaturze zważono, że „przeszkoda uniemożliwiająca rozpoczęcie lub powodująca zawieszenie biegu zasiedzenia powinna mieć charakter obiektywny w tym znaczeniu, że chwilę jej powstania i ustania określają obiektywne okoliczności, niezależne od zachowania się osoby, którą przeszkoda dotknęła”447.

Zawieszenie biegu przedawnienia oznacza, że jeśli termin przedawnienia jeszcze się nie rozpoczął, to wstrzymuje się jego rozpoczęcie, zaś jeśli termin przedawnienia rozpoczął już swój bieg, to wówczas dochodzi do wstrzymania jego biegu (art. 121 KC). Ustanie okoliczności uzasadniających zawieszenie biegu przedawnienia sprawia, że termin ten biegnie dalej (nie jest liczony od nowa)448.

229

Warto mieć również na uwadze występującą na gruncie naszego systemu prawnego instytucję wstrzymania zakończenia terminu przedawnienia. Instytucja ta unormowana została w przepisie art. 122 KC. Zgodnie z jego treścią przedawnienie względem osoby nieposiadającej pełnej zdolności do czynności prawnych, jak również przeciw osobie, względem której istnieje podstawa do całkowitego ubezwłasnowolnienia, nie może zakończyć się wcześniej niż z upływem 2 lat od ustanowienia dla tych osób przedstawiciela ustawowego albo od ustania przyczyny jego ustanowienia (§ 1 i 3 przepisu), przy czym jeśli termin przedawnienia jest krótszy niż 2 lata, jego bieg liczony jest od dnia, w którym ustanowiono przedstawiciela ustawowego, albo od dnia, w którym doszło do ustania przyczyny jego ustanowienia (§ 2 przepisu). W literaturze słusznie podnosi się, że treść art. 122 KC może być nieco myląca; przepis ten odnosi się bowiem do roszczeń należnych osobom nieposiadającym pełnej zdolności do czynności prawnych, nie zaś do roszczeń przeciwko takim osobom449, przez co trafnie postuluje się zastąpienie użytego w przepisie tym sformułowania „przedawnienie względem osoby” na określenie „przedawnienie roszczeń osoby”450. Warto pamiętać, że przepisu art. 122 § 1 KC nie stosujemy do osób prawnych451.

230

Oprócz zawieszenia czy wstrzymania zakończenia biegu przedawnienia bieg terminu przedawnienia może ulec również przerwaniu. O przypadkach, w których dochodzi do przerwania biegu przedawnienia, ustawodawca traktuje w art. 123 KC, stanowiąc, że bieg terminu przedawnienia przerywa się przez:

1) każdą czynność przed sądem bądź innym organem, który powołano do rozpoznawania spraw bądź egzekwowania roszczeń danego rodzaju, lub przed sądem polubownym, podjętą bezpośrednio celem dochodzenia, ustalenia bądź zaspokojenia albo zabezpieczenia roszczenia – wśród tego rodzaju czynności wymienić można przykładowo: wytoczenie powództwa o świadczenie, wniosek o zawezwanie do próby ugodowej, wniosek o nadanie tytułowi egzekucyjnemu klauzuli wykonalności, zarzut potrącenia452;

2) uznanie roszczenia przez tego, przeciw komu roszczenie przysługuje – jak zważył SN, „uznanie długu jest oświadczeniem woli dłużnika, w którym składający je ustala w sposób prawnie doniosły istnienie określonego stosunku prawnego (tzw. istnienie długu) lub pewnych jego elementów, np. wysokości długu”453;

3) wszczęcie mediacji.

Po przerwaniu biegu terminu przedawnienia termin przedawnienia biegnie od nowa (art. 124 § 1 KC), przy czym w przypadku, gdy przerwanie biegu terminu przedawnienia nastąpiło wskutek podjęcia czynności w postępowaniu przed sądem bądź innym organem powołanym do rozpoznawania spraw bądź egzekwowania roszczeń danego rodzaju, lub przed sądem polubownym, lub przez wszczęcie mediacji, dopóki nie nastąpi zakończenie postępowania, termin przedawnienia nie biegnie od nowa (art. 124 § 2 KC). Sąd Apelacyjny w Łodzi w wyr. z 18.1.2019 r., I ACa 238/18454, wskazał, że „dla rozstrzygnięcia kwestii przerwy przedawnienia w rozumieniu przepisu art. 124 § 2 KC istotnym jest czy wierzyciel przedsięwziął jedną z czynności przed sądem lub innym organem powołanym do rozpoznawania spraw lub egzekwowania roszczeń danego rodzaju albo przed sądem polubownym bezpośrednio w celu dochodzenia lub ustalenia albo zaspokojenia lub zabezpieczenia roszczenia. Nie ma przy tym znaczenia stosunek dłużnika do tej czynności. Bieg przedawnienia przerywa czynność dokonana przed sądem lub innym organem powołanym do rozpoznawania spraw lub egzekwowania roszczeń danego rodzaju. Nie jest przy tym konieczne dokonanie czynności przed sądem właściwym (miejscowo, rzeczowo i funkcjonalnie) dla rozpoznania sprawy, której przedmiotem jest konkretne roszczenie, lub przed organem egzekucyjnym właściwym dla egzekwowania konkretnego roszczenia. Celem czynności, której skuteczne dokonanie doprowadza do przerwania biegu przedawnienia roszczenia, ma być realizacja tego roszczenia przez uprawnionego”.

231

Zgodnie z przepisem art. 125 KC roszczenie, które stwierdzone zostało prawomocnym orzeczeniem sądu bądź innego organu, który powołano do rozpoznawania spraw określonego rodzaju lub orzeczeniem sądu polubownego, a także roszczenie, które stwierdzono ugodą, która została zawarta przed sądem bądź sądem polubownym lub ugodą, którą zawarto przed mediatorem i następnie zatwierdzono przez sąd, ulega przedawnieniu z upływem lat 6, przy czym w przypadku, gdy roszczenie, które zostało stwierdzone w ten sposób, obejmuje świadczenia okresowe, roszczenie o świadczenie okresowe należne w przyszłości, ulega przedawnieniu z upływem lat 3. Warto odnotować, że przepisu art. 125 § 1 KC nie stosuje się do orzeczeń, o których ustawodawca traktuje w art. 64 KC oraz art. 1047 KPC455. W literaturze podaje się, że wydłużenie terminu przedawnienia, o którym mowa w art. 125 KC, „podyktowane jest powagą przywiązywaną przez porządek prawny do prawomocnych orzeczeń, wydawanych przez powołane do tego organy. Stwierdzenie roszczenia w takim orzeczeniu musi być traktowane jako usuwające wszelką niepewność co do zasadności tego roszczenia”456.

§ 35. Przedawnienie w dobie pandemii

232

Z uwagi na ogłoszoną dnia 11.3.2020 r. przez Światową Organizację Zdrowia pandemię COVID-19 mogły pojawić się problemy w dochodzeniu roszczeń cywilnoprawnych, które ulegają przedawnieniu, związane chociażby z utrudnieniami działania części organów wymiaru sprawiedliwości457. „W związku z brakiem szczególnych regulacji dotyczących wpływu ogłoszenia stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii na bieg terminów przedawnienia roszczeń cywilnoprawnych zasadne jest poszukiwanie rozwiązań problemów praktycznych w obrębie zastanych instytucji prawa cywilnego, takich jak instytucja zawieszenia biegu przedawnienia uregulowana w art. 121 KC”458. Jednocześnie doktryna uznała, że jedynie „w jednostkowych przypadkach mogą występować przeszkody w dochodzeniu roszczeń spowodowane siłą wyższą w postaci pandemii COVID-19 (…). Do takich przypadków można zaliczyć całkowite zawieszenie działalności poszczególnych sądów, które uniemożliwia wniesienie odpowiednich pism w terminie pozwalającym na skuteczne dochodzenie roszczenia czy też przerwanie biegu przedawnienia. Przypadki te powinny być jednak oceniane indywidualnie w oparciu o przesłanki ugruntowane w praktyce i orzecznictwie sądowym”459.

Ponadto przedstawiciele doktryny słusznie zwrócili uwagę na to, że „elementy złożonej sytuacji faktycznej oraz prawnej wynikającej z pandemii COVID-19 mogą być potencjalnie również przesłanką uzasadniającą powoływanie się przez wierzycieli na fakt nadużycia zarzutu przedawnienia przez dłużników”460. Trafnie wskazano, że „nadużycie zarzutu przedawnienia może w szczególności uzasadniać brak faktycznej możliwości przerwania przez wierzyciela biegu terminu przedawnienia z uwagi na okoliczności związane z jego sytuacją osobistą w obliczu pandemii (np. przebywanie za granicą bez możliwości powrotu, obowiązkowa kwarantanna, ograniczenia w komunikacji z pełnomocnikiem) powiązaną z negatywnie ocenianą postawą dłużnika, który mógł skorzystać z powyższej sytuacji”461.

§ 36. Terminy zawite

233

Terminy zawite, zwane prekluzyjnymi, wykazują sporo odmienności od terminów przedawnienia. Przedmiotem tych ostatnich mogą być jedynie roszczenia majątkowe, podczas gdy przedmiotem prekluzji mogą być wszelkie rodzaje praw podmiotowych. Upływ terminów zawitych sąd winien brać pod uwagę z urzędu. Wskutek upływu prekluzji dochodzi do wygaśnięcia prawa. Warto zauważyć, że w orzecznictwie za dopuszczalne uznaje się stosowanie do terminów zawitych w drodze analogii regulacji dotyczących przerwania, jak również zawieszenia biegu przedawnienia462.

Terminy zawite w doktrynie definiowane są jako „terminy ograniczające w czasie dochodzenie przed powołanym do tego organem lub inną realizację praw podmiotowych (w tym także roszczeń), jeżeli bezskuteczny ich upływ powoduje wygaśnięcie prawa”463.

Wśród przepisów Kodeksu cywilnego, w których wprowadzono terminy zawite, można przykładowo wymienić: art. 255 KC (zgodnie z którym użytkowanie wygasa wskutek niewykonywania tego prawa przez lat 10), art. 88 § 2 KC (zgodnie z którym uprawnienie do uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego innej osobie pod wpływem błędu bądź groźby wygasa w przypadku błędu z upływem 1 roku od jego wykrycia, a w przypadku groźby z upływem 1 roku od ustania stanu obawy), art. 344 § 2 KC (zgodnie z którym roszczenie posiadacza o przywrócenie stanu poprzedniego i o zaniechanie naruszeń wygasa, jeśli nie będzie dochodzone w ciągu 1 roku od momentu naruszenia), art. 347 KC (zgodnie z którym roszczenie przysługujące posiadaczowi nieruchomości o wstrzymanie budowy wygasa, jeśli nie będzie dochodzone w ciągu 1 miesiąca od rozpoczęcia budowy)464.

1 M. Pyziak-Szafnicka, [w:] P. Księżak, M. Pyziak-Szafnicka (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Część ogólna, LEX 2014, art. 1, Nt 1.

2 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne. Zarys części ogólnej, Warszawa 2001, s. 19–20.

3 A. Doliwa, [w:] M. Załucki (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2019, s. 5.

4 A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne – część ogólna. Prawo rzeczowe, Warszawa 2008, s. 3–4 i 54.

5 P. Sobolewski, [w:] K. Osajda (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Legalis 2020, art. 1, Nt 16.

6 Tamże, Nt 6.

7 Tamże, Nt 7.1.

8 A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 5.

9 P. Machnikowski, [w:] E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2019, art. 1, Nb 1; A. Doliwa, [w:] M. Załucki (red.), Kodeks cywilny, 2019, s. 5.

10 P. Machnikowski, [w:] E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2019, art. 1, Nb 1; A. Doliwa, [w:] M. Załucki (red.), Kodeks cywilny, 2019, s. 5.

11 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 58.

12 Tamże.

13 Tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 2204.

14 Tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 2017.

15 Tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 1465.

16 Tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 1359.

17 Zob. A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 8–9.

18 Orz. TK z 18.10.1994 r., K 2/94, OTK 1994, Nr 2, poz. 36. Do orzeczenia tego odwołuje się również M. Pyziak-Szafnicka, [w:] P. Księżak, M. Pyziak-Szafnicka (red.), Kodeks cywilny, LEX 2014, art. 1, Nt 5.

19 S. Grzybowski, System Prawa Cywilnego, t. 1, Część ogólna, Ossolineum 1974, s. 45.

20 P. Nazaruk, [w:] J. Ciszewski, P. Nazaruk (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2019, art. 1, Nt 11 oraz podana tam literatura.

21 S. Grzybowski, System Prawa Cywilnego, t. 1, 1974, s. 47.

22 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 32.

23 Tamże, s. 33.

24 Tamże, s. 33–34.

25 Tamże, s. 34.

26 Tamże.

27 K. Piasecki, [w:] K. Piasecki (red.), Kodeks cywilny. Księga pierwsza. Część ogólna. Komentarz, Kraków 2003, art. 3, pkt 2, Nt 14.

28 P. Sobolewski, [w:] K. Osajda (red.), Kodeks cywilny, Legalis 2020, art. 3, Nt 1.

29 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 386.

30 Uzasadnienie wyr. SN z 24.5.2005 r., V CK 48/05, Legalis.

31 P. Sobolewski, [w:] K. Osajda (red.), Kodeks cywilny, Legalis 2020, art. 7, Nt 2.

32 P. Machnikowski, [w:] E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2019, art. 6, Nb 4.

33 K. Pietrzykowski, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, Komentarz. Art. 1–44910, Warszawa 2018, art. 6, Nb 3; M. Gutowski, [w:] M. Gutowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, Komentarz do art. 1–352, Warszawa 2018, art. 6, Nb 19.

34 P. Machnikowski, [w:] E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2019, art. 5, Nb 1 oraz podana tam literatura.

35 Post. SN z 29.3.1979 r., III CRN 59/79, Legalis.

36 Zob. A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 19.

37 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 73.

38 A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 19.

39 Wyr. SN z 13.6.2000 r., V CKN 448/00, Legalis.

40 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 107.

41 K. Pietrzykowski, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 1, Nb 8 i 10; A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 5.

42 A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 5.

43 Zob. R. Szczepaniak, [w:] M. Gutowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 1, Nb 4.

44 S. Grzybowski, System Prawa Cywilnego, t. 1, 1974, s. 180–182.

45 Tamże, s. 183.

46 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 113.

47 Tamże.

48 K. Pietrzykowski, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 1, Nb 12.

49 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 113–114; A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne ogólna, s. 5.

50 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 115; A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 77.

51 A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 77; A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 115–116.

52 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 116–123.

53 S. Grzybowski, System Prawa Cywilnego, t. 1, 1974, s. 213.

54 Wszystkie te prawa wymienia i opisuje S. Grzybowski, System Prawa Cywilnego, t. 1, 1974, s. 222–231.

55 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 131–132.

56 S. Grzybowski, System Prawa Cywilnego, t. 1, 1974, s. 237–238.

57 Tamże, s. 238–242; A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 18.

58 A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 18.

59 S. Grzybowski, System Prawa Cywilnego, t. 1, 1974, s. 238.

60 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 146.

61 A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 18; por. S. Grzybowski, System Prawa Cywilnego, t. 1, 1974, s. 241.

62 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 147.

63 Tamże.

64 Tamże.

65 Wszystkie te kwestie wymieniają A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk – Prawo cywilne, s. 152–154.

66 Zob. R. Szczepaniak, [w:] M. Gutowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 1, Nb 4.

67 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 158.

68 M. Gutowski, [w:] M. Gutowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 8, Nb 5.

69 Pkt 3 załącznika Nr 1 „Kryteria oceny stosowane przy dokonywaniu wpisów w dokumentacji dotyczących czasu trwania ciąży, poronień, urodzeń żywych i martwych” do rozporządzenia Ministra Zdrowia z 6.4.2020 r. w sprawie rodzajów, zakresu i wzorów dokumentacji medycznej oraz sposobu jej przetwarzania (Dz.U. z 2020 r. poz. 666, Legalis); zob. M. Gutowski, [w:] M. Gutowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 8, Nb 6–7.

70 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 158.

71 M. Pazdan, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 8, Nb 17.

72 Tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 514 ze zm.

73 R. Strugała, [w:] E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2019, art. 8, Nb 3–4.

74 Tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 463 ze zm.

75 P. Księżak, [w:] K. Osajda (red.), Kodeks cywilny, Legalis 2020, art. 8, Nt 10.

76 Zob. A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 24–25; R. Majda, [w:] P. Księżak, M. Pyziak-Szafnicka (red.), Kodeks cywilny, LEX 2014, art. 8, Nt 37–43.

77 P. Księżak, [w:] K. Osajda (red.), Kodeks cywilny, Legalis 2020, art. 8, Nt 12.

78 R. Majda, [w:] P. Księżak, M. Pyziak-Szafnicka (red.), Kodeks cywilny, LEX 2014, art. 8, Nt 37 i powołana tam literatura.

79 A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 24; M. Pazdan, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 8, Nb 4–6.

80 M. Pazdan, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 9, Nb 1 i 3; szerzej M. Gutowski, [w:] M. Gutowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 9, Nb 8.

81 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 165.

82 Tamże, s. 166.

83 A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 34–35.

84 S. Grzybowski, System Prawa Cywilnego, t. 1, 1974, s. 349; M. Pazdan, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 11, Nb 1.

85 A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 31; M. Gutowski, [w:] M. Gutowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 15, Nb 2.

86 Zob. R. Strugała, [w:] E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2019, art. 17, Nb 4.

87 A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 32.

88 Tamże, s. 33–34.

89 Tamże, s. 33.

90 Legalis.

91 Zob. szeroko na temat ubezwłasnowolnienia L. Ludwiczak, Ubezwłasnowolnienie w polskim systemie prawnym, Warszawa 2012, passim.

92 Post. SN z 17.5.2013 r., I CSK 122/13, Legalis.

93 Post. SN z 9.10.1974 r., I CR 500/74, Legalis.

94 M. Gutowski, [w:] M. Gutowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 13, Nb 6–7, 10.

95 Post. SN z 29.12.1983 r., I CR 377/83, Legalis.

96 M. Pazdan, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 25, Nb 1.

97 Wyr. SN z 12.11.1975 r., III CRN 53/75, Legalis.

98 R. Strugała, [w:] E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2019, art. 27, Nb 1.

99 S. Grzybowski, System Prawa Cywilnego, t. 1, 1974, s. 296.

100 Legalis.

101 Wyr. SN z 19.9.1968 r., II CR 291/68, Legalis.

102 Legalis.

103 P. Machnikowski, [w:] E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2019, art. 23, Nb 1.

104 Szerzej M. Pazdan, [w:] M. Safjan (red.), System Prawa Prywatnego, t. 1, Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 2012, s. 1234–1235.

105 Uzasadnienie wyr. SN z 5.4.2013 r., III CSK 198/12, Legalis.

106 P. Sobolewski, [w:] K. Osajda (red.), Kodeks cywilny, Legalis 2020, art. 23, Nt 11.

107 H. Dąbrowski, [w:] Z. Resich i in., Kodeks cywilny. Komentarz, t. 1, Warszawa 1972, s. 90; A. Rogacka-Łukasik, Naruszenie dóbr osobistych w internecie oraz ich ochrona na podstawie ustawy o świadczeniu usług drogą elektroniczną, Roczniki Administracji i Prawa 2012, t. 12, s. 235; A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 184.

108 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 184–185; A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 39.

109 P. Sobolewski, [w:] K. Osajda (red.), Kodeks cywilny, Legalis 2020, art. 24, Nt 1.

110 Wyr. SN z 25.10.1982 r., I CR 239/82, Legalis.

111 Wyr. SN z 11.9.1981 r., II CR 297/81, Legalis.

112 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 185.

113 P. Machnikowski, [w:] E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2019, art. 24, Nb 14, 17.

114 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 185, 187; A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 42.

115 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 185; A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 42.

116 A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 42; S. Grzybowski, System Prawa Cywilnego, t. 1, 1974, s. 302; P. Sobolewski, [w:] K. Osajda (red.), Kodeks cywilny, Legalis 2020, art. 24, Nt 83; zob. także J. Gudowski, G. Bieniek, [w:] J. Gudowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, t. 3, Zobowiązania. Część ogólna, Warszawa 2018, art. 448, Nt 3.

117 P. Sobolewski, [w:] K. Osajda (red.), Kodeks cywilny, Legalis 2020, art. 24, Nt 83.

118 R. Strugała, [w:] E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2019, art. 29, Nb 1.

119 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 195.

120 R. Strugała, [w:] E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2019, art. 29, Nb 1.

121 S. Grzybowski, System Prawa Cywilnego, t. 1, 1974, s. 312–313.

122 Tamże, s. 312.

123 Tamże, s. 313.

124 Tamże.

125 Tamże.

126 Tamże.

127 A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 27.

128 M. Pazdan, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 32, Nb 2.

129 E. Gniewek, [w:] E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2019, art. 33, Nb 5–6.

130 Tamże, Nb 6; A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 52.

131 R. Szczepaniak, [w:] M. Gutowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 37, Nb 6.

132 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 205.

133 Tamże.

134 A. Kubiak-Cyrul, [w:] M. Załucki (red.), Kodeks cywilny, 2019, s. 73.

135 Tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 735.

136 A. Kubiak-Cyrul, [w:] M. Załucki (red.), Kodeks cywilny, 2019, s. 74.

137 Tamże, s. 75.

138 Tamże, s. 76.

139 P. Sobolewski, [w:] K. Osajda (red.), Kodeks cywilny, Legalis 2020, art. 33, Nt 4.

140 Tamże; A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 51.

141 P. Sobolewski, [w:] K. Osajda (red.), Kodeks cywilny, Legalis 2020, art. 34, Nt II oraz podana tam judykatura i doktryna.

142 E. Gniewek, [w:] E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2019, art. 34, Nb 3.

143 S. Grzybowski, System Prawa Cywilnego, t. 1, 1974, s. 371.

144 Wyr. SA w Gdańsku z 7.4.2016 r., III AUa 1787/15, Legalis.

145 M. Gutowski, [w:] M. Gutowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 38, Nb 5.

146 A. Kubiak-Cyrul, [w:] M. Załucki (red.), Kodeks cywilny, 2019, s. 93.

147 P. Sobolewski, [w:] K. Osajda (red.), Kodeks cywilny, Legallis 2020, art. 39, Nt I.

148 Zob. także na ten temat W. Klyta, Siedziba osoby prawnej, KPP 2001, z. 3, s. 510 i n.

149 E. Gniewek, [w:] E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2019, art. 41, Nb 1; A. Kubiak-Cyrul, [w:] M. Załucki (red.), Kodeks cywilny, 2019, s. 95.

150 A. Kubiak-Cyrul, [w:] M. Załucki (red.), Kodeks cywilny, 2019, s. 95–96.

151 J. Frąckowiak, [w:] M. Safjan (red.), System Prawa Prywatnego, t. 1, 2012, s. 1164.

152 Legalis.

153 M. Pazdan, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 43, Nb 9.

154 Uzasadnienie wyr. SN z 5.4.2013 r., III CSK 198/12, Legalis oraz powołane tam orzecznictwo.

155 Tamże oraz powołane tam orzecznictwo.

156 Legalis.

157 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 227–228.

158 Tamże, s. 228.

159 Tamże, s. 229.

160 M. Pazdan, [w:] M. Safjan (red.), System Prawa Prywatnego, t. 1, 2012, s. 1027.

161 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 229–230; E. Gniewek, Subsydiarna odpowiedzialność członków ułomnych osób prawnych w kodeksie cywilnym i kodeksie spółek handlowych, [w:] J. Frąckowiak (red.), Kodeks spółek handlowych po pięciu latach, Wrocław 2006, s. 318; A. Kubiak-Cyrul, [w:] M. Załucki (red.), Kodeks cywilny, 2019, s. 78–79.

162 Zob. A. Kubiak-Cyrul, [w:] M. Załucki (red.), Kodeks cywilny, 2019, s. 78.

163 J. Frąckowiak, [w:] M. Safjan (red.), System Prawa Prywatnego, t. 1, 2012, s. 1207.

164 E. Gniewek, [w:] E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2019, art. 331, Nb 14.

165 P. Sobolewski, [w:] K. Osajda (red.), Kodeks cywilny, Legalis 2020, art. 331, Nt 5–6 oraz podana tam doktryna i judykatura. O statusie ułomnych osób prawnych zob. M. Wach, Status ułomnych osób prawnych w polskim prawie cywilnym, Warszawa 2008.

166 A. Kubiak-Cyrul, [w:] M. Załucki (red.), Kodeks cywilny, 2019, s. 82.

167 M. Gutowski, [w:] M. Gutowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, art. 221, Nb 5.

168 Szerzej na temat konsumenta i przedsiębiorcy J.P. Naworski, Przedsiębiorca versus konsument w prawie polskim, SPP 2018, Nr 1, s. 28–52; zob. też M. Litwińska, Kupiec a podmiot gospodarczy, PPH 1995, Nr 3; T. Mróz, E. Bieniek-Koronkiewicz, Kontrowersje wokół pojęcia „przedsiębiorca”, Pr. Sp. 2003, Nr 6; M. Jasiakiewicz, Jeszcze o pojęciu przedsiębiorcy – polemika, PPH 2005, Nr 5; A.G. Harla, Pojęcie kupca i przedsiębiorcy w prawie polskim (1918–2005), PPH 2006, Nr 12; J.P. Naworski, Przedsiębiorca w polskim prawie cywilnym (materialnym i procesowym) de lege lata i de lege ferenda, Toruń 2011; W.J. Katner, Pojęcie przedsiębiorcy – polemika, PPH 2007, Nr 4; M. Etel, Pojęcie przedsiębiorcy w prawie polskim i prawie Unii Europejskiej oraz w orzecznictwie sądowym, Warszawa 2012.

169 Tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1292 ze zm.

170 R. Uliasz, [w:] M. Załucki (red.), Kodeks cywilny, 2019, s. 106–107.

171 A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 58.

172 R. Uliasz, [w:] M. Załucki (red.), Kodeks cywilny, 2019, s. 107.

173 M. Kępiński, [w:] M. Gutowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 432, Nb 4.

174 Ł. Żelechowski, [w:] K. Osajda (red.), Kodeks cywilny, Legalis 2020, art. 434, Nt 1 i 3; szerzej R. Uliasz, [w:] M. Załucki (red.), Kodeks cywilny, 2019, art. 434, s. 109–110.

175 E. Gniewek, [w:] E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2019, art. 435, Nb 3.

176 Zob. tamże, Nb 4.

177 Ł. Żelechowski, [w:] K. Osajda (red.), Kodeks cywilny, Legalis 2020, art. 435, Nt II–III.

178 Wszystkie te zasady wymieniają i opisują A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 61; zob. też Ł. Żelechowski, [w:] K. Osajda (red.), Kodeks cywilny, Legalis 2020, art. 432, Nt 8, który dodatkowo wymienia zasadę jedności i jawności firmy.

179 E. Gniewek, [w:] E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2019, art. 4310, Nb 1.

180 Tamże; wyr. SA w Katowicach z 14.3.2006 r., I ACa 2057/05, Legalis.

181 Wyr. SA w Katowicach z 14.3.2006 r., I ACa 2057/05, Legalis.

182 Wyr. SA w Białymstoku z 23.4.2009 r., I ACa 122/09, Legalis.

183 R. Uliasz, [w:] M. Załucki (red.), Kodeks cywilny, 2019, s. 122–127.

184 W. Popiołek, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 4310, Nb 8 i powołana tam doktryna i judykatura.

185 E. Gniewek, [w:] E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2019, art. 4310, Nb 4.

186 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 113.

187 A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 73; zob. A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 232.

188 Legalis.

189 E. Gniewek, [w:] E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2019, art. 45, Nb 1.

190 J. Wasilkowski, Zarys prawa rzeczowego, Warszawa 1963, s. 8, cyt. za: E. Gniewek, [w:] E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2019, art. 45, Nb 2.

191 Zob. na ten temat A. Tworkowska, Określenie statusu ludzkich zwłok jako problem prawo-społeczny, PiM 2015, Nr 2, s. 61–71.

192 E. Skowrońska-Bocian, M. Warciński, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 45, Nb 4.

193 T. Sokołowski, [w:] M. Gutowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 45, Nb 13.

194 E. Skowrońska-Bocian, M. Warciński, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 45, Nb 4.

195 E. Gniewek, [w:] E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2019, art. 45, Nb 5–6.

196 LEX Nr 1632165.

197 Ł. Żelechowski, [w:] K. Osajda (red.), Kodeks cywilny, Legalis 2020, art. 45, Nt 19.

198 J. Ignatowicz [zaktualizował i uzupełnił K. Stefaniuk], Prawo rzeczowe, Warszawa 2000, s. 20; Ł. Żelechowski, [w:] K. Osajda (red.), Kodeks cywilny, Legalis 2020, art. 45, Nt 20.

199 E. Skowrońska-Bocian, M. Warciński, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 46, Nb 1; szerzej E. Gniewek, [w:] E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2019, art. 46, Nb 5–16.

200 Legalis.

201 E. Gniewek, [w:] E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2019, art. 461, Nb 1.

202 Wyr. SN z 18.12.1973 r., I CR 363/73, Legalis.

203 E. Skowrońska-Bocian, M. Warciński, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 45, Nb 10.

204 S. Grzybowski, System Prawa Cywilnego, t. 1, 1974, s. 408.

205 E. Skowrońska-Bocian, M. Warciński, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 45, Nb 13.

206 S. Grzybowski, System Prawa Cywilnego, t. 1, 1974, s. 414.

207 A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 67; zob. też E. Skowrońska-Bocian, M. Warciński, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 45, Nb 17.

208 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 236–239.

209 Legalis.

210 J. Ignatowicz [zaktualizował i uzupełnił K. Stefaniuk], Prawo rzeczowe, s. 21–22.

211 E. Skowrońska-Bocian, M. Warciński, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 47, Nb 8.

212 J. Ignatowicz [zaktualizował i uzupełnił K. Stefaniuk], Prawo rzeczowe, s. 22.

213 Tamże, s. 22–23.

214 Legalis.

215 Wyr. SN z 26.11.2019 r., IV CSK 382/18, Legalis.

216 Wyr. SN z 6.3.1984 r., III CRN 29/84, Legalis.

217 Legalis.

218 Legalis.

219 Tak też Ł. Żelechowski, [w:] K. Osajda (red.), Kodeks cywilny, Legalis 2020, art. 51, Nt 7.

220 Wszystkie te przesłanki wymienia J. Ignatowicz [zaktualizował i uzupełnił K. Stefaniuk], Prawo rzeczowe, s. 24.

221 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 239.

222 R. Świrgoń-Skok, [w:] M. Załucki (red.), Kodeks cywilny, 2019, s. 154; E. Gniewek, [w:] E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2019, art. 52, Nb 2.

223 Ł. Żelechowski, [w:] K. Osajda (red.), Kodeks cywilny, Legalis 2020, art. 52, Nt 2; E. Skowrońska-Bocian, M. Warciński, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 52, Nb 2.

224 S. Grzybowski, System Prawa Cywilnego, t. 1, 1974, s. 458.

225 J. Ignatowicz [zaktualizował i uzupełnił K. Stefaniuk], Prawo rzeczowe, s. 24.

226 Tamże, s. 25.

227 Legalis.

228 Wyr. SN z 27.5.2015 r., II CSK 502/14, Legalis.

229 J. Ignatowicz [zaktualizował i uzupełnił K. Stefaniuk], Prawo rzeczowe, s. 25.

230 Tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 310 ze zm.; A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 74; zob. wyr. NSA z 16.1.2009 r., II OSK 1874/07, Legalis, w którym wskazano, że „wody stojące oraz wody w rowach znajdujące się w granicach nieruchomości gruntowej stanowią własność właściciela tej nieruchomości według zasady: czyją własność stanowią grunty, tego własnością jest woda. Własność gruntu przesądza o własności wody”.

231 Tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 1064; zob. szerzej S. Wójcik, Problem uprawnień do złóż kopalin (w związku z reformą prawa górniczego), PiP 1992, z. 1, s. 57–64.

232 Tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 638 ze zm.

233 Wszystkie te przedmioty wymieniają i opisują A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 74; zob. też S. Grzybowski, System Prawa Cywilnego, t. 1, 1974, s. 425–429.

234 A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 74; szerzej S. Grzybowski, System Prawa Cywilnego, t. 1, 1974, s. 429–434.

235 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 232.

236 Wyr. NSA z 10.3.2011 r., I FSK 1062/10, Legalis.

237 Post. SN z 5.4.2017 r., II CSK 406/16, Legalis.

238 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 253.

239 P. Sobolewski, [w:] K. Osajda (red.), Kodeks cywilny, Legalis 2020, art. 56, Nt IV.

240 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 254.

241 A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 85; S. Grzybowski, System Prawa Cywilnego, t. 1, 1974, s. 474–475; A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 256–257.

242 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 275.

243 A. Janas, [w:] M. Habdas, M. Fras (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, t. 1, Część ogólna (art. 1–125), Warszawa 2018, art. 63, Nt 1 i 4.

244 P. Machnikowski, [w:] E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2019, art. 63, Nb 3; M. Gutowski, [w:] M. Gutowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 63, Nb 15; P. Sobolewski, [w:] K. Osajda (red.), Kodeks cywilny, Legalis 2020, art. 63, Nt 14.

245 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 280.

246 P. Machnikowski, [w:] E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2019, art. 64, Nb 5.

247 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 280.

248 A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 94.

249 P. Machnikowski, [w:] E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2019, art. 65, Nb 10.

250 A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 81–84; A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 262 i n.

251 M. Safjan, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 56, Nb 16; A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 81.

252 M. Safjan, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 56, Nb 8.

253 J. Grykiel, [w:] M. Gutowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 56, Nb 18.

254 A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 82; A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 264–265.

255 J. Grykiel, [w:] M. Gutowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 56, Nb 20–21; A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 82.

256 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 266; A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 82.

257 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 266.

258 Tamże, s. 265–266; A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 82.

259 J. Grykiel, [w:] M. Gutowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 56, Nb 26.

260 Tamże, Nb 27.

261 A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 83; zob. też A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 268.

262 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne. Zarys części ogólnej, s. 268.

263 Tamże, s. 268–269; A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne – część ogólna, s. 83.

264 S. Grzybowski, System Prawa Cywilnego, t. 1, 1974, s. 496–499.

265 A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 84; zob. także A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 271; M. Safjan, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 56, Nb 11.

266 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 316.

267 Tamże, s. 316–317; A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 109.

268 S. Grzybowski, System Prawa Cywilnego, t. 1, 1974, s. 514–515.

269 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 322–323; A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 110.

270 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 323; S. Grzybowski, System Prawa Cywilnego, t. 1, 1974, s. 517.

271 Wyr. SA w Warszawie z 18.3.2013 r., I ACa 1488/12, Legalis.

272 B. Giesen, [w:] P. Księżak, M. Pyziak-Szafnicka (red.), Kodeks cywilny, LEX 2014, art. 89, Nt 9.

273 Z. Radwański, [w:] Z. Radwański (red.), System Prawa Prywatnego, t. 2, Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 2008, s. 260.

274 Legalis.

275 Szerzej S. Rudnicki, R. Trzaskowski, [w:] J. Gudowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Księga pierwsza. Część ogólna, LEX 2014, art. 89, Nt 3.

276 Z. Radwański, [w:] Z. Radwański (red.), System Prawa Prywatnego, t. 2, 2008, s. 269–270.

277 B. Giesen, [w:] P. Księżak, M. Pyziak-Szafnicka (red.), Kodeks cywilny, LEX 2014, art. 89, Nt 23–24.

278 S. Rudnicki, R. Trzaskowski, [w:] J. Gudowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Księga pierwsza, LEX 2014, art. 89, Nt 4.

279 K. Piasecki, [w:] K. Piasecki (red.), Kodeks cywilny. Księga pierwsza, Kraków 2003, art. 89, Nt 5.

280 K. Mularski, [w:] M. Gutowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 90, Nb 2; także P. Sobolewski, [w:] K. Osajda (red.), Kodeks cywilny, Legalis 2020, art. 90, Nt III; zob. też B. Swaczyna, Warunkowe czynności prawne, Warszawa 2012, s. 343–344.

281 K. Mularski, [w:] M. Gutowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 91, Nb 3.

282 A. Janas, [w:] M. Habdas, M. Fras (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 91, Nt 3–6 oraz podana tam literatura; A. Janiak, [w:] A. Kidyba (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, t. 1, Część ogólna, Warszawa 2012, art. 91, Nt 3–4; Z. Radwański, [w:] Z. Radwański (red.), System Prawa Prywatnego, t. 2, 2008, s. 275.

283 Szerzej M. Rzewuska, [w:] M. Załucki (red.), Kodeks cywilny, 2019, s. 279–280 oraz podana tam doktryna i judykatura.

284 Tak trafnie P. Sobolewski, [w:] K. Osajda (red.), Kodeks cywilny, Legalis 2020, art. 93, Nt 4.

285 P. Nazaruk, [w:] J. Ciszewski, P. Nazaruk (red.), Kodeks cywilny, Warszawa 2019, art. 93, Nt 1.

286 Zob. P. Sobolewski, [w:] K. Osajda (red.), Kodeks cywilny, Legalis 2020, art. 93, Nt 5; K. Mularski, [w:] M. Gutowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 93, Nb 6; R. Strugała, [w:] E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2019, art. 93, Nb 5; M. Rzewuska, [w:] M. Załucki (red.), Kodeks cywilny, 2019, s. 282.

287 M. Rzewuska, [w:] M. Załucki (red.), Kodeks cywilny, 2019, s. 282.

288 Wyr. SN z 20.1.2016 r., IV CSK 218/15, Legalis.

289 P. Machnikowski, [w:] E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2019, art. 66, Nb 1.

290 Tamże, Nb 3; także A. Brzozowski, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 66, Nb 10.

291 P. Machnikowski, [w:] E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2019, art. 662, Nb 1–2.

292 Tamże, Nb 2.

293 P. Mikłaszewicz, [w:] K. Osajda (red.), Kodeks cywilny, Legalis 2020, art. 67, Nt II–III.

294 A. Olejniczak, J. Grykiel, [w:] M. Gutowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 68, Nb 1.

295 A. Brzozowski, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 681, Nb 1 i 3.

296 P. Machnikowski, [w:] E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2019, art. 681, Nb 2, 8 i 9.

297 A. Brzozowski, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 681, Nb 3–4.

298 Tamże, Nb 4.

299 P. Polański, [w:] M. Załucki (red.), Kodeks cywilny, 2019, s. 207.

300 A. Brzozowski, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 682, Nb 4.

301 Legalis.

302 P. Mikłaszewicz, [w:] K. Osajda (red.), Kodeks cywilny, Legalis 2020, art. 69, Nt 1.

303 A. Brzozowski, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 70, Nb 1.

304 A. Olejniczak, J. Grykiel, [w:] M. Gutowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 701, Nb 5.

305 Tamże, art. 702, Nb 2.

306 Tamże, art. 703, Nb 2.

307 P. Machnikowski, [w:] E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2019, art. 702, Nb 6.

308 Tamże.

309 Tamże, art. 704, Nb 6–7.

310 Szeroko na ten temat A.A. Machnicka, Przedkontraktowe porozumienia – umowa o negocjacje i list intencyjny. Studium prawnoporównawcze, Warszawa 2007, passim.

311 A. Brzozowski, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 72, Nb 4.

312 P. Machnikowski, Z. Radwański, [w:] Z. Radwański (red.), System Prawa Prywatnego, t. 2, Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 2019, s. 456 oraz podana tam literatura.

313 A. Brzozowski, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 76, Nb 2; M. Załucki, [w:] M. Załucki (red.), Kodeks cywilny, 2019, s. 232.

314 J. Grykiel, [w:] M. Gutowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 73, Nb 8.

315 Szerzej K. Górska, Zachowanie zwykłej formy pisemnej czynności prawnych, Warszawa 2007, passim.

316 Szeroko o podpisie A.K. Bieliński, Charakter podpisu w polskim prawie cywilnym materialnym i procesowym, Warszawa 2007, passim.

317 A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 119.

318 M. Załucki, [w:] M. Załucki (red.), Kodeks cywilny, 2019, s. 248.

319 J. Grykiel, [w:] M. Gutowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 81, Nb 9.

320 Tamże, Nb 10 oraz podana tam literatura i orzecznictwo.

321 Tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 1192.

322 R. Strugała, [w:] E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2019, art. 73, Nb 9.

323 A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 124.

324 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 296.

325 Tamże.

326 Zob. tamże, s. 297–298.

327 Tamże, s. 298.

328 A. Brzozowski, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 73, Nb 22; A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 127.

329 J. Grykiel, [w:] M. Gutowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 74, Nb 11; A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 127.

330 R. Strugała, [w:] E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2019, art. 77, Nb 1.

331 P. Sobolewski, [w:] K. Osajda (red.), Kodeks cywilny, Legalis 2020, art. 771, Nt I–II.

332 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 303.

333 Tamże.

334 Tamże. Niektórzy przedstawiciele doktryny wyróżniają pięć wad oświadczenia woli, wśród których wymieniają: brak świadomości lub swobody, pozorność, błąd, podstęp, groźbę – K. Pietrzykowski, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 82, Nb 1.

335 Wyr. SN z 7.2.2006 r., IV CSK 7/05, Legalis.

336 Wyr. SA w Krakowie z 2.7.2015 r., I ACa 469/15, Legalis.

337 R. Strugała, [w:] E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, 2019, art. 82, Nb 6; M. Gutowski, Z. Radwański, [w:] Z. Radwański (red.), System Prawa Prywatnego, t. 2, 2019, s. 489.

338 K. Pietrzykowski, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 82, Nb 15.

339 Tamże, Nb 17.

340 Wyr. SN z 27.4.1979 r., III CRN 56/79, Legalis.

341 Wyr. SN z 23.6.1986 r., I CR 45/86, Legalis.

342 M. Gutowski, [w:] M. Gutowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 83, Nb 9 oraz powołane tam orzeczenia; M. Gutowski, Z. Radwański, [w:] Z. Radwański (red.), System Prawa Prywatnego, t. 2, 2019, s. 495.

343 R. Strugała, [w:] E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2019, art. 83, Nb 1 i podana tam literatura.

344 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 305.

345 Tamże.

346 Uchw. SN z 22.5.2009 r., III CZP 21/09, Legalis.

347 Wyr. SN z 11.5.2016 r., I CSK 326/15, Legalis.

348 P. Sobolewski, [w:] K. Osajda (red.), Kodeks cywilny, Legalis 2020, art. 83, Nt 9.

349 K. Pietrzykowski, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 83, Nb 11; A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 305.

350 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 306.

351 Uchw. SN z 22.5.2009 r., III CZP 21/09, Legalis.

352 M. Gutowski, [w:] M. Gutowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 83, Nb 49.

353 Na temat błędu w innych systemach prawnych zob. M. Gutowski, Wzruszalność czynności prawnej, Warszawa 2019, rozdział II, § 2, pkt I; M. Królikowski, Błąd jako wada oświadczenia woli strony umowy, Warszawa 2014, rozdział II.

354 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 307; S. Grzybowski, System Prawa Cywilnego, t. 1, 1974, s. 579–580.

355 A. Grzesiok-Horosz, [w:] M. Załucki (red.), Kodeks cywilny, 2019, s. 260.

356 Uzasadnienie wyr. SN z 20.1.2017 r., I CSK 66/16, Legalis; zob. wyr. SA w Szczecinie z 30.3.2016 r., I ACa 956/15, Legalis.

357 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 309.

358 Tamże.

359 Wyr. SN z 24.1.1974 r., II CR 761/73, Legalis; podobnie A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 309–310.

360 Szerzej R. Strugała, [w:] E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2019, art. 85.

361 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 311; post. SN z 18.4.2013 r., II CSK 497/12, Legalis.

362 Wyr. SA w Szczecinie z 30.3.2016 r., I ACa 956/15, Legalis.

363 Wyr. SN z 10.9.1997 r., I PKN 251/97, Legalis.

364 Wyr. SA w Warszawie z 9.2.1999 r., I ACa 1105/98, Legalis.

365 M. Gutowski, Z. Radwański, [w:] Z. Radwański (red.), System Prawa Prywatnego, t. 2, 2019, s. 531.

366 Wyr. SA we Wrocławiu z 22.11.2013 r., I ACa 1179/13, Legalis.

367 A. Grzesiok-Horosz, [w:] M. Załucki (red.), Kodeks cywilny, 2019, s. 266 i powołana tam judykatura; A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 136–137.

368 Wyr. SN z 2.3.2012 r., I PK 109/11, Legalis.

369 K. Pietrzykowski, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 87, Nb 6.

370 R. Strugała, [w:] E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2019, art. 87, Nb 4; K. Pietrzykowski, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 87, Nb 7.

371 Wyr. SA w Warszawie z 9.2.1999 r., I ACa 1105/98, Legalis.

372 A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 138; A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 328.

373 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 328–330; A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 139.

374 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 330–331; A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 140.

375 K. Pietrzykowski, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 88, Nb 1–2; A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 330–331; A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 140.

376 S. Grzybowski, System Prawa Cywilnego, t. 1, 1974, s. 602.

377 A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 141; A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 331.

378 S. Grzybowski, System Prawa Cywilnego, t. 1, 1974, s. 603–604.

379 A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 141; także S. Grzybowski, System Prawa Cywilnego, t. 1, 1974, s. 605–608; A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 332–335.

380 M. Pazdan, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 95, Nb 1.

381 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 336; A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 143–144. Szeroko na temat pełnomocnictwa zob. M. Smyk, Pełnomocnictwo według kodeksu cywilnego, Warszawa 2010, passim; M. Kućka, O pełnomocnictwie. Przyczynek do analizy podstawowych konstrukcji cywilistycznych, RPEiS 2019, z. 4, s. 99–110; P. Widerski, Pełnomocnictwo w prawie polskim, Warszawa 2018, passim.

382 A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 143–144.

383 R. Uliasz, [w:] M. Załucki (red.), Kodeks cywilny, 2019, s. 287; A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 143.

384 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 337.

385 J. Grykiel, [w:] M. Gutowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 96, Nb 10.

386 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 336 i 340.

387 R. Uliasz, [w:] M. Załucki (red.), Kodeks cywilny, 2019, s. 287.

388 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 341.

389 Uzasadnienie wyr. SN z 21.3.2013 r., II CSK 458/12, Legalis.

390 Wyr. SN z 31.8.2017 r., V CSK 675/16, Legalis.

391 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 341; J. Grykiel, [w:] M. Gutowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 96, Nb 24.

392 J. Grykiel, [w:] M. Gutowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 96, Nb 26; M. Pazdan, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 96, Nb 6.

393 M. Pazdan, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 96, Nb 15 i 18; A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 342; por. jednak R. Strugała, [w:] E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2019, art. 96, Nb 5.

394 A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 144; A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 342.

395 Szerzej A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 144; A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 342–343.

396 Post. SN z 28.2.2019 r., V CSK 395/18, Legalis.

397 Legalis.

398 M. Pazdan, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 98, Nb 3.

399 R. Strugała, [w:] E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2019, art. 98, Nb 6.

400 J. Grykiel, [w:] M. Gutowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 98, Nb 23.

401 Wyr. SN z 4.11.1998 r., II CKN 866/97, Legalis.

402 P. Sobolewski, [w:] K. Osajda (red.), Kodeks cywilny, Legalis 2020, art. 98, Nt 4.

403 A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 146.

404 R. Strugała, [w:] E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2019, art. 99, Nb 1; J. Grykiel, [w:] M. Gutowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 99, Nb 1–2; M. Pazdan, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 99, Nb 1–4.

405 Legalis.

406 Szerzej na ten temat M. Soczyński, Czynność prawna z samym sobą, Rej. 2005, Nr 5, s. 124 i n.

407 P. Nazaruk, [w:] J. Ciszewski, P. Nazaruk (red.), Kodeks cywilny, 2019, art. 103, Nt 1; zob. szerzej W. Kubala, Falsus procurator, R.Pr. 1998, Nr 6, s. 29 i n.

408 Uzasadnienie wyr. SA w Krakowie z 27.4.2015 r., I ACa 874/14, Legalis.

409 S. Rudnicki, R. Trzaskowski, [w:] J. Gudowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Księga pierwsza, LEX 2014, art. 103, Nt 1.

410 R. Uliasz, [w:] M. Załucki (red.), Kodeks cywilny, 2019, s. 303.

411 P. Pinior, [w:] M. Habdas, M. Fras (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 103, Nt 3 oraz podana tam literatura.

412 W. Robaczyński, [w:] P. Księżak, M. Pyziak-Szafnicka (red.), Kodeks cywilny, LEX 2014, art. 103, Nt 6.

413 R. Uliasz, [w:] M. Załucki (red.), Kodeks cywilny, 2019, s. 304.

414 Szerzej zob. P. Drapała, Odpowiedzialność odszkodowawcza pełnomocnika rzekomego, PPH 2002, Nr 9, s. 35–42.

415 M. Pazdan, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 105, Nb 1.

416 Tamże, art. 101, Nb 1.

417 M. Pazdan, [w:] Z. Radwański (red.), System Prawa Prywatnego, t. 2, 2019, s. 664; K. Osajda, P. Popardowski, [w:] K. Osajda (red.), Kodeks cywilny, Legalis 2020, art. 1091, Nt 1; R. Strugała, [w:] E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2019, art. 1091, Nb 1 i podana tam literatura; R. Uliasz, [w:] M. Załucki (red.), Kodeks cywilny, 2019, s. 311; zob. też A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 149. Szeroko na temat charakteru prawnego prokury zob. J. Grykiel, Charakter prawny udzielenia prokury, RPEiS 2005, z. 2, s. 83–100.

418 Wyr. NSA z 10.11.2009 r., I FSK 1186/08, Legalis; L. Moskwa, P. Moskwa, [w:] M. Gutowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 1098, Nb 5; zob. też K. Osajda, [w:] K. Osajda (red.), Kodeks cywilny, Legalis 2020, art. 1098, Nt II.

419 K. Osajda, [w:] K. Osajda (red.), Kodeks cywilny, Legalis 2020, art. 1096, Nt II; A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 150.

420 R. Uliasz, [w:] M. Załucki (red.), Kodeks cywilny, 2019, s. 322.

421 M. Pazdan, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 1094, Nb 1.

422 K. Osajda, [w:] K. Osajda (red.), Kodeks cywilny, Legalis 2020, art. 1094, Nt IV.

423 Zob. M. Pazdan, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 1097, Nb 6–13.

424 Z. Radwański, [w:] Z. Radwański (red.), System Prawa Prywatnego, t. 2, 2008, s. 277.

425 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 326; S. Grzybowski, System Prawa Cywilnego, t. 1, 1974, s. 523.

426 S. Grzybowski, System Prawa Cywilnego, t. 1, 1974, s. 523; A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 326.

427 Przepis art. 89 w zw. z art. 116 KC; A. Zbiegień-Turzańska, [w:] K. Osajda (red.), Kodeks cywilny, Legalis 2020, art. 110, Nt 4.

428 Tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 90.

429 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 345–346.

430 Legalis.

431 S. Grzybowski, System Prawa Cywilnego, t. 1, 1974, s. 636.

432 M. Rzewuski, [w:] M. Załucki (red.), Kodeks cywilny, 2019, s. 343.

433 Wyr. SA w Katowicach z 17.3.2011 r., V ACa 566/10, Legalis.

434 Wyr. SN z 12.10.2006 r., I CSK 119/06, Legalis.

435 Dz.U. z 2018 r. poz. 1104.

436 M. Rzewuski, [w:] M. Załucki (red.), Kodeks cywilny, 2019, s. 346.

437 Szerzej zob. P. Sobolewski, [w:] K. Osajda (red.), Kodeks cywilny, Legalis 2020, art. 1171; M. Rzewuski, [w:] M. Załucki (red.), Kodeks cywilny, 2019, art. 1171, s. 347–348.

438 Zob. P. Machnikowski, [w:] E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2019, art. 118, Nb 1 i n.; M. Rzewuski, [w:] M. Załucki (red.), Kodeks cywilny, 2019, s. 348 i n. oraz podana tam literatura i orzecznictwo.

439 A. Brzozowski, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, 2018, art. 118, Nb 5.

440 Wyr. SN z 3.10.2008 r., I CSK 155/08, Legalis.

441 Legalis.

442 Dz.U. z 2018 r. poz. 1104.

443 P. Sobolewski, [w:] K. Osajda (red.), Kodeks cywilny, Legalis 2020, art. 118, Nt 20–21.

444 P. Machnikowski, [w:] E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2019, art. 120, Nb 2.

445 Wyr. SN z 3.2.2006 r., I CSK 17/05, Legalis.

446 Zob. szerzej M. Rzewuski, [w:] M. Załucki (red.), Kodeks cywilny, 2019, s. 355–356 oraz podana tam literatura i orzecznictwo.

447 Post. SN z 16.9.2009 r., II CSK 169/09, Legalis.

448 P. Machnikowski, [w:] E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2019, art. 121, Nb 1.

449 Tamże, art. 122, Nb 1.

450 Tak M. Rzewuski, [w:] M. Załucki (red.), Kodeks cywilny, 2019, s. 356.

451 Post. SN z 11.12.2015 r., III CSK 19/15, Legalis.

452 P. Machnikowski, [w:] E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2019, art. 123, Nb 2.

453 Post. SN z 25.6.2019 r., IV CSK 636/18, Legalis.

454 Legalis.

455 Post. SN z 20.4.2006 r., III CSK 37/06, Legalis.

456 M. Pyziak-Szafnicka, [w:] P. Księżak, M. Pyziak-Szafnicka (red.), Kodeks cywilny, LEX 2014, art. 125, Nt 1.

457 M. Mataczyński, M. Saczywko, [w:] M. Gutowski (red.), Zmiany w KC wynikające z regulacji COVID-19. Komentarz, Warszawa 2020, s. 1 i 4.

458 Tamże, s. 3.

459 Tamże, s. 4–5.

460 Tamże, s. 3–4.

461 Tamże, s. 4.

462 M. Rzewuski, [w:] M. Załucki (red.), Kodeks cywilny, 2019, s. 347.

463 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 367.

464 Zob. S. Grzybowski, System Prawa Cywilnego, t. 1, 1974, s. 651–652; A.K. Bieliński, M. Pannert, Prawo cywilne, s. 161.