dr Agnieszka Kawałko

dr Hann Witczak, prof. KUL

Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II

Prawo cywilne – część ogólna

8. wydanie

WYDAWNICTWO C.H.BECK
WARSZAWA 2024

Wydawca: Lucyna Wyciszkiewicz-Pardej

© Wydawnictwo C.H.Beck 2024

Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o.
ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa
e-mail: dok@beck.pl, tel. +48 22 311 22 22

www.ksiegarnia.beck.pl

Skład i łamanie: TiM-Print, Warszawa
Przygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H.Beck

ISBN: 978-83-8356-875-1

WYKAZ SKRÓTÓW

Biul. SN

Biuletyn Sądu Najwyższego

EP

Edukacja Prawnicza

FundRodzU

ustawa z 26.1.2023 r. o fundacji rodzinnej (Dz.U. poz. 326)

FUS

Fundusz Ubezpieczeń Społecznych

Gd. SP

Gdańskie Studia Prawnicze

KC

Kodeks cywilny

KK

Kodeks karny

KKW

Kodeks karny wykonawczy

KM

Kodeks morski

KP

Kodeks pracy

KPC

Kodeks postępowania cywilnego

KPK

Kodeks postępowania karnego

KPP

Kwartalnik Prawa Prywatnego

KRO

Kodeks rodzinny i opiekuńczy

KWU

ustawa z 6.7.1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1984 ze zm.)

MoP

Monitor Prawniczy

MoPod

Monitor Podatkowy

NP

Nowe Prawo

NPN

Nowy Przegląd Notarialny

nast.

następny (-a, -e)

niepubl.

niepublikowany (-a, -e)

OrdPU

ustawa z 29.8.1997 r. – Ordynacja podatkowa (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 2383 ze zm.)

orz.

orzeczenie

OSG

Orzecznictwo w Sprawach Gospodarczych

OSNAPiUS

Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

OSNC

Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Cywilna

OTK

Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego

Pal.

Palestra

PB

Prawo Bankowe

PiP

Państwo i Prawo

PiZS

Praca i Zabezpieczenie Społeczne

PN

Przegląd Notarialny

post.

postanowienie

PP

Prawo Pracy

PrASC

ustawa z 28.11.2014 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1378 ze zm.)

PrBank

ustawa z 29.8.1997 r. – Prawo bankowe (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 2488 ze zm.)

PrNot

ustawa z 14.2.1991 r. – Prawo o notariacie (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 1001)

PrPrywM

ustawa z 4.2.2011 r. – Prawo prywatne międzynarodowe (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 503 ze zm.)

Pr. Spół.

Prawo Spółek

Prok. i Pr.

Prokuratura i Prawo

PS

Przegląd Sądowy

PUG

Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego

PWKC

ustawa z 23.4.1964 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 94 ze zm.)

Rej.

Rejent

RP

Radca Prawny

RPEiS

Ruch Prawniczy Ekonomiczny i Socjologiczny

Rzeczp.

Rzeczpospolita

SC

Studia Cywilistyczne

SI

Studia Iuridica

SP

Studia Prawnicze

SPP

Studia Prawa Prywatnego

t.

tom

uchw.

uchwała

uchw. SN (7)

uchwała Sądu Najwyższego w składzie 7 sędziów

WSA

Wojewódzki Sąd Administracyjny

wyr.

wyrok

z.

zeszyt

zd.

zdanie

ze zm.

ze zmianami

WYKAZ LITERATURY PODSTAWOWEJ

A. Brzozowski, W. Kocot, E. Skowrońska-Bocian, Prawo cywilne. Część ogólna, Warszawa 2022.

S. Dmowski, S. Rudnicki, R. Trzaskowski, Komentarz do Kodeksu cywilnego. Księga pierwsza. Część ogólna, Warszawa 2014.

A. Doliwa, Prawo cywilne. Część ogólna, Warszawa 2012.

U. Ernst, Prawo cywilne. Część ogólna, Warszawa 2013.

Kodeks cywilny. Część ogólna. Komentarz LEX, red. P. Księżak, M. Pyziak-Szafnicka, Warszawa 2014.

Kodeks cywilny. Komentarz do art. 1–44911, t. I, red. K. Pietrzykowski, Warszawa 2020.

Kodeks cywilny. Komentarz, red. E. Gniewek, P. Machnikowski, Warszawa 2023.

Kodeks cywilny. Komentarz, red. K. Osajda, t. I. Komentarz. Część ogólna. Przepisy wprowadzające Kodeks cywilny. Prawo o notariacie (art. 79–95 i 96–99), Warszawa 2017.

Kodeks cywilny. Komentarz, red. M. Gutowski, Warszawa 2021.

Kodeks cywilny. Komentarz, red. M. Załucki, Warszawa 2024.

Kodeks cywilny. Komentarz, t. I. Część ogólna (art. 1–125 k.c.), red. M. Habdas, M. Fras, Warszawa 2018.

E. Łętowska, Podstawy prawa cywilnego, Warszawa 1994.

J. Mojak, J. Widło, Polskie prawo kontraktowe. Zarys wykładu, Warszawa 2005.

Z. Radwański, A. Olejniczak, Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 2023.

A. Stelmachowski, Zarys teorii prawa cywilnego, Warszawa 1998.

System Prawa Cywilnego, t. I, red. S. Grzybowski, Wrocław 1985.

System Prawa Prywatnego, t. 1, Prawo cywilne – część ogólna, red. M. Safjan, Warszawa 2012.

System Prawa Prywatnego, t. 2, Prawo cywilne – część ogólna, red. Z. Radwański, A. Olejniczak, Warszawa 2019.

A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne. Zarys części ogólnej, Warszawa 2020.

PRZEDMOWA

Kolejne, ósme wydanie niniejszego opracowania, tak jak poprzednie, zostało przygotowane przede wszystkim z myślą o studentach wydziałów prawa i administracji. Zamierzeniem było przedstawienie trudnej materii prawa cywilnego w jak najbardziej przystępnej i zwięzłej formie. Autorki mają świadomość, że niniejsze opracowanie może stanowić jedynie pomoc w nauce prawa cywilnego, gdzie niezbędne jest studiowanie podręczników i komentarzy należących do klasyki polskiej cywilistyki. Każdy z rozdziałów skryptu został dodatkowo poprzedzony wykazem literatury przedmiotu, umożliwiającej pogłębienie wiedzy na temat poszczególnych instytucji prawa cywilnego. W celu nabycia praktycznej umiejętności w zakresie rozwiązywania problemów prawnych i sprawdzania wiedzy studentów w końcowej części poszczególnych rozdziałów zamieszczone zostały kazusy, do wykorzystania w trakcie ćwiczeń z prawa cywilnego lub samodzielnej pracy studentów. Kazusy nie zawierają rozwiązań, odpowiedzi zawarte są w tekście omawiającym poszczególne instytucje prawa cywilnego.

Oddawane do rąk Czytelników opracowanie stanowi uzupełnioną o najnowsze orzecznictwo sądów polskich wersję poprzedniego wydania skryptu. Uwzględniono w nim również dokonane w ostatnim czasie nowelizacje przepisów prawa cywilnego, w szczególności w zakresie przedawnienia roszczeń majątkowych.

Autorki

Lublin–Warszawa, październik 2024 r.

ROZDZIAŁ I. POJĘCIE I ŹRÓDŁA PRAWA CYWILNEGO

Literatura: M. Bieniak, Anatomia woli stron w projekcie księgi pierwszej Kodeksu cywilnego – uwagi na tle art. 98 projektu, Pal. 2010, Nr 9–10; G. Bieniek, Notarialne poświadczenie dziedziczenia, Rej. 2008, Nr 9; tenże, W sprawie podmiotowych praw rzeczowych w nowym kodeksie cywilnym, Rej. 2008, Nr 2; T. Bukowski, Klauzule generalne w kodeksie cywilnym. O konieczności stworzenia katalogu zasad współżycia społecznego, MoP 2008, Nr 24; J. Ciszewski, Ustawowe i umowne ograniczenia odpowiedzialności osobistej, GSP 2003, t. X; W. Czachórski, Perspektywy reformy prawa cywilnego, PiP 1995, z. 1; tenże, Przebieg prac nad kodyfikacją prawa cywilnego PRL, SP 1970, t. XXVI–XXVII; T. Czech, Zasady współżycia społecznego a odpowiedzialność deliktowa, PiP 2008, z. 12; W. Dajczak, Zasady współżycia społecznego czy dobra wiara?, Rej. 2001, Nr 1; A. Doliwa, Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 2010; tenże, Funkcje zasad współżycia społecznego w prawie cywilnym, Warszawa 2020; K. Doliwa, Dobra wiara jako wyrażenie języka prawnego, MoP 2008, Nr 6; J. Frąckowiak, Instytucje prawa handlowego w kodeksie cywilnym, Rej. 2003, Nr 6; J. Gajda, Pojęcie dobrej wiary w przepisach kodeksu cywilnego, SP 1997, Nr 2; E. Gniewek, O prawie własności – w kontekście prac Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego, Rej. 2008, Nr 2; tenże, Współczesny model hipoteki – zasadnicze zręby konstrukcji, MoP 2011, Nr 4; J. Gołaczyński, Propozycje zmian formy czynności prawnych w nowym kodeksie cywilnym, Rej. 2008, Nr 2; S. Grodziski, Prace nad kodyfikacją i unifikacją polskiego prawa prywatnego (1919–1947), KPP 1992, z. 1–4; S. Grzybowski, Struktura i treść przepisów prawa cywilnego odsyłających do zasad współżycia społecznego, SC 1965, t. VI; J. Jacyszyn, Prace nad optymalną wizją Kodeksu cywilnego „Zielona Księga”, Rej. 2007, Nr 2; B. Janiszewska, Klauzula generalna dobrych obyczajów w znowelizowanych przepisach kodeksu cywilnego, PPH 2003, Nr 10; taż, O potrzebie zmiany klauzuli zasad współżycia społecznego (głos w dyskusji), PUG 2003, Nr 4; G. Jędrejek, Polski kodeks zobowiązań z 1933 roku. Powstanie, źródła, znaczenie dla europejskiego prawa obligacyjnego, Roczniki Nauk Prawnych KUL 2001, t. 11, z. 1; T. Knypl, K. Trzciński, Znaczenie zwyczajów i dobrych obyczajów w prawie cywilnym i handlowym, PPH 1997, Nr 8; M. Kordela, Zasady prawa jako normatywna postać wartości, RPEiS 2006, Nr 1; M. Lemkowski, Materialna ochrona konsumenta, RPEiS 2002, z. 3; L. Leszczyński, Właściwości posługiwania się klauzulami generalnymi w prawie prywatnym. Perspektywa zmiany trendu, KPP 1995, z. 3; P. Machnikowski, Wybrane problemy regulacji czynności prawnych w nowym kodeksie cywilnym, Rej. 2008, Nr 2; A. Mączyński, Bezpośrednie stosowanie Konstytucji przez sądy, PiP 2000, z. 5; J. Mojak, Dobre obyczaje w polskim prawie kontraktowym – wybrane zagadnienia, Studia Iuridica Lubliniensia 2016, Nr 2; A. Mokrysz-Olszyńska, Dobre obyczaje w działalności gospodarczej, KPP 2004, z. 1; J. Nowacki, Analogia legis, Warszawa 1966; J. Okolski, Koncepcja prawa handlowego w świetle zmian w prawie cywilnym, PPH 1997, Nr 10; M. Olechowski, Odesłania ustawowe do zwyczaju (uwagi porządkujące), PiP 2002, z. 7; M. Pazdan, Dobra lub zła wiara osoby prawnej, [w:] Studia z prawa prywatnego. Księga pamiątkowa ku czci Profesor Biruty Lewaszkiewicz-Petrykowskiej, red. A. Szpunar, Łódź 1997; tenże, Kodeks spółek handlowych a kodeks cywilny, PiP 2001, z. 2; tenże, Kształtowanie się polskiego systemu prawnego w pierwszych latach II Rzeczypospolitej, Czasopismo Prawno-Historyczne 1969, Nr 1; tenże, Projektowane zmiany w unormowaniu dziedziczenia ustawowego, Rej. 2008, Nr 4; tenże, Założenia nowego kodeksu cywilnego, Rej. 2008, Nr 2; S. Prutis, Relacje pomiędzy cywilną a administracyjną metodą regulacji prawnej na przykładzie instytucji prawa rolnego, [w:] Współczesne problemy prawa prywatnego. Księga pamiątkowa ku czci Profesora Edwarda Gniewka, red. J. Gołaczyński, P. Machnikowski, Warszawa 2010; Z. Radwański, Czy klauzula generalna społeczno-gospodarczego przeznaczenia prawa powinna określać treść prawa własności, [w:] Ars et usus. Księga pamiątkowa ku czci sędziego Stanisława Rudnickiego, Warszawa 2005; tenże, Miejsce prawa rodzinnego w systemie prawa, [w:] Księga jubileuszowa Profesora dr. hab. Tadeusza Smyczyńskiego, red. M. Andrzejewski, L. Kociucki, M. Łączkowska, A.N. Schulz, Toruń 2008; tenże, Pojęcie prawa cywilnego w świetle kodeksu cywilnego (uwagi de lege lata i de lege ferenda), [w:] Polskie prawo prywatne w dobie przemian. Księga jubileuszowa dedykowana Jerzemu Młynarczykowi, red. A. Smoczyńska, Gdańsk 2005; tenże, Uwagi ogólne o autonomii woli, [w:] II Kongres notariuszy Rzeczypospolitej Polskiej. Referaty i opracowania, red. R. Sztyk, Poznań–Kluczbork 1999; tenże, Założenia nowego kodeksu cywilnego, Rej. 2008, Nr 2; Z. Radwański, M. Zieliński, Uwagi de lege ferenda o klauzulach generalnych w prawie prywatnym, PL 2001, Nr 2; J. Rajski, Rola doktryny w procesie stopniowej europeizacji prawa prywatnego, KPP 2007, z. 3; A. Redzik, P. Zdanikowski, W sprawie przyszłości Kodeksu cywilnego, Pal. 2007, Nr 7–8; M. Safjan, Refleksje o roli zwyczaju, [w:] Prawo prywatne czasu przemian. Księga pamiątkowa dedykowana Profesorowi Stanisławowi Sołtysińskiemu, red. A. Nowicka, Poznań 2005; J. Skąpski, O stanie i potrzebach prawa cywilnego – uwag kilka, PS 1992, Nr 7–8; M. Snitko-Pleszko, Kodeks cywilny po nowelizacji, cz. I, II, III, MoP 2003, Nr 9, 10 i 11; K. Sobura, Klauzula generalna rozsądku i słuszności jako alternatywa dla klauzuli zasad współżycia społecznego, Pal. 2007, Nr 7–8; S. Sołtysiński, Przepisy ogólne kodeksu spółek handlowych, PiP 2001, z. 7; S. Sołtysiński, A. Szajkowski, J. Szwaja, Założenia reformy prawa spółek handlowych, Pr. Spół. 1997, Nr 6; P. Stec, Zasady współżycia społecznego – zmiana treści klauzuli generalnej w okresie obowiązywania kodeksu cywilnego, [w:] 50 lat Kodeksu cywilnego. Perspektywy rekodyfikacji, red. P. Stec, M. Załucki, Warszawa 2015; R. Stefanicki, Dobre obyczaje w prawie polskim, PPH 2002, Nr 5; A. Stelmachowski, Klauzule generalne w kodeksie cywilnym, PiP 1966, z. 4–5; A. Szajkowski, Refleksje nad nowym Kodeksem spółek handlowych, PUG 2001, Nr 1; A. Tomaszek, Dobre obyczaje w działalności społecznej, Pal. 1997, Nr 9–10; K. Trzciński, Zwyczaj i prawo zwyczajowe jako źródła prawa prywatnego, Rej. 1998, Nr 3; J. Wasilkowski, Metoda opracowania i założenia Kodeksu cywilnego, PiP 1964, z. 10; S. Wójcik, Kilka uwag w związku z ustawą z dnia 14 lutego 2003 r. zmieniającą kodeks cywilny oraz niektóre inne ustawy, ZNUJ 2004, z. 88; R. Wrzecionek, Sporządzenie aktu poświadczenia dziedziczenia – próba sformułowania definicji, Rej. 2008, Nr 7–8; M. Załucki, Konstrukcja prawna zasiedzenia własności nieruchomości w kontekście regulacji nowego kodeksu cywilnego, Rej. 2009, Nr 3; Z. Ziembiński, Przepis prawny a norma prawna, RPEiS 1960, z. 1; tenże, Stan dyskusji nad problematyką klauzul generalnych, PiP 1989, z. 3; F. Zoll, Problem struktury przyszłego polskiego Kodeksu cywilnego, [w:] W trosce o rodzinę. Księga pamiątkowa ku czci Profesor Wandy Stojanowskiej, red. M. Kosek, J. Słyk, Warszawa 2008; J. Zrałek, Kilka uwag o projekcie uregulowania długu gruntowego, Rej. 2008, Nr 4.

§ 1. Pojęcie prawa cywilnego

Nazwa „prawo cywilne” wywodzi się od rzymskiego ius civile, tj. prawa obywateli rzymskich (w odróżnieniu od ius gentium, tj. prawa mieszkańców Imperium Rzymskiego), i ma obecnie inne znaczenie niż to, które przypisywano mu w prawie rzymskim. Prawo cywilne należy do szeroko rozumianego prawa prywatnego, tj. regulującego stosunki między autonomicznymi podmiotami, na zasadzie równorzędności podmiotów i autonomii woli stron stosunku prawnego.

Autonomiczność podmiotów stosunków cywilnoprawnych przejawia się w następujących płaszczyznach:

1) swobodzie kształtowania typów i treści stosunków prawnych;

2) braku władczego podporządkowania jednej strony drugiej stronie stosunku prawnego;

3) równorzędności stron stosunku prawnego względem siebie;

4) sposobie rozstrzygania sporów między podmiotami prawa cywilnego; ingerencja organów państwa (sądu) następuje co do zasady z inicjatywy strony stosunku cywilnoprawnego.

W prawie publicznym natomiast występuje podporządkowanie jednego podmiotu drugiemu, tj. organowi państwa lub samorządu terytorialnego. Organy te wyposażone są w kompetencje władcze, tj. kompetencje do jednostronnego ingerowania w sytuację prawną podmiotów stosunku prawnego, wobec których mają pozycję nadrzędną; oznacza to, że organ może kształtować sytuację prawną podmiotu, niezależnie czy nawet wbrew jego woli (np. wydanie decyzji o wywłaszczeniu nieruchomości albo decyzji nakazującej rozbiórkę budynku zbudowanego bez pozwolenia).

I. Prawo cywilne w znaczeniu przedmiotowym i podmiotowym

1. Prawo cywilne w znaczeniu przedmiotowym

Elementami wyróżniającymi poszczególne gałęzie prawa są:

1) podmioty tego prawa;

2) przedmiot;

3) metoda regulacji.

Prawo cywilne w znaczeniu przedmiotowym jest to gałąź prawa obejmująca normy prawne regulujące stosunki majątkowe i niemajątkowe między osobami fizycznymi i prawnymi oraz jednostkami organizacyjnymi nieposiadającymi osobowości prawnej, którym ustawa przyznaje zdolność prawną, na zasadzie równorzędności podmiotów i autonomii woli stron.

Podstawowym i najistotniejszym elementem wyróżniającym prawo cywilne spośród innych gałęzi prawa jest metoda regulacji, czyli oparcie stosunków cywilnoprawnych na zasadzie równorzędności stron. Równorzędność stron ma charakter formalny, tj. żadnej ze stron stosunku cywilnoprawnego nie przysługuje kompetencja do władczego jednostronnego ingerowania w sferę praw i obowiązków drugiej strony, chyba że co innego wynika z treści łączącego ich stosunku prawnego (np. uprawnienie do jednostronnego wypowiedzenia umowy najmu). Równorzędność podmiotów przejawia się również w jednakowej ochronie prawnej podmiotów stosunku cywilnoprawnego. Natomiast z punktu widzenia ekonomicznego strony te mogą mieć różny status (np. osoba fizyczna i duża spółka giełdowa).

Cechą charakterystyczną stosunków cywilnoprawnych jest w szczególności równorzędność podmiotów tych stosunków i wzajemność (ekwiwalentność) ich świadczeń w przeciwieństwie do stosunków kształtowanych w drodze zarządzenia administracyjnego, opartych na zasadzie nadrzędności. Typowym stosunkiem cywilnoprawnym jest stosunek łączący kupującego ze sprzedawcą, ze względu na to, że wzajemna sytuacja prawna wyznaczona zostaje przez czynności prawne, podjęte w ramach przysługującej im swobody decyzyjnej – autonomii woli stron (uzasadnienie uchw. SN z 9.6.1995 r., III CZP 72/95, OSNC 1995, Nr 10, poz. 146).

Podmiotami prawa cywilnego (art. 1, 33 i 331 KC) są osoby fizyczne, osoby prawne oraz jednostki organizacyjne niebędące osobami prawnymi, ale wyposażone w zdolność prawną.

Przedmiotem norm cywilnoprawnych są stosunki prawne o charakterze majątkowym i niemajątkowym. W obrocie cywilnoprawnym większość stosunków prawnych ma charakter majątkowy (tj. są one uwarunkowane interesem ekonomicznym), do wyjątków należą stosunki niemajątkowe. Stosunki majątkowe obejmują przede wszystkim stosunki własnościowe w najszerszym tego słowa znaczeniu, jak również stosunki polegające na wymianie dóbr i usług. Najogólniej mówiąc, stosunki majątkowe mają za przedmiot interes natury ekonomicznej. Natomiast stosunki niemajątkowe nie są bezpośrednio uwarunkowane interesem ekonomicznym podmiotu uprawnionego. Przykładem takiego stosunku cywilnoprawnego jest stosunek prawny istniejący pomiędzy opiekunem i osobą pozostającą pod opieką (zob. art. 145–177 KRO); nie wyklucza to jednak powiązania tych stosunków ze stosunkami o charakterze majątkowym (np. w przypadku naruszenia dóbr osobistych, które mają charakter stricte niemajątkowy, podmiot, którego dobro osobiste zostało naruszone, może dochodzić zarówno roszczeń niemajątkowych (np. żądać zaniechania naruszeń swojego dobra osobistego), jak i roszczeń o charakterze majątkowym (np. żądać odszkodowania za szkodę majątkową wyrządzoną naruszeniem dobra osobistego).

2. Prawo cywilne w znaczeniu podmiotowym

Prawo cywilne w znaczeniu podmiotowym to uprawnienie lub zespół uprawnień wynikających z określonego stosunku cywilnoprawnego, przyznanych i zabezpieczonych przez normę prawną (np. prawo własności). Prawo cywilne w znaczeniu przedmiotowym (rozumiane jako zespół norm prawnych) reguluje prawa (typy praw) cywilne w znaczeniu podmiotowym.

II. Systematyka i zakres prawa cywilnego

1. Systematyka prawa cywilnego

Prawo cywilne dzieli się na poszczególne działy:

1) część ogólna – obejmuje regulacje dotyczące podstawowych instytucji i zasad wspólnych dla całego prawa cywilnego; w szczególności: podmioty prawa cywilnego, zdolność do czynności prawnych podmiotów prawa cywilnego, mienie i majątek, czynności prawne, przedstawicielstwo, przedawnienie roszczeń;

2) prawo rzeczowe – obejmuje normy prawne, które wyznaczają sposób powstania i ustania, treść i ochronę praw o charakterze bezwzględnym, które dotyczą rzeczy (własność i inne prawa rzeczowe);

3) prawo zobowiązań – obejmuje regulacje dotyczące praw majątkowych o charakterze względnym; normuje powstawanie stosunków obligacyjnych; obejmuje część ogólną (wszystkie stosunki zobowiązaniowe bez względu na źródło ich powstania) oraz część szczegółową (poszczególne typy umów nazwanych Kodeksu cywilnego);

4) prawo spadkowe – obejmuje regulacje dotyczące sposobów dysponowania majątkiem na wypadek śmierci, przejścia majątku po śmierci spadkodawcy na spadkobierców, uprawnienia do przyjęcia lub odrzucenia spadku, statusu prawnego spadkobierców, odpowiedzialności za długi spadkowe i działu spadku;

5) prawo rodzinne – obejmuje regulację stosunków osobistych i majątkowych między małżonkami, między rodzicami a dziećmi oraz stosunków wynikających z opieki i kurateli;

6) prawo własności intelektualnej obejmuje prawa podmiotowe do oryginalnego niematerialnego wytworu umysłu ludzkiego (np. utworu naukowego, literackiego, programu komputerowego), a prawo własności przemysłowej obejmuje np. prawa wynikające z wynalazku, wzoru użytkowego, znaku towarowego.

2. Zakres prawa cywilnego

Metoda regulacji przyjęta w prawie prywatnym nie pozwala wyznaczyć ściśle jego zakresu. Pojawiają się nowe, pokrewne gałęzie prawa, które posługują się również cywilnoprawną metodą regulacji, tj. metodą równorzędności stron i autonomii woli stron. Wyodrębniają się one ze względu na szczególny przedmiot regulacji bądź specyfikę podmiotów stosunków prawnych i, co do zasady, odwołują się do przepisów cywilnoprawnych wprost lub w drodze analogii.

2.1. Prawo rodzinne

Prawo rodzinne obejmuje stosunki między małżonkami, rodzicami a dziećmi, opiekę i kuratelę. Stosunki prawnorodzinne, nawet stosunki między rodzicami a dziećmi, oparte są na zasadzie równorzędności podmiotów. W stosunku pomiędzy rodzicem i dzieckiem nie ma takiej nadrzędności, która uprawniałaby rodzica do władczego ingerowania (władczego w rozumieniu przymusu państwowego) w sytuację prawną dziecka. Władza rodzicielska obejmuje w szczególności obowiązek i prawo rodziców do wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka oraz do wychowania dziecka z poszanowaniem jego godności i praw, a dziecko pozostające pod władzą rodzicielską winno rodzicom posłuszeństwo (art. 95 § 1 i 2 KRO). Rodzice mają obowiązek wykonywać władzę rodzicielską tak, jak wymaga tego dobro dziecka i interes społeczny (art. 95 § 3 KRO), i z należytą starannością sprawować zarząd majątkiem dziecka (art. 101 KRO). Władza rodzicielska jest takim zespołem uprawnień i obowiązków, która podlega nadzorowi sądu opiekuńczego i w wypadku nadużywania lub nieprawidłowego jej wykonywania, sąd opiekuńczy (nawet z urzędu) może podjąć działania w postaci ograniczenia, zawieszenia lub pozbawienia władzy rodzicielskiej. Nadto rodzice przy wykonywaniu władzy rodzicielskiej niekiedy muszą uzyskiwać zezwolenie sądu na dokonywanie niektórych czynności dotyczących dziecka lub jego majątku, np. m.in. muszą uzyskać zgodę sądu na dokonywanie czynności przekraczających zwykły zarząd majątkiem dziecka (art. 101 § 3 KRO). O istotnych sprawach dziecka rodzice decydują wspólnie, a w razie sporu między rodzicami co do istotnych spraw dziecka rozstrzyga sąd opiekuńczy (art. 97 § 2 KRO).

Po II wojnie światowej, idąc za wzorem radzieckim, usiłowano wyodrębnić prawo rodzinne z prawa cywilnego. Uzasadniano to przede wszystkim tym, że prawo rodzinne reguluje stosunki osobiste, a ponadto że stosunki między rodzicami a dziećmi oparte są na zasadzie podporządkowania. Wyrazem tego było uchwalenie w 1950 r. odrębnego aktu normatywnego – Kodeksu rodzinnego, który został zastąpiony obecnie obowiązującym Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym z 1964 r.

Kodeks rodzinny i opiekuńczy z 25.2.1964 r. zawiera trzy tytuły:

1) Małżeństwo – obejmuje kwestie zawarcia małżeństwa, praw i obowiązków małżonków, małżeńskich ustrojów majątkowych, ustania małżeństwa i separacji;

2) Pokrewieństwo i powinowactwo – obejmuje problematykę pochodzenia dziecka, stosunków między rodzicami a dziećmi, w tym władzy rodzicielskiej, przysposobienia oraz obowiązku alimentacyjnego;

3) Opieka i kuratela – obejmuje instytucje opieki nad małoletnim i ubezwłasnowolnionym całkowicie oraz instytucję kurateli dla ubezwłasnowolnionego częściowo, osoby niepełnosprawnej, osoby nieobecnej i dziecka poczętego.

Kodeks rodzinny i opiekuńczy z 1964 r. nie zawiera części ogólnej, dlatego też, jeśli nic innego nie wynika ze szczególnych przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, do stosunków rodzinnych i opiekuńczych stosuje się wprost przepisy części ogólnej Kodeksu cywilnego (np. oceny zakresu zdolności do czynności prawnych, przepisy dotyczące wad oświadczenia woli).

Pogląd o odrębności prawa rodzinnego od prawa cywilnego nie znajduje obecnie uzasadnienia, pomimo istnienia odrębnej regulacji kodeksowej i pomimo że orzekanie w sprawach rodzinnych należy do właściwości sądów rodzinnych (stanowią one bowiem wydziały sądów cywilnych). Prawo rodzinne jest integralną częścią prawa cywilnego.

2.2. Prawo handlowe

W okresie przed II wojną światową prawo handlowe stanowiło gałąź prawa prywatnego i regulowało stosunki prawne z udziałem profesjonalnych uczestników obrotu gospodarczego. Rozporządzenie Prezydenta RP z 27.6.1934 r. – Kodeks handlowy (Dz.U. Nr 57, poz. 502 ze zm.) w Księdze pierwszej określało pozycję prawną kupca i kupca rejestrowego, firmy, rejestru i prokury oraz normowało rodzaje spółek handlowych – osobowych (spółka jawna i spółka komandytowa) oraz kapitałowych (spółka z o.o. i spółka akcyjna). Księga druga Kodeksu handlowego obejmowała regulację czynności handlowych. Profesjonalnego obrotu gospodarczego dotyczyły również ustawy (lub rozporządzenia Prezydenta RP), np.: prawo wekslowe i czekowe, prawo o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji, o ochronie wynalazków, wzorów i znaków towarowych.

Po II wojnie światowej, z uwagi na zmiany polityczno-gospodarcze, uchylono Kodeks handlowy (art. VI § 1 ustawy z 23.4.1964 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks cywilny, Dz.U. Nr 16, poz. 94 ze zm.), utrzymując w mocy przepisy Kodeksu handlowego z Księgi pierwszej, dotyczące firmy, rejestru handlowego i prokury oraz spółki jawnej, z o.o. i akcyjnej, oraz z Księgi drugiej – prawa zatrzymania. Umowy handlowe regulowane w Księdze drugiej Kodeksu handlowego z 1934 r. zostały przeniesione do Księgi trzeciej Kodeksu cywilnego z 1964 r. Rozwój stosunków gospodarczych na początku lat 90. XX w. doprowadził do przywrócenia przepisów o spółce komandytowej (ustawa z 31.8.1991 r. o zmianie rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej – Kodeks handlowy, Dz.U. Nr 94, poz. 418) i wprowadzenia nowych zasad rachunkowości zgodnie z ustawą z 29.9.1994 r. o rachunkowości (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 120 ze zm.).

Ponieważ dotychczasowe rozwiązania prawne uznano za niewystarczające dla regulacji obrotu profesjonalnego, podjęto prace nad reformą prawa handlowego. Pierwszym efektem tych prac była ustawa z 20.8.1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 979 ze zm.), która zastąpiła przepisy Kodeksu handlowego dotyczące rejestru handlowego. Dnia 15.9.2000 r. został uchwalony Kodeks spółek handlowych, który wszedł w życie 1.1.2001 r. Kodeks spółek handlowych uchylił utrzymane w mocy przepisy Kodeksu handlowego z 1934 r., z wyjątkiem przepisów o firmie i prokurze. Przepisy te obowiązywały do 24.9.2003 r., tj. do czasu wprowadzenia tych instytucji (firmy i prokury) do Kodeksu cywilnego.

Kodeks spółek handlowych zawiera część ogólną, w której określono zakres przedmiotowy ustawy, pojęcie spółki handlowej, jak również unormowano instytucje wspólne dla wszystkich spółek osobowych i spółek kapitałowych. Kodeks spółek handlowych reguluje tworzenie, organizację, funkcjonowanie, rozwiązywanie, łączenie, podział i przekształcanie spółek handlowych (art. 1 § 1 KSH). Wprowadził on do polskiego systemu prawnego, obok już istniejących (spółki jawnej, spółki komandytowej, spółki z ograniczoną odpowiedzialnością i spółki akcyjnej), nowe rodzaje spółek osobowych: spółkę partnerską, spółkę komandytowo-akcyjną i prostą spółkę akcyjną.

Zgodnie z dominującym stanowiskiem w doktrynie polskiej prawo spółek handlowych stanowi wyodrębnioną część prawa cywilnego. Normatywnym wyrazem tej koncepcji jest art. 2 KSH, który stanowi, że w sprawach określonych w art. 1 § 1 KSH, a nieuregulowanych w ustawie stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego. Natomiast, jeżeli wymaga tego właściwość (natura) stosunku prawnego spółki handlowej, przepisy Kodeksu cywilnego stosuje się odpowiednio.

Prawo handlowe jako wyspecjalizowany dział prawa cywilnego odznacza się specyfiką ze względu na profesjonalny charakter regulowanej działalności, tj. podmiotów, które w obrocie gospodarczym zajmują się profesjonalnie prowadzeniem działalności gospodarczej.

2.3. Prawo spółdzielcze

Prawo spółdzielcze nie stanowi odrębnej od prawa cywilnego gałęzi prawa; jest wyodrębnionym działem prawa cywilnego. Normatywnym wyrazem tej odrębności jest ustawa z 16.9.1982 r. – Prawo spółdzielcze (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 593 ze zm.).

Prawo spółdzielcze obejmuje tworzenie, ustrój i funkcjonowanie oraz rozwiązanie spółdzielni jako osoby prawnej, która w interesie swoich członków prowadzi wspólną działalność gospodarczą. Spółdzielnia może prowadzić działalność społeczną i oświatowo-kulturalną na rzecz swoich członków i ich środowiska (art. 1 PrSpółdz). Ze względu na szczególne znaczenie regulacji tej formy prowadzenia działalności gospodarczej prawo spółdzielcze jest samodzielną dyscypliną badawczą i dydaktyczną. Odrębny akt normatywny reguluje zasady funkcjonowania spółdzielni mieszkaniowych, tj. ustawa z 15.12.2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 558). Ustawa o spółdzielniach mieszkaniowych ma charakter lex specialis wobec ustawy – Prawo spółdzielcze z 1982 r.

2.4. Prawo rolne

Prawo rolne nie stanowi odrębnej gałęzi prawa; jest dyscypliną wyróżnioną jedynie dla celów naukowych i dydaktycznych. Obejmuje ono zarówno normy o charakterze cywilnoprawnym, jak i administracyjnoprawnym. Kryterium wyróżnienia stanowi szczególny przedmiot regulacji, tj. stosunki społeczne związane z kształtowaniem ustroju rolnego, produkcji rolnej i rynku rolnego. Na pojęcie prawa rolnego jako dyscypliny dydaktycznej składają się m.in. normy prawa cywilnego dotyczące obrotu nieruchomościami rolnymi, podziału i dziedziczenia gospodarstw rolnych, ale również normy administracyjnoprawne, np. dotyczące podatku rolnego, minimalnych obszarowych gospodarstwa rolnego, zabezpieczenia emerytalnego rolników, organizacji hodowli rozrodu zwierząt gospodarskich (zob. np. ustawa z 11.4.2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego, tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 423; ustawa z 10.12.2020 r. o organizacji hodowli i rozrodzie zwierząt gospodarskich, Dz.U. z 2021 r. poz. 36).

2.5. Prawo pracy

Zgodnie z utrwalonym poglądem do prawa cywilnego nie należą normy regulujące stosunki prawne między pracodawcą i pracownikiem. Stosunki te są przedmiotem odrębnej regulacji, stanowiącej samodzielną gałąź prawa – prawa pracy. Wprawdzie stosunki wynikające z prawa pracy oparte są na zasadzie równorzędności stron, jednak z uwagi na socjalno-ochronną funkcję prawa pracy metoda ta została znacznie zmodyfikowana. Regulacje prawa pracy zawierają wiele norm o charakterze semiiperatywnym, tj. takich, które gwarantują minimalny standard ochrony uprawień strony teoretycznie słabszej w stosunku prawnym, tj. pracownika (np. minimalna liczba dni płatnego urlopu wypoczynkowego). Strony stosunku prawa pracy mogą w takim wypadku regulować treść stosunku pracy, ale tylko w kierunku rozszerzenia uprawnień strony lepiej chronionej (np. umowa o pracę może przewidywać, że pracownikowi przysługuje większa liczba dni płatnego urlopu wypoczynkowego, niż wynika to z regulacji Kodeksu pracy).

Normatywnym wyrazem odrębności prawa pracy jest Kodeks pracy z 25.6.1974 r., który wszedł w życie 1.1.1975 r. Zgodnie z art. 300 KP w sprawach nieunormowanych przepisami prawa pracy do stosunku pracy stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu cywilnego, jeżeli nie są one sprzeczne z zasadami prawa pracy.

III. Zasady prawa cywilnego

1. Pojęcie zasad prawa cywilnego

Przez pojęcie zasad prawa cywilnego rozumie się pewną kategorię norm cywilnoprawnych, których podstawę stanowią określone wartości przyjęte w społeczeństwie, które zdaniem ustawodawcy powinny stanowić podstawę i punkt odniesienia w regulacji stosunków cywilnoprawnych. Są to ogólne założenia, wyrażające istotne dla danej gałęzi prawa idee przewodnie, które powinny być uwzględniane przy tworzeniu i stosowaniu prawa cywilnego. Wyznaczają one zatem kierunek działań prawodawczych; należy się również do nich odwoływać przy wykładni i stosowaniu przepisów prawa cywilnego. Z uwzględnieniem zasad prawa cywilnego powinna być rozstrzygana kolizja norm prawnych, a także określanie granic wykonywania praw podmiotowych. Katalog zasad prawa cywilnego jest dosyć szeroki i otwarty. Poniżej wyróżniono tylko niektóre, o zasadniczym znaczeniu.

2. Zasada jedności prawa cywilnego

Jako zasadę jedności prawa cywilnego określa się w doktrynie koncepcję, w myśl której ogół przepisów regulujących obrót profesjonalny (prawo handlowe) nie stanowi odrębnej gałęzi prawa, ale jest wyspecjalizowanym działem prawa cywilnego. O odrębności prawa handlowego od prawa cywilnego nie przesądza istnienie odrębnego aktu normatywnego o randze ustawy – Kodeksu spółek handlowych.

3. Zasada autonomii woli stron

Zasada autonomii woli stron wyraża kompetencję do swobodnego kształtowania, w granicach wyznaczonych przez ustawy i zasady współżycia społecznego, stosunków cywilnoprawnych przez czynności prawne. Przejawia się ona zwłaszcza w zasadzie swobody umów. Zasada swobody umów (art. 3531 KC) została wprowadzona do Kodeksu cywilnego ustawą z 28.7.1990 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 55, poz. 321 ze zm.). Zasada swobody umów oznacza: swobodę podjęcia decyzji co do dokonania określonej czynności prawnej, co do wyboru kontrahenta umowy oraz ukształtowania jej treści (zob. zakres swobody kształtowania treści czynności prawnych – rozdz. V, § 18, pkt I).

4. Zasada ochrony osoby ludzkiej

Prawo cywilne chroni podmiotowość każdego człowieka w takim samym stopniu. Zasada ta przejawia się w przyznaniu każdej osobie zdolności prawnej, tj. zdolności do bycia podmiotem praw i obowiązków o charakterze cywilnoprawnym w jednakowym zakresie, oraz zdolności do czynności prawnych, czyli możności kształtowania samodzielnie swojej sytuacji prawnej w drodze podejmowanych przez siebie czynności prawnych, której zakres zależy od wieku osoby oraz ubezwłasnowolnienia przez sąd. W szczególności przejawia się ona w przyznaniu szerokiej ochrony dobrom osobistym człowieka, tj. wartościom ściśle związanym z osobą, jej integralnością fizyczną i psychiczną, godnością i pozycją w społeczeństwie.

5. Zasada ochrony dobrej wiary

Niekiedy ustawodawca uzależnia skutki prawne działania podmiotu prawa cywilnego od tego, czy osoba ta działa w dobrej, czy złej wierze. Dobra wiara polega na błędnym, ale w danych okolicznościach usprawiedliwionym przekonaniu, że podmiot działa zgodnie ze swoimi uprawnieniami, np. posiadacza nieruchomości, że przysługuje mu wykonywane przez niego prawo. W złej wierze jest z kolei ten, kto wie albo wiedzieć powinien, że prawo własności przysługuje nie jemu, lecz innej osobie (zob. post. SN z 13.8.2008 r., I CSK 33/08, Legalis). Zasada ochrony dobrej wiary chroni podmioty, które działają w mylnym, ale usprawiedliwionym okolicznościami przekonaniu co do uprawnień podmiotu, od którego nabywają określone prawo podmiotowe (np. art. 83 § 2, art. 169 KC oraz art. 5 KWU). Pojęcie dobrej wiary polega na usprawiedliwionym w danych okolicznościach przekonaniu osoby, że przysługuje jej takie prawo, jakie faktycznie wykonuje. Innymi słowy, jest to błędne, ale usprawiedliwione (w konkretnej sytuacji) zachowaniem należytej staranności, przekonanie o istnieniu prawa lub stosunku prawnego. Co do zasady rażące niedbalstwo wyłącza dobrą wiarę, a zatem jest podstawą przyjęcia złej wiary. Podmiot prawa może być zatem albo w złej, albo w dobrej wierze, a prawo nie zna w tym zakresie stanów pośrednich. Przeciwstawiając pojęcia dobrej i złej wiary, należy przyjąć, że w złej wierze jest ten, kto, powołując się na określone prawo lub stosunek prawny, wie że prawo to (stosunek prawny) nie istnieje, albo wprawdzie tego nie wie, ale jego braku wiedzy w tym przedmiocie nie można uznać, w okolicznościach konkretnego wypadku, za usprawiedliwiony (wyr. SA w Łodzi z 18.12.2017 r., I ACa 509/17, Legalis).

Artykuł 7 KC wprowadza domniemanie prawne dobrej wiary, w myśl którego, jeżeli ustawa uzależnia skutki prawne od dobrej lub złej wiary, domniemywa się istnienie dobrej wiary. Jest to domniemanie podlegające obaleniu, tj. można wykazać, że osoba, której dotyczy domniemanie, działa jednak w złej wierze (zob. wyr. SA w Łodzi z 12.2.2019 r., I ACa 280/18, Legalis). Sama zasada skonkretyzowana w art. 6 KC jest jasna. Ten, kto powołując się na przysługujące mu prawo, żąda czegoś od innej osoby, obowiązany jest udowodnić fakty (okoliczności faktyczne) uzasadniające to żądnie, ten zaś, kto odmawia uczynienia zadość żądaniu, a więc neguje uprawnienie żądającego, obowiązany jest udowodnić fakty wskazujące na to, że uprawnienie żądającemu nie przysługuje (wyr. SA w Szczecinie z 16.5.2019 r., III AUa 404/18, Legalis). Przepis art. 6 KC adresowany jest do sądu i określa, która ze stron powinna wykazać fakty, z których wyciąga dla siebie korzystne skutki prawne. Przez fakty w rozumieniu art. 6 KC należy rozumieć wszelkie okoliczności, z którymi normy prawa materialnego wiążą skutki prawne, w tym w szczególności powstanie i treść stosunku prawnego (wyr. SA w Szczecinie z 4.9.2019 r., I ACa 311/18, Legalis). Nieudowodnienie twierdzeń pozwu powoduje, że sąd władny jest przyjąć, iż fakty wskazywane przez stronę jako prawdopodobne w okolicznościach konkretnej sprawy nie miały miejsca. To powód musi udowodnić fakty tworzące jego prawo, a pozwany fakty, które przeszkodziły powstaniu prawa lub je zniweczyły (zob. wyr. SA w Białymstoku z 13.2.2020 r., I ACa 758/19, Legalis).

Artykuł 7 KC ustanawia domniemanie dobrej wiary, tj. takiego stanu świadomości danej osoby w odniesieniu do oznaczonych doniosłych prawnie przesłanek, który – choć błędny – jest przez prawo w niektórych przypadkach respektowany na korzyść tej osoby, dlatego że znajduje on usprawiedliwienie w okolicznościach konkretnego przypadku. Domniemanie to może być obalone przez przeciwnika w sporze, ale to, czy do tego doszło, wymaga każdorazowo oceny przeprowadzonej przy uwzględnieniu okoliczności konkretnego przypadku (post. SN z 12.4.2019 r., I CSK 501/18, Legalis).

Elementem konstrukcji prawnej dobrej wiary jest przekonanie o tym, że określonej osobie przysługuje określone prawo mające się wywodzić z określonego stosunku cywilnoprawnego. Kwestia przekonania to kwestia świadomości. W tym wyraża się aspekt psychologiczny dobrej wiary. W art. 7 KC chodzi o pojęcie dobrej wiary w sensie podmiotowym (subiektywnym), a nie w sensie obiektywnym. Dobra wiara oznacza zatem stan psychiczny osoby (określonego podmiotu prawnego), wyrażający się w błędnym, ale usprawiedliwionym jej przekonaniu o istnieniu jakiegoś prawa lub stosunku prawnego lub też sytuacji istotnej z punktu widzenia prawa, mimo że rzeczywisty stan prawny obiektywnie oceniany jest odmiennie (wyr. SA we Wrocławiu z 31.7.2013 r., I ACa 718/13, Legalis).

Domniemanie dobrej wiary dotyczy każdego zachowania, z którym określone przepisy łączą skutek prawny zależny od dobrej lub złej wiary. W odniesieniu zatem do posiadania art. 7 KC nakazuje przyjąć, że wejście w posiadanie nastąpiło w dobrej wierze, nawet jeśli błędne przekonanie usprawiedliwiają towarzyszące okoliczności. Wyłącza natomiast dobrą wiarę niedbalstwo posiadacza. Pojęcie dobrej (złej) wiary jako element konstrukcji prawnych ma charakter tzw. klauzuli generalnej, której istotą, tak jak i innych klauzul tego rodzaju, jest możliwość uwzględnienia w ocenie różnego rodzaju istotnych prawnie okoliczności faktycznych, które nie mogą w oderwaniu od konkretnego stanu faktycznego być oceniane jednorazowo i w sposób jednakowy. Rola art. 7 KC nie jest całkowicie samodzielna, ponieważ nakazuje podstawy domniemania poszukiwać w przepisach szczególnych; precyzuje natomiast fakt domniemywany. Jeżeli dobra lub zła wiara posiadacza w chwili uzyskania posiadania ma wpływ na długość okresu posiadania niezbędnego do jej zasiedzenia (art. 172 KC), to przesłankę domniemania stanowi uzyskanie posiadania (post. SN z 9.1.2014 r., V CSK 87/13, Legalis).

Pojęcie dobrej (złej) wiary jako element konstrukcji prawnych ma charakter tzw. klauzuli generalnej. Istotą i funkcją wszelkich klauzul generalnych w prawie cywilnym jest możliwość uwzględniania w ocenie różnego rodzaju okoliczności faktycznych, które nie mogą – w oderwaniu od konkretnego stanu faktycznego (sytuacji prawnej relewantnej) – być według jakiegoś schematu mającego walor bezwzględny – ocenianie raz na zawsze i w sposób jednakowy (post. SN z 29.3.1979 r., III CRN 59/79, Legalis).

Zła wiara zachodzi wówczas, gdy określony podmiot wie (ma świadomość) o nieistnieniu określonego prawa, stosunku prawnego lub sytuacji prawnej albo też nie wie, jednakże należy uznać, że wiedziałby, gdyby w konkretnych okolicznościach postępował rozsądnie, z należytą starannością i zgodnie z zasadami współżycia społecznego. Innymi słowy, w złej wierze jest ten, kto, powołując się na prawo lub stosunek prawny, wie, że one nie istnieją, ewentualnie jego mylne wyobrażenie o ich istnieniu nie jest usprawiedliwione. Inaczej zła wiara to znajomość prawdziwego stanu rzeczy, odbiegającego od twierdzeń zainteresowanego, albo nieusprawiedliwiona niewiedza o tym stanie rzeczy (wyr. SA w Warszawie z 27.4.2015 r., I ACa 1486/14, Legalis).

W dobrej wierze jest ten, kto powołując się na przysługujące mu prawo, błędnie przypuszcza, że prawo to mu przysługuje, jeśli tylko owo błędne przypuszczenie w danych okolicznościach sprawy uznać należy za usprawiedliwione. Z kolei w złej wierze jest ten, kto, powołując się na przysługujące mu prawo, wie, że prawo to mu nie przysługuje, albo też ten, kto wprawdzie nie ma świadomości co do nieprzysługiwania mu określonego prawa, jednakże jego niewiedza nie jest usprawiedliwiona w świetle okoliczności danej sprawy. Dobrą wiarę wyłącza zarówno pozytywna wiedza o braku przysługującego prawa, jak i brak takiej wiedzy wynikający z braku należytej staranności, a więc niedbalstwa (wyr. SA w Szczecinie z 28.11.2019 r., I ACa 132/19, Legalis).

6. Zasada dziedziczenia

Zasada dziedziczenia oznacza, że prawa i obowiązki majątkowe zmarłej osoby fizycznej przechodzą z mocy prawa na jej spadkobierców testamentowych lub ustawowych. W systemie prawa polskiego ustawodawca wprowadził dwa tytuły powołania dziedziczenia; spadkobiercą można zostać na podstawie testamentu spadkodawcy lub gdy spadkodawca nie pozostawił testamentu (albo testament okazał się nieważny bądź bezskuteczny) – na podstawie przepisów ustawy (zob. art. 926 KC). Dziedziczenie testamentowe ma pierwszeństwo przed dziedziczeniem ustawowym. Spadkodawca może rozrządzić całym swoim majątkiem na rzecz dowolnie wybranych podmiotów przez testament. W razie niesporządzenia testamentu lub jego nieważności bądź bezskuteczności do dziedziczenia powołani są spadkobiercy ustawowi. Dziedzicami ustawowymi są w pierwszej kolejności współmałżonek i zstępni spadkodawcy. W dalszej kolejności do spadku z ustawy powołani są rodzice, rodzeństwo, zstępni rodzeństwa, dziadkowie spadkodawcy i ich zstępni oraz jego pasierbowie. W przypadku braku powyższych spadkobierców spadek z mocy ustawy dziedziczy gmina ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy. Jeżeli miejsca ostatniego zamieszkania spadkodawcy nie da się ustalić lub ostatnie miejsce zamieszkania spadkodawcy znajdowało się za granicą, spadek przypada Skarbowi Państwa jako spadkobiercy ustawowemu (art. 931–937 KC).

7. Zasada odpowiedzialności za długi

Odpowiedzialność za długi w prawie polskim obejmuje dwa rodzaje odpowiedzialności: odpowiedzialność osobistą i rzeczową.

W przypadku odpowiedzialności osobistej gwarancją spełnienia świadczenia przez dłużnika jest cały jego majątek w rozumieniu ogółu aktywów majątkowych. Co do zasady, jest to odpowiedzialność nieograniczona, ponieważ dłużnik odpowiada za zobowiązanie całym swoim majątkiem teraźniejszym i przyszłym. Ograniczenia tej odpowiedzialności wynikać mogą z przepisów szczególnych i polegać na tym, że:

1) odpowiedzialność dłużnika ogranicza się do pewnej wyodrębnionej masy majątkowej, która w majątku dłużnika jest traktowana jako osobna całość (np. do chwili przyjęcia spadku spadkobierca odpowiada za długi spadkowe tylko ze spadku – art. 1030 zd. 1 KC);

2) dłużnik odpowiada całym swoim majątkiem (nawet jeśli w majątku tym można wyodrębnić określone masy majątkowe), ale odpowiada tylko do pewnej wysokości określonej kwotowo, bez względu na wysokość długu (np. spadkobierca, który przyjął spadek z dobrodziejstwem inwentarza, odpowiada za długi spadkowe całym swoim majątkiem – dotychczasowym i nabytym w drodze dziedziczenia majątkiem spadkowym, jednak tylko do wysokości ustalonego w inwentarzu stanu czynnego spadku – art. 1031 § 2 zd. 1 KC, czyli faktycznie do wysokości wartości aktywów nabytego spadku).

W prawie cywilnym, obok odpowiedzialności osobistej, występuje również odpowiedzialność rzeczowa. Powstaje ona w przypadkach zabezpieczenia wierzytelności zastawem (zastawem rejestrowym) lub hipoteką. W takiej sytuacji gwarancją zaspokojenia wierzyciela jest konkretna rzecz ruchoma (zastaw) lub nieruchomość (hipoteka), a nie cały majątek dłużnika. Wierzyciel, którego wierzytelność została zabezpieczona prawem zastawniczym, ma prawo do bezwzględnego (skutecznego erga omnes) i bezpośredniego zaspokojenia się z rzeczy obciążonej. Swoje uprawnienie wierzyciel może realizować bez względu na to, czyją rzecz stała się własnością i z pierwszeństwem przed wierzycielami osobistymi właściciela rzeczy (art. 306 KC i art. 65 KWU).

Odpowiedzialność osobista ma szerszy zakres niż odpowiedzialność rzeczowa, jednak z uwagi na możliwość zmian w składzie i wartości całego majątku dłużnika, lepsze zabezpieczenie daje konkretna rzecz, tym bardziej że jej zbycie pozostaje bez wpływu na możliwość zaspokojenia się z tej rzeczy przez wierzyciela.

8. Zasada odpowiedzialności za szkodę

Szkoda jest to uszczerbek, który następuje w sferze interesów, zwłaszcza majątkowych, określonego podmiotu. Z reguły będzie to uszczerbek następujący wbrew woli poszkodowanego. Zgoda poszkodowanego na naruszenie jego prawnie chronionych interesów nie eliminuje samego uszczerbku (powstania szkody), może jednak prowadzić do wyłączenia odpowiedzialności odszkodowawczej odpowiedzialnego za szkodę. Natomiast, jeżeli poszkodowany sam przyczynił się do powstania lub zwiększenia szkody, obowiązek jej naprawienia może ulec odpowiedniemu zmniejszeniu, stosownie do okoliczności, a zwłaszcza do stopnia winy obu stron, tj. sprawcy szkody i poszkodowanego (art. 362 KC).

Szkodą jest każdy uszczerbek, który dotyka poszkodowanego, zarówno uszczerbek o charakterze majątkowym, jak i niemajątkowym.

W doktrynie i orzecznictwie przeprowadza się rozróżnienie między szkodą na mieniu a szkodą na osobie. Szkodą na mieniu jest uszczerbek, który dotyczy bezpośrednio majątku poszkodowanego, bez związku z jego osobą (np. zniszczenie lub uszkodzenie jakiejś rzeczy, spowodowanie wydatków pieniężnych). Szkoda na osobie odnosi się natomiast bezpośrednio do osoby poszkodowanego, jest ona bowiem konsekwencją naruszenia jego dóbr osobistych (tj. dóbr o charakterze niemajątkowym), jak np. zdrowie (np. uszkodzenie ciała, rozstrój zdrowia, naruszenie czci) i pośrednio tylko może (choć nie musi) wyrażać się również w konsekwencjach majątkowych. Szkoda na osobie może prowadzić do powstania uszczerbku majątkowego (konieczność pokrycia kosztów leczenia i pobytu w szpitalu, utrata zarobków, utrata możliwości wykonywania pracy), ale z wyrządzeniem szkody na osobie powiązane są również ujemne przeżycia w postaci bólu fizycznego i negatywnych przeżyć psychicznych (krzywda). Sposobem naprawienia szkody niemajątkowej na osobie w postaci krzywdy jest zadośćuczynienie pieniężne.

W prawie polskim podstawową zasadą odpowiedzialności za szkodę jest zasada winy (art. 415 KC). Do wyjątków należy odpowiedzialność na zasadzie ryzyka (np. art. 435, 436 KC) oraz odpowiedzialność na zasadzie słuszności (art. 4172, 428, 431 § 2 KC).

§ 2. Źródła prawa cywilnego

Przez pojęcie źródeł prawa należy rozumieć fakty uznawane w danym systemie prawnym za fakty prawotwórcze, których wytworem są generalne i abstrakcyjne normy prawne. O tym, jakie fakty należy uznać za prawotwórcze, decyduje Konstytucja RP.

Zgodnie z art. 87 Konstytucji RP źródłami powszechnie obowiązującego prawa w Rzeczpospolitej są:

1) Konstytucja;

2) ustawy;

3) umowy międzynarodowe;

4) rozporządzenia;

5) akty prawa miejscowego.

Aktem najwyższej rangi w systemie prawa polskiego jest Konstytucja RP, której przepisy mogą być bezpośrednio stosowane, chyba że stanowi ona inaczej (art. 8 Konstytucji RP). Hierarchicznie niżej usytuowane są ustawy i umowy międzynarodowe. Ustawy uchwalane przez Parlament w sposób ściśle określony w Konstytucji RP (art. 122 Konstytucji RP) podlegają kontroli co do ich zgodności z konstytucją. Wyłącznie kompetentnym organem w zakresie orzekania o zgodności ustaw zwykłych z ustawą zasadniczą jest Trybunał Konstytucyjny (art. 188 pkt 1 Konstytucji RP). Każdy sąd może przedstawić TK pytanie prawne co do konstytucyjności określonej ustawy, jeżeli od odpowiedzi na to pytanie zależy rozstrzygnięcie konkretnej sprawy toczącej się przed sądem.

Ratyfikowane umowy międzynarodowe po ich ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw stanowią część polskiego systemu prawnego i są bezpośrednio stosowane przez sądy, chyba że ich stosowanie zależy od wcześniejszego wydania ustawy (art. 87 ust. 1 i art. 91 ust. 1 Konstytucji RP). Ratyfikowane umowy międzynarodowe również podlegają kontroli TK z punktu widzenia ich zgodności z ustawą zasadniczą (art. 188 pkt 1 Konstytucji RP). Hierarchiczność ustaw i umów międzynarodowych zależy od trybu ratyfikacji umowy międzynarodowej. Jeżeli ratyfikacja wymaga uprzedniej zgody wyrażonej w ustawie, to umowa taka ma pierwszeństwo przed ustawą zwykłą (art. 91 ust. 2 Konstytucji RP). Trybunał Konstytucyjny ma kompetencję także do orzekania o zgodności ustawy zwykłej z tak ratyfikowaną umową międzynarodową (art. 188 pkt 2 Konstytucji RP). Sądy mogą również przedstawiać TK pytania prawne co do zgodności ratyfikowanej umowy międzynarodowej z Konstytucją RP lub ustawy zwykłej z międzynarodową umową, której ratyfikacja wymagała uprzedniej zgody wyrażonej w ustawie (art. 193 Konstytucji RP).

Rozporządzenia są aktami powszechnie obowiązującego prawa i mogą być wydawane przez określone w Konstytucji RP organy władzy: Prezydenta RP, Radę Ministrów, Prezesa Rady Ministrów, ministrów, przewodniczących komitetów określonych w ustawach, Krajową Radę Radiofonii i Telewizji. Wydanie rozporządzenia wymaga szczególnego upoważnienia wyrażonego w ustawie, które powinno obejmować (art. 92 ust. 1 Konstytucji RP):

1) organ upoważniony do wydania konkretnego rozporządzenia;

2) wskazanie przedmiotu regulacji, z uwzględnieniem wykonawczej funkcji rozporządzenia wobec ustawy;

3) wytyczne dotyczące treści rozporządzenia.

Rozporządzenia również podlegają kontroli TK co do ich zgodności z Konstytucją RP lub ustawą, a także mogą być przedmiotem pytania prawnego skierowanego do TK.

Akty prawa miejscowego są źródłem powszechnie obowiązującego prawa tylko na obszarze działania organów, które je ustanowiły (art. 87 ust. 2 Konstytucji RP). Akty prawa miejscowego nie zawierają norm o charakterze cywilnoprawnym.

Obok źródeł prawa stanowionego wymienionych w art. 87 Konstytucji RP istnieją również inne fakty o charakterze prawotwórczym.

Przez zwyczaj należy rozumieć powszechnie stosowaną w danym okresie i środowisku praktykę określonego postępowania. Doniosłość prawną mają tylko zwyczaje utrwalone w danych stosunkach. Nie mogą one naruszać norm prawnych i zasad współżycia społecznego. Zwyczaj staje się prawem zwyczajowym, kiedy w społeczeństwie wytworzy się przekonanie, że określony sposób postępowania jest nakazany (stanowi obowiązek) oraz gdy organy państwowe wytworzyły stałą praktykę stosowania tej określonej reguły postępowania. Przepisy polskiego prawa stanowionego nie wskazują wśród źródeł prawa – prawa zwyczajowego. Jednak przepisy Kodeksu cywilnego wielokrotnie odsyłają do:

1) ustalonych zwyczajów (art. 56, 65 § 1, art. 69, 354 KC);

2) przyjętych zwyczajów (art. 384 § 2, art. 801 § 2 KC);

3) miejscowych zwyczajów (art. 287, 298, 908 § 1 KC).

Orzecznictwo sądów polskich i doktryna nie stanowią źródła prawa cywilnego. Sądy w Polsce, stosując prawo, dokonują jego interpretacji i w ten sposób mogą mieć wpływ na tworzenie prawa w Polsce. Podobną rolę odgrywa doktryna, która inspiruje działalność legislacyjną, w szczególności przez sformułowanie w pracach naukowych postulatów de lege ferenda. Przedstawiciele doktryny biorą również udział w procesie stanowienia prawa jako eksperci w komisjach sejmowych. Znaczącą rolę odgrywa również Komisja Kodyfikacyjna, złożona z najwybitniejszych przedstawicieli doktryny prawa, której celem jest przygotowywanie i opiniowanie projektów nowych aktów normatywnych i zmian w aktach obowiązujących.

I. Unifikacja i kodyfikacja prawa cywilnego

1. Unifikacja prawa cywilnego

Przez pojęcie unifikacji prawa należy rozumieć jego ujednolicenie na obszarze całego kraju. Potrzeba unifikacji prawa polskiego pojawiła się po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 r. Na terytorium odrodzonego państwa polskiego obowiązywało kilka różnych systemów prawnych, które w większości stanowiły pozostałość po systemach prawnych państw zaborczych:

1) Ziemie Centralne (ziemie obejmujące obszar Królestwa Polskiego utworzonego w 1815 r.):

a) Kodeks Napoleona z 1804 r. – Księga II i III,

b) Kodeks Cywilny Królestwa Polskiego z 1825 r.; zastąpił Księgę I Kodeksu Napoleona,

c) Ustawy hipoteczne (Prawo o ustaleniu własności dóbr nieruchomych, o przywilejach i hipotekach z 1818 r. i Prawo o przywilejach i hipotekach z 1825 r.); zastąpiły Tytuł XVIII Księgi III Kodeksu Napoleona,

d) Prawo o małżeństwie z 1936 r.,

e) Ustawa z 13–26.5.1913 r. o zastosowaniu do Królestwa Polskiego zasad zdania Rady Państwa z 3.6.1902 r. o polepszeniu losu dzieci nieślubnych (Zb. Ust. 1913, poz. 998); zastąpiła regulacje Kodeksu Napoleona w tym zakresie;

2) Ziemie Wschodnie, niewchodzące w skład Królestwa Polskiego:

– pierwotnie III Statut Litewski zastąpiony X tomem, część I Zwodu Praw;

3) Ziemie Zachodnie, włączone w 1797 r. do Prus:

– pierwotnie Powszechne Pruskie Prawo Krajowe (Landrecht Pruski) z 1794 r., następnie Kodeks Cywilny Niemiecki z 1896 r. (BGB) z mocą obowiązującą od 1.1.1900 r.;

4) Ziemie Południowe:

– Kodeks Cywilny Austriacki z 1811 r. (ABGB), obowiązujący od 1.1.1812 r. (na obszarze Wolnego Miasta Krakowa wszedł w życie w 1852 r., nowelizowany w latach: 1914, 1915 i 1916);

5) Spisz i Orawa:

– prawo węgierskie.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości wskazane wyżej systemy prawne obowiązywały na terytorium II Rzeczypospolitej nie jako prawa obce, ale jako dzielnicowe prawa polskie. Kolizję norm między poszczególnymi systemami prawa dzielnicowego rozstrzygano na podstawie przepisów ustawy z 2.8.1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych międzydzielnicowych (Dz.U. Nr 101, poz. 581 ze zm.) autorstwa F. Zolla i M. Rostworowskiego. Potrzeba ujednolicenia systemu prawnego wynikała nie tylko z rozbieżności rozstrzygnięć normatywnych w zakresie prawa cywilnego, ale także związana była z dążeniem do stworzenia jednolitego państwa polskiego.

Ustawą z 3.6.1919 r. (Dz.U. Nr 44, poz. 315) została powołana Komisja Kodyfikacyjna, której zadaniem było opracowanie projektów aktów normatywnych w zakresie tzw. prawa sądowego, tj. prawa cywilnego materialnego i procesowego oraz prawa karnego materialnego i procesowego. Członkami Komisji Kodyfikacyjnej byli wybitni prawnicy, m.in.: F. Zoll, J. Wasilkowski, K. Przybyłowski, M. Rostworowski, Z. Cybichowski, Z. Fenichel. Projekty przygotowane przez Komisję Kodyfikacyjną miały być wnoszone do Sejmu przez Ministra Sprawiedliwości. Od 1926 r. niektóre z nich uzyskiwały moc obowiązującą z pominięciem zwykłej drogi ustawodawczej w formie rozporządzeń Prezydenta RP, np. Kodeks zobowiązań z 1933 r., Kodeks handlowy z 1934 r. Prace Komisji Kodyfikacyjnej skoncentrowały się w pierwszej kolejności na ujednoliceniu przepisów dotyczących poszczególnych dziedzin prawa prywatnego, z późniejszym zamiarem dokonania kodyfikacji prawa cywilnego.

W okresie międzywojennym ujednolicono następujące dziedziny prawa prywatnego:

1) 1919 r. – prawo fundacyjne;

2) 1920 r. – prawo spółdzielcze;

3) 1924 r. – prawo wekslowe i prawo czekowe, zastąpione nowymi tekstami w 1936 r.;

4) 1926 r. – prawo autorskie, ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji, prawo prywatne międzydzielnicowe i prawo prywatne międzynarodowe;

5) 1928 r. – prawo o spółkach akcyjnych, prawo o ochronie wynalazków, wzorów i znaków towarowych;

6) 1933 r. – prawo o spółkach z ograniczoną odpowiedzialnością.

W II Rzeczpospolitej uchwalono dwa kodeksy z zakresu materialnego prawa prywatnego, tj. w:

1) 1933 r. – Kodeks zobowiązań, który obejmował również część ogólną prawa cywilnego;

2) 1934 r. – Kodeks handlowy.

Poza tym w 1928 r. uchwalono jednolity dla terytorium całego państwa polskiego Kodeks postępowania cywilnego.

Przed II wojną światową nie zostały zunifikowane przepisy dotyczące następujących działów prawa prywatnego: prawo rzeczowe, prawo spadkowe, małżeńskie prawo osobowe i majątkowe, stosunki między rodzicami i dziećmi, jednak przygotowano w tym zakresie projekty aktów prawnych.

Po zakończeniu II wojny światowej proces unifikacji trwał w latach 1945–1946 i opierał się w głównej mierze na przygotowanych przed wojną projektach aktów normatywnych. W tym czasie wydano 16 dekretów unifikacyjnych (wraz z przepisami wprowadzającymi te dekrety), które ujednolicały system prawny na obszarze całego kraju i zastępowały dotychczasowe regulacje dzielnicowe:

1) prawo osobowe z 29.8.1945 r.;

2) w sprawie postępowania o ubezwłasnowolnienie z 29.8.1945 r.;

3) w sprawie postępowania o uznanie za zmarłego i stwierdzenie zgonu z 29.8.1945 r.;

4) prawo małżeńskie (osobowe) z 25.9.1945 r.;

5) prawo o aktach stanu cywilnego z 25.9.1945 r.;

6) prawo rodzinne z 22.1.1946 r.;

7) prawo opiekuńcze z 14.5.1946 r.;

8) prawo małżeńskie majątkowe z 29.5.1946 r.;

9) prawo spadkowe z 8.10.1946 r.;

10) prawo rzeczowe z 11.10.1946 r.;

11) prawo o księgach wieczystych z 11.10.1946 r.;

12) przepisy ogólne prawa cywilnego z 12.11.1946 r.

Ostatni z dekretów unifikacyjnych wszedł w życie 1.1.1947 r. i datę tę należy uważać za kończącą proces unifikacji w zakresie prawa prywatnego obowiązującego na ziemiach polskich.

2. Kodyfikacja prawa cywilnego

Kodyfikacja prawa polega na zebraniu całokształtu przepisów dotyczących jednej gałęzi prawa w jednym akcie normatywnym (kodeks).

Prace nad kodyfikacją prawa cywilnego rozpoczęły się w Ministerstwie Sprawiedliwości po przeprowadzonej w latach 1945–1946 unifikacji i doprowadziły do przygotowania w 1948 r. projektu Kodeksu cywilnego. Z uwagi na zmianę ustroju politycznego został on odrzucony. W związku z tym dokonano częściowej kodyfikacji prawa cywilnego. W 1950 r., idąc za wzorem ustawodawstwa radzieckiego, uchwalono Kodeks rodzinny, który zastąpił dekrety: prawo małżeńskie osobowe, prawo małżeńskie majątkowe, przepisy o stosunkach między rodzicami i dziećmi, prawo opiekuńcze. Dnia 18.7.1950 r. uchwalono Przepisy ogólne prawa cywilnego (Dz.U. Nr 34, poz. 311 ze zm.), które zastąpiły dekrety: przepisy ogólne prawa cywilnego i prawo osobowe oraz niektóre przepisy części ogólnej Kodeksu zobowiązań z 1933 r. Przez cały czas trwały prace nad kodyfikacją prawa cywilnego, jednak projekty Kodeksu cywilnego przygotowane w latach 1954–1955, z uwagi na zachodzące zmiany ustroju politycznego i gospodarczego, nie zyskały akceptacji. Powołana w 1956 r. Komisja Kodyfikacyjna, w skład której wchodzili m.in.: J. Wasilkowski, A. Wolter, W. Czachórski, H. Dawidowiczowa, J. Gwiazdomorski, J. Mayzel, K. Przybyłowski, T. Rzepka, S. Szer, A. Szpunar, doprowadziła do uchwalenia dwóch kodeksów:

1) Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz Przepisy wprowadzające ten Kodeks z 25.2.1964 r. (zastąpił Kodeks rodzinny z 1950 r.; wszedł w życie z dniem 1.1.1965 r.);

2) Kodeks cywilny oraz Przepisy wprowadzające ten Kodeks z 23.4.1964 r. (zastąpił: przepisy ogólne prawa cywilnego z 1950 r., dekret prawo rzeczowe z 1946 r., z wyjątkiem przepisów o hipotece i księgach wieczystych, dekret prawo spadkowe z 1946 r., Kodeks handlowy, poza przepisami o spółkach, firmie, prokurze i rejestrze handlowym).

Kodeks cywilny wszedł w życie 1.1.1965 r., z wyjątkiem przepisów dotyczących:

1) obrotu nieruchomościami rolnymi (art. 160–167, art. 178);

2) podziału gospodarstw rolnych (art. 213–219);

3) dziedziczenia gospodarstw rolnych (art. 1058–1088),

które weszły w życie z dniem ogłoszenia Kodeksu cywilnego, tj. 18.5.1964 r.

Dnia 17.11.1964 r. uchwalono Kodeks postępowania cywilnego wraz z Przepisami wprowadzającymi, który wszedł w życie 1.1.1965 r.

Kodeks cywilny, z punktu widzenia hierarchii źródeł prawa, ma rangę ustawy zwykłej. Jednak od ustaw zwykłych odróżnia go to, że obejmuje on najistotniejsze instytucje prawa cywilnego, usystematyzowane według określonych założeń i opartych na wspólnych zasadach. Polski Kodeks cywilny nie realizuje w pełni zasady zupełności, tj. nie obejmuje wszystkich podstawowych instytucji prawa cywilnego. Uznano to za niecelowe z uwagi na to, że kodeks jako podstawa regulacji określonej gałęzi prawa powinien być w miarę stabilny i mieć charakter regulacji zwięzłej i spójnej (a nie nazbyt kazuistycznej).

Kodeks cywilny składa się z następujących części:

1) Księga pierwsza – Część ogólna, która reguluje zagadnienia wspólne dla pozostałych działów prawa cywilnego i dzięki temu nie ma potrzeby powtarzania tych przepisów przy regulowaniu poszczególnych instytucji cywilnoprawnych. Księga pierwsza obejmuje 6 tytułów:

a) Przepisy wstępne (zakres przedmiotowy regulacji, prawo międzyczasowe, nadużycie prawa podmiotowego, ciężar dowodu, domniemanie dobrej wiary),

b) Osoby (osoby fizyczne i osoby prawne, łącznie z regulacją ochrony dóbr osobistych i firmy),

c) Mienie (pojęcie mienia, rzeczy, części składowych, przynależności i pożytków),

d) Czynności prawne (przepisy ogólne, sposoby zawierania umów, forma czynności prawnych, wady oświadczenia woli, warunek, przedstawicielstwo),

e) Termin (sposoby obliczania terminów),

f) Przedawnienie roszczeń;

2) Księga druga – Własność i inne prawa rzeczowe;

3) Księga trzecia – Zobowiązania (część ogólna i część szczegółowa zobowiązań obejmująca omówienie poszczególnych typów umów zobowiązaniowych i papierów wartościowych);

4) Księga czwarta – Spadki.

II. Reforma prawa cywilnego

1. Ustawa nowelizująca z 28.7.1990 r.

Zmiany wprowadzone do Kodeksu cywilnego, począwszy od 1990 r., określane są mianem zmian systemowych, z uwagi na to, że podyktowane były zmianą całego systemu gospodarczego. Zmiana ta polegała na zastąpieniu gospodarki nakazowej gospodarką rynkową, a co za tym idzie, zmniejszeniu roli prawa administracyjnego na rzecz regulacji cywilnoprawnych.

Ustawą z 28.7.1990 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 55, poz. 321 ze zm.) wprowadzono m.in. następujące zmiany:

1) zrównano wszystkie podmioty gospodarujące i wyeliminowano z polskiego porządku prawnego tzw. jednostki gospodarki uspołecznionej;

2) zlikwidowano podział na własność społeczną, indywidualną i osobistą;

3) zniesiono zasadę jedności mienia państwowego;

4) wprowadzono definicję przedsiębiorstwa i gospodarstwa rolnego;

5) znowelizowano przepisy dotyczące formy ad probationem;

6) znowelizowano przepisy o przedawnieniu;

7) zniesiono ograniczenia dotyczące obrotu nieruchomościami rolnymi;

8) wprowadzono zasadę swobody umów;

9) wprowadzono klauzulę rebus sic stantibus – dopuszczalność zmiany zobowiązania ze względu na nadzwyczajną zmianę stosunków po powstaniu zobowiązania,

10) wprowadzono zasadę waloryzacji zobowiązań pieniężnych;

11) wprowadzono instytucję przekazu i papierów wartościowych.

Ustawa z 28.7.1990 r. zapoczątkowała kolejne zmiany w prawie cywilnym, które wprowadzane były stopniowo:

1) ustawa z 25.10.1991 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz ustaw – o księgach wieczystych i hipotece, Prawo spółdzielcze, Kodeks postępowania cywilnego, Prawo lokalowe (Dz.U. Nr 115, poz. 496) – zmodyfikowała katalog ograniczonych praw rzeczowych przez dodanie do art. 244 KC praw spółdzielczych (własnościowe spółdzielcze prawo do lokalu mieszkalnego, spółdzielcze prawo do lokalu użytkowego, prawo do domu jednorodzinnego w spółdzielni mieszkaniowej);

2) ustawą z 7.1.1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży (Dz.U. Nr 17, poz. 78 ze zm.):

a) dodany został § 2 do art. 8 KC, który przyznał zdolność prawną dziecku poczętemu. Paragraf 2 art. 8 KC został skreślony ustawą z 30.8.1996 r. o zmianie ustawy o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 139, poz. 646 ze zm.),

b) dodany został do KC art. 4461, zgodnie z którym z chwilą urodzenia dziecko może żądać naprawienia szkód doznanych przed urodzeniem (zob. niżej);

3) ustawa z 26.5.1995 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 83, poz. 417) – znowelizowała instytucję przysposobienia;

4) ustawą z 23.8.1996 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 114, poz. 542):

a) do art. 24 § 1 KC dotyczącego środków ochrony dóbr osobistych, dodano zd. 3 w brzmieniu: „Na zasadach przewidzianych w kodeksie może on również żądać zadośćuczynienia pieniężnego albo zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny”,

b) wprowadzono instytucję przetargu,

c) wprowadzono przepisy dotyczące odpowiedzialności funkcjonariuszy samorządu terytorialnego za szkodę wyrządzoną przy wykonywaniu powierzonych czynności,

d) znowelizowano przepisy dotyczące rękojmi za wady rzeczy i gwarancji,

e) znowelizowano instytucję przekazu,

f) znowelizowano przepis dotyczący statusu fundacji jako spadkobiercy;

5) ustawą z 6.12.1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów (Dz.U. Nr 149, poz. 703 ze zm.) wprowadzono instytucję zastawu rejestrowego i rejestru zastawów;

6) ustawa z 21.5.1999 r. o zmianie ustaw – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, Kodeks cywilny, Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 52, poz. 532) wprowadziła instytucję separacji;

7) ustawa z 2.3.2000 r. o ochronie niektórych praw konsumentów oraz o odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny (Dz.U. Nr 22, poz. 271 ze zm.) wprowadziła:

a) zmiany w przepisach dotyczących wzorców umownych,

b) postanowienia dotyczące niedozwolonych wzorców umownych w umowach zawieranych z konsumentami,

c) przepisy dotyczące odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny;

8) ustawa z 26.7.2000 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 74, poz. 857):

a) wprowadziła umowę leasingu,

b) znowelizowała przepisy dotyczące umowy agencyjnej;

9) ustawą z 16.11.2000 r. o domach składowych oraz o zmianie Kodeksu cywilnego, Kodeksu postępowania cywilnego i innych ustaw (Dz.U. Nr 114, poz. 1191 ze zm.) przywrócono instytucję domów składowych oraz emitowanych przez nie dowodów składowych, znowelizowano przepisy dotyczące umowy składu;

10) ustawa z 21.6.2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (tekst jedn. Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 266 ze zm.) wprowadziła zmiany dotyczące najmu lokalu mieszkalnego;

11) ustawa z 18.9.2001 r. o podpisie elektronicznym (Dz.U. Nr 130, poz. 1450 ze zm.) wprowadziła zmiany dotyczące formy czynności prawnych;

12) ustawa z 27.7.2002 r. o szczególnych warunkach sprzedaży konsumenckiej oraz o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz.U. Nr 141, poz. 1176 ze zm.) wprowadziła zmiany w przepisach dotyczących umowy sprzedaży, dostawy, komisu.

2. Ustawa nowelizująca z 14.2.2003 r.

Ustawa z 14.2.2003 r. (Dz.U. Nr 49, poz. 408), która weszła w życie 25.9.2003 r., obok nowelizacji poszczególnych przepisów, wprowadziła do Kodeksu cywilnego nowe pojęcia i instytucje. Nowelizacja ta związana była z reformą prawa spółek handlowych i koniecznością wprowadzenia do Kodeksu cywilnego instytucji, które nie znalazły się w Kodeksie spółek handlowych, tj. firmy i prokury. W Kodeksie cywilnym pominięto instytucję rejestru handlowego, z uwagi na wejście w życie 1.1.2001 r. ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym z 20.8.1997 r.

Ustawa z 14.2.2003 r. wprowadziła następujące zmiany:

1) wprowadzono pojęcie konsumenta (art. 221 KC); za konsumenta uważa się osobę fizyczną dokonującą czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową;

2) wprowadzono przepisy dotyczące jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej, ale wyposażonych przez normę prawną w zdolność prawną oraz o odpowiedzialności subsydiarnej ich członków za zobowiązania (art. 331 KC);

3) znowelizowano przepisy dotyczące odpowiedzialności Skarbu Państwa za zobowiązania państwowych osób prawnych (art. 40 § 1 KC);

4) dodano do Tytułu II Księgi pierwszej Dział III: Przedsiębiorcy i ich oznaczenia, obejmujący przepisy dotyczące firmy (art. 431 i nast. KC); przedsiębiorcą jest osoba fizyczna, osoba prawna i jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną, której ustawa przyznaje zdolność prawną, prowadząca we własnym imieniu działalność gospodarczą lub zawodową;

5) znowelizowano pojęcie przedsiębiorstwa (art. 551 KC) i gospodarstwa rolnego (art. 553 i 554 KC);

6) znowelizowano przepisy dotyczące oznaczenia chwili złożenia oświadczenia woli (art. 61 KC);

7) znowelizowano przepisy dotyczące sposobów zawierania umów (art. 66 i nast. KC);

8) znowelizowano przepisy dotyczące formy czynności prawnych dla celów dowodowych (art. 74 i nast. KC);

9) do Działu VI Księgi pierwszej wprowadzono przepisy dotyczące prokury (art. 1091 KC);

10) znowelizowano przepisy dotyczące zrzeczenia się własności nieruchomości (art. 179 KC);

11) wprowadzono zmiany regulacji umowy o roboty budowlane, najmu oraz umowy renty.

Ustawą z 22.5.2003 r. o działalności ubezpieczeniowej (Dz.U. Nr 124, poz. 1151 ze zm.) dokonano zmiany regulacji umowy ubezpieczenia.

Ustawa z 17.6.2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 162, poz. 1692 ze zm.) wprowadziła zmiany dotyczące odpowiedzialności za szkodę za niezgodne z prawem działanie lub zaniechanie przy wykonywaniu władzy publicznej.

Ustawa z 2.7.2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 172, poz. 1804) zmieniła brzmienie art. 244 KC, dotyczącego katalogu ograniczonych praw rzeczowych.

W kolejnych latach dokonano kilku istotnych nowelizacji przepisów Kodeksu cywilnego:

1) ustawą z 7.7.2005 r. wprowadzono regulację dotyczącą maksymalnej wysokości odsetek wynikających z czynności prawnej (Dz.U. Nr 157, poz. 1316);

2) ustawą z 13.4.2007 r. (Dz.U. Nr 82, poz. 557) dokonano nowelizacji przepisów regulujących umowę ubezpieczenia;

3) ustawą z 16.2.2007 r. (Dz.U. Nr 80, poz. 538) uchylono dotychczasowy przepis art. 442 i dodano art. 4421 KC regulujący kwestię przedawnienia roszczeń o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym;

4) zmiany wprowadzone do Kodeksu cywilnego ustawą z 24.8.2007 r. o zmianie ustawy – Prawo o notariacie oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 181, poz. 1287) były związane z wprowadzeniem do polskiego porządku prawnego instytucji tzw. aktu poświadczenia dziedziczenia. Do czasu wejścia w życie noweli urzędowe udokumentowanie statusu spadkobiercy mogło nastąpić jedynie na podstawie postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku. Od 2.10.2008 r. alternatywnym sposobem stwierdzenia praw do spadku jest notarialne poświadczenie dziedziczenia;

5) ustawą z 30.5.2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 116, poz. 731):

a) uregulowano kwestie związane ze statusem prawnym urządzeń przesyłowych. Dotychczasowy art. 49 KC został nieznacznie zmieniony (zmiany redakcyjne) i oznaczony jako art. 49 § 1 KC. Zgodnie z powołanym przepisem urządzenia służące do doprowadzania lub odprowadzania płynów, pary, gazu, energii elektrycznej oraz inne urządzenia podobne nie należą do części składowych nieruchomości, jeżeli wchodzą w skład przedsiębiorstwa. Oznacza to, że urządzenia wskazane w art. 49 § 1 KC z chwilą ich fizycznego połączenia z siecią należącą do przedsiębiorstwa przestają być częścią składową nieruchomości i stają się samoistnymi rzeczami ruchomymi, które mogą być przedmiotem odrębnej własności i odrębnego obrotu. Może zatem dojść do przeniesienia własności tych urządzeń w drodze umowy na rzecz przedsiębiorcy lub osoby trzeciej; można też oddać je w leasing lub najem (wyr. SN z 22.1.2010 r., V CSK 206/09, Legalis, teza 1). Zgodnie z dodanym do art. 49 KC § 2 osoba, która poniosła koszty budowy urządzeń, o których mowa w § 1, i jest ich właścicielem, może żądać, aby przedsiębiorca, który przyłączył urządzenia do swojej sieci, nabył ich własność za odpowiednim wynagrodzeniem, chyba że w umowie strony postanowiły inaczej. Z żądaniem przeniesienia własności tych urządzeń może wystąpić także przedsiębiorca. Artykuł 49 § 2 KC stanowi podstawę dochodzenia roszczeń – inwestora o nabycie własności urządzeń przez przedsiębiorcę przesyłowego, a przedsiębiorcy o przeniesienie na jego rzecz własności wybudowanych przez inwestora urządzeń przesyłowych (zob. wyr. SN z 22.1.2010 r., V CSK 206/09, Legalis, teza 2),

b) wprowadzono do Kodeksu cywilnego nową instytucję – służebność przesyłu (art. 3051–3054). Służebność przesyłu można ustanowić na rzecz przedsiębiorcy przesyłowego, który zamierza wybudować albo którego własność stanowią urządzenia, o których mowa w art. 49 § 1 KC. Uprawniony będzie mógł korzystać w oznaczonym zakresie z nieruchomości obciążonej, zgodnie z przeznaczeniem tych urządzeń,

c) dodano także § 4 do art. 446 KC, zgodnie z którym zadośćuczynienie pieniężne za doznaną krzywdę może być także przyznane najbliższym członkom rodziny zmarłego (zob. wyr. SA w Lublinie z 7.7.2009 r., II AKa 44/09, Legalis);

6) ustawą z 23.7.2008 r. (Dz.U. Nr 163, poz. 1012) wprowadzono do Kodeksu cywilnego umowę nieodpłatnego przekazania własności nieruchomości na rzecz gminy lub Skarbu Państwa w miejsce dotychczasowej instytucji zrzeczenia się prawa własności nieruchomości (art. 9021–9022 KC);

7) ustawą z 23.10.2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz ustawy – Prawo dewizowe (Dz.U. Nr 228, poz. 1506) znowelizowano przepis art. 358 KC dotyczący zasady walutowości;

8) ustawą z 23.10.2008 r. (Dz.U. Nr 220, poz. 1425) wprowadzono przepis art. 661 § 2, zgodnie z którym najem zawarty między przedsiębiorcami na czas dłuższy niż 30 lat poczytuje się po upływie tego terminu za zawarty na czas nieoznaczony;

9) ustawą z 6.11.2008 r. (Dz.U. Nr 220, poz. 1431) znowelizowano brzmienie przepisu art. 6801 KC regulującego wspólny najem lokalu przez małżonków i wpływ ustania wspólności majątkowej małżeńskiej na stosunek najmu;

10) ustawą z 2.4.2009 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 79, poz. 662) dokonano gruntownej nowelizacji przepisów Księgi czwartej w zakresie dziedziczenia ustawowego. Obok małżonka spadkodawcy, jego dzieci, dalszych zstępnych, rodziców, rodzeństwa i zstępnych rodzeństwa spadkodawcy, do kręgu spadkobierców ustawowych zostali włączeni dziadkowie spadkodawcy i ich zstępni oraz pasierbowie spadkodawcy (występuje 6, a nie jak dotychczas 3 grupy dziedziczenia ustawowego). Obecnie, w braku małżonka i wyżej wskazanych krewnych, do spadku dochodzą dziadkowie spadkodawcy, a jeśli któreś z nich nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, dziedziczą jego zstępni. W braku również tych krewnych spadkodawcy do dziedziczenia dochodzą dzieci małżonka spadkodawcy, których żadne z rodziców nie dożyło otwarcia spadku (pasierbowie spadkodawcy). Dopiero w braku pasierbów spadkodawcy spadek przypada gminie jego ostatniego miejsca zamieszkania albo (jeżeli ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy w Rzeczypospolitej Polskiej nie da się ustalić albo znajdowało się za granicą) Skarbowi Państwa. Nowelą zmieniono zasady dziedziczenia w II grupie dziedziczenia ustawowego. W obowiązującym stanie prawnym rodzice wyprzedzają w dziedziczeniu rodzeństwo spadkodawcy. Oznacza to, że bracia i siostry spadkodawcy nie będą dziedziczyć, jeśli żyje matka i ojciec spadkodawcy i oboje chcą oraz mogą być spadkobiercami. Dopiero w braku jednego z rodziców udział, który by mu przypadał, otrzyma rodzeństwo spadkodawcy w częściach równych. Do czasu wejścia w życie noweli rodzeństwo dziedziczyło w zbiegu z rodzicami spadkodawcy (każde z rodziców otrzymywało jedną czwartą część tego, co przypadało na nich i na rodzeństwo, a zatem jedną czwartą z połowy spadku, jeśli do dziedziczenia dochodził małżonek spadkodawcy, albo jedną czwartą całości spadku, gdy spadkodawca na dzień otwarcia spadku nie pozostawał w związku małżeńskim albo małżonek spadkodawcy nie chciał lub nie mógł dziedziczyć);

11) ustawą z 2.4.2009 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 78, poz. 662) dokonano zmiany przepisów regulujących krąg spadkobierców ustawowych przez zmianę art. 932–935 oraz dodanie art. 9341 KC. Nowelizacja dotyczyła również wzorców umów stosowanych w obrocie z konsumentami;

12) ustawą z 26.6.2009 r. o zmianie ustawy o księgach wieczystych i hipotece oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 131, poz. 1075) zreformowano instytucję hipoteki;

13) ustawą z 8.1.2010 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 40, poz. 222) uchylony został art. 80 KC, zgodnie z którym, jeżeli osoba niemogąca czytać ma złożyć oświadczenie woli na piśmie, oświadczenie powinno być złożone w formie aktu notarialnego;

14) ustawa z 18.3.2011 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 85, poz. 458) wprowadziła do polskiego systemu prawnego obok „zapisu zwykłego”, tzw. zapis windykacyjny. Definicja legalna zapisu windykacyjnego zawarta została w art. 9811 § 1 KC. W testamentach sporządzanych od dnia wejścia w życie nowych przepisów, tj. od 23.10.2011 r., spadkodawca może postanowić, że oznaczona osoba nabywa przedmiot zapisu z chwilą otwarcia spadku. Zapis windykacyjny gwarantuje urzeczywistnienie woli testatora, tj. nabycia przez oznaczoną osobę konkretnie wskazanego przez spadkodawcę przedmiotu majątkowego, co dokonuje się już w momencie otwarcia spadku. Ograniczenie dla spadkodawcy stanowić będzie jedynie brak możliwości wyboru jednej (dowolnej) z form testamentu przewidzianych w kodeksie. Zapis windykacyjny można ustanowić jedynie w testamencie notarialnym;

15) ustawą z 30.5.2014 r. o prawach konsumenta (Dz.U. z 2014 r. poz. 827), która weszła w życie 25.12.2014 r., dokonano znaczącej nowelizacji przepisów dotyczących obrotu konsumenckiego;

16) ustawą z 20.2.2015 r. o rzeczach znalezionych znowelizowano przepisy Księgi II Kodeksu cywilnego dotyczące problematyki rzeczy znalezionych;

17) ustawą z 20.3.2015 r. o zmianie Kodeksu cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. poz. 539) dokonano fundamentalnej zmiany w przepisach dotyczących fikcji prawnej przyjęcia spadku, eliminując z prawa spadkowego fikcję prawną prostego przyjęcia spadku stosowaną, gdy spadkobierca nie złożył w wyznaczonym terminie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku. W wyniku tej nowelizacji brak oświadczenia spadkobiercy o przyjęciu lub odrzuceniu spadku jest równoznaczny z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza; ustawa ta wprowadziła również instytucję wykazu inwentarza, który spadkobierca składał w sądzie lub u notariusza;

18) ustawą z 10.7.2015 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny, ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. poz. 1311) dokonano nowelizacji przepisów o formie czynności prawnych; wprowadzając nową formę – formę dokumentową, jednocześnie określając sankcję niezachowania tej formy; nowelizacji dokonano także w zakresie regulacji formy elektronicznej;

19) ustawą z 14.4.2016 r. o wstrzymaniu sprzedaży nieruchomości zasobu własności rolnej Skarbu Państwa oraz zmianie niektórych ustaw (Dz.U. poz. 585) dokonano zmiany przepisów dotyczących obrotu nieruchomościami rolnymi w Księdze II Kodeksu cywilnego; po nowelizacji zasadą jest, że nabywcą nieruchomości rolnej może być wyłącznie rolnik indywidualny;

20) ustawą z 8.6.2018 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. poz. 1104) znowelizowano przepisy dotyczące przedawnienia roszczeń majątkowych, przede wszystkim w ten sposób, że dokonano skrócenia najdłuższego 10-letniego terminu przedawnienia roszczeń do lat sześciu i oznaczono zakończenie terminu przedawnienia na koniec roku kalendarzowego (zob. rodz. Przedawnienie roszczeń);

21) ustawą z 21.6.2021 r. (Dz.U. poz. 1509) dodano do przepisów Kodeksu cywilnego art. 4462 KC, zgodnie z którym  w razie ciężkiego i trwałego uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia, skutkującego niemożnością nawiązania lub kontynuowania więzi rodzinnej, sąd może przyznać najbliższym członkom rodziny poszkodowanego odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę;

22) ustawą z 23.1.2023 r. (Dz.U. poz. 326) – wprowadzono do polskiego systemu prawnego nowy typ fundacji, tj. fundację rodzinną; przepisy tej ustawy poszerzyły krąg spadkobierców o fundację rodzinną, która może być spadkobiercą, jeśli została ustanowiona przez spadkodawcę w testamencie i zostanie wpisana do rejestru w ciągu dwóch lat od ogłoszenia testamentu. Przepisy tej ustawy dokonały również nowelizacji przepisów Księgi IV KC w zakresie instytucji zachowku;

23) ustawą z 28.7.2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. poz. 1615) dokonano nowelizacji art. 24 KC poprzez zmianę dotychczasowego spójnika „lub” na „albo” przy żądaniu zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę albo zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny.

Wskazane powyżej nowelizacje Kodeksu cywilnego – Rozdz. VII Przedawnienie i terminy zawite nie mają charakteru wyczerpującego. Zostały wskazane jedynie przykładowo dla ukazania najważniejszych zmian.

Niektóre przepisy Kodeksu cywilnego utraciły moc obowiązującą ze względu na ich niezgodność z Konstytucją RP. W szczególności należy wymienić:

1) art. 4461 zd. 2 KC – ograniczający dochodzenie przez dziecko roszczeń o naprawienie szkód doznanych przed urodzeniem przez wyłączenie możliwości dochodzenia tych roszczeń w stosunku do matki [ograniczenie dodane zostało jako zd. 2 art. 4461 KC ustawą z 30.8.1996 r. o zmianie ustawy o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 139, poz. 646)] – zob. obwieszczenie Prezesa TK z 18.12.1997 r. (Dz.U. Nr 157, poz. 1040);

2) art. 179 KC dotyczący dopuszczalności, trybu oraz skutków zrzeczenia się prawa własności nieruchomości – utracił moc z dniem 15.7.2006 r. na podstawie wyr. TK z 15.3.2005 r., K 9/04, OTK-A 2005, Nr 3, poz. 24;

3) art. 442 § 1 zd. 2 KC dotyczący przedawnienia roszczeń o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym – TK w wyr. z 1.9.2006 r., SK 14/05 (OTK-A 2006, Nr 8, poz. 97) odroczył termin utraty mocy obowiązującej tego przepisu do 31.12.2007 r.; wcześniej przepis ten został uchylony przez ustawodawcę (ustawa z 16.2.2007 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny, Dz.U. Nr 80, poz. 538), w jego miejsce został wprowadzony do KC art. 4421 (zob. art. 190 Konstytucji RP oraz wyr. SN z 26.8.2009 r., I CSK 33/09, Legalis);

4) art. 559 w zw. z art. 545 § 1 i 2 KPC – w wyr. TK z 7.3.2007 r. (K 28/05, Dz.U. Nr 47, poz. 319). Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 559 w zw. z art. 545 § 1 i 2 KPC w zakresie, w jakim nie przyznaje osobie ubezwłasnowolnionej takiego uprawnienia, jest niezgodny z art. 30 i 31 Konstytucji RP. Z dniem 16.3.2007 r., tj. z dniem wejścia w życie wyr. TK z 7.3.2007 r., K 28/05, zasada prawna, że ubezwłasnowolnionemu nie przysługuje uprawnienie do zgłoszenia wniosku o wszczęcie postępowania o uchylenie lub zmianę ubezwłasnowolnienia straciła aktualność, a ustawą z 9.5.2007 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 121, poz. 831) dodano do art. 559 § 3 KPC, zgodnie z którym z wnioskiem o uchylenie lub zmianę postanowienia o ubezwłasnowolnieniu może wystąpić także ubezwłasnowolniony.

Obwieszczeniem Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z 17.12.2013 r. ogłoszono po raz pierwszy od 1964 r. tekst jedn. ustawy – Kodeks cywilny (Dz.U. z 2014 r. poz. 121), który nie spowodował zmiany treści normatywnej tego aktu; tekst jednolity ogłoszono w Dz.U. z 23.1.2014 r. W Dz.U. z 2017 r. poz. 459 opublikowano tekst jednolity KC. Obwieszczeniem Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z 21.6.2024 r. ogłoszono kolejny jednolity tekst ustawy – Kodeks cywilny (Dz.U. poz. 1061). Tekst jednolity opublikowano 17.7.2024 r., a jego ogłoszenie nie powoduje zmiany treści normatywnej aktu.

III. Źródła prawa cywilnego

Podstawowym źródłem obowiązującego prawa cywilnego jest Kodeks cywilny. Z uwagi na niezrealizowaną w Kodeksie cywilnym zasadę zupełności kodeksu obok tego kodeksu istnieje wiele ustaw regulujących szczegółowo problematykę wybranych działów prawa prywatnego, w szczególności:

1) ustawa z 25.2.1964 r. ̶ Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 2809);

2) ustawa z 15.9.2000 r. ̶ Kodeks spółek handlowych (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 18);

3) ustawa z 17.11.1964 r. ̶ Kodeks postępowania cywilnego (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1550 ze zm.);

4) ustawa z 6.7.1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1984);

5) ustawa z 6.12.1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 2017);

6) ustawa z 21.8.1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 1145);

7) ustawa z 24.6.1994 r. o własności lokali (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r. poz. 1048);

8) ustawa z 28.11.2014 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1378 ze zm.);

9) ustawa z 17.10.2008 r. o zmianie imienia i nazwiska (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r. poz. 1988);

10) ustawa z 20.8.1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 979 ze zm.);

11) ustawa z 30.6.2000 r. – Prawo własności przemysłowej (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1170 ze zm.);

12) ustawa z 4.2.1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 2509 ze zm.);

13) ustawa z 14.2.1991 r. – Prawo o notariacie (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 1001 ze zm.);

14) ustawa z 6.4.1984 r. o fundacjach (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 166 ze zm.);

15) ustawa z 16.9.1982 r. – Prawo spółdzielcze (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 593 ze zm.);

16) ustawa z 11.4.2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 423).

IV. Normy prawa cywilnego

Normą prawną jest ogólna reguła postępowania w określony sposób (działania lub zaniechania) ustanowiona lub usankcjonowana przez państwo. Normy o charakterze cywilnoprawnym, w odróżnieniu od innych norm prawnych (np. norm prawa karnego), nie zawierają typowo określonej sankcji. Podstawową sankcją cywilnoprawną jest możliwość przymusowego wyegzekwowania określonego zachowania, zgodnego z treścią dyspozycji normy prawnej, najczęściej w drodze postępowania sądowego (np. wierzyciel domaga się ochrony prawnej w postaci przymusowej realizacji swojego roszczenia).

Występują również inne sankcje:

1) sankcja odszkodowawcza, która polega na wyegzekwowaniu z majątku dłużnika środków niezbędnych do zaspokojenia interesu wierzyciela;

2) sankcja nieważności czynności prawnych (ewentualnie bezskuteczności czynności prawnej) dokonanych niezgodnie z dyspozycją normy prawnej;

3) sankcja polegająca na pozbawieniu podmiotu ochrony prawnej (np. w sytuacji nadużycia prawa podmiotowego).

Norma prawna staje się normą obowiązującą w przypadku kumulatywnego zaistnienia następujących przesłanek:

1) została ustanowiona przez organ wyposażony w odpowiednią kompetencję prawotwórczą;

2) została ustanowiona we właściwym trybie;

3) weszła w życie i nie została uchylona;

4) nie jest sprzeczna z normą wyższej rangi.

Wejście w życie aktu normatywnego uzależnione jest od jego ogłoszenia w dzienniku urzędowym, którymi w Polsce są Dziennik Ustaw Rzeczpospolitej Polskiej i Dziennik Urzędowy Rzeczpospolitej Polskiej „Monitor Polski”. Zasady ogłaszania aktów normatywnych określa ustawa z 20.7.2000 r. o ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1461). Zgodnie z art. 2a powołanej ustawy akty normatywne i inne akty prawne podlegające ogłoszeniu ogłasza się w formie dokumentu elektronicznego w rozumieniu ustawy z 17.2.2005 r. o informatyzacji działalności podmiotów realizujących zadania publiczne (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 307), chyba że ustawa stanowi inaczej. Akty normatywne, zawierające przepisy powszechnie obowiązujące, ogłaszane w dziennikach urzędowych wchodzą w życie po upływie 14 dni od dnia ich ogłoszenia, chyba że dany akt normatywny określi dłuższy termin (art. 4 ust. 1 ustawy). W uzasadnionych przypadkach akty normatywne mogą wchodzić w życie w terminie krótszym niż 14 dni, a jeżeli ważny interes państwa wymaga natychmiastowego wejścia w życie aktu normatywnego i zasady demokratycznego państwa prawnego nie stoją temu na przeszkodzie, dniem wejścia w życie może być dzień ogłoszenia tego aktu w dzienniku urzędowym (art. 4 ust. 2 ustawy).

Ponadto, zgodnie z art. 4 ust. 3 ustawy, przepisy porządkowe wchodzą w życie po upływie trzech dni od dnia ich ogłoszenia (przepisy porządkowe nie odnoszą się jednak do sfery stosunków cywilnoprawnych). W uzasadnionych przypadkach przepisy porządkowe mogą wchodzić w życie w terminie krótszym niż trzy dni, a jeżeli zwłoka w wejściu w życie przepisów porządkowych mogłaby spowodować nieodwracalne szkody lub poważne zagrożenia życia, zdrowia lub mienia, można zarządzić wejście w życie takich przepisów z dniem ich ogłoszenia.

V. Rodzaje norm i przepisów cywilnoprawnych

Od normy prawnej należy odróżnić przepis prawny. Przepisem prawnym jest wyodrębniona jednostka redakcyjna tekstu aktu prawnego (artykuł, paragraf, ustęp). Przepis prawny może się pokrywać z normą prawną, obejmować kilka norm lub tylko część normy. Rekonstrukcja normy prawnej (tj. ustalenie treści reguły nakazanego lub zakazanego postępowania) z przepisów prawnych odbywa się w drodze wykładni.

Z punktu widzenia mocy wiążącej wyróżniamy następujące rodzaje norm:

1) normy bezwzględnie wiążące ius cogens (zwane również w doktrynie normami bezwzględnie obowiązującymi, imperatywnymi) – są to takie normy, których zastosowanie nie może być wyłączone ani ograniczone wolą stron; występują głównie na obszarze prawa rzeczowego i spadkowego, np.:

a) art. 119 KC – terminy przedawnienia nie mogą być skracane ani przedłużane przez czynność prawną,

b) art. 437 KC – nie można wyłączyć ani ograniczyć z góry odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną w związku z prowadzeniem przedsiębiorstwa lub ruchem mechanicznego środka komunikacji;

2) normy względnie wiążące ius dispositivi (zwane również w doktrynie normami względnie obowiązującymi, dyspozytywnymi) – są to takie normy, które znajdują zastosowanie wtedy, kiedy strony nie uregulowały stosunku prawnego lub uregulowały go niekompletnie; występują najczęściej na obszarze prawa zobowiązań, np.:

a) strony mogą dowolnie oznaczyć miejsce spełnienia świadczenia w zobowiązaniu; jeśli tego nie zrobią, znajdzie zastosowanie art. 454 § 1 zd. 1 KC, zgodnie z którym, jeżeli miejsce spełnienia świadczenia (innego niż świadczenie pieniężne) nie jest oznaczone ani nie wynika z właściwości zobowiązania, świadczenie powinno być spełnione w miejscu, gdzie w chwili powstania zobowiązania dłużnik miał zamieszkanie lub siedzibę,

b) w braku odmiennej umowy stron za wykonanie zlecenia należy się wynagrodzenie – art. 735 § 1 KC;

3) normy semiimperatywne (zwane również w doktrynie normami jednostronnie bezwzględnie obowiązującymi) – są to takie normy, które wyznaczają minimalny zakres ochrony jednej ze stron stosunku cywilnoprawnego (np. konsumenta), który nie może być ograniczony ani wyłączony wolą stron. Zmiana jest możliwa jedynie na korzyść strony objętej ochroną. Normy te wyznaczają m.in. maksymalny lub minimalny zakres świadczeń jednej ze stron, najdłuższy lub najkrótszy termin wypowiedzenia stosunku prawnego, np.:

a) art. 23 ust. 4 OchrLokU – stawka czynszu za lokal socjalny nie może przekraczać połowy stawki najniższego czynszu obowiązującego w gminnym zasobie mieszkaniowym,

b) art. 558 § 1 KC – w umowach z udziałem konsumentów wyłączenie lub ograniczenie odpowiedzialności z tytułu rękojmi może nastąpić jedynie w wypadkach określonych w przepisach szczególnych.

Wśród przepisów prawa cywilnego wyróżnia się następujące ich rodzaje:

1) definicje legalne (ustawowe) – są to takie przepisy, które w sposób wiążący określają znaczenie słów lub zwrotów używanych w danym akcie normatywnym, np. art. 45 KC (rzecz), art. 53 KC (pożytki), art. 84 § 2 KC (błąd istotny);

2) przepisy odsyłające – z uwagi na postulat zwięzłości regulacji ustawodawca w odniesieniu do podobnych instytucji prawnych niekiedy nakazuje stosować odpowiednio (lub stosować ze wskazanymi zmianami) przepisy dotyczące instytucji zbliżonej, np. art. 604 KC;

3) fikcje prawne – spełniają podobną rolę jak przepisy odsyłające; charakteryzują się tym, że przepis prawny nakazuje traktować określone w nim okoliczności (w hipotezie normy prawnej) jako równoznaczne z okolicznościami wskazanymi w hipotezie innej normy, dlatego też dyspozycja tej normy odnosi się również do okoliczności wskazanych w przepisie zawierającym fikcję prawną; np. zgodnie z art. 927 § 1 KC nie może być spadkobiercą osoba fizyczna, która nie żyje w chwili otwarcia spadku. Jeżeli spadkobierca spadek odrzuci, wówczas jest traktowany (fikcja prawna – art. 1020 KC) tak, jakby nie dożył otwarcia spadku;

4) przepisy zawierające zwroty niedookreślone – funkcją przepisów zawierających zwroty niedookreślone jest pozostawienie luzu decyzyjnego organowi stosującemu prawo; przykładem zwrotów niedookreślonych są: drobne bieżące sprawy życia codziennego (art. 14 § 2 KC), rażące pokrzywdzenie (art. 14 § 2 KC), ustalone zwyczaje (art. 56 KC), należyta staranność (art. 355 KC), ważne powody (art. 869 § 2 KC);

5) klauzule generalne – są rodzajem przepisów zawierających zwroty niedookreślone, czyli mają niesprecyzowaną do końca hipotezę lub dyspozycję; ich specyfika polega na tym, że odsyłają do kryteriów pozaprawnych o charakterze aksjologicznym (ocennym) przez nakaz uwzględnienia ich przy ustalaniu stanu faktycznego, np. klauzula zasad współżycia społecznego (art. 5, 56, 65, 3531 KC), klauzula społeczno-gospodarczego przeznaczenia prawa (art. 5 KC). Klauzule generalne służą uelastycznieniu przepisów prawnych i zwiększają swobodę organów stosujących prawo. Istotą i funkcją wszelkich klauzul generalnych w prawie cywilnym jest możliwość uwzględnienia różnego rodzaju okoliczności faktycznych, które nie mogą być oceniane raz na zawsze i w sposób jednakowy, w oderwaniu od konkretnego stanu faktycznego (wyr. SN z 23.4.2004 r., I CK 550/03, Legalis, teza 1), zob. nadużycie prawa podmiotowego – rozdz. III, § 11, pkt II. Klauzule generalne odsyłające do zasad współżycia społecznego należy postrzegać jako odwołanie się do idei słuszności w prawie i do wartości powszechnie uznawanych w społeczeństwie jako obowiązujące w stosunkach interpersonalnych. Przez zasady współżycia społecznego należy rozumieć zatem podstawowe zasady etycznego i uczciwego postępowania (wyr. SA w Szczecinie z 26.4.2019 r., I ACa 12/19, Legalis).

   Brak klauzul generalnych mógłby prowadzić do rozstrzygnięć formalnie zgodnych z prawem, jednak w konkretnych sytuacjach niesłusznych, bo nieuwzględniających w rozstrzyganych wypadkach uniwersalnych wartości składających się na pojęcie sprawiedliwości nie tylko formalnej, ale i materialnej. Klauzula generalna ujęta w art. 5 KC, odwołująca się do zasad współżycia społecznego, czyli odrębnych od norm prawnych reguł postępowania, wiążących się ściśle z normami moralnymi i obyczajowymi, ma właśnie na celu zapobieganie stosowaniu prawa w sposób prowadzący do skutków niemoralnych lub rozmijających się zasadniczo z celem, dla którego dane prawo zostało ustanowione (wyr. SN z 3.7.2015 r., I CSK 595/14, niepubl.).

Klauzula zasad współżycia społecznego znajduje następujące zastosowanie:

1) jest to kryterium służące bezpośrednio lub pośrednio do bliższego sprecyzowania treści stosunku cywilnoprawnego (np. art. 140, 233 KC);

2) stanowi kryterium oceny danego stosunku prawnego, od której uzależnione jest powstanie, zmiana lub ustanie konkretnych praw czy obowiązków (np. art. 431 § 2 i art. 902 KC);

3) zachowanie podmiotów prawa cywilnego oceniane jest z punktu widzenia zasad współżycia społecznego, a ich naruszenie pociąga negatywne skutki prawne, np. powoduje bezwzględną nieważność czynności prawnej lub skutkuje brakiem ochrony prawnej podmiotu, który postępuje niezgodnie z zasadami współżycia społecznego (np. art. 5, 58 § 2, art. 93, 94 KC).

VI. Zasady prawa międzyczasowego

Normy prawne przestają obowiązywać na skutek:

1) uchylenia ich obowiązywania w akcie normatywnym (derogacji); wyróżniamy następujące rodzaje derogacji:

a) derogacja bezpośrednia – norma prawna zostaje uchylona przez wyraźne wskazanie w akcie normatywnym (najczęściej w przepisach końcowych i przejściowych – klauzula derogacyjna), np. art. II PWKC – „Z dniem wejścia w życie Kodeksu cywilnego tracą moc wszystkie przepisy dotyczące przedmiotów w tym kodeksie unormowanych (...)”,

b) derogacja pośrednia – uchylenie obowiązywania normy prawnej następuje na skutek wejścia w życie aktu normatywnego regulującego ten sam rodzaj stosunków prawnych, które wprost nie uchylają norm wcześniejszych; zasadę tę wyraża paremia lex posterior derogat legi anteriori; wyjątek od niej stanowi zasada lex posterior generali non derogat legi priori speciali – oznacza ona, że ustawa późniejsza o charakterze ogólnym nie uchyla ustawy wcześniejszej o charakterze szczegółowym; np. wejście w życie Kodeksu cywilnego z 1964 r. nie uchyliło ustaw z 1936 r. – Prawo wekslowe i czekowe;

2) niezgodności normy prawnej z przepisami Konstytucji RP:

a) Trybunał Konstytucyjny ma kompetencję do orzekania o zgodności ustaw i umów międzynarodowych z konstytucją (art. 188 pkt 1 Konstytucji RP),

b) orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne (art. 190 ust. 1 Konstytucji RP),

c) Trybunał Konstytucyjny może określić inny dzień utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego niż dzień ogłoszenia orzeczenia (art. 190 ust. 3 Konstytucji RP),

d) jeżeli na podstawie aktu normatywnego, który następnie został uchylony jako niezgodny z Konstytucją RP, wydane zostało prawomocne orzeczenie sądowe, ostateczna decyzja administracyjna lub inne rozstrzygnięcie, wtedy orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego stanowi podstawę do wznowienia postępowania, uchylenia decyzji lub innego rozstrzygnięcia na zasadach i w trybie określonych w przepisach właściwych dla danego postępowania (art. 190 ust. 4 Konstytucji RP);

3) upływu czasu – akty normatywne są niekiedy wydawane na określony czas, po upływie którego tracą moc prawną normy w nim zawarte; ustawy o charakterze czasowym w prawie cywilnym należą do rzadkości.

W prawie cywilnym znana jest również instytucja desuetudo, którą tłumaczy się jako sposób utraty mocy obowiązującej przez normę na skutek jej długotrwałego niestosowania.

Czas obowiązywania normy prawnej nie pokrywa się z czasem jej stosowania. Oznacza to, że norma prawna nawet już uchylona, może znaleźć zastosowanie do oceny treści stosunków prawnych i skutków zdarzeń prawnych zaistniałych w czasie jej obowiązywania. Czas obowiązywania normy prawnej daje się łatwo ustalić na podstawie zasad dotyczących oznaczania momentu jej wejścia w życie i momentu utraty przez nią mocy obowiązującej (zob. klauzule derogacyjne). Natomiast czas stosowania określonej normy nie jest oznaczony. Norma prawna może być stosowana przez właściwe organy (sądy) jeszcze przez długi czas po jej uchyleniu.

Przedmiotem prawa międzyczasowego (intertemporalnego) jest problematyka oznaczania czasowego zasięgu zastosowania przepisów prawa cywilnego. Normy prawa intertemporalnego wskazują, jakie przypadki (zdarzenia cywilnoprawne lub stosunki cywilnoprawne) mają być po wejściu w życie nowej ustawy rozstrzygane na podstawie przepisów dotychczasowych, a jakie na podstawie przepisów nowej ustawy.

Przykład: Przed wejściem w życie Kodeksu cywilnego w 1961 r. została zawarta umowa dzierżawy na 10 lat. Od 1962 r. dzierżawca nie płacił czynszu. W 1965 r. właściciel gruntu wypowiedział umowę dzierżawy i wystąpił z roszczeniem o zapłatę zaległego czynszu wraz z odsetkami. Przepisy prawa międzyczasowego pozwalają ustalić, jakie normy prawne sąd powinien zastosować przy rozstrzygnięciu tej sprawy. Zdarzenie prawne w postaci zawarcia umowy (jej ważność i skutki prawne) podlegać będzie ocenie z punktu widzenia przepisów ustawy obowiązującej w 1961 r., tj. Kodeksu zobowiązań z 1933 r. (art. 402 i nast. KZ). Wypowiedzenie umowy ze względu na to, że zostało dokonane po wejściu w życie nowej ustawy, oceniać należy na podstawie przepisów Kodeksu cywilnego, który wszedł w życie 1.1.1965 r.

Zasady prawa międzyczasowego:

1) lex retro non agit;

2) zasada bezpośredniego działania ustawy nowej;

3) zasada dalszego stosowania ustawy dawnej.

Ad 1) Zasada nieretroakcji (lex retro non agit) oznacza, że nowa ustawa, która wchodzi w życie, nie znajduje zastosowania do oceny zdarzeń prawnych i ich skutków, jeżeli miały one miejsce pod rządami ustawy dawnej, i do oceny treści stosunków prawnych, które istniały pod rządami dawnej ustawy. Normatywnym wyrazem zasady nieretroakcji jest art. 3 KC, zgodnie z którym ustawa nie ma mocy wstecznej, chyba że to wynika z jej brzmienia lub celu. Zgodnie ze stanowiskiem Trybunału Konstytucyjnego retroaktywności ustawy nie można wywodzić z jej celu. Wsteczna moc ustawy może wynikać jedynie z normy wyraźnie na to wskazującej.

Przykład: Artykuł LV PWKC stanowi, że do dziedziczenia gospodarstwa rolnego należącego do spadku otwartego przed dniem wejścia w życie Kodeksu cywilnego należy stosować przepisy tego kodeksu.

Gdy sytuacja prawna powstała pod rządami dawnego prawa, którą ocenić trzeba po wejściu w życie nowego prawa, składa się nie z jednego zdarzenia, lecz z kilku zdarzeń, spośród których jedne nastąpiły w okresie obowiązywania dawnego prawa, a inne po wejściu w życie nowego prawa lub jeśli zdarzenie prawne ma charakter ciągły, obejmujący okres działania starego i nowego prawa, to zasada lex retro non agit nie daje wskazówki, jakie prawo należy stosować do oceny zdarzeń lub ich skutków powstałych w czasie obowiązywania już nowego prawa. Istnieje zatem konieczność odwołania się do ogólnych zasad międzynarodowego prawa prywatnego, stanowiących bliższe sformułowanie oraz rozwinięcie podstawowej zasady wyrażonej w art. 3 KC (wyr. SN z 4.9.2008 r., IV CSK 196/08, Pal. 2010, Nr 7–8, s. 286, teza 1). Wyrażona w art. 3 KC zasada lex retro non agit nakazuje skutki zdarzeń prawnych oceniać na podstawie ustawy, która obowiązuje w czasie, gdy dane zdarzenie nastąpiło. Tym samym, według reguł prawa międzyczasowego co do stosowania prawa materialnego, do czynności prawnych i innych zdarzeń stosuje się prawo obowiązujące w chwili dokonania czynności lub powstania zdarzeń prowadzących do określonych stosunków prawnych (wyr. SA w Łodzi z 12.12.2012 r., I ACa 178/12, Legalis).

Zasada nieretroakcji wyrażona w art. 3 KC oznacza, że nowego prawa nie stosuje się do oceny zdarzeń prawnych i ich skutków, jeżeli miały miejsce i skończyły się przed jego wejściem w życie. Zdaniem Sądu Najwyższego wyjątek od tej zasady musi wynikać z brzmienia nowego prawa lub z jego celu (post. SN z 22.8.2022 r., I CSK 3875/22, Legalis).

Ad 2) Zasada bezpośredniego działania ustawy nowej – polega ona na tym, że nowa ustawa znajduje bezpośrednie zastosowanie do oceny skutków zdarzeń prawnych i treści stosunków prawnych, które nastąpiły (powstały) po jej wejściu w życie, jak również do oceny treści stosunków prawnych powstałych pod rządem ustawy dawnej, od chwili jej wejścia w życie (nie dotyczy to zdarzeń związanych z istotą stosunku prawnego; zob. niżej).

Przykłady:

1. W dniu 25.12.1964 r. Jan G. został pobity przez Feliksa D. W styczniu 1965 r. Jan G. wystąpił z żądaniem naprawienia szkody. Zdarzenie to – będące źródłem zobowiązania – nastąpiło pod rządami Kodeksu zobowiązań, dlatego ocena skutków prawnych tego zdarzenia (szkoda, wina, związek przyczynowy, wysokość odszkodowania) nastąpi na podstawie przepisów art. 134 i nast. KZ, a nie Kodeksu cywilnego, który wszedł w życie 1.1.1965 r.;

2. Edward Z., Agnieszka K. i Hanna W. zawarli w 1958 r. umowę spółki cywilnej. Spółka została rozwiązana w 1963 r. Niezadowolony z rozliczeń między wspólnikami Edward Z. zażądał, aby rozliczeń tych dokonał sąd i w styczniu 1965 r. wniósł pozew do sądu. Stosunek prawny spółki cywilnej istniał w latach 1958–1963; zakończył się w 1963 r. i zgodnie z zasadą bezpośredniego działania ustawy nowej do oceny treści tego stosunku prawnego (jak również zdarzeń prawnych zaistniałych w ramach tego stosunku, np. rozwiązanie umowy) nie znajdzie zastosowania Kodeks cywilny, który wszedł w życie 1.1.1965 r. Sąd dokona rozliczeń na podstawie przepisów Kodeksu zobowiązań (art. 546 i nast. KZ);

3. Józef T. i Juliusz M. w 1960 r. zawarli umowę najmu nieruchomości lokalowej na czas nieoznaczony; najem trwał przez 12 lat. Zdarzenie to oraz treść wzajemnych uprawnień i obowiązków stron podlega ocenie na podstawie przepisów Kodeksu zobowiązań (art. 370 i nast. KZ). Od chwili wejścia w życie Kodeksu cywilnego, tj. od 1.1.1965 r., wzajemne uprawnienia i obowiązki wynajmującego i najemcy podlegać będą ocenie na podstawie przepisów Kodeksu cywilnego (art. 659 i nast. KC).

Ad 3) Zasada dalszego stosowania ustawy dawnej – polega na tym, że ustawa dawna znajduje zastosowanie, pomimo jej uchylenia, do oceny skutków zdarzeń prawnych i treści stosunków prawnych, które zaistniały (trwały) w czasie jej obowiązywania. Oznacza to, że jeżeli jakieś zdarzenie prawne nastąpiło przed wejściem w życie ustawy nowej, to do oceny jego skutków stosuje się ustawę dawną.

Zasadą jest, że ocena skutków zdarzeń prawnych powinna być dokonywana na podstawie ustawy, która obowiązywała w czasie, gdy dane zdarzenie nastąpiło. Wyjątek stanowią zdarzenia zmieniające lub umarzające stosunki prawne, które mogą wystąpić w stosunkach prawnych pewnego typu, tj. w stosunkach prawnych o określonej treści. O takich zdarzeniach mówi się, że są związane z istotą stosunku prawnego, np. odwołanie darowizny, odwołanie pełnomocnictwa, uchylenie się od skutków prawnych wadliwego oświadczenia woli, potwierdzenie umowy przez przedstawiciela, wykonanie umownego prawa odstąpienia, zawiadomienie o przelewie, wyrażenie przez wierzyciela zgody na zmianę dłużnika, potwierdzenie przez osobę zainteresowaną prowadzenia jej spraw bez zlecenia, wykonanie prawa odkupu i prawa pierwokupu.

Przykład: Iwona C. i Maria P. w 1964 r. zawarły umowę darowizny nieruchomości. Obdarowana Maria P. okazała się niewdzięczna, a dodatkowo Iwona C. w 1965 r. popadła w niedostatek. Iwona C. zdecydowała się odwołać darowiznę. W lutym 1965 r. Iwona C. złożyła oświadczenie na piśmie skierowane do Marii P. o odwołaniu darowizny. Pomimo iż zdarzenie prawne (odwołanie darowizny) nastąpiło pod rządami ustawy nowej (Kodeks cywilny), to skutki tego zdarzenia prawnego, jako związanego z istotą stosunku prawnego darowizny (powstałego pod rządami ustawy dawnej) oceniane będą, wbrew ogólnej zasadzie, na podstawie ustawy dawnej, tj. Kodeksu zobowiązań (art. 364 i nast. KZ).

Przepisy międzyczasowe zawarte w ustawie z 23.4.1964 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 94 ze zm.) mają zastosowanie w drodze analogii do ustaw nowelizujących Kodeks cywilny, chyba że stanowią one inaczej (tak SN w wyr. z 25.5.2007 r., I CSK 84/07, OSNC 2008, Nr 8, poz. 35).