dr Zdzisław Muras

Podstawy prawa

5. wydanie
uaktualnione i zmienione

WYDAWNICTWO C.H.BECK
WARSZAWA 2020

Wydawca: Wioletta Żelazowska

© Wydawnictwo C.H.Beck 2020

Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o.
ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

www.ksiegarnia.beck.pl

Skład i łamanie: PanDawer
Przygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H.Beck

ISBN: 978-83-8198-512-3

Wykaz skrótów

1. Źródła prawa

EgzAdmU |  | ustawa z 17.6.1996 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1438 ze zm.)
EKPC |  | Europejska Konwencja Praw Człowieka
KC |  | Kodeks cywilny
KK |  | Kodeks karny
KKS |  | Kodeks karny skarbowy
KKW |  | Kodeks karny wykonawczy
Konstytucja RP |  | Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej
KP |  | Kodeks pracy
KPA |  | Kodeks postępowania administracyjnego
KPC |  | Kodeks postępowania cywilnego
KPK |  | Kodeks postępowania karnego
KRO |  | Kodeks rodzinny i opiekuńczy
KSH |  | Kodeks spółek handlowych
KW |  | Kodeks wykroczeń
PrPrzedU |  | ustawa z 6.3.2018 r. – Prawo przedsiębiorców (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1292)
SNU |  | ustawa z 8.12.2017 r. o Sądzie Najwyższym (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 825 ze zm.)
TFUE |  | Traktat o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej
TUE |  | Traktat o Unii Europejskiej
TWE |  | Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską

2. Czasopisma i publikatory

Dz.U. |  | Dziennik Ustaw
Dz.Urz. UE |  | Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej
Dz.Urz. WE |  | Dziennik Urzędowy Wspólnot Europejskich
PiP |  | Państwo i Prawo
PPH |  | Przegląd Prawa Handlowego
Prok. i Pr. |  | Prokuratura i Prawo

3. Organy i organizacje

ABW |  | Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego
AW |  | Agencja Wywiadu
CBA |  | Centralne Biuro Antykorupcyjne
CBS |  | Centralne Biuro Śledcze
EBC |  | Europejski Bank Centralny
EFTA |  | Europejskie Stowarzyszenie Wolnego Handlu
ENA |  | Europejski Nakaz Aresztowania
EOG |  | Europejski Obszar Gospodarczy
ESBC |  | Europejski System Banków Centralnych
ETCP |  | Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu
ETS |  | Europejski Trybunał Sprawiedliwości
EWEA |  | Europejska Wspólnota Energii Atomowej (Euratom)
EWG |  | Europejska Wspólnota Gospodarcza
EWWiS |  | Europejska Wspólnota Węgla i Stali
KE |  | Komisja Europejska
KEF |  | Komitet Ekonomiczno Finansowy
KE-S |  | Komitet Ekonomiczno-Społeczny
KRRiT |  | Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji
KRS |  | Krajowa Rada Sądownictwa
MTK |  | Międzynarodowy Trybunał Karny
NFOŚiGW |  | Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej
NIK |  | Najwyższa Izba Kontroli
NSA |  | Naczelny Sąd Administracyjny
OBWE |  | Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie
OECD |  | Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju
PE |  | Parlament Europejski
PWBiS |  | Przestrzeń Wolności Bezpieczeństwa i Sprawiedliwości
RE |  | Rada Europy
RM |  | Rada Ministrów
RPD |  | Rzecznik Praw Dziecka
RPO |  | Rzecznik Praw Obywatelskich
RUE |  | Rada Unii Europejskiej
SN |  | Sąd Najwyższy
SPI |  | Sąd Pierwszej Instancji
TK |  | Trybunał Konstytucyjny
TS |  | Trybunał Stanu
TSUE |  | Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej
UE |  | Unia Europejska
UZE |  | Unia Zachodnioeuropejska
WE |  | Wspólnoty Europejskie
WPBiO |  | Wspólna polityka Bezpieczeństwa i Obrony
WPZiB |  | Wspólna Polityka Zagraniczna i Bezpieczeństwa

4. Inne skróty

art. |  | artykuł
cyt. |  | cytowany (-a, -e)
EZIG |  | europejskie zgrupowanie interesów gospodarczych
KNZ |  | Karta Narodów Zjednoczonych
kom. |  | komentarz
KPP |  | Karta Praw Podstawowych
nast. |  | następny (-a)
Nb |  | numer brzegowy
Nr |  | numer
orz. |  | orzeczenie
p.n.e. |  | przed naszą erą
pkt |  | punkt
post. |  | postanowienie
poz. |  | pozycja
red. |  | redakcja
tekst jedn. |  | tekst jednolity
uch. |  | uchwała
wyr. |  | wyrok
ze zm. |  | ze zmianami
zob. |  | zobacz

Wykaz ważniejszej literatury

B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Warszawa 2016.

B. Adamiak, J. Borkowski, Postępowanie administracyjne i sądowo-administracyjne, Warszawa 2016.

B. Adamiak, J. Borkowski, Polskie postępowanie administracyjne i sądowoadministracyjne, Warszawa 2009.

R. Adamus, Prawo upadłościowe. Komentarz, Warszawa 2016.

B. Banaszak, Prawo konstytucyjne, Warszawa 2015.

J. Barcz, Ustrój Unii Europejskiej, t. 1 i 2, Warszawa 2010.

J. Barcz, Ochrona praw podstawowych w Unii Europejskiej, Warszawa 2008.

J. Barcz (red.), Traktat z Lizbony. Główne reformy ustrojowe Unii Europejskiej, Warszawa 2008.

J. Barcz (red.), Prawo Unii Europejskiej. Prawo materialne i polityki, Warszawa 2003.

J. Barcz (red.), Prawo Unii Europejskiej. Zagadnienia systemowe, Warszawa 2003.

J. Barcz, M. Górka, A. Wyrozumska, Instytucje i prawo Unii Europejskiej. Podręcznik dla kierunków prawa, zarządzania i administracji, Warszawa 2015.

J. Baszkiewicz, F. Ryszka, Historia doktryn politycznych i prawnych, Warszawa 1979.

E. Bieńkowska, B. Kunicka-Michalska, G. Rejman, J. Wojciechowska, Kodeks karny. Część ogólna. Komentarz, Warszawa 1999.

J. Boć, Prawo administracyjne, Wrocław 1994.

J. Borcik, A. Wentkowski, Prawo Unii Europejskiej, Warszawa 2014.

W. Broniewicz, Postępowanie cywilne w zarysie, Warszawa 2006, 2016.

K. Buchała, A. Zoll, Kodeks karny. Część ogólna. Komentarz, Warszawa 1998.

T. Chauvin, T. Stawecki, P. Winczorek, Wstęp do prawoznawstwa, Warszawa 2009.

K. Chojnacka, H. Olszewski, Historia doktryn politycznych i prawnych, Poznań 2004.

W. Chróścielewski, J.P. Tarno, Postępowanie administracyjne i postępowanie przed sądami administracyjnymi, Warszawa 2004, 2009, 2015.

L. Ciamaga, E. Latoszek, K. Michałowska-Gorywoda, L. Oręziak, E. Tejchman, Unia Europejska, Warszawa 2000.

J. Ciszewski, A. Stępień-Sporek, Prawo cywilne. Część ogólna, prawo rzeczowe i prawo rodzinne w pytaniach i odpowiedziach, Warszawa 2009.

M. Czarnecki, L. Bagińska, Prawo wekslowe i czekowe, Warszawa 2005, 2013.

B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, N. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2009.

S. Dmowski, S. Rudnicki, Komentarz do kodeksu cywilnego. Księga pierwsza. Część ogólna, Warszawa 2002.

H. Dolecki, Postępowanie cywilne. Zarys wykładu, Warszawa 2007, 2015.

L. Dubel, Historia doktryn politycznych i prawnych do schyłku XX wieku, Kraków 2007.

M. Filar (red. nauk.), Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 2010 , 2016.

M. Filar, Z. Kwaśniewski, D. Kala, Komentarz do ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary, Toruń 2006.

T.A. Filipiak, J. Mojak, M. Nazar, E. Niezbecka, Zarys prawa cywilnego, Lublin 2005.

K. Flaga-Gieruszyńska, Postępowanie cywilne, Warszawa 2007, 2015.

L. Gardocki, Prawo karne. Podręczniki prawnicze, Warszawa 2010, 2015.

L. Garlicki, Polskie prawo konstytucyjne. Zarys wykładu, Warszawa 2007.

A. Głowacki, C. Zalewski, Postępowanie restrukturyzacyjne. Komentarz praktyczny. Wzory pism i przykłady postępowań restrukturyzacyjnych, Warszawa 2016.

D. Górecki, Polskie prawo konstytucyjne, Warszawa 2009, 2015.

J. Grajewski, Prawo karne procesowe – część ogólna, Warszawa 2007.

A. Gronkiewicz, A. Ziółkowska, Nowe instytucje procesowe w postępowaniu administracyjnym, Katowice 2017.

T. Grzegorczyk, Kodeks postępowania karnego T. I i II, Warszawa 2014.

T. Grzegorczyk, J. Tylman, Polskie postępowanie karne, Warszawa 2009, 2014.

T. Grzegorczyk, Kodeks postępowania karnego oraz ustawa o świadku koronnym. Komentarz, Warszawa 2008.

T. Grzegorczyk, Kodeks karny skarbowy. Komentarz, Warszawa 2007, 2009.

T. Grzegorczyk, Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia, Warszawa 2005, 2012.

M. Herdegen, Prawo europejskie, Warszawa 2006.

Z. Hołda, J. Hołda, Prawo karne wykonawcze, Kraków 2006.

T. Iwanek, Elementarny kurs prawa spółek, Warszawa 2004.

M. Jabłoński (red.), Wolności i prawa jednostki w Konstytucji RP, t. 1, Warszawa 2010.

W.J. Katner (red.), Prawo cywilne i handlowe w zarysie, Warszawa 2014, 2016.

W.J. Katner, Prawo działalności gospodarczej. Komentarz. Orzecznictwo. Piśmiennictwo, Warszawa 2003.

A. Kidyba, Kodeks spółek handlowych. Komentarz, t. I i II, Warszawa 2007.

A. Kidyba, Prawo handlowe, Warszawa 2007, 2016.

Z.R. Kmiecik, Postępowanie administracyjne, postępowanie egzekucyjne w administracji i postępowanie sądowoadministracyjne, Warszawa 2014.

A. Koch, J. Napierała (red.), Prawo spółek handlowych, Warszawa 2007.

J. Kołacz, Prawo Papierów Wartościowych i Rynku Kapitałowego. Repetytorium, Warszawa 2007.

V. Konarska-Wrzosek, T. Oczkowski, J. Skorupka, Prawo i postępowanie karne skarbowe, Warszawa 2010.

S. Korycki, J. Kuciński, Z. Trzciński, J. Zaborowski, Zarys prawa, Warszawa 2007, 2012.

C. Kosikowski, Ustawa o swobodzie działalności gospodarczej. Komentarz, Warszawa 2009, 2013.

C. Kosikowski, Ustawa o swobodzie działalności gospodarczej. Komentarz, Warszawa 2006.

C. Kosikowski, Wolność gospodarcza w prawie polskim, Warszawa 1995.

W. Kotowski, Kodeks wykroczeń. Komentarz, Warszawa 2009.

W. Kotowski, Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia. Komentarz, Warszawa 2007.

K. Krasowski, M. Krzymkowski, K. Sikorska-Dzięgielewska, J. Walachowicz, Historia ustroju państwa, Poznań 2005.

K. Kruczalak, Prawo handlowe. Zarys wykładu, Warszawa 1996, 2008.

J. Kuciński, Zarys Prawa, Warszawa 2016.

J. Kuciński, Podstawy wiedzy o państwie, Warszawa 2003.

B. Kurcz, Dyrektywy Wspólnoty Europejskiej i ich implementacja do prawa krajowego, Kraków 2004.

E. Kustra, Wstęp do nauk o państwie i prawie, Toruń 2000.

E. Łętowska, Podstawy prawa cywilnego, Warszawa 1993.

J. Łukaszewicz, Zarys nauki administracji, Warszawa 2007.

P. Machnikowski, Prawo wekslowe, Warszawa 2009.

P. Machnikowski, Weksel własny in blanco, Warszawa 2002.

T. Maciejewski, Historia powszechna ustroju i prawa, Warszawa 2004, 2015.

A. Marcinek, Postępowanie egzekucyjne w sprawach cywilnych, Warszawa 2006.

K. Marszał, S. Stachowiak, K. Zgryzek, Proces karny, Katowice 2005.

J. Mojak, Prawo Papierów Wartościowych. Zarys Wykładu, Warszawa 2008.

J. Mojak, Obrót wierzytelnościami, Warszawa 2004.

L. Morawski, Zasady wykładni prawa, Toruń 2010, 2014.

R. Mroczkowska, R. Mroczkowski, Weksel in blanco w praktyce gospodarczej, Gdańsk 2006.

Z. Muras, Prawo – regulacyjne aspekty nielegalnego poboru paliw i energii, [w:] A. Walaszek Pyzioł (red.), Interdyscyplinarne problemy nielegalnego poboru energii, Warszawa 2016.

Z. Muras, Rules of entering the Polish fuel and energy maket-oil, Gas & Energy Law 2015, Nr 2.

Z. Muras, Legal Aspects of Granting Electricity and Gas Permits and Licenses in the Light of the Third Liberalisation Package, [w:] R. Zajdler (red.), EU Energy Law, Constraints with the Implementation of the Third Liberalisation Package, Cambridge Scholers Publishing 2012.

Z. Muras, Przesłanki odmowy udzielenia koncesji na rynku paliw i energii, PUG 2011, Nr 4.

Z. Muras, Wyjaśnienia oskarżonego w procesie karnym i prawie karnym materialnym, Warszawa 2010.

Z. Muras, Warunki formalne uzyskania koncesji na obrót gazem ziemnym z zagranicą, Nafta i Gaz 2010, Nr 10.

Z. Muras, Przesłanki uzyskania koncesji na rynku paliw i energii, Rynek Energii 2010, Nr 3.

Z. Muras, Polityka UE i Polski w sprawie promocji odnawialnych źródeł energii – różne rozwiązania, wspólny cel, [w:] Polska polityka energetyczna – wczoraj, dziś, jutro, Warszawa 2010.

Z. Muras, Uprawnienia procesowe pokrzywdzonego w ustawodawstwie romańskim, Prok. i Pr. 2009, Nr 11–12.

Z. Muras, Glosa do postanowienia Sądu Najwyższego z 3 grudnia 2007 r., Pal. 2009, Nr 5–6.

Z. Muras, Koncesje w Prawie energetycznym – zakres dominium państwowego, [w:] M. Swora, M. Szewczyk, K. Ziemski (red.), Prawo energetyczne wobec wyzwań liberalizacji, Biblioteka Regulatora, Warszawa 2008.

Z. Muras, Uprawnienia pokrzywdzonego przestępstwem w systemach common law – w kontekście możliwości wystąpienia w procesie karnym, Prok. i Pr. 2008, Nr 3.

Z. Muras, Koncesje na wytwarzanie energii elektrycznej w OZE – instrukcja obsługi – Gazeta Prawna z 25 września 2008 r.

Z. Muras, Instytucja oskarżyciela posiłkowego w państwach europejskich, Prok. i Pr. 2007, Nr 5.

Z. Muras, Postępowanie odwoławcze w procesie karnym. Artykuły 425–467 KPK. Komentarz, Warszawa 2004.

Z. Muras, Bezwzględne przyczyny odwoławcze w polskim procesie karnym, Toruń 2004.

Z. Muras, Komentarz do dyrektywy 2009/28/WE, LEXel 2018.

Z. Muras, „Usługa” na infrastrukturalnych rynkach paliw i energii w świetle swobody przedsiębiorczości i swobody usług iKAR nr 5 z 2019.

Z. Muras, Specyfika postępowania odwoławczego w sprawach z zakresu regulacji energetyki. Kilka uwag o postępowaniach hybrydowych. Wrocławskie studia sądowe. Wrocław 2018 r.

J. Muszyński, Encyklopedia prawa, Warszawa 2001.

B. Namysłowska-Gabrysiak, J. Berg, Prawo karne część ogólna, Warszawa 2019.

Z. Niewiadomski, Z. Cieślak, I. Lipowicz, G. Szpor, Prawo administracyjne, Warszawa 2007.

J. Nowacki, Dwa studia o rozumieniach praworządności, Katowice 1980.

J. Nowacki, Z. Tobor, Wstęp do prawoznawstwa, Warszawa 2007 i 2016.

E. Ochendowski, Prawo administracyjne. Część ogólna, Toruń 1996.

J. Olszewski, Prawo gospodarcze. Kompendium, Warszawa 2009, 2016.

S. Pawela, Prawo karne wykonawcze. Zarys wykładu, Kraków 2007.

K. Piasecki (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, t. I i II, Warszawa 1996.

M. Pyka, B. Wojtyniak (red.), Prawo ustrojowe Unii Europejskiej, Warszawa 2010 i 2012.

M. Pyziak-Szafnicka (red. nauk.), Kodeks cywilny. Komentarz. Część ogólna, t. 1, Warszawa 2009, 2014.

Z. Radwański, A. Olejniczak, Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 2017.

Z. Radwański, Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 2007, 2009, 2015.

W. Radzikowski, Prawie wszystko o wekslach, Toruń 1990.

H. Reichel, Gezezt und Richterspruch. Zur Orientirung über Rechstquellen und Rechtsanwaltungslehre der Gegenwart, Erich 1915.

J. Sawicki, Zarys prawa karnego skarbowego, Warszawa 2007.

W. Siuda, Elementy prawa dla ekonomistów, Poznań 2000.

E. Skibińska, Prawo Unii Europejskiej, Warszawa 2010, 2014.

E. Skibińska, Kodeks spółek handlowych. Edycja trzecia, Warszawa 2006.

W. Skrzydło, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, Kraków 2002, 2013.

B. Skwara, Rozporządzenie jako akt wykonawczy do ustawy w polskim prawie konstytucyjnym, Warszawa 2010.

S. Sołtysiński, J. Szwaja, A. Szumański, A. Szajkowski, Kodeks spółek handlowych, Warszawa 2003, 2014.

T. Stawecki, P. Winczorek, Wstęp do prawoznawstwa, Warszawa 2003, 2016.

R. Stefanicki, Dobre obyczaje w prawie polskim, PPH 2002, Nr 5.

R.A. Stefański, Prawo karne materialne, Część szczególna, Warszawa 2009.

R.A Stefański (red.), Kodeks Karny. Komentarz, Legalis 2019.

J. Stelmach, R. Sarkowicz, Teoria prawa, Kraków 1997.

M. Swora, Z. Muras (red.), Prawo energetyczne. Komentarz, Warszawa 2010, 2016.

M. Swora, Niezależne organy administracyjne, Warszawa 2012.

J. Szczotka, Spółka jawna, Bydgoszcz 2003.

M. Szydło, Swoboda działalności gospodarczej, Warszawa 2005.

A. Walaszek-Pyzioł, Energia i Prawo, Warszawa 2002.

A. Walaszek-Pyzioł, Swoboda działalności gospodarczej, Kraków 1994.

S. Waltoś, Proces karny. Zarys systemu, Warszawa 2005.

J. Waszczyński, Prawo karne w zarysie. Nauka o ustawie karnej i przestępstwie, Łódź 1992.

A. Wąsek, Kodeks karny. Cześć szczególna, Komentarz, t. I i II, Warszawa 2006.

A. Wentkowska, J. Barcik, Prawo Unii Europejskiej z uwzględnieniem Traktatu z Lizbony, Warszawa 2008.

D. Wetoszka, Prawo gospodarcze. Podręcznik dla aplikantów, Warszawa 2018.

M. Wierzbowski, Postępowanie administracyjne ogólne, podatkowe, egzekucyjne i przed sądami administracyjnymi, Warszawa 2008, 2015.

S. Włodyka (red.), Prawo papierów wartościowych, Warszawa 2004.

S. Włodyka (red.), Prawo umów w obrocie gospodarczym, Kraków 1995.

A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne. Zarys części ogólnej, Warszawa 2009, 2015.

T. Woś, H. Knysiak-Molczyk, M. Romańska, Postępowanie sądowoadministracyjne, Warszawa 2007.

S. Wronkowska, Podstawowe pojęcia prawa i prawoznawstwa, Poznań 2007.

S. Wronkowska, Z. Ziembiński, Zarys teorii prawa, Poznań 2001.

W. Wróbel, A. Zoll, Polskie prawo karne. Podręcznik, Kraków 2010.

R. Yves Simon, Ogólna teoria władzy, Kraków 1998.

M. Zdyb, Wspólnotowe i polskie publiczne prawo gospodarcze, t. 1 i 2, Warszawa 2008, 2011.

A. Zieliński, Postępowanie cywilne. Kompendium, Warszawa 2006, 2016.

M. Zieliński, Wykładnia prawa. Zasady, reguły, wskazówki, Warszawa 2008, 2017.

Z. Ziembiński, Logika praktyczna, Warszawa 1992, 2009.

Z. Ziembiński, Teoria prawa, Warszawa-Poznań 1972.

H. Zięba-Załucka (red.), Wykaz organów państwowych w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 2007.

J. Zimmermann, Prawo administracyjne, Warszawa 2010.

P. Zimmerman, Prawo upadłościowe. Prawo restrukturyzacyjne. Komentarz, Warszawa 2015.

C. Znamierowski, Szkoła prawa. Rozważania o państwie, Warszawa 1999.

Przedmowa do wydania Piątego

Dobra opinia Czytelników, tj. zarówno wykładowców, studentów, jak i tych wszystkich praktyków, którym w wykonywaniu zawodu niezbędna jest znajomość co najmniej podstawowa teorii państwa i prawa, jak i podstawowych dziedzin prawa o podręczniku zadecydowała o przygotowaniu przez Autora już piątego wydania.

Od chwili oddania do rąk Czytelników czwartego wydania podręcznika upłynęły dwa lata. Natomiast dynamika zmian obowiązującego prawa była w tym czasie tak duża, że konieczne stało się uaktualnienie, a niejednokrotnie napisanie od nowa zawartych w nim treści, w tym opisanie całkowicie nowych instytucji i rozwiązań prawnych z jednoczesnym utrzymaniem jego ogólnego charakteru. Piąte wydanie przedstawia te wszystkie reformy prawa, które w tym czasie zaistniały. Podręcznik zawiera zatem przedstawienie najważniejszego orzecznictwa, literatury i przepisów prawa, jakie uchwalono i opublikowano do października 2019 r., nawet jeśli wchodzą w życie w terminie późniejszym (np. w marcu, czy czerwcu 2020 r.).

Autorowi przy kolejnym wydaniu niniejszego podręcznika nieodmiennie przyświecała myśl, zgodnie z którą sprawne funkcjonowanie we współczesnym społeczeństwie wymaga, oprócz odpowiedniej postawy etycznej czy moralnej, poznania podstawowych zagadnień prawnych i to przedstawionych w sposób przystępny ale jednocześnie rzeczowy i skondensowany. Podręcznik powinien bowiem służyć do łatwego zweryfikowania posiadanych wiadomości, zwłaszcza co do aktualności przyswajanych lub stosowanych regulacji prawnych. Założenie takie zostało przyjęte przede wszystkim ze względu na obowiązującą w Polsce zasadę pełnej odpowiedzialności za własne postępowanie i jego skutki bez względu na znajomość przepisów prawa. Ignorantia iuris nocet – nieznajomość prawa szkodzi – można powtórzyć za znakomitymi rzymskimi prawnikami. Dotyczy to wszelkiej odpowiedzialności prawnej, tj. cywilnej, karnej, administracyjnej, dyscyplinarnej i wielu innych, o których niniejszy podręcznik nie stanowi. Natomiast umiejętność poruszania się w stosunkach gospodarczych, czy podstawowych instytucjach prawa Unii Europejskiej decyduje o naszym miejscu we współczesnym świecie. Omówiona w podręczniku materia, została tak dobrana, aby umożliwić sprawne i łatwe poruszanie się po skomplikowanym gruncie zagadnień prawnych. Jednocześnie podręcznik ten ma zwartą konstrukcję, która powinna ułatwić przede wszystkim nieprawnikom zrozumienie istoty prawa oraz rolę, jaką ono odgrywa w całokształcie stosunków społecznych i międzyludzkich i jak dalekie implikacje prawne może rodzić nieznajomość choćby minimalnego zakresu prawa. Trudno bowiem wyobrazić sobie możliwość funkcjonowania we współczesnym świecie i społeczeństwie bez znajomości głównych zasad, według których układają się stosunki cywilne, administracyjne, gospodarcze zarówno między ludźmi, jak i innymi podmiotami, jaki jest zakres odpowiedzialności odszkodowawczej i karnej za naruszenie norm prawnych, wreszcie bez znajomości podstawowej siatki pojęć i uprawnień wynikających z Konstytucji i prawa europejskiego. Podręcznik ten jest zatem kierowany nie tylko do studentów różnych kierunków studiów (także podyplomowych) ale także praktyków (członków zarządów firm, rad nadzorczych, kierowników działów handlowych i marketingowych, ekonomistów, inżynierów oraz szeroko rozumianej administracji rządowej i samorządowej).

Podręcznik, zgodnie z jego tytułem, nie jest całościową analizą wszystkich poruszanych w nim zagadnień, ale też nie taki był cel i zamierzenie autora. Akademicki i praktyczny charakter podręcznika został ujęty w sposobie prezentowania w nim treści, w sposób ułatwiający jej odszukanie i zapamiętanie z jednoczesnym ograniczeniem do minimum kwestii sporów teoretycznych, ale jednocześnie bez „ucieczki” od najważniejszych zagadnień z tego obszaru, przy jednoczesnym wykorzystaniu najistotniejszego orzecznictwa oraz podstawowego piśmiennictwa, w którym można szukać poszerzonych informacji. Poszczególne definicje i objaśnienia zawarte w podręczniku odnoszą się do całych instytucji, kategorii i pojęć z zakresu teorii państwa i prawa oraz poszczególnych omówionych w podręczniku dziedzin prawa.

Celem przyświecającym Autorowi przy przygotowaniu niniejszego podręcznika było to, aby wykład był jasny, przejrzysty i praktyczny, a tym samym przystępny dla każdego. Jak wynika bowiem z nabytego przez Autora doświadczenia w pracy ze studentami i praktykami, takich kierunków jak ekonomia, administracja, zarządzanie, marketing, ekologia, energetyka i wielu innych, w tym studiów inżynierskich, przyswojenie sobie tego minimalnego zakresu prawa, tak niezbędnego dla każdego człowieka, powoduje spore trudności i stanowi niejednokrotnie nie lada wyzwanie. Należy jednak zauważyć, że opanowanie prezentowanych w podręczniku wiadomości nie powinno powodować nadmiernych trudności pod warunkiem, że specyficzne słownictwo, terminologia, pojęcia i definicje, będą przyswajane systematycznie i stopniowo.

Podręcznik ten okazał się być także przydatny dla studentów prawa i administracji (zwłaszcza studentów I roku), jak i prawników-praktyków oraz administracji państwowej i samorządowej, ponieważ umożliwia szybką identyfikację w systemie prawa poszczególnych instytucji prawnych, co pozwala na ewentualne sprawne sięgnięcie do dalszej literatury.

Autor łączy wieloletnie doświadczenie dydaktyczne ze stosowaniem omawianych w podręczniku dziedzin w praktyce administracyjnej oraz sądowej (w tym także przed TSUE), co miało wpływ na sposób i dobór prezentowanych w nim treści tak, aby można było je jak najpełniej wykorzystać w życiu codziennym.

Zdzisław Muras

Warszawa, listopad 2019 r.

Rozdział 1. Ogólne wiadomości o prawie

§ 1. Podstawy prawa a prawoznawstwo

Podstawy prawa, jak wskazuje sama nazwa, mają na celu zaprezentowanie jedynie syntezy całokształtu wiedzy o państwie i prawie, bazując w głównej mierze na prawoznawstwie i innych przedstawionych w publikacji szczegółowych gałęziach prawa. Przyjęty w opracowaniu metodyczny układ ma na celu przekazanie w sposób specyficzny i syntetyczny wiedzy o państwie i prawie w oparciu o podstawowe informacje zaczerpnięte z poszczególnych gałęzi prawa, a więc jest szczególnym sposobem prezentacji tej wiedzy w ramach prawoznawstwa. Metodyka nauczania podstaw prawa studentów studiów nieprawniczych ma na celu przekazanie im jak najszerszej wiedzy z różnych dziedzin prawa, przy założeniu jednak pewnej hasłowości omawianych zagadnień. Stanowi zatem jedynie syntezę całokształtu wiedzy prawniczej z przeznaczeniem dla studentów nie-prawników, czyli studentów innych kierunków niż prawo, których plany studiów wymagają przedstawienia studiującym minimum wiedzy prawniczej, ułatwiającej w jak najszerszym zakresie poruszanie się po poszczególnych gałęziach prawa. Dokonywanie wszelkiego rodzaju zarysów prawa wymaga daleko posuniętego syntezowania, czyli łączenia wielu różnych elementów w jedną całość. Jest to realizowane przez całościowe „pokazanie” prawa, oparte na uprzednim badaniu jego poszczególnych dziedzin, ale w oparciu o kategorie ogólne, nieraz nawet mocno uproszczone, w drodze eliminacji konkretnych elementów szczegółowości, zastrzeżonych dla badaczy poszczególnych dziedzin prawa. Konieczność syntezowania ma na celu umożliwienie zainteresowanym zrozumienie znaczenia i przeznaczenia poszczególnych pojęć, zasad, zjawisk i instytucji prawa, dla ułatwienia prawidłowego posługiwania się obowiązującym prawem.

Prawoznawstwo to zespół dyscyplin nauk prawnych badających i opisujących zjawisko i istotę prawa (ale też państwa) jako regulatora całokształtu stosunków społecznych w ich różnorodności przedmiotowej. Rozległość i wielopostaciowość tych stosunków sprawia, że nauka prawa, czyli prawoznawstwo, ujmuje owe regulowane przez normy prawa stosunki w ich przedmiotowym charakterze oraz zasięgu przestrzennym. Prawoznawstwo jest jedną z nauk społecznych, zajmującą się prawem.

Prawoznawstwo zatem, jako całokształt nauki o prawie, ale także o państwie, zajmuje się różnorodnymi problemami tych instytucji. Podstawowym zadaniem prawoznawstwa jest poznanie struktur organizacyjnych i reguł normujących życie społeczeństwa.

Takie ujęcie prawoznawstwa powoduje, że możemy wyróżnić prawoznawstwo w dwóch ujęciach:

1) syntetycznym, czyli opisującym według kryterium uogólnienia wszystkie podstawowe pojęcia, kategorie i instytucje prawa, zmierzając do stworzenia ogólnego systemu wiedzy o prawie jako całokształcie norm stworzonych przez państwo, przeznaczonych do regulowania wszystkich dziedzin stosunków społecznych istniejących i powstających między ludźmi; w ujęciu syntetycznym prawoznawstwo obejmuje także bardziej rozległe obszary wiedzy prawniczej, obejmujące nie tylko normy prawa tworzące gałęzie prawa w ich różnorodności w systemie prawa danego państwa, lecz także wiedzę historyczną zawartą w ramach historii państwa i prawa (powszechnej i danego kraju), historii doktryn polityczno-prawnych oraz teorię prawa, czyli dyscyplinę ujawniającą, klasyfikującą i wyjaśniającą podstawowe pojęcia, kategorie i instytucje prawne (zwane też często wstępem do prawoznawstwa),

2) analitycznym, a więc koncentrującym się na poszczególnych gałęziach prawa, tworzących w sumie jego system, oparty przede wszystkim na kryterium przedmiotowym; daje to możliwość wyróżnienia takich dyscyplin nauki prawa, jak np. prawo: konstytucyjne, administracyjne, karne, cywilne, pracy; każda gałąź prawa, która składa się ogólnie na system prawa krajowego, posiada swoją „własną” naukę, wyjaśniającą wszystkie składające się na nią pojęcia, zasady, kategorie, instytucje i funkcje, jakie spełnia w społeczeństwie.

W teorii możemy spotkać także inne klasyfikacje prawoznawstwa. Według jednej z koncepcji, możemy do niego zaliczyć wszystkie dyscypliny wiedzy prawniczej, a więc zarówno zajmujące się problemami ogólnymi, tj. odnoszącymi się do całokształtu systemu prawnego państwa, jak i szczegółowymi, czyli badającymi poszczególne gałęzie prawa pozytywnego.

Kolejna klasyfikacja grupuje wszystkie dyscypliny prawnicze mieszczące się w ramach całego prawoznawstwa według kryteriów znaczeniowych, co umożliwia wyróżnienie trzech podstawowych bloków prawoznawstwa, tj.:

1) historycznego,

2) teoretycznego,

3) dogmatycznego.

W bloku historycznym możemy natomiast wyróżnić:

1) powszechną historię państwa i prawa – obejmującą instytucje państwa i prawa od czasu ich powstania, ukazującą ich przeobrażenia i rozwój w różnych okresach historycznych, dającą porównanie państwa i prawa poszczególnych krajów w ich rozwoju historycznym, od starożytności po czasy współczesne,

2) historię państwa i prawa danego kraju (np. Polski) – ujmującą dzieje państwa i prawa oraz ich przeobrażanie i rozwój w danym kraju,

3) historię doktryn politycznych i prawnych – nazywaną też historią ludzkiej myśli w dziedzinie polityki, państwa i prawa, ukazującą poglądy i koncepcje filozofów, myślicieli, teologów, monarchów, przywódców partyjnych, uczonych, prawników w kwestii istoty państwa i prawa oraz oddziaływania tych instytucji na życie ludzi.

W bloku teoretycznym mieści się zasadniczo:

1) teoria państwa i prawa,

2) logika prawnicza (praktyczna) oraz nieraz dodatkowo

3) filozofia prawa.

Teoria państwa i prawa ukazuje istotę prawa jako instytucji społecznych, ich kształtowanie się i rozwój, uwarunkowania i przeobrażenia. Dyscyplina ta, przez wypracowanie ogólnych zasad, pojęć, kategorii i instytucji, stanowi niewątpliwie inspirację dla praktyki zarówno w odniesieniu do państwa, jego struktur, funkcji, form, organizacji aparatu rządzenia, jak też procesu tworzenia prawa oraz podnoszenia efektywności jego stosowania w poszczególnych dziedzinach życia. Obok, a właściwie na kanwie teorii państwa i prawa, powstała dyscyplina zwana wstępem do prawoznawstwa, która definiuje elementarne pojęcia i kategorie z dziedziny prawa. Stanowi ona swoisty przewodnik prawny dla studentów pierwszego roku prawa, a niejednokrotnie także i administracji. W bloku teoretycznym można także wyróżnić dyscyplinę nazywaną logiką prawniczą (praktyczną), obejmującą elementarne wiadomości z semiotyki (czyli ogólnej nauki o znakach, w szczególności słownych), logiki formalnej (czyli nauki o prawdziwości bądź fałszywości jakichś zdań ze względu na ich budowę) i ogólnej metodologii nauk (czyli sposobów uzasadniania, tj. wykazywania prawdziwości wypowiadanych przez nas twierdzeń). Wprowadzenie tego przedmiotu ma przede wszystkim na celu usprawnienie pracy myślowej prawnika, co ma ułatwić jasne i jednoznaczne formułowanie myśli (zob. Z. Ziembiński, Logika praktyczna, Warszawa 1992, s. 5). Dyscypliny objęte kursem logiki, mimo różnorodnego ich charakteru łączy to, że zajmują się zagadnieniami, które w ten czy inny sposób dotyczą form sprawnego myślenia. Filozofia prawa to nauka, której przedmiotem badań jest pytanie o istotę prawa, jego cel i sposoby osiągnięcia owego celu. Filozofia prawa wzbogacona o aspekt praktyczny to teoria prawa.

Trzeci blok prawoznawstwa obejmuje dogmatyki prawa, czyli szczegółowe gałęzie prawa pozytywnego, a dokładniej nauki zajmujące się konkretnymi dziedzinami prawa, stanowiącymi system prawa danego państwa np. prawo konstytucyjne, karne, cywilne, czy administracyjne.

§ 2. Istota, pojęcie i rodzaje prawa

I. Pojęcie prawa

Pojęcie prawa jest wieloznaczne i nie każdy posługujący się tym słowem ma to samo na myśli, jednakże zawsze jest kojarzone z pewnym porządkiem, ładem czy określoną zasadą. W życiu codziennym często spotykamy się z pojęciem prawa niekoniecznie w bezpośrednim powiązaniu z naukami prawniczymi. Możemy bowiem wyróżnić prawa przyrody, prawa ekonomiczne, prawa fizyczne. W ramach analizy pojęcia prawa możemy zauważyć, że termin ten ma wiele różnych znaczeń nie tylko w języku potocznym czy naukach ścisłych i przyrodniczych, ale również w samych naukach prawnych. Samo prawoznawstwo operuje takimi pojęciami jak: prawo, prawo pozytywne, prawo naturalne prawo przedmiotowe, prawo podmiotowe. Tak więc, nawet jeśli pojęciem prawo posługujemy się na gruncie nauk prawnych, to i tak pozostaje ono nieprecyzyjne i nieścisłe. Często prawo jest utożsamiane z konkretną normą prawną, przepisem prawa, źródłem prawa.

Pojęcie prawa możemy w uproszczeniu umieścić w dwóch podstawowych grupach:

1) normatywnej – ujmującej prawo jako całokształt reguł określających pożądane zachowanie człowieka,

2) aksjologicznej – wyjaśniającej prawo w kategoriach określonych wartości.

Funkcjonujące w doktrynie definicje prawa odnoszą się jednak zasadniczo do prawa w ujęciu normatywnym.

Prawo to zespół norm określających postępowanie ludzi, norm ustanowionych lub usankcjonowanych przez państwo i zabezpieczonych aparatem przymusu państwowego.

W definicji tej możemy wyróżnić kilka zasadniczych elementów, i tak:

1) norma prawna jest regułą pożądanego zachowania, jest to pewien wzorzec powinnego zachowania ludzi o cechach generalności i abstrakcyjności. Normy prawne powstają w dwojaki sposób: są wydawane przez państwo lub też przez państwo sankcjonowane (przyjmowane jako własne). Z wydawaniem mamy do czynienia wówczas, gdy państwo działając przez swoje uprawnione organy, tworzy nowe, nieistniejące wcześniej normy prawne. O sankcjonowaniu norm prawnych mówimy natomiast wówczas, gdy państwo normę stosowaną dotychczas zwyczajowo uznaje za obwiązującą przez działania organów stosujących prawo, które zwyczajem zaczynają się posługiwać tak jak prawem. W państwach współczesnych, o rozwiniętych systemach prawnych, prawo powstaje niemal wyłącznie w drodze stanowienia norm,

2) prawo jest nierozerwalnie związane z pojęciem państwa, jako polityczną organizacją społeczeństwa, która jest uosobieniem władzy i właśnie z tego tytułu uzyskuje legitymizację do ustanawiania norm prawnych. Dość powszechnie jest przyjmowany pogląd, że prawo nie może istnieć bez państwa, a wynika to z faktu, że immanentną cechą prawa jest przymus, stanowiący zabezpieczenie jego przestrzegania i to zarówno przez organy państwa, jak i wszystkich obywateli lub określone prawem inne podmioty. Przymusem zaś dysponuje państwo, które stwarza w tym celu specjalny aparat, zwany aparatem przymusu. Ponadto to w gestii państwa leży inicjatywa oraz decyzja o wydaniu lub sankcjonowaniu norm prawa, jeżeli określone względy wymagają nowej regulacji prawnej określonych stosunków społecznych,

3) prawo nie jest przy tym nieuporządkowanym (bezładnym) zbiorem norm, lecz stanowi zbiór uporządkowany. Ma to natomiast istotne znaczenie, gdy uświadomimy sobie, że prawo składa się z setek tysięcy norm, a więc posługiwanie się takim zbiorem byłoby niemożliwe, gdyby niewprowadzony w nim ład.

Zob. też J. Nowicki, Z. Tabor, Wstęp do prawoznawstwa, Warszawa 2007, s. 64 i nast. oraz s. 213 i nast.

II. Rodzaje prawa

Poza ogólną definicją prawa, w prawoznawstwie wyróżniono także pewne rodzaje prawa, tj.:

1) prawo pozytywne (ius positum) – najogólniej rzecz ujmując, prawo stanowione przez ludzi (państwo),

2) prawo natury – prawo ponadpozytywne, obowiązujące niezależnie od woli ludzi, jedynie przez człowieka odkrywane, wypływające z natury społeczeństwa, z natury rzeczy, z natury ludzkiej, nadawane przez istoty nadprzyrodzone,

3) prawo przedmiotowe – rozumiane jako całokształt norm prawnych o cechach generalności i abstrakcyjności, które stanowią podstawę wydawania rozstrzygnięć przez organy orzekające, czyli sądy i organy administracji,

4) prawo podmiotowe – czyli w dużym uproszczeniu prawo podmiotu, rozumiane jako chroniona przez porządek prawny możliwość zaspokojenia swojego interesu, przez żądanie określonego zachowania od wszystkich lub tylko niektórych podmiotów (w teorii nieraz neguje się istnienie praw podmiotowych).

Zob. J. Nowacki, Z. Tobor, Wstęp..., s. 213 i nast.

III. Funkcje prawa

W ramach swojej podstawowej funkcji regulatora życia społeczeństwa prawo spełnia lub może spełniać różne funkcje szczegółowe. Niektóre z nich spełniane są przez cały system prawa, niektóre łączą się bardziej z określonymi jego kategoriami lub dziedzinami. Prawo danego państwa powinno spełniać przede wszystkim funkcję ochronną (ma na celu eliminowanie zachowań zagrażających wartościom chronionym) i stabilizacyjną (ma na celu utrwalenie istniejącego ładu społecznego, gospodarczego i politycznego). Z funkcją stabilizacyjną łączy się ściśle wychowawcza funkcja prawa (ma na celu upowszechnienie dezaprobaty dla zachowań społecznie niepożądanych). Wyrabia ono u jego adresatów odpowiednie skłonności i nawyki, dzięki którym zachowania społeczne są obliczalne i przewidywalne. Jedną z podstawowych funkcji prawa jest także zapewnienie ludziom sprawiedliwości społecznej, przez co rozumie się:

1) równość szans i możliwości życiowych,

2) bezstronność i obiektywność w traktowaniu obywateli i innych podmiotów prawa przez organy państwa,

3) realne możliwości dochodzenia praw obywatelskich i praw człowieka oraz zapewnienie przysługujących ludziom wolności.

Uwzględniając te przesłanki, należy wskazać, że prawo ma gwarantować bezkolizyjne funkcjonowanie całego społeczeństwa, wszystkich jego warstw, grup, środowisk oraz innych struktur oraz ułatwiać osiąganie dążeń i aspiracji życiowych w ich różnorodności (jednocześnie gwarantując równe i sprawiedliwe traktowanie wszystkich ludzi, w tym także przez umożliwienie im dochodzenia swych roszczeń w wyniku stwarzania podstaw do rozstrzygania sporów oraz zapewnienia ładu i porządku publicznego).

§ 3. Wzajemny stosunek prawa i innych norm społecznych

I. Zagadnienia wstępne

Obserwując zachowania ludzi można z łatwością zauważyć, że w swym postępowaniu kierują się nie tylko prawem. Rozległość i wielopostaciowość stosunków międzyludzkich sprawia, że różnorakie zachowania i wzajemne powiązania regulowane są nie tylko normami prawa – regulują je także pewne normy społeczne. Zgodnie z tymi ostatnimi normami, ludzie w podobnych sytuacjach postępują podobnie, mimo że nie normują tego żadne przepisy. Należy także zauważyć, że nawet w sytuacjach uregulowanych normami prawa, ludzie postępują w podobny sposób, niekoniecznie pod wpływem norm prawnych, ponieważ są one im po prostu nieznane.

Jako czynniki pozaprawne kształtujące postępowanie ludzi można wskazać normy:

1) obyczajowe,

2) zwyczajowe,

3) towarzyskie,

4) moralne,

5) techniczne.

II. Obyczaje, zwyczaje i normy towarzyskie

Przez obyczaje rozumie się powszechnie przyjęte, tradycyjne i charakterystyczne reguły postępowania człowieka względem drugiego człowieka ukształtowane w codziennym zachowaniu i systematycznie powtarzane, aż stają się przyzwyczajeniami i są akceptowane przez określone społeczeństwo lub grupę ludzi.

Obyczaj jest elementem kontroli społecznej, stąd jego naruszenie powoduje zazwyczaj negatywną reakcję ze strony grupy. Obyczaje są przekazywane z pokolenia na pokolenie i ulegają zmianom bardzo powoli. Ogół obyczajów w danej zbiorowości tworzy jej obyczajowość.

Przez zwyczaje rozumie się to, co zostało utwierdzone przez tradycje, co jest powszechnie akceptowane i przyjęte w danej społeczności. Zwyczaj różni się od mody znacznie większą trwałością zachowania.

Normy zwyczajowe mają ten sam sens co obyczaje, jednak regulują, podobnie jak normy towarzyskie, stosunki w mniejszych grupach czy środowiskach społecznych. Nieraz normy te mogą przybierać pewien sformalizowany charakter w postaci kodeksów honorowych różnych grup społecznych np. oficerów wojska lub subkultur, np. więziennej (tzw. grypsowanie).

Normy zwyczajowe należy odróżnić od prawa zwyczajowego polegającego na tym, że właściwy organ państwa rozstrzyga daną sprawę na podstawie zwyczaju funkcjonującego w społeczeństwie i sankcjonuje go przymusem państwowym (obecnie spotykane w prawie międzynarodowym).

Normy obyczajowe, zwyczajowe i towarzyskie stanowią integralny składnik życia codziennego różnych społeczności ludzkich i są przyjmowane oraz przestrzegane dobrowolnie, nie wymagają zabezpieczenia ich sankcjami, jednak ludzie naruszający te normy narażają się na ostracyzm, tj. nieprzyjęcie lub wykluczenie danej osoby przez otoczenie.

III. Normy moralne

Ważną rolę w życiu codziennym odgrywają normy moralne.

Szerzej na ten temat zob. np. Z. Ziembiński, Teoria prawa, Warszawa-Poznań 1978, s. 31–57.

Moralność to ukształtowany w procesie długotrwałego rozwoju społeczeństwa zespół uznanych norm i zasad postępowania, według których ocenia się określone zachowanie jako dobre lub złe.

Istota norm moralnych polega zasadniczo na respektowaniu dwóch kategorii, a mianowicie dobra i zła. U podłoża moralności leży wyobrażenie ludzi o tym, co jest dobre, a co złe. Normy moralne pozwalają oceniać wzajemnie zachowanie się człowieka względem innego człowieka, społeczeństwa czy państwa. Moralność preferuje zachowania korzystne dla danej grupy ludzi czy całego społeczeństwa, postępowania konstruktywne, twórcze, służące poprawnemu współżyciu ludzi, potępia zaś i odrzuca zachowania destrukcyjne, egoistyczne, zagrażające współżyciu społecznemu.

Na kształtowanie się norm i postaw moralnych wpływ ma epoka, w której człowiek żyje, środowisko geograficzne, stosunki społeczne, przynależność klasowa, zasady i wierzenia religijne, tradycje narodowe, rezultaty rozwoju nauki, poziom kultury, warunki życia człowieka, jego sytuacja życiowa, otoczenie i wiele innych czynników. Dość istotne znaczenie dla funkcjonowania norm moralnych mają warunki życiowe ludzi. Ze względu na to, że warunki te ulegają zmianom, to również poglądy na dobro i zło wśród członków danego społeczeństwa też są zróżnicowane. Jednak w każdym społeczeństwie istnieje zespół norm moralnych wspólnych dla całego społeczeństwa. Są to tzw. elementarne normy moralne, mają one charakter uniwersalny i są akceptowane w zasadzie przez wszystkich członków społeczności. W zakresie nieobjętym normami elementarnymi, ocena moralna określonego zjawiska jest zależna od określonego człowieka lub grupy społecznej.

Normy moralne nie są obwarowane sankcjami państwowymi, zaś o ich przestrzeganiu decyduje świadomy wybór postępowania poszczególnych ludzi. Wybór ten ma charakter dobrowolny i jest najczęściej inspirowany czynnikami pozaprawnymi.

Moralność odgrywa bardzo ważną rolę w stosunkach społecznych, zaś w zakresie konstruktywnego współżycia wspomaga wyraźnie normy prawa. Rozległość działania norm moralnych umożliwia rezygnację ze stosowania norm prawnych w wielu dziedzinach życia. Z punktu widzenia moralności normy prawne można sklasyfikować jako normy moralnie:

1) pozytywne,

2) negatywne,

3) obojętne.

Normami prawnymi moralnie pozytywnymi są te, które nakazują ten sam sposób postępowania co moralność. Na przykład większość systemów moralnych potępia zabójstwa – czyni to również prawo (art. 148 KK). W odwrotnej sytuacji, a więc gdy normy prawa nakazują zachowania odmienne od moralności, mamy do czynienia z normą moralnie negatywną, np. kara śmierci. Są jednak również całe dziedziny nieobjęte moralnością – tym samym moralnie obojętne, np. normy prawne regulujące sprawozdawczość, sporządzanie bilansu, budżet.

Do podstawowych różnic między prawem a moralnością możemy zaliczyć:

1) przedmiot regulacji – prawo reguluje tylko zachowania i czyny człowieka, natomiast moralność – także przeżycia, uczucia oraz relacje człowieka do Boga, przyrody itp., dlatego np. nienawiść nie jest przestępstwem, może jednak stanowić przekroczenie normy moralnej a tzw. zemsta rodowa może być uzasadniona moralnie, ale jest zakazana prawnie,

2) funkcje i charakter regulacji – na terytorium jednego państwa może występować wiele systemów moralnych, natomiast, co do zasady, tylko jeden system prawny;

3) sposób obrony wzorów określonych w normach – na straży norm prawnych stoi aparat państwa ze swoimi środkami przymusu, natomiast na straży norm moralnych – presja wywierana przez opinię publiczną w postaci potępienia, odrzucenia,

4) sposób ujęcia uprawnień i obowiązków – normy prawne mają charakter dwustronny, natomiast moralne jednostronny; z normy prawnej dla jednej strony wynika obowiązek, dla drugiej zaś uprawnienie, natomiast normy moralne wskazują tylko powinne zachowanie bez nadawania uprawnień,

5) genezę powstawania norm – normy moralne wpajane są przez wychowanie, oddziaływanie społeczeństwa – socjalizację, natomiast normy prawne są stanowione lub sankcjonowane przez państwo i obowiązują ze względu na nakaz władzy państwowej,

6) sposób ogłaszania i formalizowania norm – normy prawne są z reguły spisane i regulują bardzo dokładnie postępowanie człowieka, natomiast normy moralne zazwyczaj nie są spisane i są nader nieprecyzyjne, często wskazując jedynie ogólny kierunek postępowania.

IV. Normy techniczne

Istotne miejsce w funkcjonowaniu współczesnych społeczeństw zajmują także normy techniczne.

Norma techniczna to reguła wskazująca zachowanie człowieka w procesie jego działalności produkcyjnej, usługowej, technicznej i technologicznej związanej z posługiwaniem się aparaturą i urządzeniami dla osiągnięcia określonych celów produkcyjnych, usługowych oraz eksperymentów naukowych.

Normy techniczne są ustanawiane w procesie rozwoju nauki i techniki, a ich celem jest zapewnienie bezpieczeństwa i racjonalności przy posługiwaniu się aparaturą techniczną oraz stosowaniu różnych procesów technicznych i technologicznych. W wielu dziedzinach ludzkiej działalności produkcyjnej, wytwórczej, przetwórczej czy usługowej nie istnieje możliwość uregulowania wszystkich kwestii normami prawnymi. Zatem cała owa działalność prowadzona przy wykorzystaniu różnej aparatury, techniki i technologii oraz różnych procesów fizycznych, biologicznych i chemicznych jest regulowana odpowiednimi normami, zwanymi powszechnie technicznymi lub technologicznymi.

Zakres regulacji stosunków produkcji przez normy techniczne jest uwarunkowany różnymi czynnikami, a głównie poziomem wiedzy i kultury technicznej oraz poczuciem odpowiedzialności osób tworzących lub opracowujących nowe urządzenia techniczne i procesy technologiczne. Wynalazcy i twórcy różnych urządzeń technicznych oraz procesów technologicznych obowiązani są określić reguły posługiwania się i stosowania tych urządzeń i technologii, mające zapewnić ich użytkownikom i otoczeniu bezpieczeństwo osobiste oraz bezpieczeństwo innych ludzi i środowiska naturalnego.

W zasadzie normy techniczne nie są obwarowane sankcją państwa, ponieważ nie wyrażają jego woli. W pewnych jednak sytuacjach państwo może nakazać lub zalecić stosowanie norm technicznych, traktując je jako ustalenia gwarantujące bezpieczne posługiwanie się aparaturą techniczną lub prowadzenie procesów technologicznych i eksperymentów naukowych. Moc obowiązującą normom technicznym państwo może nadać przez ustanowienie odpowiednich norm prawnych lub inną wyraźnie sformułowaną decyzję, czyli nakaz przestrzegania określonych warunków lub reguł technicznych. Państwo tworzy także wyspecjalizowane podmioty zajmujące się rejestrowaniem i upowszechnianiem norm technicznych, jak np. Urząd Dozoru Technicznego.

§ 4. Świadomość prawna i praworządność

I. Świadomość prawna

Świadomość prawna jest częścią świadomości społecznej, moralnej. Świadomość prawna nie oznacza bowiem jedynie znajomości przepisów i instytucji prawnych przez społeczeństwo, choć ta jest bardzo pożądana i decyduje o kulturze prawnej danego społeczeństwa. Jest ona tym bardziej istotna, że większość współczesnych ustawodawstw przyjmuję zasadę – ignorantia iuris nocet – nieznajomość prawa szkodzi. Dotyczy to wszelkich form odpowiedzialności prawnej za postępowanie człowieka i jego skutki.

Na świadomość prawną składa się znajomość prawa i jego zasad oraz instytucji prawnych, przy czym należy zdawać sobie sprawę z tego, że całkowita znajomość prawa jest jedynie fikcją, ponieważ nikt nie jest w stanie znać wszystkich norm prawnych po ich opublikowaniu.

Świadomość prawna to znajomość prawa i instytucji prawnych oraz ocena obowiązującego prawa przez społeczeństwo i postulaty dotyczące zmiany prawa w pożądanym przez społeczeństwo kierunku.

Jak wynika ze wskazanej powyżej definicji na świadomość prawną składa się:

1) znajomość prawa,

2) ocena prawa oraz zachowań przez prawo regulowanych,

3) postulaty społeczeństwa o kierunkach zmiany obowiązującego prawa,

4) ideologia prawna z uzasadnieniem, co należy czynić, aby prawo tworzyło warunki do rozwoju społecznego.

Świadomość prawna jest to zatem zbiór tych wszystkich norm, które w odczuciu społecznym, powinny tworzyć prawo danego państwa. Jest to wyobrażenie o sprawiedliwości. Oczywiste jest, że wyobrażenia te są różne w różnych grupach społecznych, dlatego też świadomość prawna nie jest w całym społeczeństwie jednakowa. Im większa różnica pomiędzy prawem istniejącym rzeczywiście a prawem postulowanym przez społeczeństwo (tym, które zdaniem społeczeństwa powinno istnieć), tym mniejsza jest świadomość prawna.

Świadomość prawna tworzy się pod wpływem powszechnych wyobrażeń o tym co jest sprawiedliwe, a co jest niesprawiedliwe, o „dobrym” prawie i praworządności, dlatego świadomość prawna ma bezpośrednie zakorzenienie w moralności z jej podziałem na to co jest dobre i na to co złe.

Wymuszanie posłuszeństwa ludzi dla norm ocenianych jako „niesprawiedliwe” może doprowadzić do rozruchów społecznych lub w łagodniejszej postaci – tworzenia nowych formacji politycznych, dążących do zmian pokojowych. Długotrwałe i konsekwentne stosowanie przez państwo przepisów, które wzbudzają sprzeciw społeczny, może doprowadzić albo do „przyzwyczajenia” się do nich i ich zaakceptowania, albo do ich narastającej dezaprobaty, co zmusi organy państwowe do zmiany lub nawet uchylenia „złego” prawa. W takiej sytuacji dochodzi do swoistej konfrontacji siły państwa i determinacji osób sprzeciwiających się funkcjonowaniu przepisów „niesprawiedliwych”. Należy przy tym pamiętać, że niezgodność przepisów prawa ze świadomością prawną osłabia działanie przepisów prawa, dlatego państwo nie powinno lekceważyć świadomości prawnej społeczeństwa. Państwo nie powinno doprowadzać do zbyt wielkiej rozbieżności między świadomością prawną a prawem obowiązującym. Powinno bowiem albo odpowiednio kształtować świadomość prawną społeczeństwa, albo w razie potrzeby zmieniać odpowiednio prawo.

Od świadomości prawnej należy odróżnić kulturę prawną, na którą składa się z jednej strony porządek prawny, w skład którego wchodzi system prawa obowiązującego podzielony na gałęzie prawa, a z drugiej strony świadomość prawa. Kulturę prawną można zatem określić jako ogół nawyków i wartości związanych z akceptacją, oceną, krytyką i realizacją obowiązującego prawa. Jednocześnie nie istnieje jedna ogólnoświatowa kultura prawna. W wyniku rozwoju historycznego doszło w różnych regionach geograficznych do ukształtowania rozmaitych kultur prawnych.

II. Praworządność

Pojęcie praworządności odnosi się natomiast do przestrzegania prawa przez organy władzy państwowej. Zasada praworządności odnosi się do tych, którzy sprawują rządy w państwie, czyli dotyczy działań organów władzy państwowej. Wiąże się ściśle z kwalifikacją prawną władczych działań organów państwa, przejawiających się bądź w formie stanowionych norm ogólnych (tworzenie prawa), bądź w formie stosowania norm indywidualnych (stosowanie prawa). Praworządność stanowi jedną z zasad ustrojowych państw demokratycznych, tak ważną, że często zostaje zapisana w postaci normy konstytucyjnej danego państwa (art. 7 Konstytucji RP).

Praworządność to taki stan faktyczny, w którym podstawowe dziedziny stosunków społecznych są uregulowane przepisami prawa i przepisy te są przez organy państwowe ściśle przestrzegane. Organy władzy publicznej są obowiązane działać jedynie na podstawie i w granicach prawa.

Praworządność to organizowanie i wykonywanie działalności państwowej wyłącznie na podstawie przepisów prawa, w sytuacji gdy prawo to jest równe dla wszystkich oraz zapewnia podstawowe wolności i prawa człowieka.

O praworządności możemy zatem mówić, gdy istnieje stosunkowo szeroka regulacja prawna, obejmująca wszystkie istotne dziedziny życia. Aby można było mówić o praworządności, musi istnieć zaawansowany system prawny, dobrze rozwinięty i chroniący zasadnicze sfery stosunków społecznych.

Przyjmuje się jednocześnie, że w każdym państwie istnieją co najmniej dwie dziedziny życia społecznego wymagające uregulowania:

1) sfera stosunków majątkowych między wszystkimi podmiotami, związanych z wytwarzaniem i wymianą dóbr materialnych oraz własnością,

2) sfera stosunków między państwem a obywatelami, w których państwo występuje z pozycji władczych, ale powinno gwarantować podstawowe wolności i prawa człowieka.

Przy ocenie praworządności, zwłaszcza ta druga sfera ma podstawowe znaczenie, ponieważ ujęcie działalności zarządzającej państwa w ramach prawa ogranicza swobodę organów państwowych w posługiwaniu się przymusem i gwarantuje obywatelom poszanowanie ich swobód. Brak odpowiednich regulacji w tej materii może prowadzić do wynaturzeń w działaniu organów państwowych lub ich poszczególnych funkcjonariuszy.

Drugim determinantem praworządności jest przestrzeganie prawa przez wszystkie organy państwowe. Organy państwa powinny przestrzegać prawa zarówno wtedy, gdy wypełniają swe ustawowe obowiązki wobec obywateli, jak i wtedy, gdy zmierzają do wyegzekwowania ciążących na obywatelach, a wynikających ze współżycia w społeczności obowiązków. Organy państwowe powinny działać tylko na podstawie i w granicach prawa, co szczególnego znaczenia nabiera zwłaszcza w odniesieniu do organów mogących stosować przymus bezpośredni (np. Policja, ABW, CBA) oraz organów sprawujących wymiar sprawiedliwości. Każde bowiem naruszenie prawa przez te organy jest nader niebezpieczne, ponieważ prowadzi zazwyczaj do naruszenia praw człowieka i swobód obywatelskich.

Naruszania przepisów prawa przez organy państwowe nie można usprawiedliwiać żadnymi względami. Nie tłumaczą go w szczególności doraźne, koniunkturalne potrzeby państwa lub organu. Pozwolenie bowiem na naruszenie przepisów prawa przez organy państwa prowadzi w pewnym horyzoncie czasowym do nadużyć, a w końcu do jawnego łamania prawa i tworzenia np. państw totalitarnych. Lekceważenie okazywane prawu przez organy państwa może zwrócić się także przeciwko samemu państwu, ponieważ uczy społeczeństwo lekceważenia prawa i władzy państwowej, zaszczepia mu nihilistyczny (negujący wszelkie wartości) stosunek do wszystkich reguł postępowania wobec innych.

Praworządność w państwie stwarza atmosferę zaufania i daje każdemu obywatelowi pewność, że jego prawa będą respektowane i przestrzegane, a jego obowiązki egzekwowane z właściwą skrupulatnością, ale nie ponad miarę. Powoduje to poczucie przez obywatela zależności od praw jednakowego dla wszystkich, a nie konkretnego funkcjonariusza państwowego. Świadomość, że organy państwa działają w każdej sprawie zgodnie z prawem, jest dla obywateli istotnym bodźcem skłaniającym ich do przestrzegania prawa (zob. też Z. Ziembiński, Typologia naruszeń praworządności, PiP 1982, z. 8). Jak podkreśla to orzecznictwo „Tak ukształtowana zasada (praworządności – przypis autora) oznacza w konsekwencji, że organ nie może podejmować z jednej strony żadnych decyzji bez podstawy prawnej, z drugiej strony natomiast taki organ nie może unikać podejmowania decyzji, jeśli wiążące normy prawne nakładają na niego taki obowiązek” (zob. np. wyrok WSA w Krakowie z 20.10.2009 r., I SA/Kr 1202/09, Legalis, a także wyrok NSA z 26.10.2016 r., II OSK 132/15, Legalis).

Praworządność z materialnego punktu widzenia to taki stan faktyczny wewnątrz państwa, w którym podstawowe stosunki społeczne są uregulowane przepisami prawa, a organy państwa i ich funkcjonariusze te przepisy znają i ściśle ich przestrzegają.

Stworzenie dobrych przepisów prawa nie gwarantuje jeszcze przestrzegania praworządności, konieczne jest także stworzenie i odpowiednie wykorzystywanie systemu kontroli poszczególnych organów państwa tak, aby naruszanie prawa uczynić niemożliwym lub maksymalnie ograniczonym. Na taki system muszą się składać m.in. odpowiednie formy kontroli społecznej oraz odpowiedniego systemu sądownictwa niezależnego od organów władzy państwowej. Sądy te muszą mieć możliwość rozstrzygania skarg obywateli na decyzje organów administracji państwowej i ustalania, czy te ostatnie są zgodne z prawem i czy mieszczą się w ramach kompetencji danego organu.

O danym państwie mówi się, że jest praworządne lub nie jest praworządne jedynie w zależności od tego, jak postępują jego organy państwowe. Natomiast stopień poszanowania prawa przez obywateli decyduje o ogólnym poziomie świadomości prawnej społeczeństwa.

§ 5. Norma prawna

I. Definicja normy prawnej

Z definicji prawa wynika, że składa się ono z norm, dlatego też definicja normy prawnej jest zbliżona do definicji prawa.

Norma prawna to wynikająca z przepisów reguła postępowania, wydana lub usankcjonowana przez państwo i zagwarantowana przymusem państwowym.

Norma prawna stanowi więc swoisty wzorzec powtarzającego się zachowania ludzi, jest swego rodzaju drogowskazem określającym, jak należy postępować w danej sytuacji, wskazuje co jest dozwolone, a co nie. Jest to wzorzec usankcjonowany przez państwo i uznany za powszechnie obowiązujący. Normy prawne, jako reguły wyrażające wolę państwa, mają moc powszechnie obowiązującą, co oznacza, że muszą być przestrzegane pod groźbą ponoszenia określonych konsekwencji. Realizacja norm prawnych jest zabezpieczona przymusem państwowym.

Normy prawne mają charakter ogólny i skierowane są do nieoznaczonego adresata. Nie indywidualizują osoby, na której ciąży określony obowiązek, znajdują zastosowanie do każdej osoby, która znajdzie się w określonej sytuacji, opisanej w normie prawnej. Norma prawna ma charakter dwustronny, ponieważ z każdej normy wynika dla jednej osoby uprawnienie, a dla drugiej obowiązek, będący korelatem tego uprawnienia. Jeśli zapłacimy cenę towaru, to po stronie sprzedającego powstaje obowiązek wydania nam rzeczy. Jedno i drugie wynika z tej samej normy.

Normy prawne jako reguły postępowania ludzi mogą być:

1) autonomiczne – stanowiące informację i wzór dla organów prawotwórczych, wskazując jak mają one postępować w określonej sytuacji, przy tego typu normach występuje tożsamość, identyczność nadawcy i adresata normy,

2) heteronomiczne – mające powszechne zastosowanie, czyli skierowane do wszystkich podmiotów prawa, przy tym nie ma identyczności nadawcy i adresata normy,

3) indywidualne – adresowane do konkretnych grup podmiotów prawa, np. policjantów, żołnierzy, urzędników.

II. Budowa norm prawnych

W doktrynie wyróżnia się bardzo różne podziały struktury norm prawnych, od najprostszych jednoelementowych do bardzo rozbudowanych dziesięcioelementowych. Zgodzić się zatem należy z pojawiającą się tezą, że przyjęcie tej lub innej struktury normy prawnej (jako właściwej) to jedynie sprawa pewnej konwencji. Nie ma bowiem przesądzających argumentów, które czyniłyby możliwym rzeczowe uzasadnienie konkretnej koncepcji budowy normy prawnej i pozwalałyby na jednoznaczne odrzucenie innych.

Szerzej zob. J. Nowacki, Z. Tobor, Wstęp..., s. 64–85.

Na użytek niniejszego opracowania, w celu pewnego uproszczenia, za wystarczające uznano przedstawienie struktury trójelementowej (choć na wstępie należy zauważyć, że nie każda norma prawna jest obwarowana sankcją) i dwuelementowej.

Norma prawna, jako reguła postępowania, w układzie trójelementowym składa się z trzech części:

1) hipotezy,

2) dyspozycji,

3) sankcji.

Hipoteza wskazuje adresatów norm, czyli osoby mające normy respektować oraz warunki, jakie muszą zaistnieć, aby danemu adresatowi można było przypisać uprawnienie lub obowiązek (aby był zobowiązany do zachowania wskazanego w normie prawnej).

Dyspozycja zawiera opis pożądanego lub zakazanego przez państwo zachowania adresata normy. Określa ona obowiązujący w warunkach wskazanych w hipotezie sposób powinnego zachowania. Wskazuje co wolno, a czego nie wolno czynić. Jest to najważniejsza część normy prawnej.

Sankcja natomiast to część normy prawnej, w której wskazuje się, jaką odpowiedzialność poniesie adresat normy za nierespektowanie nakazu lub zakazu określonego w dyspozycji normy. Wskazuje zatem reakcje państwa na zachowania niezgodne z dyspozycją normy prawnej. Sankcji nie należy utożsamiać z karą (taką postać przybiera zasadniczo jedynie w prawie karnym sensu largo).

W dużym uproszczeniu można wyróżnić trzy rodzaje sankcji:

1) represyjną – jest to sankcja za dokonanie czynów zabronionych przez normy prawa karnego materialnego, np. pozbawienie wolności, grzywna,

2) egzekucyjną – jest to przymusowe doprowadzenie do podporządkowania się normom prawnym w sytuacji, gdy adresat normy prawnej nie chce się jej podporządkować dobrowolnie, np. wyegzekwowanie prawomocnego wyroku o eksmisji, zwrotu długu,

3) nieważności – zgodnie z którą przyjmuje się, że zachowanie niezgodne z dyspozycją normy prawnej jest bezskuteczne od samego początku (nie rodzi żadnych skutków prawnych) z mocy samego prawa lub z mocy decyzji odpowiedniego organu, np. naruszenie zasad i formy przeniesienia własności nieruchomości powoduje, że taka czynność jest nieważna z mocy prawa.

Zgodnie natomiast z dwuelementowym podejście do budowy normy prawnej, norma składa się z dwóch norm:

1) sankcjonowanej, która określa adresata oraz warunki w jakich jest mu nakazane, zakazane lub dozwolone coś czynić oraz treść owego nakazu, zakazu bądź zezwolenia,

2) sankcjonującej, która określa co się stanie, jeśli nie zachowamy się zgodnie z normą sankcjonowaną.

III. Rodzaje norm prawnych

W systemie prawnym występuje ogromne bogactwo różnego rodzaju norm prawnych. W zależności od tego, jakie przyjmiemy kryteria ich podziału, możemy normy prawne uszeregować w bardzo różnych układach. Dlatego też nauka prawa wypracowała określone kryteria klasyfikacji norm prawnych. Poniżej zostały przedstawione niektóre z przyjmowanych w doktrynie podziałów norm prawnych, poczynając od najczęściej występujących.

Ze względu na moc obowiązującą, normy prawa dzielą się na:

1) bezwzględnie obowiązujące (imperatywne, ius cogens) – czyli normy obowiązujące bez względu na wolę zainteresowanych osób; osoba, do której norma jest kierowana, ma obowiązek zachowania się zgodnego z normą prawną, a każde odstępstwo do nakazanego sposobu postępowania stanowi naruszenie prawa, nawet jeśli wszystkie strony jakiejś czynności prawnej umówiłyby się inaczej; normy imperatywne stanowią większość obowiązujących we współczesnych państwach norm prawnych,

2) względnie obowiązujące (dyspozytywne, ius dispositivum) – czyli normy znajdujące zastosowanie tylko wówczas, gdy strony nie ukształtowały stosunku prawnego między sobą w sposób odmienny niż przewidziany w normie dyspozytywnej; przepisy prawa pozwalają podmiotom stosunku prawnego swobodnie ukształtować jego treść, natomiast w sytuacji gdy strony stosunku prawnego w ogóle nie określiły odpowiednich postanowień tego stosunku, znajdują zastosowania te normy; jest to zatem dość niezwykły rodzaj norm, odnoszących się do określonych sytuacji, znajdujących zastosowanie tylko wtedy, gdy zainteresowane osoby nie umówiły się inaczej; najwięcej norm względnie obowiązujących zawiera prawo cywilne, np. wynagrodzenie za wykonane dzieło należy się po wykonaniu dzieła (wygłoszeniu wykładu), jednakże strony mogą się umówić, że wynagrodzenie zostanie wypłacone w innym terminie (z góry, przed wygłoszeniem wykładu); normy dyspozytywne pełnią bardzo pożyteczną rolę, pozwalając stronom na swobodne układanie stosunków umownych, jednakże dzięki ich funkcjonowaniu, strony mogą się także ograniczyć do określenia najważniejszych postanowień umowy, pozostałe zaś kwestie będą automatycznie regulowane przepisami względnie obowiązującymi,

3) semiimperatywne – jednostronnie bezwzględnie wiążące, dają stronom stosunku prawnego swobodę postępowania, ale wyznaczają pewne granice tego postępowania, tj. określają minimalny standard zachowania np. ustawowo określone minimalne, średnie wynagrodzenie.

Ze względu na rangę i moc wiążącą, normy prawa dzielą się na:

1) konstytucyjne – czyli najwyższe, najważniejsze,

2) ustawowe – czyli samoistne niezależne od innych (z wyjątkiem konstytucyjnych), równoważne tym normą są także normy wynikające z traktatów i rozporządzeń UE (w odróżnieniu np. od norm zawartych w dyrektywach),

3) wykonawcze – czyli wydawane na mocy upoważnień ustawowych.

Ze względu na wymagane zachowanie adresata, normy dzielimy na:

1) nakazowe (nakazujące) – obligujące do określonego zachowania, postępowania,

2) zakazowe (zakazujące) – zabraniające zachowania niepożądanego z punktu widzenia prawodawcy,

3) upoważniające (uprawniające) – dające prawo do określonego zachowania, działania osobom rodzajowo lub indywidualnie określonym.

Ze względu na zasięg przestrzenny, normy prawne możemy podzielić na:

1) obowiązujące na terytorium całego kraju,

2) obowiązujące na określonym obszarze kraju (lokalnie).

Ze względu na rodzaj uregulowań, normy prawne możemy podzielić na:

1) ogólne (lex generalis) – rozumiane jako reguły powszechne, np. kto zabija człowieka podlega karze pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 8, karze 25 lat pozbawienia wolności albo karze dożywotniego pozbawienia wolności,

2) szczególne (lex specialis) – rozumiane jako wyjątek od postanowień reguł powszechnych, np. kto zabija człowieka na jego żądanie i pod wpływem współczucia dla niego, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5,

3) przepisy odsyłające – czyli przepisy zawierające odesłanie do innych przepisów dotyczących danego zagadnienia, stosuje się je w celu uniknięcia w tekstach prawnych wielokrotnego powtarzania tych samych postanowień,

4) przepisy blankietowe – czyli przepisy, które pewnych kwestii nie rozstrzygają, same nie wyznaczają sposobu postępowania adresatów, a wydawane rozstrzygnięcia uzależniają od postanowień innych przepisów powszechnie obowiązujących (mogą znaleźć zastosowanie również do aktów przyszłych – zatem nieobowiązujących w chwili wydania przepisu blankietowego, brak tu związku współistnienia czasowego przepisu blankietowego oraz przepisu, za którego nieprzestrzeganie przepis blankietowy wprowadza sankcję).

§ 6. Przepis prawa

Przepisem prawa nazywamy elementarną część ustawy lub innego aktu normatywnego (czyli każdą jednostkę zdaniową w sensie gramatycznym). Przepis prawa jest to więc zwrot językowy zawarty w akcie normatywnym, stanowiący część redakcyjną, techniczną tego aktu wyodrębnioną przez ustawodawcę w postaci artykułu, paragrafu, ustępu, punktu lub innej postaci zdaniowej.

Akt normatywny składa się z przepisów prawnych. Pojęcie przepis prawny należy do terminów języka prawnego (języka ustawy). Język przepisów prawa jest również językiem judykatury (sądownictwa), która w sposób wyraźny i świadomy posługuje się zwrotami języka tekstów prawnych, operując nimi i wprost trzymając się tych sformułowań. W orzeczeniach sądowych przepisami prawa nazywane są postanowienia zawarte w poszczególnych artykułach czy paragrafach aktów prawnych. Sądy w praktyce orzeczniczej stosują poszczególne przepisy prawa, artykuły, paragrafy, jak też ustalają ich rozumienie. Także nauka prawa (doktryna) posługuje się niemal wyłącznie pojęciem przepis prawa, a nie norma prawna.

Przepis prawa nie musi pokrywać się z normą prawną. Względy techniczno-prawne uzasadniają często zamieszczanie pewnych elementów normy w różnych artykułach i paragrafach lub sformułowanie w danym przepisie jedynie sankcji, z pozostawieniem określenia innych elementów normy odrębnym aktom normatywnym (tzw. przepisy blankietowe). Przepis prawa jedynie może (nie musi) mieścić jedną normę prawną i wtedy pokrywa się z jej treścią, jednakże jedna norma może mieścić się w kilku przepisach prawa.

Nie należy tym samym utożsamiać norm prawnych z przepisami prawnymi (choć nie jest to pogląd wyłączny w doktrynie prawa, zob szerzej J. Nowacki, Z. Tabor, Wstęp..., s. 65 i nast.). Norma prawna jako reguła zachowania człowieka zawiera przede wszystkim treść pożądanego zachowania, wyrażoną w jej dyspozycji. Normy prawa stanowionego, zamieszczane w różnych aktach prawnych, są ujęte w formie pisemnej. Ten zapis normy prawa stanowi właśnie przepis prawa. Tym samym przepis prawa to redakcyjna postać treści normy prawnej, przekazany w formie pisemnej jako naturalny wymóg dotarcia do właściwych adresatów prawa, czyli jego podmiotów. Przepisy prawa są tworzywem, materiałem słownym norm prawa, ich językową substancją.

To, co czytamy, przeglądając np. Kodeks postępowania karnego, rozporządzenie, to są przepisy, a nie normy prawne. Normy prawne są najczęściej w dość zawiły sposób zawarte w przepisach prawnych i odkrywane w drodze wykładni prawa. W dużych aktach prawnych przepisy są pogrupowane w księgi, części, działy, rozdziały itd. Pomaga to w odszukaniu potrzebnego przepisu. Bez takiej systematyki posługiwanie się aktem prawnym o dużej objętości byłoby bardzo utrudnione.

§ 7. Akt prawny

I. Rodzaje aktów prawnych

W języku prawniczym termin „akt prawny” jest odnoszony zarówno do indywidualnych aktów prawnych, jak i do tzw. aktów normatywnych.

Aktem prawnym jest ujęty w odpowiedniej formie wyraz woli państwa – zarówno o charakterze ogólnym (np. ustawa), jak i charakterze indywidualnym (np. decyzja administracyjna).

Indywidualnymi aktami normatywnymi nazywane są:

1) rodzące skutki prawne decyzje organów państwa wydawane w sprawach jednostkowych, na podstawie obowiązującego prawa – są to tzw. akty stosowania prawa (orzeczenia sądów, decyzje administracyjne),

2) wszelkie czynności prawne, gdyż mają one doniosłość prawną, czyli rodzą skutki prawne.

Indywidualne akty prawne dzielimy na:

1) akty jednostronne – czyli wszystkie decyzje organów państwa dochodzące do skutku niezależnie od woli podmiotu, którego dotyczą oraz czynności dochodzące do skutku przez oświadczenie woli tylko jednej strony,

2) akty dwustronne – czyli działania organów państwa, wywołujące następstwa prawne za zgodą lub na wniosek zainteresowanego oraz czynności prawne dochodzące do skutku na mocy zgodnego oświadczenia woli dwóch lub więcej stron.

Normatywnymi aktami prawnymi są akty wydawane przez kompetentne organy prawodawcze, mocą których wydawane są przepisy prawa. Akt normatywny jest to każdy akt woli państwa, zawierający normy prawne. Reguły postępowania mieszczące się w akcie normatywnym mają charakter powszechny – stanowią prawo. Rolę źródeł prawa w Polsce pełnią jedynie akty normatywne. Akty normatywne mają postać tekstu drukowanego, opublikowanego w należyty sposób, tzn. w sposób przewidziany przez prawo.

Akt normatywny składa się z:

1) nazwy rodzajowej – czyli nagłówka (ustawa, rozporządzenie),

2) daty uchwalenia lub ustanowienia – datę uchwalenia mamy w aktach prawnych wydawanych przez organy kolegialne (np. parlament), datę ustanowienia aktu, gdy pochodzi on od organu jednoosobowego (np. minister),

3) tytułu – który określa zakres przedmiotowy aktu normatywnego (np. Kodeks karny),

4) preambuły (arengi) – czyli uroczystego wstępu, zawierają ją tylko niektóre ważniejsze akty normatywne (np. konstytucje),

5) wskazania postawy prawnej – zawierają ją tylko niektóre akty normatywne, zasadniczo te, które są wydawane w celu wykonania innych aktów normatywnych, na podstawie wyraźnego upoważnienia zawartego w takim akcie normatywnym (np. rozporządzenia),

6) części zasadniczej – która składa się z przepisów zawartych w artykułach (ustawy), paragrafach (rozporządzenia), które są kolejno następującymi po sobie numerami, oznaczanymi za pomocą cyfr arabskich,

7) przepisów przejściowych i końcowych:

a) przepisy przejściowe czyli intertemporalne – wskazują, jakie prawo ma być stosowane do faktów powstałych przed dniem wejścia w życie aktu normatywnego,

b) przepisy uchylające czyli derogacyjne – określające, które z dotychczas obowiązujących aktów normatywnych lub ich części zostaną uchylone po wejściu w życie nowego aktu normatywnego,

c) przepisy końcowe – rozstrzygają one kwestie związane z datą wejścia w życie nowo wydanego lub znowelizowanego aktu prawnego, lub regulują kwestie wygaśnięcia mocy obowiązującej ustawy (ustawy epizodyczne np. uchwalane na rok),

8) podpisu podmiotu, który go wydał, ustawy – prezydenta, rozporządzenia organu uprawnionego do jego wydania np. Prezesa Rady Ministrów, ministra.

II. Stanowienie aktów normatywnych

Tworzenie aktów normatywnych odbywa się w procesie prawotwórczym. Ogniwem początkowym tego procesu jest akt woli państwa, decyzja jego kompetentnego organu o unormowaniu prawem określonej dziedziny stosunków społecznych. Każda decyzja stanowienia prawa nabiera mocy na podstawie normy kompetencyjnej, ustanawiającej warunki, których spełnienie powoduje, że dana decyzja staje się prawem obowiązującym. Warunki te można podzielić na dwie grupy. Warunki formalne określają procedurę, zgodnie z którą powinno się obyć stanowienie prawa, oraz warunki materialne, które określają rodzaj sprawy, treść przepisu, który w danym trybie może być ustanowiony.

Stanowienie prawa jest to świadome i celowe działanie organów władzy państwowej, w wyniku którego powstają nowe normy prawa.

Proces stanowienia prawa odbywa się na dwóch ścieżkach:

1) ustawodawczej – uchwalanie prawa następuje w specjalnym trybie zwanym ustawodawczym, jest to proces stanowienia aktów normatywnych zwanych ustawami,

2) wykonawczej – w drodze wykonania delegacji ustawowej przez kompetentny organ państwowy, w tym trybie powstają np. rozporządzenia w celu wykonania ustawy i na podstawie udzielonych w niej upoważnień.

Szczególnym sposobem powstawania prawa jest tzw. uznanie prawa, które polega na uznaniu przez państwo istniejącej już normy społecznej niemającej charakteru aktu normatywnego, np. normy moralnej, zwyczajowej, za normę prawną.

Akty stanowienia prawa mają charakter perspektywy, co oznacza, że są zwrócone ku przyszłości, jest to nierozerwalnie związane z zasadą, że prawo nie działa wstecz (lex retro non agit).

III. Publikowanie aktów normatywnych

Warunkiem koniecznym dla uzyskania mocy prawnej przez akt normatywny jest jego należyte ogłoszenie, ponieważ moc prawną uzyskują tylko te akty normatywne, które zostały ogłoszone w sposób przewidziany przez prawo.

Zgodnie z art. 88 Konstytucji RP, warunkiem wejścia w życie ustawy, ratyfikowanej umowy międzynarodowej, rozporządzenia oraz aktów prawa miejscowego jest ich ogłoszenie. Wskazane w przepisie Konstytucji RP akty prawne mają moc powszechnie obowiązującą, odnoszą się do wszystkich podmiotów prawa. Państwo chcąc wymagać przestrzegania ustanowionego prawa, musi podmiotom prawa umożliwić zapoznanie się z nim. Temu właśnie celowi służy publikowanie aktów normatywnych.

W pewnym stopniu potrzeba publikowania przepisów odnosi się także do prawa wewnętrznego administracji rządowej (nieobowiązującego powszechnie). Wprawdzie prawo wewnętrzne obowiązuje tylko organy podległe, ale nieraz może wywierać wpływ na obywateli, dlatego mogą oni być zainteresowani poznaniem tego prawa. Dlatego też akty tworzące prawo wewnętrzne, tzn. uchwały RM i zarządzenia ministrów, na ogół też są publikowane.

Akty normatywne zawierające prawo powszechnie obowiązujące publikowane są w Dzienniku Ustaw (Dz.U.). Od 1 stycznia 2012 r. zostały zniesione numery Dzienników Ustaw, obecnie podaje się tylko pozycje. Obecnie Dziennik Ustaw ukazuje się wersji elektronicznej.

Akty wewnętrzne administracji – uchwały i zarządzenia, a także niektóre inne, np. komunikaty ogłaszane są w Monitorze Polskim (M.P.). Oprócz Dziennika Ustaw i Monitora Polskiego ukazują się także dzienniki urzędowe niektórych ministerstw i urzędów centralnych, przeznaczone do publikowania instrukcji i tym podobnych aktów, wydawanych przez te urzędy (w wersji elektronicznej).

Obecnie, w związku z przystąpieniem polski do UE, na terenie Polski obowiązują także wprost niektóre akty normatywne UE (np. traktaty założycielskie, rozporządzenia). Akty te, podobnie jak akty prawa krajowego, obowiązują dopiero po ich opublikowaniu i to w języku polskim. Ogłoszenie unijnych aktów prawnych w języku polskim następuje w specjalnym wydaniu Dziennika Urzędowego Unii Europejskiej (zob. art. 297 TFUE). Wcześniejsza oficjalna nazwa Dziennik Urzędowy Wspólnot Europejskich została zmieniona przez Traktat z Nicei podpisany 1.2.2003 r.

Akty prawne UE podlegają ogłoszeniu w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej (Dz.Urz. UE) wydawanym przez Biuro Publikacji Wspólnot Europejskich z siedzibą w Luksemburgu. Dziennik ten jest dostępny w sprzedaży w polskiej wersji językowej oraz nieodpłatnie do wglądu w Regionalnych Centrach Informacji Europejskiej.

Na Dziennik Urzędowy UE składają się:

1) seria L (legislacja) – rozporządzenia, dyrektywy, decyzje, zalecenia i opinie (od 1 stycznia 2015 r. został wprowadzony nowy jednolity system numeracji),

2) seria C (komunikaty albo informacje i zawiadomienia) – zawiera np. streszczenia wyroków Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości i Sądu, protokoły z posiedzeń Parlamentu Europejskiego, raporty Trybunału Obrachunkowego,

3) seria S (suplement) – zawiera np. umowy publiczne dotyczące pracy, dostaw i usług ze wszystkich państw członkowskich UE, umowy użyteczności publicznej, umowy Europejskiego Funduszu Rozwoju itp.

Powołując się na treść przepisu prawa, należy podać źródło, w którym dany akt normatywny został opublikowany, dla aktów krajowych opublikowanych do
1.1. 2012 r. także jego numer i pozycję, np. art. 17 § 2 ustawy z 6.6.1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. Nr 89, poz. 555), natomiast dla aktów publikowanych od 1.1.2012 r. tylko pozycję np. ustawa z 10.10.2014 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. z 2014 r. poz. 1556). Jeżeli ustawa była nowelizowana, to możemy albo wymienić wszystkie nowelizacje, jeśli ich było niewiele (przytaczając roczniki, numery i pozycje lub tylko pozycje dla aktów po 2012 r. dzienników urzędowych – zm. Dz.U. z 1999 r. Nr 83, poz. 931; z 2014 r. poz. 1556 itd.), albo dopisać „z późniejszymi zmianami” (Dz.U. Nr 89, poz. 555 z późn. zm.).

§ 8. Stosunek prawny

Między żyjącymi w społeczności ludźmi dochodzi permanentnie do określonych kontaktów. Ludzie nawiązują znajomości, przyjaźnie, świadczą usługi, pomagają sobie wzajemnie. W ciągu jednego dnia wiele razy stykamy się z innymi ludźmi, instytucjami, przedsiębiorstwami, dochodzi w ten sposób do powstania więzi zwanych stosunkami społecznymi.

Zob. W. Siuda, Elementy prawa dla ekonomistów, Poznań 2000, s. 18.

Niektóre z tych związków (kontaktów) międzyludzkich mają charakter krótkotrwały (np. zakup biletu na przejazd, gazety, ciastka), inne mogą trwać całymi latami (np. adopcja dziecka, wynajem mieszkania). Stosunki społeczne zachodzą co najmniej między dwiema osobami, z których przynajmniej jedna oddziaływa na drugą lub których postępowanie wobec siebie albo innych osób jest w jakiś sposób uregulowane.

Między takimi podmiotami mogą generalnie zachodzić dwa rodzaje stosunków:

1) stosunki faktyczne – czyli takie, do których nie odnoszą się żadne reguły postępowania (normy prawa),

2) stosunki stanowione (tetyczne) – czyli takie, do których odnoszą się jakieś normy postępowania, niekoniecznie prawne.

Wśród tych ostatnich stosunków społecznych można wyodrębnić takie, które są ze społecznego, ale także państwowego punktu widzenia stosunkami istotnymi (ważnymi). Powoduje to, że państwo jest zainteresowane określeniem tego, jak te stosunki powinny wyglądać (przebiegać) i dlatego reguluje je za pomocą norm prawnych. Przechodząc na grunt prawa, można wskazać, że do określonych styczności, kontaktów, powiązań dochodzi nie między ludźmi a między podmiotami prawa (osobami fizycznymi, prawnymi i innymi jednostkami organizacyjnymi), a stosunki zachodzące między takimi podmiotami nazywamy stosunkami prawnymi. Przy tym każdy stosunek prawny rodzi jakieś następstwa prawne, brak takich następstw pozbawia dany stosunek cech stosunku prawnego.

Zob. też Z. Ziembiński, Teoria..., s. 142 oraz J. Nowacki, Z. Tabor, Wstęp..., s. 48 i nast.

Jeżeli zatem jakieś zdarzenie prawne spowoduje powstanie wzajemnych praw i obowiązków podmiotów prawa, to mówimy wówczas, że podmioty te stały się stronami stosunku prawnego i łączy je stosunek prawny.

Stosunek prawny to stosunek społeczny, szczególnie ważny z punktu widzenia interesów społeczeństwa i państwa, uregulowany przez prawo, inaczej mówiąc stosunek prawny jest to tetyczny (stanowiony) stosunek społeczny, regulowany normami prawa.

Stosunki prawne to relacje pomiędzy co najmniej dwoma podmiotami. Stosunkami prawnymi są tylko te stosunki, które zostały oparte na przepisach prawa. Istotą stosunku prawnego jest to, że podmiot stosunku prawnego może żądać od drugiego podmiotu określonego zachowania i sam może wobec niego postępować w określony sposób.

Szerzej zob. Z. Ziembiński, Teoria..., s. 133–151 oraz J. Nowacki Z. Tobar, Wstęp..., s. 48 i nast.

O tym, jakie powiązania występują między stronami stosunku prawnego, decydują postanowienia przepisów prawa lub postanowienia umowne, jeżeli strony ukształtowały swoje wzajemne prawa i obowiązki odmiennie od postanowień przepisów ius dispositivi.

W dużym uproszczeniu można wskazać, że w każdym stosunku prawnym występują co najmniej następujące elementy:

1) podmioty stosunku prawnego, czyli strony stosunku prawnego, przy czym liczba stron stosunku prawnego nie musi pokrywać się z liczbą podmiotów (osób fizycznych i prawnych), po jednej stronie stosunku prawnego może występować więcej niż jedna osoba; przy tym stosunki prawne mogą być: dwustronne – gdy występują tylko dwie strony, niezależnie od liczby osób po każdej z nich lub wielostronne – gdy występują więcej niż dwie strony stosunku prawnego, np. trzy (w przypadku zawarcia przez dwie strony umowy o świadczenie na rzecz osoby trzeciej),

2) przedmiot stosunku prawnego, którym są zachowania (wykonane usługi, praca), dobra materialne (rzeczy), dobra niematerialne (prawa osobiste, np. prawa autorskie), czyli przedmiotem prawa jest wszystko to, z powodu czego podmioty prawa stają się stronami danego stosunku prawnego i co stanowi obiekt ich wzajemnych uprawnień i obowiązków,

3) treść stosunku prawnego, czyli wzajemne uprawnienia i obowiązki, przy czym uprawnieniu jednej strony odpowiada obowiązek drugiej strony. I tak:

a) o uprawnieniu możemy mówić wówczas, gdy przepis prawa lub postanowienia umowne nie nakładają na daną stronę obowiązku, lecz pozostawiają jej uznaniu wybór określonego zachowania się i w zależności od wyboru zachowania się przez tę stronę, inna strona stosunku prawnego staje się zobowiązana do odpowiedniego zachowania się; niekiedy zamiast o uprawnieniu mówi się o istnieniu tzw. praw podmiotowych – rozumianych jako przysługująca określonemu podmiotowi prawa możność domagania się od innego podmiotu prawa pewnego zachowania się (np. oddania pieniędzy, udzielenia urlopu),

b) o obowiązku możemy natomiast mówić w sytuacji, gdy przepis prawa przewiduje w danej sytuacji pewien nakazany albo zakazany adresatowi sposób zachowania się, a z zachowaniem odmiennym wiąże się powinność stosowania aktu przymusu państwowego.

Egzekwowanie uprawnień wynikających ze stosunku prawnego może następować na drodze prawnej. Uprawniony może domagać się od odpowiednich organów państwa (najczęściej sądów) pomocy w działaniu zmierzającym do uzyskania świadczenia, do którego ma prawo, a którego osoba zobowiązana nie chce spełnić dobrowolnie. Temu celowi służą odpowiednie postępowania sądowe (np. proces cywilny) i następujące po uprawomocnieniu się wyroku i nadaniu mu klauzuli wykonalności, postępowania egzekucyjne.

§ 9. Zdarzenia prawne i ich podział

I. Zdarzenia prawne

Zdarzenie prawne jest to ogniwo stosunku prawnego, oznaczające zaistnienie określonego faktu znajdującego odzwierciedlenie w normie prawa. Zdarzenie prawne to element powodujący nawiązanie lub ustanie stosunku prawnego.

Zdarzeniem prawnym może być ustanowienie normy prawnej, a dokładniej jej wejście w życie, jeżeli w tej normie zostały bezpośrednio określone prawa i obowiązki stanowiące treść stosunku prawnego. Na przykład wejście w życie Konstytucji, a w szczególności przepisów o obowiązkach obywatelskich, powoduje samo przez się nawiązanie stosunku pomiędzy państwem a obywatelem i to stosunków prawnych o określonej treści.

Zasadniczo jednak w normie prawa jest jedynie określony obowiązek stosownego zachowania się poszczególnych podmiotów prawa wobec siebie, natomiast stosunek prawny powstaje dopiero wtedy, gdy zaistnieje określone przez normę prawną zdarzenie. Powstanie stosunku prawnego, wraz ze stanowiącymi jego treść prawami i obowiązkami stron, uzależnione jest najczęściej od określonego zdarzenia w świecie zewnętrznym. Takie zdarzenie nazywa się zdarzeniem prawnym, stanowiącym określone zachowanie się podmiotów prawa, znajdujące odzwierciedlenie w normach prawnych.

Przez zdarzenie prawne należy rozumieć każde zdarzenie powodujące powstanie, zmianę lub wygaśnięcie stosunku prawnego.

Powstanie, zmiana lub zniesienie stosunków prawnych zależy od zaistnienia pewnych wydarzeń zwanych faktami prawnymi. Zdarzeniem prawnym jest wszystko to, co powoduje nałożenie na podmioty prawa obowiązków lub przyznanie im uprawnień przewidzianych w normach prawnych. Jest to każde zdarzenie wywołujące określone skutki prawne. Wszystkie te sytuacje są określone w normach prawnych. Zatem do kręgu zdarzeń prawnych można zaliczyć zdarzenia zależne od woli podmiotów (np. umowy), jak i niezależne od woli podmiotów (np. śmierć człowieka), zgodne z normami prawa (np. sporządzenie testamentu), jak i niezgodne z normami prawa (np. kradzież, wykroczenie).

II. Podział zdarzeń prawnych

Zdarzenia prawne (fakty prawne) można kwalifikować wedle różnych kryteriów, a podział zdarzeń prawnych jest przedstawiany różnie, także w zależności od gałęzi prawa.

§ 10. Stosowanie prawa i wnioskowania prawne

I. Stosowanie prawa

Pojęcie stosowania prawa jest w prawoznawstwie rozumiane niejednolicie, dlatego należy do tych pojęć, które wywołują nieporozumienia, ponieważ bywa często utożsamiane z przestrzeganiem prawa.

Przestrzeganie prawa jest to świadome zachowanie adresatów norm prawnych, zgodne z dyspozycją tych norm w warunkach ustalonych w ich hipotezach. Odnosi się zarówno do obywateli, jak i organów państwa. Inaczej mówiąc, jest to takie postępowanie obywateli i organów państwa, które jest zgodne z obowiązującymi przepisami.

Stosowanie prawa to sformalizowane działanie kompetentnych organów państwa, polegające na podejmowaniu decyzji władczych o charakterze indywidualnym, konkretnym.

Z definicji tej wyraźnie wynika, że stosowaniem prawa (w odróżnieniu od przestrzegania prawa) mogą zajmować się tylko organy państwowe, dla których prawo zastrzega takie uprawnienie. Należą do nich organy wymiaru sprawiedliwości, organy administracji oraz organy samorządu terytorialnego. Stosowanie prawa jest zatem procesem obejmującym wiele czynności podejmowanych przez podmioty uprawnione lub zobowiązane do urzeczywistniania norm prawa w określonej dziedzinie stosunków społecznych.

Stosowanie prawa ma na celu:

1) ustalenie istnienia bądź nieistnienia między stronami określonego stosunku prawnego i jego treści, czyli ma charakter deklaratoryjny – nie tworzy nowego stosunku prawnego, a jedynie stwierdza, czy takowy między stronami istniał i jaką miał treść; sąd lub organ administracji, zazwyczaj na żądanie jednej ze stron, stwierdza, że między stronami istnieje lub nie istnieje stosunek prawny określonej treści, z którego dla stron wynikają określone prawa i obowiązki,

2) stworzenie, zmianę lub zniesienie między stronami stosunku prawnego, czyli ma charakter konstytutywny (twórczy) – tworzący nowy stosunek prawny mocą samego aktu; sąd lub organ administracji, wskutek wydania aktu prawnego nienormatywnego (akt administracyjny, orzeczenie sądowe), tworzy między stronami nowy stosunek prawny, bądź też stosunek poprzednio istniejący modyfikuje lub likwiduje.

W literaturze prawniczej spotyka się liczne wypowiedzi wskazujące na to jak prawo powinno być stosowane.

Zob. J. Nowacki, Dwa studia o rozumieniach praworządności, Katowice 1980, s. 55–56 oraz K. Opałek, J. Wróblewski, Zagadnienia prawa, Warszawa 1969, s. 285.

Biorąc pod uwagę wymóg stosowania prawa przez organy państwowe, wyróżnia się teorię:

1) decyzji związanej – czyli opartej na takich wartościach jak swobody obywatelskie, pewność prawa i legalizm działań władczych; wartości te mają być osiągnięte przez wyznaczenie mocą przepisów prawnych granic i swobód działania organów państwa oraz związania ich działań obowiązującymi ustawami; sam fakt konieczności wydania decyzji, jak i jej treść wyznaczają przepisy prawa, a organ weryfikuje jedynie zrealizowanie się przesłanek do wydania decyzji,

2) decyzji swobodnej (uznania administracyjnego) – czyli opartej także na takich wartościach jak celowość wydawanych decyzji, ich słuszność, sprawiedliwość, zasadność; w takiej sytuacji prawo nie jest rozumiane jako jedyny wyznacznik wydawania decyzji, natomiast czynność orzekania jest traktowana jako czynność o charakterze twórczym; normy prawa są przedmiotem oceny i korekty w kategoriach celowości, sprawiedliwości lub słuszności, obecnie najczęściej utożsamianą z uznaniem administracyjnym, czyli dopuszczalnym zakresem swobody działania w sferze decyzyjnej organu administracyjnego przy wydawaniu aktów administracyjnych; klasyczne uznanie administracyjne występuje wówczas, gdy przepisy prawa wskazują, że organ „może” podjąć w sprawie rozstrzygnięcie w różny sposób przy tym samym stanie faktycznym i każde rozstrzygnięcie będzie legalne albo gdy w określonym stanie faktycznym organ administracji może, ale nie musi podjąć działania – tzw. luz decyzyjny.

Zob. też Z. R. Kmiecik, Postępowanie administracyjne, postępowanie egzekucyjne w administracji i postępowanie sądowoadministracyjne, Warszawa 2014, s. 153 oraz M. Swora, Z. Muras, Prawo energetyczne. Komentarz, Warszawa 2016, s. 44 i nast.

Stosowanie prawa ma charakter dynamiczny i przechodzi przez określone etapy:

1) ustalenie stanu faktycznego – następuje na podstawie przeprowadzonego postępowania dowodowego, zmierzającego do ustalenia obrazu faktów, zgodnego z ich rzeczywistym przebiegiem (np. dąży się do ustalenia prawdy materialnej – postępowania karne i administracyjne, lub tzw. prawdy formalnej – prawo cywilne),

Skutki prawne mogą wiązać się jedynie z faktami udowodnionymi, są jednak od tego wyjątki, ponieważ nie wymagają udowodnienia np. fakty powszechnie znane lub fakty znane organowi z urzędu; do klasy sytuacji, z którymi związane są skutki prawne bez potrzeby udowodnienia danego faktu, należą też domniemania prawne; z domniemaniem prawnym mamy do czynienia w sytuacji, gdy prawo nakazuje uznać za istniejący określony fakt ze względu na to, że został udowodniony inny fakt, mimo że nie ma pewności, czy ten pierwszy fakt rzeczywiście zaistniał, np. domniemanie, że mąż matki jest ojcem dziecka (art. 62 § 1 KRO).

2) ustalenie stanu prawnego – wyszukanie (ustalenie) normy prawnej, odnoszącej się do danego stanu faktycznego, która będzie podstawą decyzji w konkretnej sprawie; nie jest to działanie o charakterze mechanicznym, lecz decyzja uwarunkowana czynnikami o charakterze oceniającym, dlatego może powodować rozbieżność poglądów co do kwalifikacji prawnej pomiędzy różnymi podmiotami jej dokonującymi (np. prokuratorem a sądem rozstrzygającym daną sprawę),

3) interpretacja wybranego przepisu prawa – wykładnia (interpretacja) to ustalenie za pomocą dyrektyw interpretacyjnych znaczenia zakresu i zwrotów zawartych w przepisach prawa; stosujący prawo interpretuje wybrany przepis tylko w zakresie niezbędnym do wydania rozstrzygnięcia,

4) subsumcja – polega ona na zaklasyfikowaniu danego przypadku do pewnego rodzajowo określonego przez przepisy prawa zachowania się; chodzi tu o ustalenie czy dane zachowanie można zakwalifikować, np. jako przywłaszczenie cudzej rzeczy ruchomej (kradzież), kradzież z włamaniem, czy jako kradzież z użyciem przemocy wobec osoby (rozbój); stosujący prawo musi zadecydować, czy udowodnionym przez niego faktom można przypisać znamiona określone w konkretnym przepisie prawa,

5) ustalenie konsekwencji prawnych – wynikających z faktu, który w wyniku subsumcji został zakwalifikowany jako przewidziany przez przepisy prawa; przepis prawa może wprost przewidywać konsekwencje prawne danego zachowania, wówczas organ stosujący prawo nie ma żadnej możliwości wyboru, ponieważ musi te i tylko te skutki prawne orzekać; jednakże najczęściej przepisy określające sankcje mają charakter ogólny i wyznaczają tylko granice konsekwencji za dany czyn w tym akcie wymieniony; ustalenie konsekwencji prawnych, jak również wybór ich rodzaju, zależy wówczas od stosującego prawo.

II. Wnioskowania prawne

Podmioty stosujące prawo stają nieraz przed koniecznością rozpatrzenia przypadku nieunormowanego, a więc nieznajdującego swojego bezpośredniego odzwierciedlenia w normach prawnych. Wówczas, aby określony stan faktyczny przyporządkować prawnie, korzysta się z następujących sposobów rozumowania wypracowanych przez praktykę i doktrynę:

1) wnioskowania per analogiam, możemy wyróżnić:

a) analogia legis (analogię z ustawy) – polega ona na zastosowaniu do sytuacji nieunormowanej stanu prawnego podobnej sytuacji unormowanej; stosując ten rodzaj analogii wychodzimy z założenia, że sytuacje podobne powinny wywoływać podobne skutki prawne; ten rodzaj analogii może znaleźć zastosowanie, np. w prawie cywilnym, czy prawie administracyjnym, niedopuszczalny jest natomiast w prawie karnym,

b) analogia iuris (analogię z prawa) – polega ona na tym, że ponieważ brak jest nawet przepisu, który normowałby sytuacje podobne, to wnioskujący odwołuje się do całokształtu unormowań, składających się na dany porządek prawny, do zasad systemu prawa niewyrażonych w tekstach prawnych czy nawet do „ducha prawa”, poszukując jakiejś ogólnej zasady, na której chce oprzeć swoje rozstrzygnięcie; ten rodzaj analogii nie znajduje zastosowania w naszym porządku prawnym;

2) wnioskowania a fortiori:

a) a minori ad maius (rozumowanie z uzasadnienia mniejszego na większe) – polega na tym, że jeżeli nie wolno czynić mniej, to tym bardziej nie wolno czynić więcej, np. jeżeli nie wolno przechodzić przez cudzy grunt, to tym bardziej nie można przez ten grunt przejeżdżać samochodem,

b) a maiori ad minus (rozumowanie z uzasadnienia większego na mniejsze) – polega na tym, że jeżeli komuś wolno czynić więcej, to tym bardziej wolno mu czynić mniej, np. jeżeli ktoś został uprawniony do przejeżdżania przez cudzy grunt, to tym bardziej może przez ten grunt przechodzić;

3) wnioskowanie a contrario (z przeciwieństwa) – wnioskowanie tego rodzaju stosuje się zasadniczo, jeśli w przepisach prawa występują takie zwroty jak: „tylko”, „jedynie”, „wyłącznie”. Przy wnioskowaniu tym przyjmujemy, że jeżeli pewien stan rzeczy spełnia określone przesłanki, to pociąga za sobą określone skutki, tym samym jeśli ten stan nie spełnia określonych przesłanek, to nie pociąga za sobą określonych skutków, np. każdy kto osiąga dochody, jest zobowiązany do zapłacenia podatku dochodowego, tym samym każdy kto nie osiąga dochodów – nie musi płacić podatku dochodowego.

§ 11. Obowiązywanie prawa

I. Pojęcie obowiązywania prawa

Pojęcie obowiązywania prawa jest terminem wieloznacznym, co powoduje wiele problemów. Wydane normy prawne są wprowadzane w życie przez ich ogłoszenie we właściwym organie promulgacyjnym. Ogłoszenie takie powoduje, że uzyskują one moc obowiązującą. Następstwem tego, że dana norma jest obowiązującą, jest wymóg, aby się do niej stosować. Tym samym decyzja co do obowiązywania lub nieobowiązywania jakiejś normy jest równocześnie wskazaniem, czy powinno się zachowywać zgodnie z daną normą, czy też nie.

Obowiązywanie prawa oznacza, że uchwalona norma prawna uzyskuje i zachowuje swą ważność do czasu jej uchylenia lub zamiany inną normą oraz że należy się do niej stosować pod rygorem wyciągnięcia konsekwencji prawnych względem podmiotów zachowujących się niezgodnie z tą normą.

Przed przystąpieniem do stosowania prawa, każdy organ jest zobowiązany ustalić, czy określona norma prawna obowiązuje, a więc czy można ją zastosować.

W literaturze prawniczej (zob. np. J. Nowacki, Z. Tobor, Wstęp..., s. 140 i nast.) możemy spotkać m.in. następujące kryteria obowiązywania norm prawnych:

1) behawiorystyczne – zgodnie z którym przyjmuje się, że norma jest stosowana nie dlatego, że obowiązuje, lecz dlatego obowiązuje, że jest stosowana; za obowiązujące uznaje się te normy, które w przeważającej liczbie przypadków są stosowane,

2) aksjologiczne – zgodnie z którym, jako obowiązujące kwalifikujemy tylko te normy prawne, które wyznaczają postępowania oceniane dodatnio; uznanie pewnych norm za obowiązujące lub nieobowiązujące uzależnione jest od hierarchii wartości akceptowanych przez oceniającego,

3) tetyczne (formalne) – zgodnie z którym za normy obowiązujące uznaje się normy wydawane w określony przez prawo sposób (w specjalnym trybie) i przez organy mające kompetencje do ich ustanowienia, po ich właściwym ogłoszeniu.

II. Zakresy obowiązywania norm prawnych

Tetyczne obowiązywanie prawa jest powszechnie uznawane w prawie stanowionym. Stosując prawo bada się, czy określone normy prawne obowiązują w znaczeniu formalnym. Oznacza to, że stosujący prawo nie ocenia norm prawnych pod kątem sprawiedliwości, słuszności itd. (kryteria aksjologiczne), a także nie uwzględnia zaistnienia odwyknienia (kryterium behawiorystyczne), ponieważ w tym przypadku uznaje się, że normy prawne obowiązują tak długo, dopóki nie zostaną uchylone przepisy, w których są one zawarte (wyjątek stanowi tzw. desuetudo, czyli długotrwałe niestosowanie normy prawnej i uznanie jej za nieobowiązującą; sytuacja niezwykle rzadka np. dekrety nacjonalizacyjne nigdy nie zostały uchylone ale nie są stosowane w gospodarce rynkowej). W prawie stanowionym można dość precyzyjnie określić sposób spełnienia formalnych warunków obowiązywania prawa.

Każda norma prawna obowiązuje w określonym czasie, obowiązuje określone podmioty i obowiązuje na określonym terytorium. Możemy zatem mówić o mocy obowiązującej w trzech płaszczyznach:

1) terytorialnej (przestrzennej),

2) osobowej (personalnej),

3) czasowej (temporalnej).

1. Obowiązywanie prawa w przestrzeni

Obowiązywanie prawa w przestrzeni, czyli tzw. terytorialny zakres obowiązywania prawa wyznaczają odpowiednie przepisy prawa każdego państwa lub organizacji, do której to państwo przystąpiło np. Unia Europejska. Świadomość, że prawo obowiązuje na określonym terytorium ukształtowała się w momencie tworzenia pierwszych zalążków państwowości. Przyjmowano wówczas określone zasady dla całej społeczności zamieszkującej dany teren. Zatem określenie tego zakresu jest nierozerwalnie związane z pojęciem terytorium. Terytorium rozumie się jako przestrzeń zamieszkiwaną przez ludzi. Obecnie mówimy o terytorium danego państwa.

Terytorium państwa stanowi zarówno przedmiot władzy państwowej, jak i przestrzeń, w granicach której państwo sprawuje ją w sposób wyłączny w stosunku do osób, rzeczy i zdarzeń.

W skład terytorium państwa wchodzi obszar:

1) lądowy,

2) morskie wody przybrzeżne (morze terytorialne i morskie wody wewnętrzne),

3) wnętrze ziemi – zakres władzy państwowej we wnętrzu ziemi jest ograniczony jedynie możliwościami technicznymi,

4) przestrzeń powietrzna – nad obszarem lądowym i morskim (górna granica tej przestrzeni nie została precyzyjnie określona, choć nieraz wyróżnia się tzw. przestrzeń kosmiczną, która stanowi przestrzeń wolną.

Jako zasadę przyjmuje się, że akty normatywne ustanowione lub usankcjonowane przez państwo obowiązują na całym terytorium danego państwa, chyba że same stanowią inaczej (akty prawa miejscowego obowiązują tylko na określonej części terytorium kraju). Od zasady tej są jednak pewne wyjątki „rozszerzające” terytorium państwa. I tak, za terytorium państwa uznaje się tereny:

1) polskich placówek dyplomatycznych na terytorium innych państw,

2) bazy polskich wojsk stacjonujących na mocy porozumień międzynarodowych na terytorium innych państw oraz

3) statki wodne i powietrzne podnoszące banderę lub oznaczone znakami państwowymi, znajdujące się poza granicami lądowymi i wodnymi państwa.

Są także wyjątki „zawężające” terytorium państwa, a wiążą się one z:

1) eksterytorialnością placówek dyplomatycznych państw obcych,

2) pobytem obcych wojsk (bazami wojskowymi) oraz

3) obcymi statkami morskimi i powietrznymi.

Odrębną kategorię rozszerzającą stanowi terytorialny zakres stosowania prawa Unii Europejskiej.

2. Personalne obowiązywanie prawa

Obowiązywanie prawa w odniesieniu do osób, nazywane jest także personalnym zakresem obowiązywania prawa.

Normy prawa określające osobowy zakres obowiązywania prawa mają dawać odpowiedź na pytanie, kogo (personalnie) obowiązuje prawo danego państwa. W tej płaszczyźnie w polskim systemie prawa przyjęte zostały różne zasady w zależności od konkretnej gałęzi prawa. Stosowaną dla całego systemu prawa zasadą jest jednak ta, że prawo danego państwa obowiązuje wszystkie osoby, które znajdują się na jego terytorium, bez względu na ich przynależność państwową.

Są od tej zasady jednak pewne wyjątki in minus i tak prawo krajowe nie dotyczy:

1) przedstawicieli państw obcych, akredytowanych w danym państwie, którzy korzystają z immunitetów dyplomatycznych co powoduje, że są oni wyłączeni spod jurysdykcji państwa przyjmującego oraz

2) członków obcych sił zbrojnych stacjonujących na terytorium danego państwa.

Są także wyjątki in plus:

1) prawo danego państwa obowiązuje wszystkich jego obywateli bez względu na miejsce ich pobytu (np. ustawę karną polską stosuje się do obywatela polskiego, który popełnił przestępstwo za granicą – art. 109 KK),

2) niektóre przepisy prawa krajowego obowiązują także obywateli państw obcych, których zachowanie na terytorium obcego państwa godzi w interesy tego państwa (np. ustawę karną polską stosuje się do cudzoziemca, który popełnił za granicą czyn zabroniony skierowany przeciwko interesom RP, obywatela polskiego, polskiej osoby prawnej lub polskiej jednostki organizacyjnej niemającej osobowości prawnej oraz do cudzoziemca, który popełnił za granicą przestępstwo o charakterze terrorystycznym – art. 110 § 1 KK),

3) obywatelstwo UE.

3. Obowiązywanie prawa w czasie

Obowiązywanie prawa w czasie, czyli tzw. temporalny zakres obowiązywania prawa.

Każda norma prawna posiada moc obowiązującą w czasie i tylko w określonym czasie może być stosowana i respektowana. Oznacza to, że w każdym wypadku stosowania prawa należy ustalić:

1) moment wejścia normy w życie oraz

2) moment jej wygaśnięcia, czyli uchylenia lub zastąpienia inną normą.

Istotne zatem jest ustalenie momentu początkowego obowiązywania norm, ponieważ wówczas zaczynają one rodzić skutki prawne oraz momentu końcowego ich obowiązywania, po którego upływie już nie rodzą one skutków prawnych.

3.1. Wejście normy prawnej w życie

Przepisy zawarte w konkretnym akcie prawnym mogą same określać, od kiedy dany akt prawny obowiązuje, wówczas akt ten obowiązuje od daty bezpośrednio w nim wskazanej. Moment początkowy jest zatem momentem wyznaczonym przez prawodawcę. Może on jednak nastąpić nie wcześniej niż od dnia opublikowania aktu normatywnego w oficjalnym organie promulgacyjnym, np. w Dzienniku Ustaw, Dzienniku Urzędowym UE. Jednocześnie należy zauważyć, że ustawodawca bardzo różnie określa tę datę. Akty prawne zawierają przykładowo wskazania, że uzyskują moc obowiązującą:

1) od dnia ogłoszenia,

2) od konkretnej daty kalendarzowej, od której nadejścia uzyskują moc obowiązującą,

3) po upływie określonej liczby dni (7, 14, 30 dni) od ogłoszenia.

Możliwa jest także sytuacja, w której dany akt normatywny sam nie określa terminu wejścia w życie, a czyni to inny akt prawny, np. w przypadku kodyfikacji (Kodeks cywilny, Kodeks karny) wydawane są odrębne akty prawne wprowadzające w życie postanowienia tych pierwszych (np. Przepisy wprowadzające Kodeks postępowania karnego).

Jeżeli norma prawna została uchwalona wcześniej, niż została ustalona jej data wejścia w życie, a zatem między datą uchwalenia i datą wejścia w życie istnieje pewien interwał czasowy, to okres między jedną a drugą datą nazywamy vacatio legis (czyli spoczywanie prawa). Może ono wynosić kilka dni, tygodni, miesięcy, a nawet lat. Bywa także tak, że nie wszystkie przepisy tego samego aktu prawnego zyskują równocześnie moc obowiązującą. W tym samym akcie prawnym może występować vacatio legis w odniesieniu do jednych postanowień, natomiast pozostałe przepisy mogą obowiązywać od momentu ich ogłoszenia. Idea wprowadzenia okresu spoczynku prawa jest związana z tym, że do nowego prawa muszą się „przyzwyczaić” zarówno organy stosujące prawo, jak i obywatele. Chodzi bowiem o to, aby dać czas organom mającym stosować dany akt prawny, zawierający określone normy i obywatelom, mającym obowiązek je respektować na zapoznanie się z ich treścią i przestrzeganiem ich w praktyce.

Norma prawna jako wypowiedź powinnościowa jest ze swej natury skierowana pro futuro, czyli ku przyszłości. Określa ona powinne zachowania na przyszłość od dnia jej wejścia w życie. Powszechnie stosuje się bowiem zasadę lex retro non agit, czyli prawo nie działa wstecz. Zdarzają się jednak wyjątki od tej zasady mamy wówczas do czynienia z tzw. retroakcją, czyli działaniem prawa wstecz. Mówiąc o wstecznym obowiązywaniu aktów normatywnych, prawnicy mają na uwadze tego rodzaju sytuacje, w których „dziś” zostaje wydany akt prawny wiążący skutki prawne z faktami, które miały miejsce przed jego wydaniem. Akt wydany w konkretnej dacie obowiązuje oczywiście od tej daty, a jedynie jego postanowienia nakazują wiązanie skutków prawnych z faktami, które zaistniały przed jego wydaniem. Działanie prawa wstecz jest dopuszczalne, jeżeli wsteczna moc obowiązywania prawa może być dla adresatów korzystna, czyli daje pewne uprawnienia, korzyści i przywileje. Natomiast zabrania się stosowania surowszego prawa wstecz, a zwłaszcza prawa karnego (lex severior non agit). W praktyce przyjmuje się także zasadę, zgodnie z którą norma korzystniejsza dla obywatela ma zawsze pierwszeństwo przed inną normą (mniej korzystną) regulującą te same stosunki społeczne.

3.2. Utrata mocy obowiązującej

Większość aktów prawnych nie zawiera postanowień wskazujących, do kiedy one obowiązują. Wiąże się to z zasadą bezterminowego obowiązywania prawa. Akty prawne obowiązują dopóty, dopóki nie zostaną uchylone mocą później wydanych aktów normatywnych, czyli do czasu uchylenia (derogatio). Nowo wydawany akt prawny zawiera postanowienia zwane klauzulami derogacyjnymi, które to postanowienia uchylają przepisy dotychczas obowiązujące. Klauzule derogacyjne mogą mieć różną postać, np.:

1) mogą wyraźnie i w sposób wyczerpujący wyliczać uchylone akty normatywne i przepisy prawne, które tracą moc obowiązującą z dniem wejścia w życie nowego aktu normatywnego; czyli stwarzają jasną sytuację dla stosujących prawo, które normy jeszcze obowiązują, a które już nie;

2) mogą ogólnie odnosić się do utraty mocy obowiązującej przez określone akty prawne, stwierdzając przykładowo, że z dniem wejścia w życie nowego aktu normatywnego tracą moc obowiązującą wszystkie przepisy dotychczasowe, dotyczące spraw unormowanych w akcie nowym; w tym wypadku prawodawca ciężar ustalania, które akty obowiązują, a które nie „przerzuca na barki” stosującego prawo; takie rozwiązanie często prowadzi do nieporozumień przy stosowaniu prawa.

Niektóre akty prawne same ustanawiają okres, w jakim obowiązują, tym samym tracą moc obowiązującą po upływie tego czasu (np. ustawa budżetowa obowiązuje przez jeden rok). Mamy wówczas do czynienia z aktami prawnymi czasowymi (epizodycznymi).

Czasami możemy mieć jeszcze do czynienia z utratą mocy obowiązującej aktu prawnego przez jego nieużywanie, tzw. per desuetudinem.

Desuetudo – to nazwa zwyczajowa, określająca zwyczaj negatywny, zgodnie z którym przepis prawa nie obowiązuje, ponieważ nie jest stosowany i tym samym przestrzegany.

§ 12. Kolizje obowiązywania norm prawnych

Czasami zdarzają się sytuacje unormowane przez więcej niż jeden przepis prawny, w dodatku wyznaczające odmienne sposoby zachowania. Występuje wtedy zjawisko kolizji norm prawnych. Zachodzi wówczas potrzeba ustalenia, które z tych norm obowiązują ich adresata. Dla rozwiązania tego problemu wypracowano pewne reguły postępowania, zwane regułami kolizyjnymi. Oparte są one na trzech kryteriach:

1) chronologiczności,

2) hierarchiczności,

3) szczególności.

I. Reguły kolizyjne – kryterium chronologiczności

Na tym kryterium oparta jest zasada lex posterior derogat legi priori, czyli późniejszy akt prawny uchyla moc obowiązującą aktu wcześniejszego tej samej rangi. Opiera się ona na założeniu racjonalności działania ustawodawcy, który wydaje nowy akt prawny (akt normatywny późniejszy), aby zmienić dotychczasowy stan prawny. O tym, który akt jest wcześniejszy, a który późniejszy, decyduje nie data wydania, ale data ogłoszenia tych aktów.

II. Reguły kolizyjne – kryterium hierarchiczności

System prawny zbudowany jest hierarchicznie. W wypadku zaistnienia kolizji między normami hierarchicznie różnymi, postępujemy wedle zasady lex superior derogat legi inferiori – akt normatywny wyższy rangą uchyla moc obowiązującą aktu niższego rzędu. Przyjmuje się, że akty prawne niższego rzędu są wydawane na podstawie delegacji zawartej w aktach prawnych rzędu wyższego, a więc podstawę ich obowiązywania stanowią akty prawne zajmujące wyższą pozycję w hierarchii.

III. Reguły kolizyjne – kryterium szczególności

Obowiązuje tu zasada lex specialis derogat legi generali, czyli akty normatywne szczególne uchylają akty (przepisy) o charakterze ogólniejszym w zakresie, w którym wprowadzają regulacje odrębne. Przyjmuje się tu założenie, że akty (przepisy) szczególne zostały ustanowione po to, aby precyzyjniej uregulować daną kwestię, należy zatem dać im pierwszeństwo. Chodzi tu oczywiście o zachowania niemożliwe do pogodzenia z obydwoma aktami normatywnymi.

IV. Kolizje reguł kolizyjnych

Zdarzają się jednak sytuacje, w których mogą znaleźć zastosowanie dwie reguły kolizyjne i każda z nich daje inne rozstrzygnięcie. Występuje wówczas zjawisko kolizji reguł kolizyjnych.

Kolizje te mają trojaką postać tzn. mogą występować między regułami opartymi na kryteriach:

1) hierarchiczności i chronologiczności (ranga i czas) – należy przez to rozumieć, że obowiązuje zawsze norma zajmująca wyższe miejsce w hierarchii mimo tego, że jest normą wcześniejszą; nie może bowiem norma prawna późniejsza niższego rzędu uchylać wcześniejszej normy wyższego rzędu,

2) chronologiczności i szczególności (czas i charakter ogólności) – należy przez to rozumieć, że wcześniejszy akt szczególny uchyla moc obowiązującą późniejszych aktów generalnych; dzieje się tak dlatego, że wcześniejsza norma prawna szczególna stanowi wyjątek od normy ogólnej, a zatem norma ogólna nie może mieć zastosowania w zakresie regulacji objętej tym wyjątkiem,

3) hierarchiczności i szczególności (ranga i charakter aktu prawnego) w państwach, gdzie istnieje pozaparlamentarna kontrola zgodności aktów prawnych z konstytucją i aktami wyższego rzędu (np. Trybunał Konstytucyjny) wydaje się, że należy dać prymat kryterium hierarchiczności, aby nie okazało się, że akt prawny niższego rzędu szczególny uchyla akt prawny wyższego rzędu ogólny (np. ustawa szczególna derogowałaby sformułowane w konstytucji fundamentalne zasady ogólne), choć zdarzają się odstępstwa od tej reguły.

Z przedstawionych rozważań wynika, że najważniejszym kryterium rozstrzygania kolizji jest hierarchiczność norm prawnych.

§ 13. Źródła prawa

I. Pojęcie źródła prawa

Termin źródło prawa (fons iuris) jest terminem wieloznacznym, który w teorii prawa bywa odnoszony do różnych zjawisk związanych z tworzeniem i obowiązywaniem prawa.

Źródłem prawa jest sformalizowany akt władzy państwowej, zawierający przepisy prawa.

Źródłem prawa jest więc akt zawierający reguły postępowania ludzi, ustanowione lub aprobowane przez państwo. W tym sensie źródła prawa mają dwie postacie:

1) materialną – którą stanowi wola państwa, decyzja organów państwowych tworzących akty normatywne,

2) formalną – którą stanowi konkretny akt prawny, zawierający reguły postępowania ludzi (np. konstytucja, ustawa, rozporządzenie).

Możemy także wyróżnić:

1) źródła poznania prawa (fons iuris cognoscendi) – przez które rozumie się wszystkie czynniki mogące dostarczyć informacji o prawie,

2) źródła powstawania prawa (fons iuris oriundi) – przez które rozumie się zarówno źródła prawa w znaczeniu materialnym, jak i formalnym, a więc wszystkie czynniki wpływające na ukształtowanie takiej a nie innej treści przepisów prawnych i ich formy.

Źródła prawa tworzą hierarchicznie zbudowany system, w którym każde źródło ma swoje miejsce, wywołuje to określone konsekwencje, np. w wypadku sprzeczności poszczególnych rodzajów źródeł prawa. Źródło prawa niższego szczebla nie może zawierać postanowień sprzecznych z przepisami wyższego rzędu. W języku potocznym za źródło prawa uznaje się także organy promulgacyjne.

II. Rodzaje źródeł prawa

1. Źródła prawa powszechnie obowiązującego

Do źródeł prawa powszechnie obowiązującego zaliczamy:

1) konstytucję (ustawa zasadnicza) – akt normatywny o najwyższej mocy prawnej i zajmujący najwyższą pozycję w systemie źródeł prawa; stanowi ona podstawę prawną innych aktów normatywnych; konstytucję spośród innych ustaw wyróżnia specjalny tryb jej uchwalania i zmiany;

2) ustawy – czyli akty prawne pochodzące od parlamentu, w hierarchii źródeł prawa zajmują one o jeden stopień niżej niż konstytucja; za pomocą ustaw mogą być regulowane wszystkie sprawy za wyjątkiem zastrzeżonych dla konstytucji; ustawami mogą być regulowane prawa i obowiązki obywateli oraz organów państwa; muszą być z nią zgodne wszystkie akty o charakterze wykonawczym, jej uchwalenie następuje w specjalnym trybie zwanym trybem ustawodawczym.

Uproszczony przebieg trybu ustawodawczego jest następujący:

a) podjęcie inicjatywy ustawodawczej (mają ją: posłowie, Senat, Prezydent, Rada Ministrów, grupa co najmniej 100 000 obywateli), czyli wniesienie do parlamentu opracowanego merytoryczne projektu aktu prawnego,

b) pierwsze czytanie projektu ustawy w sejmie,

c) rozpatrywanie projektu w komisjach sejmowych,

d) drugie czytanie projektu ustaw,

e) debata sejmowa,

f) głosowanie nad projektem i uchwalenie bądź odrzucenie projektu ustawy,

g) skierowanie ustawy do Senatu,

h) procedura rozpatrywania i zgłaszania poprawek lub akceptacji ustawy przez Senat,

i) jeśli Senat zgłosił poprawki, powrót ustawy do Sejmu i przyjęcie bądź odrzucenie poprawek,

j) skierowanie ustawy do podpisania przez prezydenta,

k) procedura zapoznania się z ustawą przez prezydenta, podpisanie ustawy, jej zawetowanie lub skierowanie do Trybunału Konstytucyjnego,

l) opublikowanie ustawy w Dzienniku Ustaw;

3) ratyfikowane umowy międzynarodowe – czyli umowy podpisane przez prezydenta po uzyskaniu zgody wyrażonej przez parlament w drodze ustawy lub społeczeństwo w drodze referendum ogólnokrajowego; po ogłoszeniu umowy w Dzienniku Ustaw staje się ona częścią krajowego porządku prawnego i jest bezpośrednio stosowana; do umów wymagających zgody sejmu w drodze ustawy należą umowy dotyczące np.: pokoju, sojuszy, układów politycznych i wojskowych, wolności, praw lub obowiązków obywatelskich określonych w konstytucji, członkostwa Polski w organizacjach międzynarodowych, znacznego finansowego obciążenia państwa, spraw wymagających regulacji ustawowej; w razie kolizji tak zawartej umowy międzynarodowej i ustawy pierwszeństwo ma umowa międzynarodowa; w odniesieniu do innych umów międzynarodowych (poza ratyfikowanymi), Prezes RM powiadamia Sejm o zamiarze przedłożenia ich Prezydentowi do ratyfikacji;

4) rozporządzenia – akty wykonawcze wydawane przez uprawnione konstytucyjnie organy (np. Prezydenta, Radę Ministrów, ministrów, kierowników urzędów centralnych); wydawane są na podstawie szczegółowego upoważnienia ustawowego (określającego organ uprawniony do wydania rozporządzenia i zakres spraw przekazanych do uregulowania oraz wytyczne dotyczące treści) i wydawane w celu wykonania ustawy (rozporządzenie ma stworzyć szczegółowe przepisy wykonawcze, które umożliwią realizację ustawy); rozporządzenie nie może zmieniać przepisów ustawy oraz nie może zawierać postanowień sprzecznych z przepisami ustawy;

5) akty prawa miejscowego – wydawane i obowiązujące powszechnie na obszarze działaniu uprawnionego do ich wydania organu administracji, np. uchwały organów samorządu terytorialnego (gminy, powiatu, województwa) lub wojewody.

2. Źródła o charakterze wewnętrznym

Do źródeł prawa o charakterze wewnętrznym zaliczamy:

1) uchwały – (np. Sejmu, RM) regulują one sprawy ustroju wewnętrznego danego organu lub zawierają przepisy porządkowe podejmowane przez organy kolegialne,

2) zarządzenia – przepisy porządkowe podejmowane przez upoważnione do tego organy jednoosobowe (ministrów, kierowników urzędów centralnych, wojewodów – organy wykonawcze samorządu terytorialnego).

3. Źródła prawa Unii Europejskiej

Przystąpienie Polski do UE sprawiło, że w systemie prawa obowiązującego w Polsce pojawiło się również prawo UE. Na mocy Traktatu o przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej z dniem 1.5.2004 r., zaczęło obowiązywać w Polsce prawo UE. Od dnia przystąpienia, państwa członkowskie są związane postanowieniami traktatów założycielskich, traktatów nowelizujących i traktatów akcesyjnych [obecnie podstawowy traktat to Traktat o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE) oraz Traktat o Unii Europejskiej (TUE)] i aktów przyjętych przez instytucje wspólnotowe. W szczególności należy mieć na względzie wyjątkowy reżim prawa wspólnotowego (acquis communautaire), stosownie do którego akty prawa Unii Europejskiej mogą wywierać skutek bezpośredni w sferze wewnętrznej państw członkowskich, mając w takim wypadku pierwszeństwo przed prawem krajowym, przy czym szczegółowe wymogi w tej mierze zostały określone przez orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE), który został powołany w celu kontrolowania przestrzegania oraz dokonywania wykładni prawa UE.

Na prawo UE składa się:

1) prawo pierwotne (traktaty założycielskie i nowelizujące UE i traktaty akcesyjne oraz tzw. ogólne zasady prawa),

2) prawo pochodne (rozporządzenia, dyrektywy, decyzje, zalecenia i opinie),

3) umowy międzynarodowe zawierane przez UE oraz inne umowy i porozumienia.

Prawo UE obowiązuje na terytorium RP bądź bezpośrednio, bądź wymaga wdrożenia do krajowego porządku prawnego.

Źródłami prawa obowiązującymi lub oddziaływującymi na terytorium RP są obecnie:

1) traktaty założycielskie, nowelizujące i traktaty akcesyjne oraz towarzyszące im załączniki i protokoły – są to akty wiążące bezpośrednio;

2) rozporządzenia – są to akty wiążące w całości i bezpośrednio w każdym państwie członkowskim; warunkiem wejścia ich w życie jest jedynie ich ogłoszenie w Dzienniku Urzędowym UE, oznacza to, że stają się one częścią porządku prawnego krajowego, bez potrzeby dokonywania jakichkolwiek czynności transpozycyjnych i wywierają skutki bezpośrednio;

3) dyrektywy – skierowane są do państw członkowskich i określają cel, który powinien zostać osiągnięty w wyznaczonym terminie; wybór metody i sposobu realizacji tego celu został pozostawiony gestii państw członkowskich; wymagają one inkorporacji do krajowego porządku prawnego;

Dyrektywa wiąże bezpośrednio, jeżeli:

a) w wyznaczonym w niej terminie nie została wdrożona do krajowego porządku prawnego (upłynął termin transpozycji dyrektywy do prawa krajowego),

b) dotyczy relacji podmiot – państwo (układ wertykalny),

c) jest precyzyjna i bezwarunkowa.

Skutek bezpośredni w przypadku dyrektyw ma zatem charakter sankcyjny, przy tym TSUE podkreślił, że dyrektywy mogą mieć tylko skutek bezpośredni wertykalny, tj. w stosunkach między jednostkami a państwem, TSUE odmawia natomiast, co do zasady, uznania skutku horyzontalnego dyrektyw, co powoduje, że bezpośrednio skuteczne postanowienia dyrektyw nie mogą nakładać obowiązków na podmioty prywatne;

4) decyzje – wiążą jedynie adresatów;

5) zalecenia i opinie – niemające mocy wiążącej.

4. System źródeł prawa

Mówiąc o poszczególnych źródłach prawa, możemy zauważyć, że zawarte w nich normy, mają określoną hierarchię. Rozległość uregulowań prawa i regulowanych za ich pomocą stosunków społecznych wymaga odpowiedniego uporządkowania i usystematyzowania. Przeprowadzenie tego zabiegu pozwala nam na wyróżnienie systemu źródeł prawa. W systemie tym mieści się całokształt norm prawnych danego państwa we wzajemnych powiązaniach, odpowiednio usystematyzowanych i zhierarchizowanych – uporządkowany według kryterium wspólności, odrębności i odmienności regulacji.

§ 14. Zbiory przepisów prawa

Zbiory przepisów prawa porządkują prawo wedle kryterium przedmiotowego, czyli stosownie do rodzaju regulowanych przez te normy stosunków społecznych. W ten sposób powstają dziedziny prawa, zwane też gałęziami prawa, zawierające normy prawa różnej rangi z zakresu danej dziedziny stosunków społecznych. Często możemy się spotkać z takimi pojęciami, jak kodeks, kodyfikacja, unifikacja prawa, zbiór przepisów prawa.

Zbiory przepisów prawa można przedstawić w trzech grupach:

1) unifikacja prawa, czyli ujednolicenie prawa na terenie państwa, np. w Polsce po okresie zaborów obowiązywały trzy różne porządki prawne, co utrudniało scalanie ziem polskich, konieczna zatem była unifikacja prawa;

2) inkorporacja prawa, jest to zebranie rozproszonych dotąd przepisów w jeden zbiór, w ramach którego zostają one uszeregowane według określonych zasad; istotą inkorporacji jest więc scalanie i systematyzowanie obowiązującego prawa, przy czym w inkorporacji mieszczą się wszystkie przepisy prawa bez ich rozróżnienia na gałęzie; może ona mieć charakter:

a) urzędowy,

b) prywatny;

3) kodyfikacja prawa polega na zebraniu poszczególnych przepisów w jeden nowy akt prawny nazywany kodeksem; inaczej mówiąc polega ona na kompleksowym uregulowaniu stosunków społecznych z pewnej dziedziny w drodze ustawowej, czyli wydania jednego aktu prawnego, który ma charakter kodeksu; poza wprowadzeniem z góry założonej systematyki, prace kodyfikacyjne obejmują eliminowanie kolizji między normami, ujednolicenie nomenklatury; w rezultacie powstaje nowy, jednolity akt prawny, a dotychczasowe przepisy zostają uchylone; kodyfikację przeprowadza się w ramach pewnej dziedziny prawa, często całej gałęzi.

Z pojęciem kodyfikacji nierozerwalnie związane jest pojęcie kodeksu. Kodeks (codex) jest to obszerny akt normatywny, oparty na jednolitych zasadach, zazwyczaj w formie ustawy, regulujący w sposób kompleksowy pewną dziedzinę stosunków. Aktualnie w Polsce obowiązuje szereg kodeksów, np.: Kodeks karny, Kodeks cywilny, Kodeks rodzinny i opiekuńczy, Kodeks postępowania karnego, Kodeks postępowania administracyjnego. Potocznie nazwę kodeksu nadaje się także niektórym aktom, które w rzeczywistości kodeksami nie są, np.: kodeks drogowy.

Obok zbiorów przepisów prawa możemy także wyróżnić tekst jednolity aktu normatywnego, nieraz przyjmuje się, że jest to jedna z postaci inkorporacji, ale dość istotnie się od niej różni, dlatego wymaga omówienia oddzielnego. Z tekstem jednolitym mamy do czynienia wówczas, gdy dany akt prawny był wielokrotnie nowelizowany i właściwy organ państwowy dojdzie do przekonania, że należy ten akt prawny ujednolicić (stworzyć jeden dokument zawierający wszystkie zmiany), wówczas w drodze obwieszczenia wydaje akt normatywny jednolity, zawierający wszystkie wcześniejsze, dokonane poszczególnymi ustawami zmiany. Nie jest to nowe źródło prawa, jest to tylko forma systematyzacji. Źródłem prawa są akty, z których tekst jednolity został utworzony, taki „zebrany” akt jest następnie publikowany w Dzienniku Ustaw. Tekst jednolity sporządza się według stanu prawnego obowiązującego w dniu wydania obwieszczenia o ogłoszeniu tego tekstu, przy czym można zamieścić w nim również zmiany w ustawie ogłoszone w dzienniku urzędowym do dnia wydania tego obwieszczenia, które wejdą w życie po dniu jego wydania.

§ 15. Wykładnia prawa

I. Pojęcie wykładni prawa

Clara non sunt interpretanda – co jasne nie wymaga interpretacji. Zasada ta znajduje również zastosowanie do interpretacji tekstów prawnych, choć nie w całej swej rozciągłości. Obecnie coraz częściej można spotkać się z podejściem omnia sunt interpretanda – czyli wszystko podlega interpretacji (zob. M. Safjan, Newsweek Nr 5 z 2007 r. oraz M. Zieliński, Podstawowe zasady współczesnej wykładni prawa, [w:] P. Winczorek (red.), Teoria i praktyka wykładni prawa Warszawa 2005, s. 120 oraz 173 i nast.).

W procesie stosowania prawa przez organy wymiaru sprawiedliwości i organy administracyjne, a także w innych sytuacjach życia codziennego (np. przy dochodzeniu gwarancji zakupionego towaru), często dochodzi do wątpliwości, co do znaczenia konkretnego przepisu prawa. Przyczyny powstawania tych wątpliwości są dwojakiego rodzaju.

Pierwsze z nich dotyczą samego języka (w omawianym wypadku języka prawnego, przez który rozumiemy język tekstów prawnych). Konsekwencją wykorzystania języka potocznego do budowy tekstów prawnych jest występowanie zjawisk takich jak nieostrość, wieloznaczność czy niejasność, co powoduje, że również terminy języka prawnego to terminy niedookreślone znaczeniowo. Przyczyną powstawania niejasności i wątpliwości interpretacyjnych jest także generalny i abstrakcyjny charakter norm prawnych (chodzi o to, aby norma znajdowała zastosowanie w przeważającej liczbie przypadków, co może powodować wątpliwości czy znajduje zastosowanie w ściśle określonym wypadku), ale przyczyną wątpliwości mogą być także błędy językowe popełnione w procesie tworzenia prawa.

Drugi rodzaj wątpliwości nie ma charakteru językowego, ponieważ nawet jasny pod względem językowym przepis prawny może budzić wątpliwości dotyczące celowości, słuszności lub sprawiedliwości jego postanowień. Wątpliwości mogą pojawiać się także z powodu „starzenia” się norm prawnych, powodujących różnice między stanem prawnym i stanem rzeczywistym (np. ze względu na szybki rozwój techniki i technologii, co powoduje powstawanie nowego rodzaju stosunków społecznych), zmiana ustroju społeczno-gospodarczego lub politycznego lub inne poważniejsze zmiany w stosunkach społecznych, które powodują konieczność odmiennego rozumienia niektórych norm prawnych.

Wykładnia, czyli interpretacja prawa, jest to zespół czynności zmierzających do ustalenia właściwej treści norm prawnych, zawartych w przepisach.

Jak wynika z zaprezentowanej definicji, przez wykładnię rozumie się:

1) pewien proces myślowy,

2) zmierzający do ustalenia rzeczywistego znaczenia intencji ustawodawcy lub prawodawcy, wyrażonej w normie prawa oraz

3) zakresu treści merytorycznej normy,

4) a także znaczenia użytych w niej sformułowań.

Stosowanie wykładni prawa ma na celu uelastycznienie przepisów prawa i zapobieganie ich częstym zmianom, a jednocześnie dostosowanie ich do nowych sytuacji życiowych. Jednakże dokonując wykładni należy pamiętać, że nadal ma to być tylko wykładnia a nie tworzenie przepisów prawa. Wykładnia prawa nie tworzy nowych przepisów prawa ani ich nie modyfikuje! Nie można nadawać normie znaczenia sprzecznego z jej wyraźnym brzmieniem (interpretacja contra legem) lub nawet modyfikującego jej znaczenia (interpretacja praeter legem).

II. Dyrektywy interpretacyjne i rodzaje wykładni

1. Dyrektywy interpretacyjne

Dokonując wykładni kierujemy się pewnymi dyrektywami interpretacyjnymi. Dyrektywy interpretacyjne to pewne wskazówki i zalecenia dotyczące sposobów ustalenia znaczenia i zakresów zwrotów języka prawnego. Zostały one wypracowane przez naukę i praktykę prawniczą. Chociaż nie mają co do zasady mocy prawnej, są powszechnie akceptowane i stosowane przez prawników.

Wyróżnia się:

1) dyrektywy I stopnia, które określają, w jaki sposób przepisy prawa powinny być interpretowane,

2) dyrektywy II stopnia, wskazujące:

a) jakimi dyrektywami I stopnia należy się posługiwać,

b) kolejność posługiwania się dyrektywami I stopnia,

c) kryterium wyboru jednego znaczenia, jeśli dyrektywy I stopnia wskazały różne znaczenia zwrotów zawartych w tekstach prawnych.

2. Rodzaje wykładni prawa

Rodzaje wykładni:

1) wykładnia językowa nazywana również językowo-logiczną, gramatyczną, słowną, werbalną – polega na ustaleniu znaczenia wyrażeń tekstu prawnego ze względu na język, w którym zostały sformułowane przy pomocy reguł znaczeniowych, stylistycznych, składniowych i logiki, czyli poprawnego myślenia. Wykładnia językowa ma pierwszeństwo przed innymi rodzajami wykładni. Dopiero jeśli wykładnia językowa nie daje pożądanych rezultatów, można zastosować wykładnię pozajęzykową. Korzystając z wykładni językowej należy pamiętać i przestrzegać wypracowanych przez doktrynę i praktykę następujących reguł:

a) zwrotów wiążących należy używać tylko w ustalonym dla nich znaczeniu, np. tajemnica państwowa, osoba prawna, zdolność do czynności prawnych; związane jest to także z funkcjonowaniem w tekstach prawnych tzw. definicji legalnych, czyli wskazujących, jak należy dany zwrot na użytek danego tekstu prawnego rozumieć,

b) interpretowanym zwrotom nie należy nadawać innych znaczeń niż mają w języku naturalnym – potocznym, chyba że ustawodawca celowo nadał im inne znaczenie,

c) tak samo brzmiącym zwrotom w ramach tego samego aktu prawnego nie należy nadawać innych znaczeń oraz odwrotnie, odmiennie brzmiące zwroty nie mogą mieć tego samego znaczenia (zakaz wykładni synonimicznej),

d) nie można niczego dodawać ani odejmować z tekstu prawnego, należy tak ustalać znaczenie przepisów prawnych, aby żadna ich część nie okazała się zbędna (zakaz wykładni per non est); przepisy należy traktować jako całość i też tak je interpretować,

e) przepisy szczególne jako wyjątki od przepisów ogólnych nie mogą być interpretowane rozszerzająco;

2) wykładnie pozajęzykowe stanowią grupę opartą na różnych kryteriach pozajęzykowych obejmującą wyjaśnienie znaczenia tekstu prawnego. Do tej grupy zaliczamy:

a) wykładnię celowościową (teleologiczną) – polega ona na odwołaniu się do celu przepisu prawnego, dla którego norma została ustanowiona, pomocne tutaj mogą być preambuły aktów normatywnych, gdzie cel najczęściej jest wskazany, czyli norma jest interpretowana z punktu widzenia celu; wykładnia ta oparta jest na przekonaniu, że nie verbum legis (nie słowo prawa) lecz vis ac potestas (dążenie do celu ustawy) decyduje o ratio legis (znaczeniu tekstu przepisu).

Zob. H. Reichel, Gesezt..., s. 67.

Niekiedy uświadomienie sobie tego celu, może rozwiać wątpliwości, występujące przy samej tylko słownej analizie przepisu prawnego;

b) wykładnię funkcjonalną – polega na wskazaniu różnych skutków zastosowania przepisu prawa, zarówno pożądanych, jak i ocenianych negatywnie w oparciu o kryteria różnego rodzaju ocen i norm społecznych; jeśli określone rozumienie prowadzi do skutków uznanych za pożądane przez interpretatora, to decyduje on o przyjęciu tej, a nie innej interpretacji,

c) wykładnię systemową (systematyczną) – polega na ustaleniu znaczenia norm prawnych przez określenie ich rzeczywistego miejsca w strukturze wewnętrznej aktu normatywnego, w gałęzi prawa albo przez odwołanie się do zasad gałęzi prawa lub całego systemu prawa; opiera się na założeniu, że miejsce przepisu prawa wynika ze świadomego działania prawodawcy, uwzględniającego niesprzeczność systemu prawa,

d) wykładnię historyczną – polegającą na odwołaniu się do materiałów historycznych, wcześniej obowiązujących przepisów w danym zakresie, sięga się także do uzasadnienia projektów aktów prawnych, dyskusji nad tymi projektami; wiąże się z wykładnią celowościową, gdyż materiały historyczne pozwalają ustalić także zamierzony cel przepisów prawa;

3) ze względu na rezultat, jaki przynosi wykładnia:

a) wykładnia rozszerzająca (interpretatio extensiva) – ma miejsce wówczas, gdy dana wykładnia nakazuje interpretowaną normę rozumieć szerzej i stosować szerzej niż by to wynikało z wykładni słownej; występuje ona zatem wówczas, gdy porównując zakresy przepisu prawnego, uzyskane za pomocą rożnych dyrektyw interpretacyjnych, wybieramy rozumienie wynikające z dyrektyw pozajęzykowych i jest ono szersze od rozumienia językowego,

b) wykładnia zwężająca (interpretatio restrictiva) – polega na wyborze spośród różnych zakresów przepisu prawnego rozumienia uzyskanego za pomocą dyrektyw pozajęzykowych, które jest węższe od rozumienia językowego,

c) wykładnia adekwatna (stwierdzająca, interpretatio declarativa) – ma miejsce wówczas, gdy spośród różnych znaczeń, uzyskanych za pomocą odmiennych dyrektyw interpretacyjnych, zostanie wybrane rozumienie ustalone za pomocą dyrektyw językowych.

III. Moc wiążąca wykładni

Moc wiążąca wykładni – jest to narzucony odgórnie obowiązek interpretowania przepisów prawa, ustalony przez uprawniony organ państwowy. Wykładnia dokonywana przez wszystkie inne podmioty nie ma mocy wiążącej, czyli ma charakter nieoficjalny.

Przez moc wiążącą wykładni rozumie się wykorzystanie jej ustaleń przez organy stosujące prawo, czyli te, które bezpośrednio dokonały wykładni lub inne organy rozstrzygające sprawy w oparciu o interpretowane normy prawa.

Kryterium mocy wiążącej pozwala wyróżnić wykładnię:

1) o mocy powszechnie wiążącej,

2) o ograniczonej mocy wiążącej,

3) niemającą mocy wiążącej.

1. Wykładnia o mocy powszechnie wiążącej

Wykładnia posiadająca moc powszechnie wiążącą polega na tym, że wszyscy adresaci interpretowanego przepisu są związani znaczeniem tego przepisu, ustalonym przez podmiot dokonujący interpretacji (przepisy należy wówczas rozumieć tylko w jeden sposób, wskazany w wykładni). Możemy tu wyróżnić:

1) wykładnię autentyczną – jest to wykładnia dokonywana przez ten organ państwowy, który dany przepis ustanowił, np. minister, który wydał rozporządzenie dokonuje wykładni jego postanowień; opiera się ona na założeniu, że ten kto stanowił prawo wie, jak je należy interpretować; jest to wykładnia powszechnie wiążąca i nie można od niej odstępować,

2) wykładnię legalną – jest to wykładnia dokonywana przez organ państwa, który posiada kompetencje do ustalania wykładni o mocy powszechnie wiążącej, jest to organ państwowy, któremu takie zadanie zostało powierzone ustawowo (najczęściej w konstytucji); obecnie w Polsce nie ma organu uprawnionego do dokonywania tego rodzaju wykładni; przed wejściem w życie Konstytucji RP z 1997 r. uprawnienia takie posiadał TK.

2. Wykładnia o ograniczonej mocy wiążącej

Wykładnia posiadająca ograniczoną moc wiążącą oznacza, że ustalone przez interpretatora znaczenie nie odnosi się erga omnes (do wszystkich adresatów normy prawnej), a wiąże tylko niektóre podmioty. Zakres mocy wiążącej w poszczególnych przypadkach może się znacznie różnić. Wykładnia ta jest dokonywana przez te podmioty, którym postanowienia prawa nadały takie kompetencje oraz przez organy stosujące prawo.

Ograniczoną moc wiążącą posiada wykładnia praktyczna. Jest to wykładnia dokonywana przez organy państwa w toku stosowania prawa przy rozstrzyganiu konkretnych spraw. Wykładni praktycznej dokonują organy wymiaru sprawiedliwości oraz organy administracji publicznej.

Wykładnia praktyczna może przybierać postać:

1) wykładni dokonywanej przez organy stosujące prawo w konkretnej sprawie (przez organy I instancji, zarówno sądy, jak i organ administracji publicznej); wiąże ona organ dokonujący wykładni i podmioty, do których rozstrzygnięcie jest skierowane; ma ona największe znaczenie (zwłaszcza sądowa) i najczęściej występuje, ponieważ w praktyce rozstrzyga o tym, jaką treść ma prawo i jak jest ono stosowane;

2) wykładni dokonywanej przez organ odwoławczy; jest ona zbliżona do wykładni dokonywanej przez organ stosujący prawo, jednakże odróżnia ją to, że w razie uchylenia orzeczenia i zwrócenia sprawy do ponownego rozpoznania, organ niższego rzędu jest związany wykładnią dokonaną przez organ odwoławczy;

3) wykładni dokonywanej przez Sąd Najwyższy, która może mieć postać:

a) wykładni zawartej w uzasadnieniu wyroku kasacyjnego; jest nią związany sąd, któremu sprawa zostanie przekazana do rozpatrzenia; nie wiąże ona innych sądów, ale z uwagi na autorytet SN, wykładnia ta pośrednio oddziałuje na orzecznictwo innych sądów,

b) uchwał SN, dotyczących rozstrzygnięcia zagadnień prawnych, budzących poważne wątpliwości w konkretnej sprawie; uchwały pełnego składu SN, składu połączonych izb oraz składu całej izby z chwilą ich podjęcia uzyskują moc zasad prawnych, ponadto skład 7 sędziów SN może postanowić o nadaniu uchwale mocy zasady prawnej (zob. art. 87 § 1 SNU); zasady prawne wiążą wszystkie składy sądów w tym także SN. Podobny charakter mają uchwały NSA mające na celu wyjaśnienie przepisów prawnych, których stosowanie wywołało rozbieżności w orzecznictwie sądów administracyjnych (tzw. uchwały abstrakcyjne; art. 15 § 1 pkt 2 ustawy z 30.8.2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm.).

Zgodnie z art. 88 SNU, jeżeli jakikolwiek skład SN zamierza odstąpić od zasady prawnej, przedstawia powstałe zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia składowi całej izby. Odstąpienie od zasady prawnej uchwalonej przez izbę, przez połączone izby albo pełny skład SN wymaga ponownego rozstrzygnięcia w drodze uchwały odpowiednio przez właściwą izbę, połączone izby lub pełny skład SN. Natomiast jeżeli skład jednej izby sądu zamierza odstąpić od zasady prawnej uchwalonej przez inną izbę, rozstrzygnięcie następuje w drodze uchwały obu izb. Izby mogą przedstawić zagadnienie prawne do rozpoznania przez pełny skład SN.

3. Wykładnia niemająca mocy wiążącej

Wykładnią niemającą mocy wiążącej jest wykładnia doktrynalna – naukowa, ma ona w zasadzie charakter prywatny. Jest dokonywana najczęściej przez wybitnych teoretyków i praktyków prawa. Zawarta jest w naukowej literaturze prawniczej. Nie ma charakteru obowiązującego, ale jej znaczenie jest duże. Ułatwia często zrozumienie przepisów prawa. Ukazuje różne konsekwencje przyjęcia określonej interpretacji, dlatego stanowi cenne źródło informacji dla organów stosujących prawo. Przykładem wykładni doktrynalnej są:

1) komentarze do całości albo części aktów prawnych,

2) glosy, czyli naukowe komentarze do orzeczeń sądowych, zawierające ich krytyczną lub pozytywną analizę i wyrażające stanowisko doktryny, oparte na ocenie konkretnego przykładu, np. w wyroku – glosator, dokonując oceny danego przypadku, musi podać argumenty przemawiające, jego zdaniem, za takim a nie innym rozumieniem przepisu prawa.

§ 16. Luki i analogia w prawie

W procesie stosowania prawa zdarzają się nie tylko sytuacje, w których trzeba dokonać wykładni prawa, ale także sytuacje, w których organ stosujący prawo stwierdza brak odpowiedniej normy prawnej, w oparciu o którą można daną sprawę rozstrzygnąć. Brak takiej normy w określonym akcie prawnym jest nazywany luką w prawie. Istnienie takich luk stanowi niewątpliwie utrudnienie w pracy organów stosujących prawo.

Luka w prawie to brak właściwej normy, która regulowałaby stosunki społeczne w jakimś obszarze ludzkiej działalności.

O luce w prawie możemy zatem mówić w razie braku norm dla takiego stosunku społecznego, który powinien być uregulowany choćby ze względu na to, że brak takiego uregulowania powoduje spory między podmiotami prawa, a z całokształtu obowiązującego ustawodawstwa wynika, że powinien być uregulowany. Luka zatem jest to „biała plama” na pewnym odcinku obszaru prawnego, gdzie biorąc pod uwagę całokształt obowiązującego prawa określone przepisy powinny normować stosunki społeczne.

Sam fakt istnienia luk w prawie powoduje utrudnienie rozstrzygania w konkretnej sprawie, jednak nie zwalnia (zwłaszcza sądów) z obowiązku rozstrzygania takich spraw. Przy czym należy pamiętać, że nie każdy brak należy traktować jako lukę w prawie, ponieważ wiele dziedzin stosunków społecznych jest z rozmysłem nieregulowanych lub nie jest ściśle regulowanych przepisami prawa.

Przyczyny powstawania luk są bardzo różne. Przede wszystkim powstawanie luk jest spowodowane nienadążaniem zmian w prawie za szybkim postępem ekonomicznym i technicznym i powstającymi w związku z tym nowymi stosunkami społecznymi. Prawo pozostaje często w tyle za życiem, próbując co jakiś czas nadrabiać rosnący dystans przez nowelizację lub całkowitą zmianę przepisów. Przyczyną powstawania luk może być także niedostrzeżenie przez prawodawcę jakiegoś obszaru stosunków społecznych, które należy uregulować. Ponadto ustawodawca tworząc przepisy nie jest w stanie przewidzieć wszelkich ewentualności (życie bywa niejednokrotnie znacznie bogatsze niż to sobie na etapie tworzenia prawa można wyobrazić). Powoduje to sytuacje, których wprowadzane w życie prawo nie obejmuje określonych stosunków społecznych, mimo że potrzeba unormowania była oczywista. Przyczyną luk mogą być także przypadkowe błędy popełnione przez osoby przygotowujące akty prawne. Zdarzają się także sytuacje, w których ustawodawca świadomie nie reguluje danej dziedziny stosunków społecznych, pozostawiając lukę w tworzonych przepisach, zwłaszcza, gdy reguluje dziedziny nowe, w których brak jest dostatecznego doświadczenia dającego podstawę do właściwego uregulowania. Ustawodawca czeka wówczas aż „narośnie” praktyka rozstrzygania takich spraw przez organy stosujące prawo. Działanie takie jest na pewno bardziej racjonalne niż tworzenie złych przepisów prawa.

Możemy wyróżnić dwa rodzaje luk:

1) luki pozorne – wynikają one z niedostatecznej znajomości przepisów prawa przez stosujący je organ lub osobę, w rzeczywistości dana dziedzina stosunków społecznych jest uregulowana, a jedynie określonemu podmiotowi wydaje się, że jest odwrotnie,

2) luki rzeczywiste – a więc faktyczny brak odpowiednich przepisów prawa.

Wypełnianie luk w prawie jest dokonywane w dwojaki sposób:

1) przez wydanie brakujących przepisów – jest to najprostszy sposób „łatania dziur” w prawie, jednak trwający dość długo (procedura legislacyjna); zaobserwowanie luki jest sygnałem dla prawodawcy do wydania nowych lub uzupełnienie istniejących norm prawnych,

2) przez zastosowanie analogii – czyli dostosowania do określonego zdarzenia normy prawnej najbardziej do niego zbliżonej, to znaczy uznanie przez stosującego prawo danej normy jako pasującej do zaistniałej sytuacji. Możemy wyróżnić dwa rodzaje analogii:

a) analogię z ustawy (analogiam legis), która występuje wówczas, gdy do konkretnego stanu faktycznego stosowane są normy prawne, odnoszące się wprost do innego, ale podobnego do zaistniałego stanu; wychodzi się w takim wypadku z założenia, że sytuacje podobne powinny być podobnie uregulowane i wywierać podobne skutki prawne (ubi eadem legis ratio, ibi eadem legis dispositio),

b) analogię z prawa (analogiam iuris), która polega na tym, że wnioskujący odwołuje się do całokształtu unormowań zawartych w całym systemie prawa, zasadach systemu prawa; organ stosujący prawo opiera wówczas rozstrzygnięcie na „stworzonej” przez siebie normie, z powodu braku możliwości zastosowania innej istniejącej normy podobnej; stworzona norma nie ma charakteru trwałego i służy jedynie do rozstrzygnięcia tej konkretnej sprawy; ten rodzaj analogii jest niedopuszczalny w polskim systemie prawa.

Analogia, jako sposób wypełniania luk prawa, ma najszersze zastosowanie w prawie cywilnym, znacznie mniejszą rolę odgrywa w prawie pracy, prawie administracyjnym i innych gałęziach. Dopuszczalne jest również stosowanie analogii w prawie karnym procesowym, chociaż należy po nią sięgać z dużą ostrożnością i nie można jej stosować do przepisów o charakterze wyjątkowym, a jej stosowanie nie może ograniczać praw lub interesów uczestników postępowania karnego. Natomiast niedopuszczalne jest w ogóle stosowanie analogii w prawie karnym, zgodnie z zasadą nullum crimen, nullum poena sine lege (nie ma przestępstwa, nie ma kary bez ustawy). Zgodnie z obowiązującym Kodeksem karnym, odpowiedzialności karnej podlega ten tylko, kto popełnił czyn zabroniony pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia. Uregulowanie to wyklucza możliwość pociągnięcia do odpowiedzialności za określony czyn osoby, tylko ze względu na to, że jej czyn był podobny do czynu zabronionego – opisanego w ustawie karnej. Po stwierdzeniu przez organy ścigania lub wymiaru sprawiedliwości, że nie ma przepisu odnoszącego się wprost do popełnionego czynu, należy od ścigania odstąpić.

§ 17. Fakty, domniemania i fikcje prawne

I. Fakty prawne

Pojęcie faktów prawnych i domniemań prawnych jest immanentnie związane z ustaleniem mocy obowiązującej norm prawnych.

Fakty prawne, to wszelkiego rodzaju zdarzenia – czyli zachowania ludzi, zgodne z normami prawa lub normy te naruszające, to ogół okoliczności określonych przepisami prawa, które wywołują skutki prawne, czyli powodują powstanie, zmianę lub wygaśnięcie stosunku prawnego.

Fakty prawne ukazują rzeczywiste zachowanie się podmiotów prawa lub sytuacje ich dotyczące. Umożliwiają one ujawnienie i stwierdzenie określonego stanu rzeczy, czyli zachowania się podmiotu prawa zgodnego z dyspozycją norm prawnych lub dyspozycje tych norm naruszające.

Faktami prawnymi są zatem te okoliczności wskazane w przepisach prawnych, z których zaistnieniem przepisy te łączą powstanie, zmianę lub zniesienie stosunku prawnego, czyli są to okoliczności, z którymi te przepisy wiążą przykładowo uprawnienia lub obowiązki. Powstanie, zmiana lub zniesienie stosunków prawnych zależy od zaistnienia pewnych wydarzeń zwanych faktami prawnymi. Przepisy prawa rozstrzygają o tym, które okoliczności są faktami prawnymi. W systemie prawnym państwa istnieje różnorodność faktów prawnych, które w nauce prawa próbuje się uporządkować według określonych kryteriów.

Faktami prawnymi są:

1) zdarzenia prawne – zdarzenia niezależne od zachowania się podmiotów prawa wywołujące skutki prawne,

2) zachowania prawne – zachowania podmiotów prawa wywołujące określone skutki prawne.

Zachowaniami prawnymi są:

1) działania prawne – zachowania przejawiające się aktywnością wobec świata zewnętrznego,

2) zaniechania prawne – zachowania przejawiające się brakiem aktywności wobec świata zewnętrznego,

3) czyny – zachowania podmiotu prawa, które rodzą określone skutki prawne, choć dany podmiot do wywołania tych skutków swym zachowaniem nie zmierzał (możemy wyróżnić czyny zgodne z prawem i czyny niezgodne z prawem),

4) czynności prawne – zachowania podmiotów prawa, zmierzające do wywołania skutków prawnych mocą odpowiednich oświadczeń woli, podejmowane świadomie i zgodnie z przepisami prawa (np. oświadczenie o przyjęciu spadku lub zawarcie umowy sprzedaży).

Stwierdzenie istnienia lub braku istnienia faktów prawnych stanowi typowy proces poznawczy, zmierzający do ustalenia prawdy materialnej jako podstawy do zastosowania odpowiedniej normy prawa, której treść dotyczy danej dziedziny stosunków społecznych lub dostarczenie przesłanek, mających neutralne odniesienie do normy prawa, czyli potwierdzających tylko zaistnienie w rzeczywistości określonego faktu.

W procesie stwierdzania zaistnienia bądź braku zaistnienia określonych faktów prawnych wykorzystuje się różne środki dowodowe, czyli informacje płynące ze źródeł dowodowych. Natomiast źródła dowodowe to źródło informacji o faktach. Mogą to być źródła dowodowe rzeczowe lub osobowe. W tym znaczeniu dowodem jest osoba bezpośrednio zainteresowana wynikiem sprawy (np. dochodząca swych praw lub ta, która dopuściła się naruszenia tych praw), świadek czy biegły, a także rzecz, miejsce, ciało, dokument.

Ustalenie faktów prawnych jest związane z dopuszczeniem uznania za zaistniałe zdarzenie lub faktu, który rzeczywiście miał miejsce. Chodzi przy tym o udowodnienie określonych faktów, ponieważ tylko fakty udowodnione mogą być uznane za prawdziwe.

Udowodnienie oznacza taki stan, w którym fakt przeciwny dowodzonemu, wydaje się realnie niemożliwy lub wysoce nieprawdopodobny.

II. Domniemania prawne

Istnieją jednak pewne sytuacje, w których dowodzenie określonych faktów staje się zbędne. Zbędność dowodzenia może wynikać z funkcjonowania domniemań.

Domniemanie to założenie, że jest prawdziwym fakt, co do którego nie ma pewności, czy jest prawdziwy.

Domniemania występują w dwóch postaciach, jako:

1) domniemania faktyczne (praesumptiones domini),

2) domniemania prawne (praesumptiones iuris).

Domniemania faktyczne są to sądy o faktach, wynikające z doświadczenia życiowego i obserwacji określonych prawidłowości życiowych. Mamy z nimi do czynienia, gdy na podstawie wysokiego stopnia współwystępowania pewnych faktów, stwierdzamy zaistnienie jednego z faktów, ze względu na zaistnienie innego faktu (np. jeżeli z mieszkania wydobywa się gęsty dym przyjmujemy, że w mieszkaniu wybuchł pożar).

Domniemania prawne są to domniemania wynikające z norm prawnych. Istotą domniemania prawnego jest możliwość zastąpienia określonego faktu, trudnego lub niemożliwego do ustalenia, innym faktem pozwalającym na wyjaśnienie istoty i skutku tego pierwszego faktu. Prawo nakazuje uznać za istniejący fakt, dlatego że został udowodniony inny fakt, mimo że nie ma pewności czy ten pierwszy fakt zaistniał, np. przyjmuje się założenie, że mąż matki jest ojcem dziecka lub posiadacz nieruchomości jest jej właścicielem.

Domniemania prawne dzielą się na domniemania prawne wzruszalne (praesumptiones iuris tantum), a więc takie które można obalić przeciwdowodem, np. domniemanie niewinności, które obala się przez udowodnienie sprawcy winy oraz domniemania prawne niewzruszalne (praesumptiones iuris ac de iure), czyli takie, których nie można obalić dowodem przeciwnym, np. jeżeli strona nie powiadomiła organów procesowych o zmianie adresu, to pismo wysłane pod ostatni znany organowi adres uważa się za doręczone.

III. Fikcja prawna

W procesie stosowania prawa możemy spotkać się także z pojęciem tzw. fikcji prawnej, która jest nieco podobna do domniemań. Fikcja prawna nakazuje stosującemu prawo przyjmować dla celów dowodowych istnienie pewnego stanu faktycznego chociaż wiadomo, że taki stan w rzeczywistości nie istniał i nie istnieje, np. prawo cywilne nakazuje przyjęcie, że spadkobierca który odrzucił spadek jest wyłączony od dziedziczenia, tak jakby nie dożył otwarcia spadku (art. 1020 KC). W tym wypadku prawo nakazuje uznać spadkobiercę odrzucającego spadek, jako osobę nieżyjącą, podczas gdy faktycznie ów stan w ogóle nie zaistniał. Fikcja prawna jest to instytucja prawna niedopuszczająca przeprowadzenia dowodu przeciwnego, jako rzeczywiście niemożliwego do przeprowadzenia.

§ 18. Systematyka prawa

I. Pojęcie systemu prawa

Prawo danego państwa składa się z tysięcy różnych aktów normatywnych o różnej randze i zakresie regulacji. Skuteczność w zakresie stosowania i przestrzegania prawa jest zależna od posługiwania się właściwymi normami, odnoszącymi się do określonej dziedziny stosunków społecznych. Uporządkowanie i usystematyzowanie tych norm pozwala na sprawne i szybkie dotarcie do nich i wyszukanie tych, które powinny znaleźć zastosowanie w określonej indywidualnie sprawie. Dlatego zaistniała konieczność opracowania pewnych reguł systematyzacji prawa i jego grupowanie w poszczególne dziedziny czy gałęzie prawa. Przy tym zbiór ten nie stanowi bezładnego zgrupowania norm, lecz jest zbiorem ułożonym według z góry przyjętych kryteriów.

Systemem prawa nazywamy całokształt obowiązujących w państwie przepisów, z uwzględnieniem ich podziału na gałęzie, odpowiednio uporządkowanych i zhierarchizowanych. Bardziej ogólnie można system prawa określić też jako uporządkowany zbiór norm prawnych.

System prawa ma charakter dynamiczny w tym sensie, że treść norm składających się na dany system ulega ciągłej zmianie. Zmiany te są powodowane nowelizacjami norm prawa, wydawaniem nowych norm lub uchylaniem poprzednich. Powiązania między normami mają charakter formalny. Są powiązaniami na zasadzie delegacji, dotyczą ponadto tego, w jaki sposób mogą być tworzone nowe normy.

Merytoryczną podstawą systemu prawa jest grupowanie norm w ich wzajemnym powiązaniu oraz przy uwzględnieniu zróżnicowania mocy wiążącej poszczególnych norm (ustawy, rozporządzenia).

II. Zasady systemu prawa

W każdym systemie prawa możemy wyróżnić pewne normy uznane za szczególnie ważne, pewien zespół idei przewodnich, na których opiera się ustrój państwa, a także podstawy funkcjonowania prawa, zwane zasadami systemu prawa, np. zasada państwa prawa, prawa do obrony, domniemania niewinności, gospodarki rynkowej, ochrona własności.

Zasady systemu prawa to normy szczególnej rangi, zawierające postulaty pod adresem całego prawodawstwa danego kraju, normy określające ogólne kierunki działalności prawotwórczej oraz stosowania prawa, normy istotne z punktu widzenia wykładni prawa.

Zasady prawa, bez względu na to, czy dotyczą całego systemu prawa, czy poszczególnych gałęzi, wyróżniane są na podstawie celowych zabiegów ocennych twórców prawa. Wyrażają one pewien zamiar, wolę ustawodawcy przyjęcia określonych rozwiązań prawnych. Natomiast w procesie stosowania prawa uznanie, co jest zasadą i jak ją stosować, w dużej mierze zależy od jej interpretatora i ma dużą doniosłość praktyczną. Zasady prawa mają niezwykle istotne znaczenie dla procesu tworzenia prawa, wyznaczają bowiem kierunek nowych regulacji, interpretacji i procesu stosowania prawa.

Funkcjonowanie zasad prawa związane jest z ich pozycją w systemie, bądź poszczególnych gałęziach prawa. Prawo dzieli się na szereg działów zwanych gałęziami. Podstawę podziału prawa na gałęzie stanowi rodzaj regulowanych stosunków społecznych. O przynależności prawa do takiej a nie innej gałęzi prawa decyduje charakter stosunku społecznego, którego przepis dotyczy. Poszczególne gałęzie prawa dzielą się na mniejsze jednostki nazywane też instytucjami prawnymi, czyli zespoły norm, omawiające określone zagadnienie w ramach danej gałęzi, np. przepisy dotyczące spadków, umów lub jeszcze węższe dotyczące przykładowo gwarancji, czy rękojmi za wady ukryte rzeczy.

III. Działy systemu prawa

Przedstawianie systematyki prawa należy zacząć od przedstawienia podziału wszystkich przepisów na działy prawa, w ramach których znajdują się normy z różnych gałęzi prawa. Działy prawa stanowią w systematyce prawa największe jednostki podziałowe w ramach których możemy wyróżnić mniejsze jednostki szczególne.

Najwcześniej wyróżnionym (wprowadzonym przez rzymskiego prawnika Ulpiana) podziałem prawa, jest podział na:

1) prawo publiczne,

2) prawo prywatne.

Najogólniej rzecz ujmując, prawem publicznym jest to prawo, które ma na uwadze interes państwa, natomiast prawem prywatnym to prawo, które ma na uwadze interes jednostki. W dziale prawa publicznego zgrupowane są normy regulujące stosunki między różnymi organami państwa oraz między tymi organami a obywatelami. Dział prawa prywatnego grupuje normy regulujące stosunki tylko między osobami fizycznymi i niektórymi osobami prawnymi oraz jednostkami nieposiadającymi osobowości prawnej. Przytoczony podział prawa zachowuje swoją aktualność, jednakże nagromadzenie obecnie norm prawa nie pozwala już tak jednoznacznie określić kryteriów tego podziału. Szczególnemu rozrostowi ulegała sfera stosunków publicznoprawnych, a prawo publiczne coraz częściej wkracza także w dziedziny wcześniej zastrzeżone dla prawa prywatnego.

Typowym przykładem prawa publicznego są normy prawa konstytucyjnego, administracyjnego, karnego, natomiast prawa prywatnego – normy prawa cywilnego czy rodzinnego.

Kolejnym, równie często wprowadzanym podziałem norm prawa, to podział na:

1) prawo materialne,

2) prawo formalne (procesowe).

W dziale prawa materialnego mieszczą się normy, które ustanawiają merytorycznie prawa i obowiązki określonych podmiotów, regulują ich zachowania. Normy prawa materialnego mają charakter pierwotny (regulują pierwotne uprawnienia i obowiązki) i stanowią istotę systemu prawa.

Prawo formalne obejmuje normy służące urzeczywistnianiu w życiu norm prawa materialnego, czyli określa zasady i tryb postępowania organów i osób stosujących prawo. Zatem prawo formalne tworzą te wszystkie normy, które odnoszą się do organizacji aparatu dbającego o przestrzeganie prawa materialnego oraz do trybu dochodzenia praw i egzekwowania obowiązków wyznaczonych przez prawo materialne. Normy prawa formalnego mają zatem charakter wtórny względem norm prawa materialnego. Prawo formalne bywa też nazywane prawem proceduralnym, procesowym, np. prawo cywilne procesowe (zgrupowane w Kodeksie postępowania cywilnego), prawo karne procesowe (zgrupowane w Kodeksie postępowania karnego).

Dalszy wprowadzany podział na działy prawa to podział na:

1) prawo międzynarodowe,

2) prawo wewnętrzne.

Także i ten podział obecnie, w związku z wstąpieniem 1.5.2004 r. Polski do UE, stracił na swej klarowności, ponieważ niektóre przepisy prawa Unii Europejskiej znajdują wprost zastosowanie w krajowym porządku prawnym (np. traktaty, rozporządzenia).

Najogólniej rzecz ujmując, prawem międzynarodowym nazywamy zespół norm regulujących wzajemne stosunki między państwami oraz organizacjami międzynarodowymi i niektórymi innymi podmiotami prawa międzynarodowego. Jest to prawo zewnętrzne państw. Normy tego prawa są określane także jako prawo międzypaństwowe ze względu na to, że podmiotami stosunków w skali światowej są nie narody, lecz poszczególne państwa. Prawo międzynarodowe zasadniczo powstaje w rezultacie porozumienia państw w określonych dziedzinach wzajemnych stosunków oraz woli wspólnego działania w imię urzeczywistniania celów, do których te państwa wspólnie dążą. Zatem podstawowym źródłem prawa międzynarodowego jest umowa międzynarodowa, która może mieć charakter dwu- lub wielostronny. Źródłami prawa międzynarodowego są także zwyczaje międzynarodowe. Szczególne znaczenie mają te źródła prawa międzynarodowego, które zostały podpisane przez wiele państw, np. Karta Narodów Zjednoczonych.

Normy prawa wewnętrznego stanowią natomiast zasadniczo artykulację woli konkretnego kompetentnego organu danego państwa (z wyjątkiem prawa europejskiego).

Zasadnicze znaczenie przy wprowadzaniu tego podziału norm prawa ma określenie stosunku prawa międzynarodowego i prawa wewnętrznego danego państwa. Chodzi tu o określenie tzw. zasady pierwszeństwa (nadrzędności) w stosowaniu prawa wewnętrznego i prawa międzynarodowego. Zgodnie z art. 91 Konstytucji RP, ratyfikowana umowa międzynarodowa, po jej ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw RP, stanowi część krajowego porządku prawnego i jest bezpośrednio stosowana, chyba że jej stosowanie jest uzależnione od wydania ustawy. Ponadto, umowa międzynarodowa ratyfikowana za uprzednią zgodą wyrażoną w ustawie ma pierwszeństwo przed ustawą, jeżeli ustawy tej nie da się pogodzić z umową.

IV. Gałęzie prawa

Gałąź prawa obejmuje zespół norm regulujących stosunki prawne z zakresu określonej dziedziny stosunków społecznych. Gałąź prawa stanowi podzespół norm prawnych, które ze względu na wybrane kryterium konstytuują względnie spójną całość.

Cechą charakterystyczną każdej gałęzi prawa jest jednorodność regulowanych przez zgrupowane w niej przepisy stosunków społecznych (dotyczą jednego przedmiotu regulacji). Każda gałąź prawa reguluje ściśle określoną sferę stosunków społecznych.

Przeprowadzany w doktrynie podział na gałęzie prawa nie ma charakteru ostrego. W ramach jednej gałęzi prawa można bowiem wyróżniać pewne „podgałęzie”, które pretendują ze względu na ich rozmiar do miana odrębnych gałęzi prawa. Szczególnie takie działania secesyjne można zaobserwować na gruncie prawa cywilnego (np. prawo rodzinne i opiekuńcze) i administracyjnego (np. prawo finansowe).

Ponadto, w zależności od kryteriów podporządkowania norm prawa w ramach systemu, gałęzie mogą posiadać wewnętrzny podział na prawo materialne i formalne lub nawet prawo ustrojowe. W gałęzi prawa administracyjnego możemy wyróżnić zarówno prawo materialne zgrupowane w licznych aktach prawnych, prawo procesowe zgrupowane zasadniczo w Kodeksie postępowania administracyjnego (odrębną procedurę zawartą w Ordynacji podatkowej posiada przykładowo prawo podatkowe) oraz prawo ustrojowe zawarte w konstytucji i innych ustawach szczególnych, np. w ustawie o działach administracji rządowej. Odrębne gałęzie materialne i formalne posiada także prawo cywilne i prawo karne.

W ramach polskiego systemu prawa możemy wyróżnić następujące podstawowe gałęzie prawa:

1) prawo konstytucyjne,

2) prawo administracyjne,

3) prawo cywilne,

4) prawo handlowe,

5) prawo gospodarcze,

6) prawo karne,

7) prawo karne skarbowe,

8) prawo wykroczeń,

9) prawo pracy,

10) prawo finansowe,

11) prawo podatkowe,

12) prawo rolne,

13) prawo bankowe i dewizowe,

14) prawo celne,

15) prawo rodzinne i opiekuńcze,

16) prawo wyznań,

17) prawo międzynarodowe prywatne,

18) prawo międzynarodowe publiczne,

19) prawo Unii Europejskiej.

Przedstawione wyliczenie nie ma charakteru pełnego i zamkniętego. U różnych autorów możemy znaleźć różne podziały na gałęzie prawa, jak się jednak wydaje, są to główne gałęzie prawa polskiego. Należy także zauważyć, że rozwój niektórych stosunków gospodarczych powoduje wyodrębnianie się z bardziej rozległych gałęzi prawa nowych, których zakres jest bardziej ograniczony. Dla przykładu można wskazać, że w dziedzinie prawa administracyjnego znajduje się bardzo wiele regulacji o specjalistycznym znaczeniu, np. prawo wodne, prawo budowlane, prawo energetyczne, prawo ustawa o ochronie gruntów rolnych, prawo łowieckie itd., ujmowanych jednak hasłowo (ogólnie) jako prawo administracyjne lub gospodarcze. Przedstawione zatem wyliczenie miało jedynie na celu przedstawienie różnorodności i rozległości obecnego systemu polskiego prawa pozytywnego.

§ 19. Przestrzeganie prawa i odpowiedzialność prawna

I. Pojęcie przestrzegania prawa

Każde zachowanie człowieka wywołuje określone skutki prawne. Jeżeli jest to zachowanie związane z określoną normą prawa, to może ono powodować określone w niej skutki prawne. Jeżeli skutki te oznaczają naruszenie norm prawa, czyli stanowią zachowania niezgodne z dyspozycją norm prawnych, to wówczas mamy do czynienia z nieprzestrzeganiem prawa oraz powstaje problem odpowiedzialności prawnej.

Przestrzeganie prawa oznacza zachowanie zgodne z obowiązującymi normami przez wszystkie podmioty stosunków prawnych, tj. przez organy państwa i inne ogniwa systemu politycznego oraz przez obywateli i osoby zamieszkałe lub przebywające w Polsce, niebędące obywatelami polskimi.

Przestrzeganie prawa polega na tym, że adresat norm prawnych postępuje zgodnie z ich treścią, czyli postępuje zgodnie z dyspozycją norm prawnych w sytuacjach wskazanych w ich hipotezach.

Przestrzeganie prawa jest obowiązkiem wszystkich podmiotów prawa będących adresatami norm prawnych, niezależnie od tego, czy są nimi organy państwa, osoby fizyczne, czy też osoby prawne. Jeżeli adresat normy mając świadomość, że prawo wymaga od niego określonego zachowania, postępuje inaczej, tzn. że nie przestrzega prawa.

Przestrzeganie prawa przez organy państwa i inne ogniwa systemu politycznego polega na kierowaniu się normami prawa przy rozpatrywaniu konkretnych spraw i podejmowaniu określonych decyzji wobec innych organów lub osób fizycznych i prawnych (jest to tzw. praworządność). Pojęcie praworządności, według dominującego stanowiska nauki prawa, dotyczy wyłącznie przestrzegania prawa przez organy władzy publicznej, natomiast nie odnosi się do zachowań obywateli. Wiąże się ono z kwalifikacją prawną władczych działań organów państwa, zarówno w sferze stanowienia, jak i stosowania prawa.

Przestrzeganie prawa przez obywateli to dostosowanie ich postępowania do wymogów prawa, czyli respektowanie dyspozycji norm prawnych (wypełnianie obowiązków i dochodzenie swoich praw).

Nieprzestrzeganie prawa może polegać zarówno na zachowaniach wyraźnie niezgodnych z treścią norm prawnych (naruszenie prawa), jak i zachowaniach pozornie zgodnych z prawem, ale mających na celu obejście obowiązujących norm prawnych (obchodzenie prawa). Obchodzenie prawa jest formalnie sprzeczne z prawem. Obchodzeniu prawa sprzyja brak:

1) precyzji w sformułowaniu przepisów prawnych,

2) możliwości kontroli postępowania wszystkich adresatów norm prawnych.

Odmiennymi cechami charakteryzuje się tzw. obywatelskie nieposłuszeństwo, związane z aksjologicznym ujmowaniem obowiązywania prawa. Tu adresat nie tylko nie ukrywa, ale najczęściej manifestuje zachowania niezgodne z prawem ocenianym przez siebie negatywnie i w ten sposób wyraża swój sprzeciw. Jednocześnie liczy się z możliwością poniesienia negatywnych konsekwencji swego zachowania. Rzadko też działa ze względu na zamiar osiągnięcia korzyści osobistych.

II. Pojęcie odpowiedzialności prawnej

Zachowania niezgodne z dyspozycją norm prawnych, czyli nieprzestrzeganie prawa, rodzi odpowiedzialność prawną określonego podmiotu.

Odpowiedzialność prawna oznacza konieczność ponoszenia przewidzianych prawem konsekwencji własnego postępowania względem innych osób lub za zachowanie innych osób, nad którymi sprawują opiekę, a ponadto za szkody wyrządzone przez zwierzęta lub rzeczy.

Istotą odpowiedzialności prawnej jest obowiązek zadośćuczynienia innym osobom lub ich interesom za własne postępowanie, jeśli nasze postępowanie spowodowało powstanie określonych strat lub innych dolegliwości dla tych osób.

Jak wynika ze wskazanej definicji, odpowiedzialność ponosimy za:

1) własne zachowania,

2) zachowania innych osób, nad którymi sprawujemy pieczę,

3) zachowania własne i tych osób, nad którymi sprawujemy opiekę, jeśli określone szkody powstały wskutek nienależytego nadzoru nad zwierzętami lub niewłaściwego wykorzystywania rzeczy.

Zachowania niezgodne z obowiązującymi normami mogą mieć miejsce we wszystkich dziedzinach stosunków społecznych regulowanych właściwymi gałęziami prawa. Ma to wpływ na rodzaje odpowiedzialności prawnej. Możemy zatem wyróżnić przykładowo następujące rodzaje odpowiedzialności prawnej:

1) konstytucyjną za naruszenie norm konstytucji przez osoby zajmujące naczelne i centralne stanowiska w państwie,

2) administracyjną za naruszenie norm administracyjnych materialnych,

3) odpowiedzialność cywilną obejmującą czyny niedozwolone (ex delictu) oraz związane z niewykonaniem umowy (ex contractu),

4) karną za popełnione przestępstwa i wykroczenia (w tym skarbowe),

5) służbową ponoszoną przez osoby wykonujące różne funkcje na rzecz pracodawcy (państwowego, prywatnego),

6) dyscyplinarną ponoszoną za przewinienia wynikające ze stosunku służbowego.

Zgodnie z polskimi rozwiązaniami, nic nie stoi na przeszkodzie łączenia poszczególnych rodzajów odpowiedzialności, np. możemy ponieść jednocześnie odpowiedzialność cywilną i karną czy karną i dyscyplinarną albo administracyjną lub konstytucyjną i karną.

W polskim porządku prawnym obowiązuje zasada, zgodnie z którą, nieznajomość prawa nie zwalnia od odpowiedzialności (ignorantia iuris non exculpat), co oznacza, iż, co do zasady, żaden podmiot prawa nie może się tłumaczyć nieznajomością norm prawnych i w ten sposób uniknąć odpowiedzialności prawnej. Jest to oczywiście przyjęcie określonej fikcji prawnej. Fikcja ta opiera się na założeniu, że obywatele danego państwa powinni być zorientowani jakie zachowania są zgodne z prawem, a jakie stanowią jego naruszenie. To zorientowanie wynika często z doświadczenia życiowego, które umożliwia ludziom ogólną orientację, co jest zgodne z obowiązującym prawem, a co jest bezprawne.

Odpowiedzialność prawna jest rezultatem zasady ustrojowej znanej pod nazwą praworządności, która związana jest z inną zasadą ustrojową, a mianowicie zasadą państwa prawa.

Państwo prawa to państwo praworządne, co oznacza zgodność działań wszystkich podmiotów prawa z obowiązującymi normami, czyli respektowanie tych norm w codziennym życiu zarówno przez organy państwa, jak i wszystkich obywateli.

Z zasady praworządności i państwa prawa oraz odpowiedzialności prawnej wynika założenie, że każdy przejaw naruszenia prawa musi spowodować odpowiedzialność prawną organu nierespektującego prawa bądź obywatela naruszającego normy prawa.