Prawo geologiczne i górnicze

dr Piotr Woltulek

Uniwersytet Wrocławski, Wydział Nauk o Ziemi i Kształtowania Środowiska, Instytut Nauk Geologicznych

dr hab. Tadeusz Kocowski, prof. UWr

Uniwersytet Wrocławski, Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii, Instytut Nauk Administracyjnych

dr Witold Małecki

Uniwersytet Wrocławski, Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii, Instytut Nauk Administracyjnych

WYDAWNICTWO C.H.BECK
WARSZAWA 2020

Stan prawny: 1.1.2020 r.

Wydawca: Joanna Ablewicz

Recenzent: Henryk Nowicki

Wydanie podręcznika zostało dofinansowane przez Uniwersytet Wrocławski

© Wydawnictwo C.H.Beck 2020

Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o.
ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

www.ksiegarnia.beck.pl

Skład i łamanie: TiM-Print, Warszawa
Przygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H.Beck

ISBN: 978-83-8198-684-7

Przedmowa

Aktywność ludzka określana mianem działalności geologicznej i górniczej związana jest z rozpoznawaniem budowy Ziemi i wykorzystywaniem bogactw jej wnętrza. Aparat pojęciowy wykorzystywany w tej działalności oraz sztuka bezpiecznego jej prowadzenia wytworzone zostały na przestrzeni dziejów przez geologów i górników. Tworzyli oni i rozwijali w tym zakresie wiedzę odnoszącą się zarówno do występujących zjawisk przyrodniczych jak i do rozwiązań technicznych. Jednak wraz ze wzrostem trudności prowadzenia prac geologicznych i górniczych oraz z ich wzrastającą uciążliwością, a niekiedy nawet zagrożeniem dla mieszkańców coraz bardziej zurbanizowanych obszarów Ziemi, działalność ta stała się przedmiotem coraz bardziej szczegółowych w swej treści regulacji prawnych odnoszących się do jej wykonywania.

Między innymi z tych powodów, wykonywanie zawodu geologa jak i górnika, obok umiejętności związanych z poszukiwaniem złóż kopalin i wydobywaniem kopalin ze złóż, wymaga współcześnie także posiadania wiedzy z zakresu prawa geologicznego i górniczego. Prawo to stanowi w Polsce odrębną podgałąź systemu prawa, w której najdonioślejszym aktem prawnym jest ustawa z 9.6.2011 r. – Prawo geologiczne i górnicze. Ustawa ta była wielokrotnie nowelizowana (do września 2019 r. 27 razy), co sprawia dodatkowe trudności interpretacyjne, gdyż te podstawowe wynikają choćby z zawartego w niej specyficznego aparatu pojęciowego oraz znacznej zawiłości zawartych w niej przepisów prawnych. Niechlubną jej cechą jest także wysoka kazuistyka regulacji.

Zaznaczyć też należy, że Ustawa nie jest jedynym źródłem prawa istotnym w górnictwie i geologii. Liczne zagadnienia, takie jak np. zasada racjonalnej gospodarki złożami kopalin czy rekultywacja terenów pogórniczych rozproszone zostały w wielu innych ustawach i aktach do nich wykonawczych. Biorąc pod uwagę powyższe uwarunkowania, autorzy podręcznika podjęli próbę usystematyzowania treści wynikających z regulacji prawnych dotyczących działalności geologicznej i górniczej w Polsce. Zasadniczym celem opracowania jest wyodrębnienie najważniejszych instytucji prawnych, ich opis, a w niektórych przypadkach także odpowiedź na możliwe problemy interpretacyjne związane ze stosowaniem niektórych przepisów prawnych. W tym celu Autorzy przywołali regulacje obowiązujących aktów prawnych, orzecznictwo sądowe oraz literaturę przedmiotu. Wszak liczni pracownicy nauki oraz praktycy w latach poprzednich wielokrotnie podejmowali opis wielu zagadnień poruszanych w prezentowanym podręczniku.

Autorzy mają nadzieję, że podręcznik ten będzie pomocą w zrozumieniu trudnej materii prawa geologicznego i górniczego niezbędnej dla studentów, osób ubiegających się o zdobycie kwalifikacji zawodowych oraz praktyków zatrudnionych w geologicznych i górniczych podmiotach gospodarczych oraz w organach i jednostkach organizacyjnych administracji publicznej. Niewątpliwie jednak natężenie zmian prawnych, obserwowane od lat w działaniach polskiego ustawodawcy, nakazuje wskazane powyżej treści bezustannie aktualizować i uszczegóławiać.

dr Piotr Marian Wojtulek

Wykaz skrótów

1. Źródła prawa

PrAtom

ustawa z 29.11.2000 r. – Prawo atomowe (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1792)

Dekret

dekret Rady Państwa z 6.5.1953 r. – Prawo górnicze (Dz.U. z 1952 r. Nr 33 poz. 232)

Dyrektywa

dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 94/22/WE z 30.5.1994 r. w sprawie warunków udzielania i korzystania z zezwoleń na poszukiwanie, badanie i produkcję węglowodorów (Dz.Urz. UE L Nr 164, s. 3)

DokInNrozp

rozporządzenie Ministra Środowiska z 6.12.2016 r. w sprawie innych dokumentacji geologicznych (Dz.U. z 2016 r. poz. 2023)

DokInwRozp

rozporządzenie Ministra Środowiska z 1.7.2015 r. w sprawie dokumentacji geologiczno-inwestycyjnej złoża węglowodorów (Dz.U. z 2015 r. poz. 968)

DokHydroRozp

rozporządzenie Ministra Środowiska z 18.11.2016 r. w sprawie dokumentacji hydrogeologicznej i dokumentacji geologiczno-inżynierskiej (Dz.U. z 2016 r. poz. 2033)

DokZłRozp

rozporządzenie Ministra Środowiska z 1.7.2015 r. w sprawie dokumentacji geologicznej złoża kopaliny, z wyłączeniem złoża węglowodorów (Dz.U. z 2015 r. poz. 987)

GospNierU

ustawa z 21.8.1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 2204 ze zm.)

InwKontrU

ustawa z 24.7.2015 r. o kontroli niektórych inwestycji (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 1857)

KC

ustawa z 23.4.1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1145)

Konstytucja RP

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r. (Dz.U. z 1997 r. Nr 78, poz. 483 ze zm. i sprost.)

KPA

ustawa z 14.6.1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 2096 ze zm.)

KSH

ustawa z 15.9.2000 r. – Kodeks spółek handlowych (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 505 ze zm.)

KwalGeoRozp

rozporządzenie Ministra Środowiska z 30.3.2016 r. w sprawie kwalifikacji w zakresie geologii (Dz.U. z 2016 r. poz. 425)

MierDokRozp

rozporządzenie Ministra Środowiska z 28.10.2015 r. w sprawie dokumentacji mierniczo-geologicznej (Dz.U. z 2015 r. poz. 1941)

OchrGrU

ustawa z 3.2.1995 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 1161)

OdpU

ustawa z 14.12.2012 r. o odpadach (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 701)

OdpWydU

ustawie z 10.7.2008 r. o odpadach wydobywczych (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 1849 ze zm.)

OpEwidRozp

rozporządzenie Ministra Środowiska z 15.11.2011 r. w sprawie operatu ewidencyjnego oraz wzorów informacji o zmianach zasobów złoża kopaliny (Dz.U. z 2011 r. Nr 262 poz. 1568)

PrBud

ustawa z 7.7.1994 r. – Prawo budowlane (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1186)

PrOchrŚrod

ustawa z 27.4.2001 r. – Prawo ochrony środowiska (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1396 ze zm.)

PrGeolGórn

ustawa z 9.6.2011 r. – Prawo geologiczne i górnicze (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 868 ze zm.)

PrGeolKart

ustawa z 17.5.1989 r. – Prawo geodezyjne i kartograficzne (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 725 ze zm.)

PrGór

rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 29.11.1930 r. – Prawo górnicze (Dz.U. z 1935 r. Nr 85 poz. 654)

PrPrzed

ustawa z 6.3.2018 r. – Prawo przedsiębiorców (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1292)

PrzZagrU

ustawa z 6.3.2018 r. o zasadach uczestnictwa przedsiębiorców zagranicznych i innych osób zagranicznych w obrocie gospodarczym na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2018 r. poz. 649)

PrWod

ustawa z 20.7.2017 r. – Prawo wodne (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 2268)

PrGeolKart

ustawa z 17.5.1989 r. – Prawo geodezyjne i kartograficzne (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 725 ze zm.).

PRGRozp

rozporządzenie Ministra Środowiska z 20.12.2011 r. w sprawie szczegółowych wymagań́ dotyczących projektów robót geologicznych, w tym robót, których wykonywanie wymaga uzyskania koncesji (Dz.U. Nr 288 poz. 1696)

ŚrStrzałRozp

rozporządzenie Ministra Energii z 9.11.2016 r. w sprawie szczegółowych wymagań dotyczących przechowywania i używania środków strzałowych i sprzętu strzałowego w ruchu zakładu górniczego (Dz.U. z 2017 r. poz. 321)

RatGórRozp

rozporządzenie Ministra Energii z 16.3.2017 r. w sprawie ratownictwa górniczego (Dz.U. z 2017 r. poz. 1052)

RuchOdkrywRozp

rozporządzenie Ministra Gospodarki z 8.4.2013 r. w sprawie szczegółowych wymagań dotyczących prowadzenia ruchu odkrywkowego zakładu górniczego (Dz.U. z 2013 r. poz. 1008)

RuchPodziemRozp

rozporządzenie Ministra Energii z 23.11.2016 r. w sprawie szczegółowych wymagań dotyczących prowadzenia ruchu podziemnych zakładów górniczych (Dz.U. z 2017 r. poz. 1118)

RuchWiertRozp

rozporządzenie Ministra Gospodarki z 25.4.2014 r. w sprawie szczegółowych wymagań dotyczących prowadzenia ruchu zakładów górniczych wydobywających kopaliny otworami wiertniczymi (Dz.U. z 2014 r. poz. 812)

ZagrNatRozp

rozporządzenie Ministra Środowiska z 29.1.2013 r. w sprawie zagrożeń naturalnych w zakładach górniczych (Dz.U. z 2013 r. poz. 230)

ZagPrzestU

ustawa z 27.2.2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 1945 ze zm.)

ZagZłRozp

rozporządzenie Ministra Środowiska z 24.4.2012 r. w sprawie szczegółowych wymagań dotyczących projektów zagospodarowania złóż (Dz.U. z 2012 r. poz. 511)

2. Organy orzekające

NSA |  | Naczelny Sąd Administracyjny
SN |  | Sąd Najwyższy
TK |  | Trybunał Konstytucyjny
WSA |  | Wojewódzki Sąd Administracyjny
WUG |  | Wyższy Urząd Górniczy

3. Czasopisma

BPIG

Biuletyn Państwowego Instytutu Geologicznego

PiP

Państwo i Prawo

Prz.G.

Przegląd Geologiczny

Prz.Gór.

Przegląd Górniczy

PUG

Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego

Rej.

Rejent

RPEiS

Ruch Prawniczy Ekonomiczny i Społeczny

SIA

Studia Iuridica Agraria

ZNIGSMiEPAN

Zeszyty Naukowe Instytutu Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią Polskiej Akademii Nauk

4. Inne skróty

art. |  | artykuł
cz. |  | część
Dz.U. |  | Dziennik Ustaw
Dz.Urz. |  | Dziennik Urzędowy
lit. |  | litera
m.in. |  | między innymi
nast. |  | następny (-a, -e)
np. |  | na przykład
Nr |  | numer
OUOW |  | Obiekt Unieszkodliwiania Odpadów Wydobywczych
PGOW |  | Program gospodarowania odpadami wydobywczymi
pkt |  | punkt
PMG |  | podziemny magazyn gazu
poz. |  | pozycja
PRG |  | projekt robót geologicznych
PRZG |  | projekt ruchu zakładu górniczego
PZZ |  | projekt zagospodarowania złoża
red. |  | redakcja
s. |  | strona
t. |  | tom
tekst jedn. |  | tekst jednolity
ze zm. |  | ze zmianami
zob. |  | zobacz

Wykaz literatury

Komentarze

G. Boldt, H. Weller, G. Kühne, H.-U. von Mäβenhausen, Bundesberggesetz, Kommentar, Bonn 2015

C. Kosikowski, Ustawa o swobodzie działalności gospodarczej, Warszawa 2009

A. Lipiński, R. Mikosz, Ustawa Prawo geologiczne i górnicze. Komentarz, Warszawa 2003

B. Rakoczy (red.), Prawo geologiczne i górnicze. Komentarz, Warszawa 2015

H. Schwarz, Prawo geologiczne i górnicze. Komentarz praktyczny. Tom I, Wrocław 2013

H. Schwarz, Prawo geologiczne i górnicze. Komentarz praktyczny. Tom II, Wrocław 2016

J. Szachułowicz, Prawo wodne. Komentarz, Warszawa 2007

Podręczniki

A. Agopszowicz, System prawny górnictwa w zarysie, Katowice 1969

J. Boć (red.), Prawo administracyjne, Wrocław 2010

A. Borkowski, A. Chełmoński, M, Guziński, K. Kiczka, L. Kieres, T. Kocowski, Administracyjne Prawo gospodarcze, Wrocław 2003

A. Lipiński, Prawo geologiczne i górnicze, Katowice, 1995

K. Strzyczkowski, Prawo gospodarcze publiczne, Warszawa 2011

K. Szamałek, Podstawy geologii gospodarczej, Warszawa 2007

Z. Żółtowski, Prawo geologiczne i górnicze, Warszawa 1972

Monografie

G. Dobrowolski, G. Radecki (red.), Prawna regulacja geologii i górnictwa w Polsce, Czechach i na Słowacji. Wybrane zagadnienia, Katowice 2014

G. Dobrowolski (red.), Gospodarowanie geologicznymi zasobami środowiska w świetle zasady zrównoważonego rozwoju. Zagadnienia prawne, Katowice 2018

R. Hauser, Z. Niewiadomski, A. Wróbel, Publiczne prawo gospodarcze. System Prawa Administracyjnego. Tom 8a, Warszawa 2018

T. Kocowski, Reglamentacja działalności gospodarczej w polskim administracyjnym prawie gospodarczym, Wrocław 2009

C. Kosikowski, Koncesje w prawie polskim, Kraków 1996

A. Lipiński, Użytkowanie górnicze, Kraków 1996

H. Łabędzki, Górnictwo w Polsce. Opis kopalnictwa i hutnictwa polskiego, pod względem technicznym, historyczno-statystycznym i prawnym, Warszawa 1841

Zagożdżon P., Madziarz M. (red.), Dzieje górnictwa – element europejskiego dziedzictwa kultury, Wrocław 2009

Artykuły

C. Kosikowski, Nowe prawo działalności gospodarczej, PUG 1999, z. 2

A. Lipiński. Cofnięcie koncesji w Prawie geologicznym i górniczym, ZNIGSMiEPAN 2017, Nr 100

A. Lipiński, Komentarz do art. 1–2 ustawy z 9.6.2011 r. Prawo geologiczne i górnicze (Dz.U. z 2015 r. poz. 196 ze zm.), Prawne problemy górnictwa i ochrony środowiska 2016, Nr 1

A. Lipiński, „Konkurencyjne” postępowania koncesyjne dotyczące działalności regulowanej prawem geologicznym i górniczym, PUG 2014, Nr 2

A. Lipiński, Plan zagospodarowania przestrzennego terenu górniczego (obszaru funkcjonalnego), Prz.G. 1996, Nr 11, vol. 44

A. Lipiński, Postępowanie kwalifikacyjne w prawie geologicznym i górniczym, ZNIGSMiEPAN 2014, Nr 88

A. Lipiński, R. Mikosz, Rozwój ustawodawstwa górniczego w Polsce w latach 1918–1939, Prawne Problemy Górnictwa 1983, Nr 6

R. Mikosz, Ewolucja prawnej regulacji dotyczącej korzystania z zasobów naturalnych wnętrza Ziemi w kontekście przemian ustrojowych w Polsce, Górnictwo i Geoinżynieria 2010, Nr 34 (3)

R. Mikosz, Naprawianie szkód wyrządzonych ruchem zakładu górniczego w gruntach rolnych i leśnych (zagadnienia wybrane), Rej. 1999, Nr 9 (101)

R. Mikosz, Plan zagospodarowania przestrzennego terenu górniczego, SIA 2012, t. 10

M. Nieć, Złoże – kopalina – surowiec mineralny. Podstawowe terminy geologii gospodarczo-złożowej i potrzeba ich uwzględnienia w przepisach prawa geologicznego i górniczego, Prz.G. 2010, Nr 58 (8)

A. Polak, Charakterystyka prawa do informacji geologicznej i prawa do korzystania z niej według standardów i metodologii Kodeksu cywilnego, ZNIGSMiEPAN 2012, Nr 83

H. Schwarz, Drogie wydobycie bez koncesji. Orzecznictwo sądów administracyjnych w sprawach górniczych i geologicznych w latach 2009–2011 (cz. II), Surowce i maszyny budowlane 2011, Nr 4

H. Spasowska-Czarny, Wywłaszczenie a nowe regulacje prawa geologicznego i górniczego, Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska 2010, vol. LXIV (1)

J.A. Stefanowicz, Koncesje i użytkowanie górnicze w nowym prawie geologicznym i górniczym, ZNIGSMiEPAN 2011, Nr 81

J.A. Stefanowicz, Problemy konkurencji w poszukiwaniu i rozpoznawaniu złóż – wyłączność badań w obszarach konkurencyjnych, ZNIGSMiEPAN 2013, Nr 85

J.A. Stefanowicz, Źródła danych geologicznych i interpretacji a dokumentowanie stanu zasobów w świetle obowiązujących regulacji prawnych, Górnictwo Odkrywkowe 2017, Nr 2

K. Szamałek, Dokumentowanie wody jako kopaliny wielosurowcowej – potrzeba dyskusji i zmian, Górnictwo Odkrywkowe 2016, Nr 57 (2)

K. Szamałek, Potencjalne pułapki definicyjne ustawy prawo geologiczne i górnicze powstałe w wyniku rozwoju technik geologicznych i górniczych, ZNIGSMiEPAN 2011, Nr 81

K. Szamałek, Zarys ewolucji polskiego prawa poszukiwania i wydobywania kopalin w latach 1991–2015, BPIG 2015, Nr 465

K. Szamałek, M. Szuflicki, Kwalifikacje geologiczne – potrzeby zmian, BPIG 2016, Nr 466

J. Tyranowski, Ekonomiczne aspekty suwerenności i samostanowienia we współczesnym prawie międzynarodowym (zagadnienia podstawowe), RPEiS 1992, z. 1

M. Wiland. Nowe prawo geologiczne i górnicze a planowanie przestrzenne w gminach, ZNIGSMiEPAN 2012, Nr 83

P. Wojtulek, T. Kocowski, Unijna zasada niedyskryminującego dostępu a system udzielania zezwoleń w polskim prawie geologicznym i górniczym, Prz.G 2018, Nr 66 (2)

Część I. Zagadnienia ogólne

Rozdział 1. Geneza regulacji geologiczno-górniczych w ujęciu historycznym

Literatura: A. Lipiński, R. Mikosz, Rozwój ustawodawstwa górniczego w Polsce w latach 1918–1939, Prawne Problemy Górnictwa 1983, Nr 6; H. Łabędzki, Górnictwo w Polsce. Opis kopalnictwa i hutnictwa polskiego, pod względem technicznym, historyczno-statystycznym i prawnym, Warszawa 1841; R. Mikosz, Ewolucja prawnej regulacji dotyczącej korzystania z zasobów naturalnych wnętrza Ziemi w kontekście przemian ustrojowych w Polsce, Górnictwo i Geoinżynieria 2010, Nr 34 (3); Z. Przybylski, Sądownictwo administracyjne w prawie górniczym, Głos Prawników Śląskich 1939, Nr 1; K. Szamałek, Zarys ewolucji polskiego prawa poszukiwania i wydobywania kopalin w latach 1991–2015, Biuletyn Państwowego Instytutu Geologicznego 2015, Nr 465; P. Zagożdżon, M. Madziarz, Dzieje górnictwa – element europejskiego dziedzictwa kultury, Wrocław 2010; Z. Żółtowski, Prawo geologiczne i górnicze, Warszawa 1972.

§ 1. Początki górnictwa

1

Górnictwo jest działem techniki obejmującym całokształt procesów związanych z wydobywaniem ze skorupy ziemskiej kopalin użytecznych oraz ich przeróbką1. Nauką, której narzędzia używane są w poszukiwaniu i rozpoznawaniu złóż kopalin, jest geologia. Stosunki społeczne związane z tą działalnością człowieka regulowane są natomiast przez prawo geologiczne i górnicze. Instytucje tej gałęzi prawa kształtowały się na przestrzeni dziejów wraz z rozwojem wiedzy na temat technik dokumentowania i eksploatacji kopalin.

Ślady działalności górniczej można dostrzec od początku dziejów ludzkości. Początkowo ludzie poszukiwali skał (epoka kamienia), a następnie metali w stanie rodzimym i związków chemicznych metali (epoka brązu i żelaza). Wykorzystywano je m.in. na potrzeby produkcji narzędzi rolniczych, uzbrojenia, a także biżuterii. Przyjmuje się, że rozwój wiedzy człowieka o możliwościach zastosowań metali oraz skał jest zbieżny z początkiem rozwoju rolnictwa2. Pierwszym okresem rozwoju górnictwa była działalność zbieracka ludzi – kopaliny zbierane były z powierzchni ziemi (np. samorodki metali). Rozpoczęcie eksploatacji przez pierwsze kopalnie było natomiast związane z wyczerpaniem się zasobów powierzchniowych metali rodzimych oraz ich minerałów. Kopalnie te zakładane były w płytkich utworach geologicznych, w związku z występowaniem w nich zmineralizowanych żył. Przykładem takiej kopalni są wyrobiska w Meči Kladenec w Tracji (4900–4500 p.n.e.), w której wydobywano miedź, cynk i ołów3. Prace wydobywcze prowadzono wówczas do głębokości warstwy wodonośnej, gdyż nie znano efektywnych technik odwadniania wkopów.

Aż do czasów Cesarstwa Rzymskiego działalność górnicza miała charakter rozproszony i nieprofesjonalny. Profesjonalizacja w górnictwie została wymuszona ze względu na pogarszanie się warunków wydobycia kopalin, które były pozyskiwane z coraz większych głębokości. Ówczesne zmiany wynikały z licznych wypadków powodowanych przez niewykwalifikowanych niewolników, zatrudnianych w rzymskich kopalniach. Wypadki te generowały znaczne straty: przykładowo zawalenie się budowanych przez wiele lat chodników kopalnianych uniemożliwiało dalszą eksploatację i powodowało utratę złoża. Straty te były jednocześnie trudne do skompensowania przez oszczędności w wydatkach na wynagrodzenia dla górników. Remedium na te problemy okazały się regulacja zasad wydobywania kopalin oraz rozwój wiedzy o zagrożeniach górniczych. Tendencje te spowodowały pojawienie się pierwszych urzędników sprawujących nadzór nad pozyskiwaniem kopalin.

Na ziemiach polskich pierwsze ślady działalności górniczej pochodzą z obszaru Gór Świętokrzyskich. Zlokalizowane były tam kopalnie krzemienia pasiastego, wydobywanego w Krzemionkach Opatowskich w okresie prawdopodobnie 3900–1600 lat p.n.e. Z kolei prace eksploatacyjne przy wydobyciu rud cynku, ołowiu i srebra w rejonie Tarnowskich Gór datuje się na III w. n.e.4 Z IX w. pochodzą natomiast pierwsze ślady warzelnictwa, które prowadzono w rejonie Wieliczki5. Sól kamienną uzyskiwano wówczas ze słonych źródeł i studni. Eksploatację wgłębną rozpoczęto wraz z ich wyczerpaniem.

§ 2. Regulacje geologiczno-górnicze w okresie I Rzeczypospolitej

I. Pierwsze regulacje górnicze

2

Regulacje geologiczno-górnicze wydawane były przez monarchów od początku polskiej państwowości. Czynili tak Kazimierz Odnowiciel w 1044 r. oraz Bolesław Krzywousty w 1105 r., którzy określili m.in. udział zakonu Benedyktynów we wpływach z kopalń wielickich6. Ważnym dokumentem wskazującym na istnienie w tamtym okresie górnictwa w Polsce jest bulla papieża Innocentego II z 1136 r. (Bulla gnieźnieńska), która zatwierdziła arcybiskupowi gnieźnieńskiemu dochody z kopalń rud cynku i ołowiu w rejonie Bytomia i Chorzowa na Śląsku7.

3

Wzmianki o polskim ustawodawstwie górniczym pojawiają się częściej, począwszy od czasów Kazimierza Wielkiego. Istotnym przykładem aktu prawnego dotyczącego górnictwa była w tamtym okresie ustawa z 1368 r. o kopalniach soli w Wieliczce i w Bochni, która traktowała m.in. o sposobie zarządzania górnictwem soli oraz o obowiązkach urzędników górniczych8. W myśl przepisów tej ustawy urzędnikami górniczymi byli żupnicy (urzędnicy królewscy nadzorujący pracę kopalń), podżupkowie (nadzorujący bezpośrednio produkcję w danej kopalni), góromistrzowie (zajmujący się kwestiami technicznymi i geologicznymi w kopalni, w tym bezpieczeństwem) oraz sztygarzy (nadzorujący konkretne roboty górnicze). Ustawa Kazimierza Wielkiego zabraniała także kasztelanom i starostom ingerencji w sprawy żup, była zatem wymierzona przeciw możnowładztwu9. Król Polski czerpał dzięki tym regulacjom wyłączne dochody ze sprzedaży soli, która była wówczas głównym polskim towarem eksportowym.

II. Zasada wolności górniczej i regalia górnicze

4

Innym z przykładów średniowiecznych regulacji górniczych w Polsce jest przywilej królowej Elżbiety z 1372 r., potwierdzony przez króla Władysława Jagiełłę w 1426 r. Przywilej ten pozwalał każdemu na poszukiwanie i wydobywanie kopalin ze złóż w rejonie Olkusza w zamian za uiszczenie na rzecz króla podatku górniczego – olbory oraz innych opłat, w tym pogłównego od liczby zatrudnionych robotników. Przywilej ten wyrażał panującą w średniowieczu zasadę wolności górniczej, w której prowadzić roboty geologiczne i górnicze mógł każdy pod warunkiem opłacania stosownych podatków na rzecz monarchy. Nie wymagano wówczas licencji od górników, co miało zachęcić ludność do podejmowania poszukiwań złóż kopalin i wydobywania kopalin ze złóż.

5

Ograniczeniem zasady wolności górniczej były tzw. regalia królewskie (królewszczyzny), przewidujące prawo własności monarchy do wnętrza ziemi, w tym do złóż kopalin. Pierwsze takie regalia ustanowione zostały w Prawie Ronkalijskim z 1158 r. przez cesarza Fryderyka I Rudobrodego, a następnie stały się powszechne w większości państw ówczesnej Europy. Odtąd górnicy prowadzili prace na złożach będących własnością monarchów, a podstawę prawną prowadzenia prac górniczych w tamtym okresie porównać można do prawa dzierżawy. Odpłatność z tytułu pobierania pożytków z rzeczy cudzej manifestowała się wówczas w obowiązku wnoszenia danin na rzecz monarchy z tytułu prowadzenia działalności górniczej.

6

W tak zarysowanym reżimie prawnym polskie górnictwo funkcjonowało do końca XV w. Obszarami szczególnie intensywnej aktywności górniczej były wówczas rejony Wieliczki i Bochni (górnictwo soli kamiennej), Olkusza i Tarnowskich Gór (górnictwo cynku, ołowiu i srebra), Chęcin (górnictwo miedzi) oraz Tarnobrzega (górnictwo siarki). W XV wieku można jednak zaobserwować w Polsce powolny zanik średniowiecznej tradycji wolności górniczej, wynikający z postępujących procesów profesjonalizacji. Coraz częściej podejmowanie działalności górniczej uwarunkowane było uzyskaniem stosownych zezwoleń, a najdawniejszym znanym przykładem przyznanej koncesji na poszukiwanie złóż kopalin jest zezwolenie udzielone Mikołajowi Sobowskiemu z Kleparza na poszukiwanie złota, srebra, miedzi i ołowiu w całym kraju, wydane przez Kazimierza Jagiellończyka w 1448 r.10

Efektem tych tendencji był statut króla Aleksandra Jagiellończyka z 1505 r., który regulował działalność sądów górniczych, wydawanie pozwoleń na działalność górniczą przez żupnika (tzw. fryszty), działalność towarzystw gwareckich (w tym podejmowanie przez nie uchwał)11, konsekwencje niewykonywania praw górniczych przez gwarków, a także system podatków od prowadzonej działalności12. Statut wprowadził także po raz pierwszy centralny królewski urząd komornika górniczego, który pełnił nadzór nad wydobywaniem kopalin ze złóż w Rzeczypospolitej. Ustawa Aleksandra Jagiellończyka jest symboliczną cezurą wskazującą na zanik wolności górniczej na ziemiach polskich. Odtąd działalność gospodarcza w tej dziedzinie została poddana reglamentacji poprzez koncesje, zezwolenia i licencje. Niestety, nie zachował się do czasów obecnych żaden egzemplarz statutu, a najstarszym zachowanym pomnikiem ustawodawstwa górniczego ziem polskich tamtego okresu jest przywilej górniczy Ordunek Gorny księcia opolskiego Jana II Dobrego13. Został on wydany 16.11.1528 r. i zawierał 72 artykuły regulujące m.in. warunki pracy w tarnogórskich kopalniach srebra i ołowiu.

Druga ze średniowiecznych zasad, w której złoża kopalin stanowiły regale królewskie, została zniesiona z kolei podczas elekcji króla Stefana Batorego (1576 r.). W pacta conventa zrezygnował on z prawa własności do wszystkich bogactw naturalnych znajdujących się we wnętrzu ziemi14, pozostając jednak właścicielem kopalń rejonu Wieliczki i Bochni. Zerwanie z zasadą odrębnej własności złóż przysługującej monarsze stanowiło ewenement na tle ustawodawstw europejskich (przykładowo na Węgrzech doszło wówczas do pozbawienia szlachty jakichkolwiek praw własności do złóż kopalin15). Odtąd własność posiadaczy ziemskich rozciągała się zarówno na powierzchnię terenu, jak i na wnętrze ziemi, co było potwierdzane w pacta conventa kolejnych królów elekcyjnych. Własność prywatna nie okazała się jednak bodźcem rozwojowym dla polskiego górnictwa, które podupadło zwłaszcza od czasów potopu szwedzkiego. Najprawdopodobniej sytuacja ta spowodowana była brakiem środków wśród rozproszonej szlachty na kosztowne inwestycje infrastrukturalne w górnictwo.

III. Królewska Komisja Kruszcowa

7

Po okresie wojen XVII w. polska gospodarka, osłabiana wskutek licznych działań wojennych prowadzonych na obszarze kraju, znalazła się w stanie zapaści. Dotyczyło to także polskiego górnictwa, które było przestarzałe, a w wielu miejscach zarzucono eksploatację kopalin mimo dostępności złóż. Powodowało to marnotrawstwo krajowych zasobów surowców mineralnych, utrudniając odbudowę zniszczonej gospodarki. Próbę pobudzenia polskiego górnictwa podjął na szerszą skalę dopiero król Stanisław August Poniatowski, dążąc do większego zaangażowania państwa w sprawy górnicze16. W pacta conventa król zadeklarował przykładowo wprowadzenie możliwości inwestowania w polskie górnictwo przez cudzoziemców. W tym celu w 1776 r. upoważnił on Departament Skarbu w Radzie Nieustającej do rozmów z kompaniami górniczymi w sprawie otwierania nowych kopalń. Sam również był udziałowcem spółki górniczej, która podjęła próbę reaktywacji wydobycia metali w rejonie olkuskim. W 1782 r. król powołał z kolei Komisję Kruszcową, jako organ nadzorczy nad inwestycjami geologicznymi i górniczymi w kraju, do którego kompetencji należało także inicjowanie poszukiwań nowych złóż kopalin17. Podstawowym obszarem pracy Komisji były pierwotnie rejony Olkusza i Gór Świętokrzyskich, skąd pochodzić miały metale na potrzeby polskich mennic. Prace poszukiwawcze Komisji stały się szczególnie intensywne po utracie kontroli nad kopalniami soli w Wieliczce i w Bochni (po I zaborze znalazły się one w granicach Cesarstwa Austriackiego) i przyniosły wówczas rezultat w postaci odkrycia złóż soli w Ciechocinku na Kujawach. Z uwagi na specyfikę zadań powierzonych Komisji Kruszcowej uchodzić ona może za zalążek służby geologicznej w Polsce.

§ 3. Ustawodawstwo geologiczno-górnicze państw zaborczych

I. Zasada dyrekcyjna

8

Wraz z upadkiem I Rzeczypospolitej na ziemiach polskich zostało wprowadzone prawo państw zaborczych. Ówczesne zmiany prawne w górnictwie związane były przede wszystkim z rozpoczynającą się rewolucją przemysłową i miały na celu wprowadzenie ułatwień w podejmowaniu działalności geologiczno-górniczej. Z tego powodu władze pruskie uregulowały wówczas przykładowo zasady udzielania ulg podatkowych dla przedsiębiorców otwierających kopalnie. Na terenie zaboru pruskiego wprowadzona została także tzw. zasada dyrekcyjna, polegająca na ścisłej kontroli przez urzędy górnicze procesu wydobycia kopalin. Polegała ona na jednolitej organizacji wszystkich kopalń, dostosowanych do określonych standardów. Przejawami zasady dyrekcyjnej było m.in. wprowadzenie jednolitych wymogów sporządzania map górniczych i planów ruchu, a także inspekcje urzędników górniczych w kopalniach18. Podobne tendencje miały również miejsce na obszarze zaboru austriackiego, gdzie uporządkowano przykładowo eksploatację soli w kopalniach Wieliczki i Bochni poprzez wprowadzenie jednolitego systemu wydobycia, likwidację starych chodników i budowę ich regularnej sieci. Państwa zaborcze zorganizowały także administrację górniczą na ziemiach polskich. W 1769 r. utworzony został w Prusach Wyższy Urząd Górniczy (Oberbergamt) obejmujący swą jurysdykcją Śląsk, natomiast w 1786 r. utworzony został Okręgowy Sąd Górniczy dla Galicji, pełniący zarazem funkcję sądu i organu administracyjnego19. Z kolei w zaborze rosyjskim głównym organem pełniącym funkcję nadzorczą nad górnictwem była Główna Dyrekcja Górnicza z siedzibą w Kielcach, która została zorganizowana w 1816 r. w Królestwie Polskim z inicjatywy Stanisława Staszica.

II. Prawo własności górniczej

9

Ustawy regulujące prawo górnicze na ziemiach polskich wprowadzono kolejno w 1854 r. w zaborze austriackim, w 1865 r. w zaborze pruskim i w 1870 r. w zaborze rosyjskim20. Ustawodawstwa państw zaborczych wprowadziły nie tylko nową organizację administracji górniczej, lecz uregulowały także zagadnienie własności złóż kopalin. Traktowały one pojęcie własności gruntowej niezmiernie szeroko, uznając złoża za integralne części nieruchomości, które dzielą jej los prawny. Część kopalin została jednak wyłączona z tak określonego zakresu własności nieruchomości gruntowej i ukształtowana w przedmiot odrębnego prawa własności górniczej21. O wyłączeniu tym decydował strategiczny charakter niektórych kopalin dla gospodarek państw zaborczych. I tak w austriackiej powszechnej ustawie górniczej z 1854 r. wyłączeniu podlegały wszystkie kopaliny metaliczne (m.in. minerały rudne cynku, ołowiu, miedzi oraz manganu), siarka, ałun, sól kamienna, grafit, asfalt, węgiel brunatny i kamienny. Treść prawa własności górniczej obejmowała przede wszystkim wyłączne uprawnienie do korzystania ze złoża i rozporządzanie wydobytą kopaliną. Ponadto w sytuacji odkrycia na obszarze istniejącego nadania górniczego innej kopaliny, własność górnicza obejmowała także prawo pierwszeństwa uzyskania nadania także w odniesieniu do drugiej z kopalin22. Szczególne cechy instytucji własności górniczej ukształtowane były przez państwa zaborcze dwojako:

1) w ustawodawstwach pruskim i austriackim złoża kopalin objęte własnością górniczą uważane były za zastrzeżone na rzecz państwa. Złoża te były bezwzględnie wyłączone z zakresu własności nieruchomości gruntowej, a właściciel nieruchomości nie posiadał do nich żadnych praw. W zaborze austriackim podmiot chcący zainwestować w poszukiwanie złóż kopalin musiał ubiegać się o zezwolenie (Schurfbewilligung), na podstawie którego uzyskiwał on prawo do prowadzenia prac poszukiwawczych w granicach pola poszukiwawczego (Schurfgebiet). Do prowadzenia prac poszukiwawczych nie była potrzebna zgoda właściciela nieruchomości gruntowej, który mógł zostać zmuszony do udostępnienia swej nieruchomości podmiotowi poszukującemu za wynagrodzeniem. Prawo do wydobywania kopaliny było z kolei przyznawane w drodze nadania górniczego, które określało treść prawa własności górniczej;

2) w ustawodawstwie rosyjskim, pomimo wyłączenia złóż niektórych kopalin z zakresu własności gruntowej, prawo własności złóż przysługiwało, co do zasady, właścicielowi nieruchomości gruntowej23. Dzięki temu właściciel mógł bez spełnienia dodatkowych wymogów poszukiwać złóż na obszarze swej nieruchomości gruntowej, chociaż w przypadku kopalin objętych własnością górniczą ich poszukiwanie było dozwolone również przez inne podmioty, także wbrew właścicielowi nieruchomości. O ile w fazie poszukiwawczej złóż kopalin procedura rosyjska była relatywnie prosta, o tyle postępowanie w sprawie nadania górniczego cechowało się uciążliwością, wysokim stopniem skomplikowania i formalizmem. O nadanie górnicze mógł ubiegać się tylko odkrywca złoża, w przeciwieństwie do zaborów austriackiego i pruskiego, gdzie możliwość taką miały także osoby trzecie.

Ustawodawstwa górnicze państw zaborczych ulegały licznym zmianom na przestrzeni lat. W momencie odzyskania przez Polskę niepodległości w 1918 r. obowiązywały na jej terenie następujące ustawy górnicze:

1) rosyjska ustawa górnicza z 1912 r.,

2) austriacka powszechna ustawa górnicza z 1854 r. oraz

3) pruska powszechna ustawa górnicza z 1865 r.

Ponadto na terenach dawnego zaboru austriackiego obowiązywały austriacka powszechna ustawa naftowa z 1884 r. oraz krajowa galicyjska ustawa naftowa z 1908 r.24 Obowiązywały one w II Rzeczypospolitej także w pierwszych latach po odzyskaniu niepodległości.

§ 4. Podstawowe instytucje ustawodawstwa górniczego II Rzeczypospolitej

10

Ustawy górnicze państw zaborczych zostały uchylone przez rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 29.11.1930 r. – Prawo górnicze, które normowało zarówno geologiczne prace poszukiwawczo-rozpoznawcze, jak i prace związane z wydobywaniem kopalin ze złóż. Rozporządzenie to liczyło 320 artykułów, zgromadzonych w XIV działach. Instytucje wprowadzone rozporządzeniem wzorowały się na rozwiązaniach przyjętych przede wszystkim w pruskim i austriackim prawie górniczym okresu zaborów. W odniesieniu do własności złóż Prawo górnicze wyróżniało następujące kategorie kopalin:

1) kopaliny niezwiązane z prawem własności gruntowej, które mogły stać się przedmiotem własności górniczej. W zależności od kopaliny własność ta mogła być nadana każdemu25 lub przysługiwać wyłącznie państwu;

2) kopaliny związane z prawem własności gruntowej. Prawo ich poszukiwania i wydobywania przysługiwało właścicielowi nieruchomości gruntowej.

11

Odrębny reżim prawny dotyczył natomiast ropy naftowej, której poszukiwanie i wydobywanie określone były odrębnymi ustawami naftowymi. Podstawową instytucją Prawa górniczego była własność górnicza, która nawiązywała do rozwiązań ustawodawstw państw zaborczych. Prawo własności górniczej powstawało w drodze nadania, co było uwarunkowane odkryciem złoża kopaliny, zgłoszeniem odkrycia oraz wystąpieniem z wnioskiem o nadanie własności pola górniczego (art. 22 PrGór). O udzieleniu lub odmowie udzielenia nadania orzekały z kolei urzędy górnicze (art. 22–62 PrGór)26. Przedmiotem nadania było pole górnicze, czyli przestrzeń, w granicach której powstawała własność górnicza (art. 17 PrGór). Prawo odkrywcy do nadania górniczego stanowiło jednocześnie roszczenie służące przeciwko państwu, które realizowane było na drodze sądownictwa administracyjnego27. Na treść własności górniczej składały się następujące uprawnienia:

1) prawo poszukiwania złóż kopalin i wydobywania kopalin ze złóż, w tym kopalin współwystępujących w złożu, nieobjętych nadaniem górniczym;

2) prawo do wydobywania kopalin z hałd po robotach górniczych;

3) prawo do korzystania z wnętrza ziemi i jej powierzchni, wyrażające się m.in. w możliwości wykonywania wszelkiego rodzaju robót górniczych oraz prac budowlanych na powierzchni ziemi i pod jej powierzchnią;

4) prawo do budowy w granicach pola górniczego zakładów przetwórczych (np. sortowni, zakładów wzbogacania rud);

5) prawo do bezpłatnego korzystania z wody kopalnianej (z wyjątkami określonymi w prawie wodnym);

6) prawo do wstępu na cudzy grunt w celu dokonania pomiarów i umieszczenia znaków granicznych;

7) roszczenie przeciwko właścicielowi gruntu o odstąpienie nieruchomości, piasku i wód na potrzeby zakładu górniczego oraz urządzeń pomocniczych. Uprawnienie to stanowiło instytucję wywłaszczenia górniczego;

8) roszczenie o zaprzestanie wydobywania minerałów przynależnych do gruntu, jeżeli ich eksploatacja stanowiła utrudnienie lub uniemożliwiała wykonanie podstawowych uprawnień objętych treścią własności górniczej28.

Własność górnicza mogła ulec zniesieniu w sytuacji, gdy została ona odebrana w drodze uchwały wyższego urzędu górniczego lub wskutek zrzeczenia się jej. W pierwszym przypadku przesłanką zniesienia było nieusprawiedliwione niewykonywanie w okresie 6 miesięcy robót górniczych nakazanych przez urząd górniczy (art. 172–183 PrGór). Była to regulacja zapobiegająca zjawisku blokowania złóż przez inwestorów, będącego przejawem nieuczciwej konkurencji.

Prawo górnicze z 1930 r. zawierało liczne regulacje dotyczące ruchu zakładu górniczego, czego dotyczył Dział VII PrGór, O zarządzie i ruchu zakładu górniczego. Przepisy te przewidywały, że ruch mógł być prowadzony wyłącznie przez osoby o stwierdzonych przez urzędy górnicze kwalifikacjach (art. 123 ust. 1 PrGór). Kierownikiem ruchu mogła być, co do zasady, wyłącznie osoba posiadająca obywatelstwo polskie, posługująca się biegle językiem polskim, niepozbawiona praw publicznych i posiadająca stopień inżyniera górniczego uzyskanego w wyższej uczelni w kraju (art. 124 PrGór). Ponadto regulacjami Prawa górniczego objęte zostały takie zagadnienia, jak: ochrona wyrobisk górniczych, bezpieczeństwo i higiena pracy w kopalniach, ochrona powierzchni, ochrona wód mineralnych czy zapobieganie szkodom górniczym. W odniesieniu do administracji górniczej PrGór przewidywało istnienie okręgowych urzędów górniczych, które rozpatrywały sprawy z zakresu górnictwa w I instancji oraz wyższych urzędów górniczych będących organami I lub II instancji (w odniesieniu do decyzji okręgowych urzędów górniczych). Z kolei Minister Przemysłu i Handlu rozpoznawał sprawy górnicze w II instancji od decyzji wyższych urzędów górniczych (art. 188 ust. 1 PrGór). Organem pomocniczym Ministra było Kolegium Górnicze.

§ 5. Zasada społecznej gospodarki złożami w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej

12

Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej – Prawo górnicze z 1930 r. obowiązywało także w pierwszych latach po II wojnie światowej, podlegając nowelizacjom mającym na celu zasadniczo rozszerzanie listy kopalin stanowiących wyłączną własność państwa. Zostało ono derogowane 6.5.1953 r. przez dekret Rady Państwa – Prawo górnicze29. Regulacje dekretu sformułowane były według ogólnych zasad ustroju społeczno-gospodarczego Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, określonych w Konstytucji PRL z 22.7.1952 r.30 Podstawą tego ustroju był socjalistyczny system gospodarczy, oparty na uspołecznionych środkach produkcji i socjalistycznych stosunkach produkcji31. W odniesieniu do gospodarki złożami najistotniejszy był art. 8 Konstytucji PRL, w myśl którego złoża mineralne oraz kopalnie, obok m.in. wód, lasów państwowych, dróg i banków stanowiły mienie ogólnonarodowe, podlegające szczególnej trosce i opiece państwa oraz wszystkich obywateli. Regulacje te przesądzały o zmianie stosunków własnościowych w odniesieniu do złóż kopalin w porównaniu do postanowień prawa górniczego okresu II Rzeczypospolitej i wprowadzały zasadę społecznej gospodarki złożami. Regulacje dekretu z 1953 r. – Prawo górnicze niekoniecznie jednak rozwijały postanowienia Konstytucji PRL w sposób konsekwentny. Niekonsekwencją ustawodawcy był przede wszystkim brak przepisów rozstrzygających sytuację prawną złóż kopalin, w tym przede wszystkim w zakresie prawa własności wnętrza ziemi32. Artykuł 5 dekretu przesądzał jedynie, że prawo wydobywania kopalin przysługiwało, co do zasady, państwu. Z tego powodu rozstrzyganie o własności konkretnego złoża wymagało wzięcia pod uwagę zarówno miejsca jego położenia, jak i ustalenia, czy dana kopalina podlega reżimowi prawnemu prawa górniczego.

Pomimo niejasnej kwestii praw do złóż kopalin, działalność w zakresie prac geologicznych i górniczych była w PRL objęta w rzeczywistości monopolem państwowym, a kopaliny wydobywane były wówczas głównie przez przedsiębiorstwa państwowe. Wyjątek od tej reguły był przewidziany w art. 5 dekretu i przewidywał możliwość zezwolenia spółdzielniom i osobom niebędącym wykonawcami narodowych planów gospodarczych na wydobywanie kopalin. Zezwolenie to stanowiło kompetencję Ministra Górnictwa, który swoją decyzję uzgadniał z Przewodniczącym Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego. W ograniczonym zakresie także poszukiwanie złóż kopalin, w odniesieniu do których prace poszukiwawcze nie były zastrzeżone na rzecz państwowej służby geologicznej, mogło być prowadzone również przez osoby fizyczne. Wymagało to jednak stosownego zezwolenia (art. 14 i 15 dekretu).

13

Inną z cech ustawodawstwa geologiczno-górniczego Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej było rozdzielenie zagadnień geologicznych i górniczych oraz uregulowanie ich w dwóch odrębnych aktach prawnych (dekret Rady Państwa z 6.5.1953 r. – Prawo górnicze oraz ustawa z 16.11.1960 r. o prawie geologicznym33). W pierwszym z nich poruszone były kwestie związane m.in. z poszukiwaniem złóż kopalin i wydobywaniem kopalin ze złóż, stosunkiem przedsiębiorstwa górniczego do właściciela nieruchomości gruntowej, szkodami górniczymi, planowaniem górniczym oraz ruchem zakładu górniczego. Przedmiotem ustawy o prawie geologicznym były z kolei zasady prowadzenia prac geologicznych, w tym sporządzanie i zatwierdzanie dokumentacji geologicznych, zasady działania państwowych przedsiębiorstw geologicznych, bilansowanie zasobów kopalin, a także ustrój i kompetencje administracji geologicznej. Organami tej administracji były właściwe do spraw geologii organy prezydiów wojewódzkich rad narodowych oraz Centralny Urząd Geologii.

§ 6. Ewolucja prawa geologicznego i górniczego po okresie transformacji ustrojowej

I. Zasada wolności gospodarczej

14

W okresie transformacji ustrojowej dokonano gruntownych zmian dotyczących systemu polityczno-gospodarczego państwa. Na podstawie ustawy z 23.12.1988 r. o działalności gospodarczej34 dokonano wyboru społecznej gospodarki rynkowej, jako podstawy polskiego ustroju gospodarczego, przywrócono zasadę wolności gospodarczej oraz zrównano sytuację wszystkich podmiotów gospodarczych w zakresie podejmowania i prowadzenia działalności gospodarczej35. Na podstawie tych zmian umożliwiono przedsiębiorcom prywatnym podejmowanie działalności gospodarczej w sektorze geologii i górnictwa.

Jednym z najistotniejszych wyzwań tamtego okresu było określenie nowych stosunków własnościowych w odniesieniu do złóż kopalin, zważywszy na niejednoznaczności odziedziczone w tej materii po okresie PRL. Z chwilą wejścia w życie ustaw z 9.3.1991 r. o zmianie Prawa Górniczego36 oraz o zmianie ustawy o prawie geologicznym37 wprowadzona została zasada, zgodnie z którą złoża kopalin stały się własnością Skarbu Państwa. Dotyczyło to wszystkich złóż, które znajdowały się poniżej dolnej granicy nieruchomości gruntowej. Do właściciela nieruchomości należały z kolei te złoża, które stanowiły jej część składową. Regulacja ta była zatem mocno restrykcyjna w porównaniu z regulacjami przedwojennego Prawa górniczego.

Przepisy ustaw nowelizujących okresu transformacji przewidywały, że podjęcie działalności gospodarczej w zakresie poszukiwania, rozpoznawania i wydobywania kopalin zależne było od uzyskania koncesji. Podstawą prowadzenia działalności geologicznej i górniczej było z kolei prawo użytkowania górniczego, uprawniające użytkownika górniczego do korzystania z określonej przestrzeni w górotworze. Nowelizacje wprowadziły także do polskiego systemu prawnego opłatę eksploatacyjną, stanowiącą daninę publiczną z tytułu wydobycia kopalin38.

II. Unifikacja prawa geologicznego i górniczego

15

Nowelizacje uchwalone w 1991 r. miały charakter tymczasowy. Uwzględniając postulaty o potrzebie kompleksowości i jednolitości prawa geologicznego i górniczego w Polsce, Sejm uchwalił 4.2.1994 r. ustawę – Prawo geologiczne i górnicze. Ustawa ta skupiała w jednym akcie prawnym zagadnienia dotyczące zarówno geologii, jak i górnictwa. Oprócz przepisów dotyczących prac geologicznych i górniczych, regulowała ona kwestie ochrony złóż kopalin, wód podziemnych i innych elementów środowiska. Ustawa ta potwierdziła zasadę, że właścicielem złóż był Skarb Państwa (art. 7 ust. 1), z wyjątkiem sytuacji, gdy złoże stanowiło część składową nieruchomości gruntowej – wówczas prawo własności tej części przysługiwało właścicielowi nieruchomości. Istotną regulacją ustawy był także podział kopalin na podstawowe i pospolite, który był wykorzystywany przy ustalaniu właściwości rzeczowej organu koncesyjnego39.

Ustawa z 4.2.1994 r. była często krytykowana m.in. ze względu na nieprecyzyjne sformułowanie prawa własności złóż kopalin oraz nadmierną kazuistykę niektórych przepisów (np. przepisów o kwalifikacjach w zakresie górnictwa). Krytyka ta oraz potrzeba dostosowania polskiego prawa do dyrektyw Unii Europejskiej40 spowodowały rozpoczęcie prac nad nową, obowiązującą obecnie ustawą – Prawo geologiczne i górnicze, która została uchwalona przez Sejm 9.6.2011 r.

1 Encyklopedia PWN, hasło „Górnictwo”, http://encyklopedia.pwn.pl.

2 S. Łęczycki, Początki metalurgii oraz górnictwa od Anatolii po Europę Centralną, [w:] P. Zagożdżon, M. Madziarz (red.), Dzieje górnictwa – element europejskiego dziedzictwa kultury, Wrocław 2010, s. 207.

3 Ibidem, s. 214.

4 A. Mirek, K. Król, Rozwój działalności urzędów górniczych na ziemiach polskich na tle wypisków z dziejów górnictwa, [w:] P. Zagożdżon, M. Madziarz, Dzieje górnictwa na tle europejskiego dziedzictwa kultury, Wrocław 2009, s. 220.

5 K. Pająk, Wieliczka – stare miasto górnicze, Kraków 1969, s. 7.

6 H. Łabędzki, Górnictwo w Polsce. Opis kopalnictwa i hutnictwa polskiego, pod względem technicznym, historyczno-statystycznym i prawnym, Warszawa 1841, s. 103.

7 A. Mirek, K. Król, Rozwój, s. 229.

8 H. Łabędzki, Górnictwo, s. 105.

9 A. Mirek, K. Król, Rozwój, s. 230.

10 A. Mirek, K. Król, Rozwój, s. 113.

11 Gwarek był osobą zajmującą się wydobywaniem kopalin ze złóż.

12 H. Łabędzki, Górnictwo, s. 110.

13 J. Piekarniczyk, Pierwsza polska ustawa górnicza, czyli Ordunek Gorny, Tarnowskie Góry 1928.

14 Z. Żółtowski, Prawo geologiczne i górnicze, Warszawa 1972, s. 14.

15 H. Łabędzki, Górnictwo, s. 122.

16 Doniosłą rolę w propagowaniu w Polsce wiedzy geologicznej i górniczej odgrywał wówczas ksiądz Jan Krzysztof Kluk (1739–1796), autor podręcznika Rzeczy kopalnych osobliwie zdatniejszych szukanie, poznanie i zażycie, wydanego w 1781 r.

17 M.O. Jędrysek, Od Komisji Kruszcowej do dziś – wybrane zagadnienia z punktu widzenia Głównego Geologa Kraju (2005–2007), [w:] P. Zagożdżon, M. Madziarz, Dzieje górnictwa – element europejskiego dziedzictwa kultury, Wrocław 2009, s. 91–96.

18 E. Piątek, Z. Piątek, Historia górnictwa węglowego w rejonie Nowej Rudy na Dolnym Śląsku w okresie od XV do XVIII wieku, Prz.Gór. 2020, Nr 10, s. 38–44.

19 E. Piątek, Z. Piątek, Historia, s. 237.

20 A. Mirek, K. Król, Rozwój, s. 235.

21 A. Lipiński, R. Mikosz, Rozwój ustawodawstwa górniczego w Polsce w latach 1918–1939, Prawne Problemy Górnictwa 1983, Nr 6, s. 83–105.

22 Ibidem, s. 90.

23 A. Lipiński, R. Mikosz, Rozwój ustawodawstwa, s. 86.

24 P. Gisman, Rozwój prawodawstwa górniczego w Polsce, Prace naukowe Instytutu Górnictwa PWr 2005, Nr 111, s. 72.

25 Dotyczyło to następujących kopalin: rad, złoto, srebro, platyna, miedź, cyna, cynk, kadm, ołów, rtęć, żelazo (z wyjątkiem rud darniowych), kobalt, nikiel, arsen, antymon, mangan, glin, chrom, wolfram (metale te podlegały własności górniczej, zarówno występując w stanie rodzimym, jak i w rudach), minerały będące źródłem pozyskania siarki oraz fosforu, węgiel brunatny, grafit, węgiel kamienny oraz antracyt (art. 1 ust. 1 PrGór).

26 A. Lipiński, R. Mikosz, Rozwój ustawodawstwa, s. 95.

27 Z. Przybylski, Sądownictwo administracyjne w prawie górniczym, Głos Prawników Śląskich 1939, Nr 1, s. 37–61.

28 A. Lipiński, R. Mikosz, Rozwój ustawodawstwa, s. 99–101.

29 Tekst jedn. Dz.U. z 1955 r. Nr 10, poz. 6.

30 Dz.U. z 1952 r. Nr 33 poz. 232.

31 R. Mikosz, Ewolucja prawnej regulacji dotyczącej korzystania z zasobów naturalnych wnętrza Ziemi w kontekście przemian ustrojowych w Polsce, Górnictwo i Geoinżynieria 2010, Nr 34 (3), s. 19.

32 Ibidem, s. 21.

33 Dz.U. z 1960 r. Nr 52, poz. 303.

34 Dz.U. Nr 41 poz. 324.

35 P. Wojtulek, T. Kocowski, Unijna zasada niedyskryminującego dostępu a system udzielania zezwoleń w polskim prawie geologicznym i górniczym, Prz.G. 2018, Nr 66 (2), s. 3.

36 Dz.U. z 1991 r. Nr 31 poz. 128.

37 Dz.U. z 1991 r. Nr 31 poz. 129.

38 K. Szamałek, Zarys ewolucji polskiego prawa poszukiwania i wydobywania kopalin w latach 1991–2015, Biuletyn Państwowego Instytutu Geologicznego 2015, Nr 465, s. 21–34.

39 Do grupy kopalin podstawowych zaliczano: gaz ziemny, ropę naftową z jej pochodnymi, węgiel brunatny, węgiel kamienny i metan z węgla kamiennego, kruszce metali szlachetnych, rudy metali z wyjątkiem darniowych rud żelaza, metale w stanie rodzimym, apatyt, baryt, fluoryt, fosforyt, gips, anhydryt, piryt, siarka rodzima, sole potasowe i potasowo-magnezowe, sole strontu, sól kamienną, azbest, bentonit, diatomit, dolomit, gliny biało wypalające się i kamionkowe, gliny i łupki ogniotrwałe, grafit, kaolin, kamienie szlachetne i ozdobne, kwarc, kwarcyt, magnezyt, miki, marmury i wapienie krystaliczne, piaski formierskie i szklarskie, skalenie i ziemię krzemionkową. Pozostałe kopaliny należały do grupy kopalin pospolitych.

40 Zobacz też P. Wojtulek, T. Kocowski, Unijna zasada niedyskryminującego dostępu a system udzielania zezwoleń w polskim prawie geologicznym, Prz.G. 2018, Nr 66 (2).