Alicja Grześkowiak

Prawo nieletnich

2. wydanie zmienione

WYDAWNICTWO C.H.BECK
WARSZAWA 2023

Wydawca: Lucyna Wyciszkiewicz-Pardej

Recenzent wydawniczy: dr hab. Igor Zgoliński, prof. AKP

© Wydawnictwo C.H.Beck 2023

Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o.
ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

www.ksiegarnia.beck.pl

Skład i łamanie: TiM-Print, Warszawa
Przygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H.Beck

ISBN: 978-83-8291-994-3

Kalinie i Jarkowi

WYKAZ SKRÓTÓW

1. Źródła prawa

EKPC

Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z 4.11.1950 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.)

KC

ustawa z 23.4.1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 1360 ze zm.)

KK

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 1138 ze zm.)

Konstytucja RP

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.)

KKS

ustawa z 10.9.1999 r. – Kodeks karny skarbowy (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 654 ze zm.)

KKW

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 127)

KPC

ustawa z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r. poz. 1805 ze zm.)

KPD

Konwencja o prawach dziecka z 20.11.1989 r. (Dz.U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526 ze zm.)

KPK

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks postępowania karnego (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 1375 ze zm.)

KRO

ustawa z 25.2.1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 1359 ze zm.)

KW

ustawa z 20.5.1971 r. – Kodeks wykroczeń (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 2151 ze zm.)

NielU

ustawa z 26.10.1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 969) – nie obowiązuje

PrUSP

ustawa z 27.7.2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 217 ze zm.)

RegSądR

rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 18.6.2019 r. – Regulamin urzędowania sądów powszechnych (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 2514)

RPDU

ustawa z 6.1.2000 r. o Rzeczniku Praw Dziecka (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 292)

ŚrodkiPrzymBezpU

ustawa z 24.5.2013 r. o środkach przymusu bezpośredniego i broni palnej (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 202 ze zm.)

WspResNielU

ustawa z 9.6.2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich (Dz.U. z 2022 r. poz. 1700 ze zm.)

2. Organy, instytucje

ETPC

Europejski Trybunał Praw Człowieka

SA

Sąd Apelacyjny

SN

Sąd Najwyższy

TK

Trybunał Konstytucyjny

3. Czasopisma, publikatory

BSN

Biuletyn Sądu Najwyższego

Dz.U.

Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej

Dz.Urz.

Dziennik Urzędowy

KZS

Krakowskie Zeszyty Sądowe

OSNC

Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Cywilna

OSNKW

Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Karna i Wojskowa

OSNwSK

Orzecznictwo Sądu Najwyższego w Sprawach Karnych

OSP

Orzecznictwo Sądów Polskich

OTK

Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego

Pal.

Palestra

PiP

Państwo i Prawo

PS

Przegląd Sądowy

PWP

Przegląd Więziennictwa Polskiego

RPEiS

Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny

SP

Studia Prawnicze

4. Inne skróty

art.

artykuł

niepubl.

niepublikowane

pkt

punkt

post.

postanowienie

tekst jedn.

tekst jednolity

uchw.

uchwała

ust.

ustęp

wyr.

wyrok

ze zm.

ze zmianami

LITERATURA

F. Antolisei, Manuale di diritto penale. Parte generale, Milano 2003

P. Aries, Historia dzieciństwa. Dziecko i rodzina w dawnych czasach, Gdańsk 1995

G. Artymiak, Prawo nieletnich sprawców czynów zabronionych do bezstronnego sądu, [w:] A. Michalska-Warias, J. Nowikowski, J. Piórkowska-Flieger (red.), Teoretyczne i praktyczne problemy współczesnego prawa karnego. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Tadeuszowi Bojarskiemu, Lublin 2011

G. Auscaler, W. Wolter, Prawo karne, [w:] L. Kurowski (red.), Dziesięciolecie prawa Polski Ludowej 1944–1954. Zbiór studiów, Warszawa 1955

G. Bajger, Dyskusja nad projektem ustawy o nieletnich. Uwzględnia potrzeby praktyki, Gazeta Sądowa i Penitencjarna 1969, Nr 6

P. Banaszak, K. Burdziak, Standardy postępowania w sprawach nieletnich – raport z badania, Warszawa 2019

A. Bartha, Nieletni przed sądem rodzinnym według ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich. Stadia postępowania, praktyka orzecznicza w zakresie przeciwdziałania demoralizacji oraz w sprawach o czyny karalne, Dziecko krzywdzone. Teoria, badania, praktyka 2018, Nr 1

I. Bavestrella, Derecho de Menores, Santiago de Chile 2003

I. Baviera, Diritto minorile, Milano 1976, t. 1

E. Bieńkowska, A. Walczak-Żochowska, Postępowanie w sprawach nieletnich, Warszawa 2003

M. Błaszczyk, Opiniodawcze zespoły sądowych specjalistów jako swoisty typ opiniowania biegłych na tle przykładów innych państw, Dziecko krzywdzone. Teoria, badania, praktyka 2022, Nr 2

J. Bodio, Status dziecka jako uczestnika postępowania nieprocesowego, Warszawa 2019, LEX

T. Bojarski, Odpowiedzialność nieletnich w prawie polskim, [w:] T. Bojarski (red.), Orzekanie środków wychowawczych i poprawczych w praktyce sądów rodzinnych, Lublin 1990

T. Bojarski, Zasady odpowiedzialności nieletnich, [w:] T. Bojarski, E. Skrętowicz, Postępowanie z nieletnimi, Ustawa w sprawach nieletnich. Komentarz, Warszawa 2007

T. Bojarski, Nieletni przed sądem. Uwagi o niektórych założeniach ogólnych oraz praktyce, Archiwum Kryminologii 2007–2008, t. XXIX–XXX

T. Bojarski, [w:] T. Bojarski, E. Kruk, E. Skrętowicz, Postępowanie w sprawach nieletnich. Komentarz, Warszawa 2016

W. Borysiak, [w:] M. Safjan, L. Bosek (red.), Konstytucja RP. Komentarz, Warszawa 2016, Legalis

C. Botelho, R.M. Rocha, The Juvenile Justice System in Portugal, European Juvenile

M. Budyn-Kulik, Dyrektywy wymiaru kary w państwach członkowskich Unii Europejskiej, Prawo w Działaniu. Sprawy Karne 2017, Nr 30

T. Bulenda, Uwięzieni w okresie małoletniości, Wokół kategoryzacji osób pozbawionych wolności, [w:] A. Rzepliński, I. Rzeplińska, M. Niełaczna, P. Wiktorska (red.), Pozbawienie wolności – funkcje i koszty. Księga Jubileuszowa Profesora Teodora Szymanowskiego, Warszawa 2013

K. Burdziak, Ustawodawstwo polskie a Konwencja o prawach dziecka, [w:] P. Banaszak, K. Burdziak, Standardy postępowania z nieletnimi – raport z badania, Warszawa 2019

F.G. Chunga Lamonja, Derecho de Menores, Lima 1990

M. Cieślak, Od represji do opieki (rzut oka na ewolucję odpowiedzialności nieletnich), Pal. 1973, Nr 1

T. Czacki, O polskich i litewskich prawach, Sanok 1861

B. Czarnecka-Dzialuk, K. Pietrzykowski, Kodeks cywilny. Komentarz, t. 1, Warszawa 1997

B. Czarnecka-Dzialuk, D. Wójcik, Dziecko przed organami wymiaru sprawiedliwości, [w:] Wokół praw dziecka, cz. I, Warszawa 1993

B. Czarnecka-Dzialuk, Nieletni sprawcy czynów karalnych przed sądem rodzinnym. Zagadnienia procesowe, Warszawa 1993

B. Czarnecka-Dzialuk, Z. Ostrihańska, D. Wójcik, Zasady odpowiedzialności nieletnich wobec kodyfikacji karnej, PiP 1998, Nr 9–10

B. Czarnecka-Dzialuk, D. Wójcik, Mediacja w sprawach nieletnich w świetle teorii i badań, Warszawa 2001

B. Czarnecka-Dzialuk, Wprowadzanie mediacji w sprawach nieletnich – polskie doświadczenia i perspektywy, [w:] W kręgu prawa nieletnich. Księga pamiątkowa ku czci Profesor Marianny Korcyl-Wolskiej, Warszawa 2009

B. Czarnecka-Dzialuk, D. Wójcik, Stosowanie środków oddziaływania wobec nieletnich w świetle koncepcji teoretycznych, statystycznych oraz opinii sędziów i kuratorów rodzinnych, Warszawa 2011

B. Czarnecka-Dzialuk, K. Drapała, Reakcja instytucjonalna na zachowanie nieletnich kwalifikowane jako przejawy demoralizacji w opinii praktyków, Warszawa 2014

B. Czarnecka-Dzialuk, Stosowanie umieszczenia nieletniego w schronisku w świetle orz. ETPC w sprawie Grabowski przeciwko Polsce (wyrok z 30.6.2015 r., Izba [Sekcja IV], skarga Nr 57722/12), Warszawa 2016

P. Czarnecki, Rola kuratora w postępowaniu w sprawach nieletnich – konfrontacja wymagań ustawowych z rzeczywistością, [w:] W kręgu prawa nieletnich. Księga pamiątkowa ku czci Profesor Marianny Korcyl-Wolskiej, Warszawa 2009

P. Czarnecki, Status nieletniego w postępowaniach w sprawie nieletnich, PS 2016, Nr 9

A. Czerwiński, Ustrój sądów powszechnych wg rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z 6 lutego 1928 r., Dz. Ust. Nr 12, poz. 9, Lwów 1928

A. Czerwiński, Obecny stan ustawodawstwa karnego przeciwko nieletnim w Polsce, Lwów 1933

D.H. D’Antonio, Derecho de menores, Buenos Aires 1994

K. Daszkiewicz, Odpowiedzialność karna nieletnich (w świetle kodeksu karnego z 6 czerwca 1997 r.), Palestra 1999, Nr 1–2

J. Diganan, The Juvenile Justice System in England and Wales, [w:] V. Patanè (red.), European Juvenile System, Milano 2007

H. Dolecki (red.), Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, Warszawa 2010, Legalis

K. Drapała, Programy oddziaływania resocjalizacyjnego w zakładach poprawczych, Warszawa 2012

P. Drembkowski, G. Kowalski (red.), Ustawa o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich. Komentarz, Warszawa 2023

M. Florczak-Wątor, [w:] P. Tuleja (red.), Konstytucja RP. Komentarz, Warszawa 2019, LEX

A. Gaberle, Projekt ustawy – Prawo nieletnich: krok wstecz, Przegląd Więziennictwa Polskiego, Nr 58

A. Gaberle, M. Korcyl-Wolska, Komentarz do ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich, Gdańsk 2002

A. Gaberle, Podstawowe problemy nowej ustawy o nieletnich (na przykładzie projektu ustawy – Prawo nieletnich z 2008 r.), [w:] T. Bojarski (red.), Problemy reformy postępowania w sprawach nieletnich, Lublin 2008

H.R. Gardner, Understanding Juvenile Law, Newark 1997

M.C. George, J.C. Monier, Du droit des mineurs aux droit de l’enfants, Revue Revue Internationale de Philosophie Pénale et de Criminologie de l’Acte 1995, Nr 7–8

P. Gorzkowski, Prawa nieletniego umieszczonego w policyjnej izbie dziecka na tle uwarunkowań prawnych, Internetowy Przegląd Prawniczy TBSP Uj 2017, Nr 3

P. Góralski, Kwestia dopuszczenia stosowania środków zabezpieczających w stosunku do nieletnich sprawców czynów karalnych cz. II, NKPK 2016, Nr XXXIX

K. Górecki, V. Konarska-Wrzosek, Postępowanie w sprawach nieletnich. Komentarz, Warszawa 2019, LEX

P. Górecki, S. Stachowiak, Ustawa o postępowaniu w sprawach nieletnich. Komentarz, Kraków 2007

P. Górecki, Uczestnicy postępowania na tle projektu Prawa nieletnich, [w:] P. Hofmański, S. Waltoś (red.), W kręgu prawa nieletnich. Księga pamiątkowa ku czci Profesor Marianny Korcyl-Wolskiej, Warszawa 2009

O. Górniok i in., Kodeks karny, t. 1, Gdańsk 2005

B. Groicki, Artykuły prawa majdeburskiego, Warszawa 1954

T. Grzegorczyk, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, t. 1, Warszawa 2014

A. Grześkowiak, Glosa do orz. SN z 8.11.1981 r., IV KR 192/81, PiP 1983, Nr 7

A. Grześkowiak, Prawna odpowiedzialność rodziców za zaniedbania wychowawcze (zagadnienie wybrane), RPEiS 1985, z. 1

A. Grześkowiak, Postępowanie w sprawach nieletnich (Polskie prawo nieletnich), Toruń 1986

A. Grześkowiak, Polskie prawo nieletnich w świetle Reguł minimalnych Narodów Zjednoczonych dotyczących wymiaru sprawiedliwości względem nieletnich, RPEiS 1987, z. 3

A. Grześkowiak, Nullum crimen, nulla poena sine lege poenali anteriori, [w:] M. Wieruszewski (red.), Prawa człowieka. Model prawny, Warszawa 1991

A. Grześkowiak, Nieletni w kodeksie karnym z 1932 r., [w:] A. Grześkowiak (red.), Kodeks karny z 1932 r., Lublin 2005

A. Grześkowiak, Wybrane problemy reformy prawa nieletnich w Polsce, [w:] J. Jakubowska-Hara (red.), Reforma prawa karnego, propozycje i komentarze. Księga pamiątkowa Profesor Barbary Kunickiej-Michalskiej, Warszawa 2008

A. Grześkowiak, Koncepcje prawa nieletnich, [w:] T. Bojarski (red.), Problemy reformy postępowania w sprawach nieletnich, Lublin 2008

A. Grześkowiak, Funkcje prawa nieletnich, [w:] P. Hofmański (red.), W kręgu prawa nieletnich. Księga pamiątkowa ku czci Profesor Marianny Korcyl-Wolskiej, Warszawa 2009

A. Grześkowiak, Tendencje rozwojowe włoskiego prawa nieletnich, Archiwum Kryminologii 2009, Nr XXIX–XXX

A. Grześkowiak, Prawo nieletnich, Warszawa 2020

A. Grześkowiak (red.), Prawo karne, Warszawa 2020

A. Grześkowiak, art. 10 § 2 i 3 KK, art. 31 KK, [w:] A. Grześkowiak, K. Wiak (red.), Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 2021

H. Haak, Zadania kuratorów rodzinnych określone w ustawie z 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich, [w:] T. Jedynak (red.), K. Stasiak, Zarys metodyki pracy kuratora sądowego, Warszawa 2010

A. Haak-Trzuskawska, H. Haak, Ustawa o postępowaniu w sprawach nieletnich. Komentarz, Warszawa 2015, Legalis

R.G. Hałas, Odpowiedzialność karna nieletniego na tle kodeksu karnego z 1997 roku, Lublin 2006

G. Harasimiuk, Nieletni sprawcy czynów zabronionych – winni czy ofiary w polskim modelu postępowania z nieletnimi, [w:] L. Gardocki (red.), Gaudium in litteris est. Księga jubileuszowa ofiarowana Pani Profesor Genowefie Rejman z okazji osiemdziesiątych urodzin, Warszawa 2005

E. Hryniewicz-Lach, [w:] M. Królikowski, R. Zawłocki (red.), Kodeks karny. Część ogólna. Komentarz do art. 1–116, Warszawa 2017, Legalis

R. Hube, Ogólne zasady nauki i prawa karnego, Warszawa 1830

S.L. Hubert, Stanowisko nieletnich w Statucie Ormiańskim z r. 1519, [w:] Pamiętnik trzydziestolecia pracy naukowej prof. Dąbkowskiego, Lwów 1937

M. Januszkiewicz, Młodociani w jednostkach penitencjarnych w latach 1986–2013. Aktualny system a praktyka, Przegląd Więziennictwa Polskiego 2015, Nr 86

M. Jeż-Ludwichowska, Wyjaśnienia oskarżonego a prawo do informacji, Pal. 2003, Nr 3–4

K. Kaczorowski, J.K. Cisek, R. Vogel, Kodeks Karny Wojska Polskiego i ustawy dodatkowe z komentarzem, Warszawa 1946

M. Kalinowski, Struktura procesu resocjalizacji, [w:] B. Urban (red.), Resocjalizacja, Warszawa 2008

W. Kamińska, K. Pędowski, Sądy dla nieletnich w II Rzeczypospolitej, Pal. 1991, Nr 1

A. Kania, Demoralizacja jako pojęcie kontrowersyjne. Uwagi na tle ustawy o postępowaniu wobec nieletnich, Studia Prawnicze KUL, 2016

P. Kardas, O podstawach odpowiedzialności nieletnich na zasadach określonych w Kodeksie karnym, [w:] P. Hofmański (red.), S. Waltoś, Uwagi na tle sporów dotyczących wymierzenia nieletniemu kary, W kręgu prawa nieletnich, Warszawa 2009

W. Klaus, Dziecko przed sądem. Wymiar sprawiedliwości wobec przestępczości młodszych nieletnich, Warszawa 2009

W. Klaus, I. Rzeplińska, D. Woźniakowska, D. Wójcik, Reakcja formalna na czyny zabronione nieletnich [w:] J. Jakubowska-Hara (red.), Reforma prawa karnego propozycje i komentarze, Księga pamiątkowa Profesor Barbary Kunickiej-Michalskiej, Warszawa 2008

M.L. Klementowski, Odpowiedzialność nieletniego w średniowiecznych prawach Europy, [w:] T. Bojarski (red.), Postępowanie z nieletnimi. Orzekanie i wykonywanie środków wychowawczych i poprawczych, Lublin 1988

R. Kmiecik, Naczelne zasady karnoprocesowe w postępowaniu w sprawach nieletnich, [w:] J. Jakubowska-Hara (red.), Postępowanie z nieletnimi, Księga pamiątkowa Profesor Barbary Kunickiej-Michalskiej, Warszawa 2005

P. Kobes, Komentarz do projektu ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich z 20 lipca 2021 r. – wybrane zagadnienia, Zeszyty Naukowe Collegium Witelona 2022, Nr 42(1)

P. Kobes, Orzekanie i wykonywanie kary pozbawienia wolności wobec nieletnich w Polsce, Warszawa 2015

P. Kobes, O potrzebie stworzenia systemu wykonywania kary pozbawienia wolności wobec nieletnich sprawców przestępstw, Prok. i Pr. 2015, Nr 1

H. Kołakowska-Przełomiec, Przestępczość i nieprzystosowanie społeczne nieletnich w genezie przestępczości dorosłych, Warszawa 1977

K. Komoszewski, W sprawach nieletnich, [w:] Ł. Kwadrans (red.), Metody pracy stosowane przez kuratorów sądowych wykonujących przeczenia w sprawach rodzinnych i nieletnich, Warszawa 2019

V. Konarska-Wrzosek, Prawny system postępowania z nieletnimi w Polsce, Warszawa 2013

V. Konarska-Wrzosek, Zakład poprawczy czy zakład karny dla nieletnich, [w:] Pozbawienie wolności – funkcje i koszty. Księga jubileuszowa Profesora Teodora Szymanowskiego, Warszawa 2013

V. Konarska-Wrzosek, T. Oczkowski, Prawo karne skarbowe. Zagadnienia materialnoprawne i wykonawcze, Toruń 2005

M. Korcyl-Wolska, Postępowanie w sprawach nieletnich, Warszawa 2008

M. Korcyl-Wolska, Postępowanie w sprawach nieletnich w Polsce, Kraków 2001

M. Korcyl-Wolska, Postępowanie w sprawach nieletnich na tle standardów europejskich, Warszawa 2015

Ł. Korzeniowski, Instytucja stosowania środków oddziaływania wychowawczego przez dyrektora szkoły w nowej ustawie o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich. Uwagi de lege lata i de lege ferenda, Prok. i Pr. 2023, Nr 2

A. Kossowska, Zapobieganie przestępczości nieletnich – wybrane zagadnienia, [w:] J. Jakubowska-Hara (red.), Reforma prawa karnego, propozycje i komentarze, Księga pamiątkowa Profesor Barbary Kunickiej-Michalskiej, Warszawa 2008

M. Kotowska, Zażywanie substancji psychoaktywnych przez nieletnich sprawców czynów karalnych. Aspekty kryminologiczne i prawne. Studia Prawnoustrojowe 2012, Nr 15

B. Kowalska-Ehrlich, Młodzież nieprzystosowana społecznie a prawo, Warszawa 1988

M. Kuć, [w:] M. Kuć, M. Gałązka, Prawo karne wykonawcze, Warszawa 2009

M. Kuć, Leksykon kryminologii. Sto podstawowych pojęć, Warszawa 2015

J. Kulesza, Glosa do postanowienia SA w Warszawie z 23.10.1999 r., II AKZ 470/98, Pal. 2000, Nr 11–12

B. Kunicka-Michalska, Pornografia i wykorzystywanie nieletnich w internecie. Regulacje polskiego kodeksu karnego, Studia Prawnicze 2006, z. 4

M. Kuryłowicz, Odpowiedzialność „nieletnich” za czyny bezprawne w prawie rzymskim, [w:] T. Bojarski (red.), Postępowanie z nieletnimi. Orzekanie i wykonywanie środków wychowawczych i poprawczych, Lublin 1988

Ł. Kwadrans, Metody pracy wychowawczo-resocjalizacyjnej i profilaktycznej stosowane przez kuratorów sądowych wykonujących orzeczenia w sprawach rodzinnych i nieletnich, Warszawa 2019

S. Larizza, Il diritto penale dei minori. Evoluzione e rischi di involuzione, Milano 2005

L. Lelental, KKW. Komentarz, Warszawa 2017, Legalis

C. Lombroso, Człowiek-zbrodniarz, Warszawa 1891

Z. Lorek, Zasady postępowania z nieletnimi (Próba systematyzacji), PiP 1988, z. 11

M.J. Lubelski, Odpowiedzialność karna nieletnich (uwagi de lege lata i de lege ferenda), [w:] P. Hofmański (red.), Współczesne problemy prawa karnego i wymiaru sprawiedliwości. Księga ku czci Profesora Kazimierza Marszała, Katowice 2003

J. Majewski, Czy wolno wymierzyć nieletniemu karę 25 lat pozbawienia wolności, [w:] V. Konarska-Wrzosek, J. Lachowski, J. Wójcikiewicz (red.), Węzłowe problemy prawa karnego, kryminologii i polityki kryminalnej. Księga pamiątkowa ofiarowana Profesorowi Andrzejowi Markowi, Warszawa 2010

J. Majewski, Uwagi o dopuszczalności wymierzenia najsurowszych kar sprawcom nieletnim i młodocianym na podstawie Kodeksu karnego z 1997 r., [w:] M. Kosek, J. Słyk (red.), W trosce o rodzinę. Księga pamiątkowa ku czci Profesor Wandy Stojanowskiej, Warszawa 2008

J. Makarewicz, Prawo karne ogólne, Kraków 1914

J. Makarewicz, Polskie prawo karne. Część ogólna, Lwów 1919

J. Makarewicz, Z Komisji Kodyfikacyjnej. Nieletni przestępcy, Przegląd Prawa i Administracji 1921, z. 1–6

J. Makarewicz, Ustawa karna (Część ogólna). Projekt wstępny, Lwów 1922

J. Makarewicz, Kodeks karny z komentarzem, Lwów 1938

M. Małecki, Ustawowe zagrożenie karą i sądowy wymiar kary, [w:] W. Wróbel (red.), Nowelizacja prawa karnego 2015, Kraków 2015

M. Maraszek, Odpowiedzialność karna nieletniego (art. 10 § 2 k.k., art. 13 i 91 u.pn), Przegląd Sądowy 2011, Nr 7–8

A. Marek, Sądownictwo dla nieletnich w Polsce na tle porównawczym, [w:] T. Bojarski (red.), Postępowanie z nieletnimi. Orzekanie i wykonywanie środków wychowawczych i poprawczych, Lublin 1988

A. Marek, Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 2005

A. Maurizio, Evoluzione internazionale del sistema penale minorile ed effetti nell’ordinamento italiano. Il DPR 22 settembre 1988, n. 448

R. Merle, A. Vitu, Traité de droit criminel. Problèmes généraux de la science criminelle. Droit pénal général, Paris 1997

J. Migdał, Alkoholizowanie się młodzieży szkolnej (na podstawie badań w szkołach w latach 1913, 1967, 1990), Archiwum Kryminologii 1994, t. XX

J. Migdał, Resocjalizacja skazanych – utopia czy perspektywiczne wyzwanie, Przegląd Więziennictwa Polskiego 2008, Nr 61

A. Mogilnicki, Dziecko i przestępstwo, Warszawa 1925

A. Mogilnicki, Projekt kodeksu karnego w redakcji przyjętej w drugim czytaniu przez sekcję prawa karnego Komisji Kodyfikacyjnej RP, Uzasadnienie części ogólnej, Komisja Kodyfikacyjna RP Sekcja Prawa karnego, Warszawa 1930, t. V, z. 3

T. Mommsen, Le droit penal Romain, Paris 1907

M. Morawski, Przedłużenie pobytu nieletniego w schronisku dla nieletnich w świetle orz. ETPC w sprawie Grabowski przeciwko Polsce (wyrok z 30 czerwca 2015 r., Izba (sekcja IV), skarga Nr 57722/12), Probacja Nr IV, 2015

A.C. Moro, Manuale di diritto minorile, Bologna 2012

V. Musacchio (red.), Manuale di diritto minorile, Padova 2007

B. Myrna, [w:] A. Kwieciński (red.), Postępowanie z wybranymi grupami skazanych w polskim systemie penitencjarnym. Aspekty prawne, Warszawa 2013, LEX

E. Neymark, [w:] A. Komorowski, E, Neymark, Z. Rosenblum, O sądownictwie dla nieletnich w Polsce, Warszawa 1928

P. Ostaszewski, Opinie diagnostyczne w sprawach nieletnich, Warszawa 2010

Z. Ostrihańska, Problem nieprzystosowania społecznego u młodzieży, [w:] Zagadnienia nieprzystosowania społecznego i przestępczości w Polsce, Warszawa 1978

Z. Ostrihańska, Wychowawcze aspekty postępowania w sądzie dla nieletnich, [w:] Ius et Lex. Księga Jubileuszowa ku czci Profesora Adama Strzembosza, Lublin 2002

L.K. Paprzycki, J.K. Gierowski, Nauka o przestępstwie. Wyłączenie i ograniczenie odpowiedzialności karnej, [w:] System Prawa Karnego, t. 4, Warszawa 2013

P. Pawluczuk-Bućko, Ustawa o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich – kilka uwag o kierunku zmian legislacyjnych, Studia Prawnoustrojowe UWM 2022, Nr 58

S. Pirrone, Manuale di diritto minorile, Catania 1972

Pismo Rzecznika Praw Obywatelskich z 7.8.2017 r., KMP573.21.2017RK

Ł. Pohl, O (nie)możliwości pociągnięcia osoby nieletniej do odpowiedzialności karnej za tzw. niewykonawcze formy współdziałania przestępnego na gruncie kodeksu karnego z 1997 r., [w:] V. Konarska-Wrzosek, J. Lachowski, J. Wójcikiewicz (red.), Węzłowe problemy prawa karnego, kryminologii i polityki kryminalnej. Księga pamiątkowa ofiarowana Profesorowi Andrzejowi Markowi, Warszawa 2010

Ł. Pohl, Zakres odpowiedzialności karnej nieletniego w Kodeksie karnym z 1997 r. (o konieczności pilnej zmiany art. 10 § 2 k.k. – problem form popełnienia czynu zabronionego), Prawo w Działaniu. Sprawy Karne 2017, Nr 30

Ł. Pohl, Ponownie w sprawie zakresu odpowiedzialności karnej osoby nieletniej wg Kodeksu karnego z 1997 r. (zagadnienie form popełnienia czynu zabronionego) – uwagi o metodzie rozwiązania problemu), Prawo w Działaniu. Sprawy Karne 2018, z. 35

M. Porwisz, Pokrzywdzony w postępowaniu w sprawach nieletnich, Probacja 2016, Nr 1

W. Posnow, [w:] J. Skorupka (red.), Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2020

L. Pytka, Różne ujęcia resocjalizacji, [w:] B. Urban (red.), Resocjalizacja, Warszawa 2008

Rada Legislacyjna przy Prezesie RM, Opinia o projekcie ustawy „Kodeks nieletnich” RL-0303–47/07, 4.6.2007

G. Rdzanek-Piwowar, Granice nieletniości w polskim prawie karnym, Archiwum Kryminologii, 1993, t. XIX

G. Rejman, Zasady odpowiedzialności karnej. Art. 8–31 KK. Komentarz, Warszawa 2009

M. Rogacka-Rzewnicka, Oportunizm i legalizm ścigania przestępstw w świetle współczesnych przeobrażeń procesu karnego, Warszawa 2007, LEX

Z. Sienkiewicz, Sporne kwestie wokół pojęcia demoralizacji i nieprzystosowania społecznego, [w:] T. Bojarski (red.), Postępowanie z nieletnimi. Orzekanie i wykonywanie środków wychowawczych i poprawczych, Lublin 1988

Z. Sienkiewicz, [w:] M. Bojarski, J. Giezek, Z. Sienkiewicz, Prawo karne materialne. Część ogólna i szczegółowa, Warszawa 2004

Z. Sienkiewicz, O dyrektywie wymiaru kary wobec nieletnich i młodocianych (uwagi na tle art. 54 § 1 k.k.), [w:] Rzetelny proces karny: księga jubileuszowa Profesor Zofii Świdy, Warszawa 2009, LEX

Z. Sienkiewicz, Nauka o karze. Sądowy wymiar kary, [w:] System prawa karnego, t. 5, Warszawa 2017

E. Skrętowicz, P. Strzelec, Pozycja pokrzywdzonego w postępowaniu w sprawach nieletnich, [w:] Problemy reformy postępowania w sprawach nieletnich, Lublin 2008

T. Smyczyński, Pojęcie dziecka i jego podmiotowość, [w:] T. Smyczyński (red.), Konwencja o prawach dziecka. Analiza i wykładnia, Poznań 1999

T. Smyczyński, Prawo dziecka do wychowania się w rodzinie, [w:] T. Smyczyński (red.), Konwencja o prawach dziecka. Analiza i wykładnia, Poznań 1999

J. Sobczak, W kwestii pojęcia interesu społecznego w prawie karnym, [w:] Z. Jędrzejewski (red.), Między nauką a praktyką prawa karnego. Księga Jubileuszowa Profesora Lecha Gardockiego, Warszawa 2014

M. Staniaszek, D. Kubiak, Instytucjonalny system resocjalizacji nieletnich w Polsce, [w:] Zapobieganie wykluczeniu z systemu edukacji dzieci i młodzieży nieprzystosowanej społecznie. Perspektywa pedagogiczna, J.E. Kowalska (red.), Łódź 2014

B. Stańdo-Kawecka, Prawo karne nieletnich od opieki do odpowiedzialności, Warszawa 2007

B. Stańdo-Kawecka, O koncepcji resocjalizacji w polskiej literaturze naukowej polemicznie, Probacja 2010, Nr 1

W. Stojanowska, Dobro dziecka jako instrument wykładni norm konwencji o prawach dziecka oraz prawa polskiego i jako dyrektywa jego stosowania, [w:] T. Smyczyński (red.), Konwencja o prawach dziecka. Analiza i wykładnia, Poznań 1999

A. Strzembosz, Postępowanie w sprawach nieletnich w prawie polskim, Lublin 1984

R. Szczepanik, A. Jaros, M. Staniszek, Sąd nad demoralizacją, Łódź 2018

G.B. Szczygieł, Regulacje kodeksu karnego wykonawczego dotyczące wykonywania kary pozbawienia wolności wobec nieletnich z perspektywy standardów międzynarodowych, Białostockie Studia Prawnicze 2017, vol. 22, Nr 3

G.B. Szczygieł, Społeczna readaptacja skazanych w polskim systemie penitencjarnym, Białystok 2002

A. Twardo, Policyjne izby dziecka. Zarys problematyki, Legionowo 2016

A. Walczak-Żochowska, Systemy postępowania z nieletnimi w państwach europejskich, Warszawa 1988

A. Walczak-Żochowska, [w:] M. Królikowski, R. Zawłocki (red.), Kodeks karny. Część ogólna. Komentarz. Art. 1–116, Warszawa 2017

A. Wąsek, [w:] O. Górniok (red.), Kodeks karny. Komentarz, t. 1, Gdańsk 1999

L. Wilk, Kara 25 lat pozbawienia wolności, [w:] Kary i inne środki reakcji prawnokarnej, System prawa karnego, t. 6, Warszawa 2016

K. Wiśniewska, M. Wolny, Dostęp dzieci do pomocy obrońcy. Raport krajowy. Polska, Warszawa 2017

J. Włodarczyk-Madejska, Znaczenie wywiadu środowiskowego dla postępowania w sprawach nieletnich, GSP 2020, Nr 3

T. Wolan, Placówki resocjalizacyjne w reformowanym systemie profilaktyki, opieki i wychowania w Polsce, Chowanna 2006, Nr 2

T. Wolan, Resocjalizacja: uwarunkowania, doświadczenia, projekty zmian (Młodzieżowy Ośrodek Wychowawczy – korektywną uczącą się organizacją), Chorzów 2005

W. Wolter, Nauka o przestępstwie, Warszawa 1973

H. Zabrodzka, Wychowywać a nie karać, NP 1956, z. 9

P. Zakrzewski, Stopniowanie winy w prawie karnym, Warszawa 2016, LEX

M. Zieliński, [w:] Prawo cywilne – część ogólna. System Prawa prywatnego, t. 1, Legalis

A. Zoll, Czy nieletniość jest okolicznością wyłączająca winę?, [w:] P. Hofmański (red.), W kręgu prawa nieletnich, Warszawa 2009

A. Zoll, [w:] W. Wróbel (red.), A. Zoll (red.), Kodeks karny. Część ogólna. Komentarz, t. 1, LEX

E. Żabczyńska, Przestępczość dzieci a szkoła i dom, Warszawa 1974

PRZEDMOWA

W Deklaracji Praw Dziecka z 1924 r., sformułowanej przez Zgromadzenie Ogólne Ligi Narodów, zapisano m.in. „(…) ludzkość powinna dać dziecku wszystko, co posiada najlepszego (…). 1. Dziecku powinno się dać możność normalnego rozwoju fizycznego i duchowego. 2. Dziecko głodne powinno być nakarmione, dziecko chore powinno być pielęgnowane, dziecko wykolejone wrócone na właściwą drogę”. Za rok społeczność międzynarodowa obchodzić będzie setną rocznicę Deklaracji. Warto więc postawić pytanie: czy rzeczywiście ludzkość wypełniła swoją powinność wobec dzieci i dała im wszystko, co ma najlepszego? To zdanie, będące solennym zobowiązaniem świata dorosłych, jest często powtarzane. Jedną z płaszczyzn tego zobowiązania jest powinność doprowadzenia dziecka wykolejonego do powrotu na „właściwą drogę”. Wiele jest możliwości i środków prowadzących dziecko ku „właściwej drodze”. Wśród nich znajduje się także wyspecjalizowana dziedzina prawa nazywana zbiorczo prawem nieletnich, oferująca zróżnicowane sposoby postępowania z dziećmi, które zboczyły z tej drogi. Prawo nazywa ich nieletnimi, gdyż jeszcze nie osiągnęli odpowiedniego wieku ani dojrzałości prawnokarnej, i poręcza środki dostosowane do ich wieku i poziomu rozwoju biopsychospołecznego, które mają zapewnić im opiekę i ochronę oraz prawidłowe ich wychowanie.

Nieletnim poświęcono przedstawiane opracowanie. Nieletni – według prawa – do lat 18 to jeszcze dzieci, dlatego w opracowaniu zwraca się szczególną uwagę na prawa dzieci w odniesieniu do nieletnich.

„Prawo nieletnich” zawiera kompleksową analizę przepisów dotyczących postępowania w sprawach nieletnich, opartą na nowej ustawie z 9.6.2022 r. noszącej tytuł „O wspieraniu i resocjalizacji nieletnich” (Dz.U. z 2022 r. poz. 1700 ze zm.). Jest to więc nowe, zmienione wydanie „Prawa nieletnich”. Obejmuje ono szeroko w ustawie regulowaną problematykę materialnoprawną, proceduralną i wykonawczą, przedstawianą na tle ewolucji i tendencji rozwojowych tego prawa.

Przedkładam nowe wydanie skryptu „Prawo nieletnich” z nadzieją, że będzie ono, zwłaszcza w perspektywie aktualnej regulacji, przydatne nie tylko studentom wydziałów prawa, administracji, pedagogiki, psychologii, lecz także wszystkich innych wydziałów, na których podejmowana jest problematyka wiążąca się z postępowaniem w sprawach nieletnich. Wykłady dotyczące prawa nieletnich prowadzone są na wielu uniwersytetach, w akademiach i szkołach wyższych. Trudno jednak uczyć się takiego przedmiotu bez podręcznika, zwłaszcza w sytuacji obowiązywania nowej, tak obszernej i skomplikowanej ustawy dotyczącej nieletnich. Stąd głębokie przekonanie o użyteczności przedstawianego skryptu. Służyć on może także doktorantom i aplikantom, a także prawnikom praktykom, zwłaszcza sędziom rodzinnym i adwokatom.

W skrypcie omówione zostały – ujęte w rozdziały – problemy wchodzące w skład wykładu „Prawo nieletnich”, prowadzonego przeze mnie już przez wiele dziesiątek lat. Obejmują one całość zagadnień wyznaczoną nie tylko systemem prawa nieletnich, rekonstruowanym z przepisów ich dotyczących, ale przede wszystkim wynikających z nowej ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich. Jest to ustawa bardzo obszerna i w wielu miejscach skomplikowana przez zawarty w niej układ przedmiotowy. Sposób ich ujęcia w skrypcie powinien gwarantować zrozumienie przedstawianych zagadnień oraz powinien służyć również do zajęć o charakterze ćwiczeniowym, konwersatoryjnym czy seminaryjnym.

W tej nowej edycji skryptu analizuję również, wchodzące w zakres prawa nieletnich, nowe przepisy – art. 10 § 2a oraz zmieniony art. 10 § 2 i 3 Kodeksu karnego – dotyczące odpowiedzialności karnej nieletnich. Zaczną one obowiązywać od 1.10.2023 r. wraz z szeroką reformą tego kodeksu. Zdecydowałam się oprzeć to opracowanie na przepisach znowelizowanego Kodeksu karnego tak, by nie stało się ono wkrótce – w tej części – nieaktualne. Obowiązujący jeszcze, do wskazanego dnia, stan prawny został przedstawiony w pierwszym wydaniu skryptu z 2020 r.

Przedkładając Czytelnikom drugie wydanie skryptu „Prawo nieletnich”, z wdzięcznością przyjmę wszystkie uwagi mogące wzbogacić zawartą w nim treść.

Alicja Grześkowiak

Toruń, 1.8.2023 r.

ROZDZIAŁ I. WIADOMOŚCI OGÓLNE O PRAWIE NIELETNICH

§ 1. Nazwa „prawo nieletnich”

Prawo nieletnich to zbiór przepisów prawnych dotyczących nieletnich. Składnikiem nazwy jest pojęcie nieletniego. Nazwa „prawo nieletnich” jest coraz częściej używana w języku prawniczym, a nawet w języku prawnym na określenie dziedziny prawa, która obejmuje całokształt przepisów dotyczących postępowania w sprawach nieletnich. W Polsce w doktrynie wyraźnie posłużył się tą nazwą M. Cieślak1. Stanowiła ona również podtytuł podręcznika A. Grześkowiak2 Postępowanie w sprawach nieletnich (Polskie prawo nieletnich), Toruń 1986. Także projekt ustawy z 2008 r., mającej regulować postępowanie w sprawach nieletnich, nosił tytuł „Prawo nieletnich”. Nazwę tę stosuje się coraz częściej w doktrynie na określenie dziedziny prawa, ale wskazuje się różny jej zakres podmiotowy i przedmiotowy.

W polskiej przestrzeni prawa nazwa ta ma głównie konotacje prawnokarne i przez długie lata oznaczała zbiór przepisów dotyczących podmiotu ustawowo nazywanego nieletnim, czyli osobę poniżej 17. roku życia, popełniającą czyn zabroniony pod groźbą kary. Jednak w 1982 r. nazwa ta ustawowo została rozciągnięta również na podmioty do 18. roku życia w aspekcie zapobiegania ich demoralizacji, a nawet, gdy chodzi o wykonywanie orzeczonych wobec nich określonych środków – do 21. roku życia. Według nowej ustawy z 9.6.2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich (Dz.U. z 2022 r. poz. 1700 ze zm.) nieletnim może być osoba do lat 19, 21, 24, a nawet do 25. roku życia (art. 93).

Ustawodawca, regulując kompleksowo we wskazanej wyżej ustawie problematykę prawnego traktowania nieletnich, nie zdecydował się na nadanie jej zbiorczej nazwy „prawo nieletnich”, mimo że w rzeczywistości obejmuje ona zdecydowaną większość przepisów wyznaczających postępowanie z nieletnimi w polskim prawie karnym. Zastosowana nazwa „o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich” akcentuje jedynie celowościowo zawartą w niej treść, daleko wykraczającą poza ten zakres tematyczny.

Nazwa „prawo nieletnich” współcześnie funkcjonuje w wielu systemach prawa oraz w światowym, w tym i w polskim, piśmiennictwie, chociaż jej zakres treściowy zależy od przyjmowanej koncepcji tego prawa.

§ 2. Definicja prawa nieletnich

Prawo nieletnich jest odrębną gałęzią prawa. Samodzielność prawa nieletnich opiera się na autonomii jego norm, a ta wynika z kategorii podmiotów, których one dotyczą, ze specyfiki przedmiotu, który regulują, z odrębności procedury, w której są realizowane, i z funkcji, które prawo to pełni w społeczeństwie3.

Prawo nieletnich to zbiór przepisów prawnych opartych na określonym elemencie podmiotowym, przedmiotowym oraz celowościowym. Dotyczy ono osób, które nie osiągnęły wieku pełnej dojrzałości prawnokarnej. Podmiotem norm tego prawa są osoby, które z powodu wieku nie uzyskały jeszcze samodzielności prawnej i wymagają szczególnej opieki i ochrony – w tym prawnej. Już chociażby z samej nazwy „prawo nieletnich” wynika, że jest to zespół przepisów prawnych związanych z nieletnim. Nieletni jest zatem kryterium podmiotowym, charakterystycznym dla tej dziedziny prawa, która zbiera lub powinna zbierać w wyspecjalizowany i zwarty system prawa wszystkie przepisy dotyczące nieletniego. Pewien problem stanowi rozciągnięcie wykonywania niektórych środków stosowanych wobec nieletniego w związku z jego demoralizacją czy popełnieniem czynu karalnego na okres powyżej 18. roku życia. Zgodnie z WspResNielU mogą być one stosowane do 21., 24., a nawet do 25. roku życia. Osoba pełnoletnia cywilnie, a także od 17. roku życia mogąca już w pełni odpowiadać karnie, nazywana przez tę ustawę „nieletnim”, nabywa wraz z ukończeniem 18. roku życia określone prawa polityczne i obywatelskie, których nie została pozbawiona, a zatem ma prawo z nich korzystać. Nowa ustawa powinna zawierać więc gwarancje ich nienaruszalności. Jest to z pewnością problem skomplikowany, ale istniejący w rzeczywistości.

Prawo nieletnich może być definiowane w różny sposób w zależności od przyjmowanej koncepcji jego treści. Według definicji formalnej prawem nieletnich jest zbiór ustanowionych przez państwo przepisów prawnych, które dotyczą nieletniego. Według definicji funkcjonalnej prawo nieletnich to zbiór przepisów służących ochronie i opiece nad nieletnimi.

Funkcją prawa nieletnich jest opieka i ochrona nieletniego, a naczelną jego zasadą – dobro dziecka. Prawo nieletnich właśnie przez funkcje, jakie przed nim się stawia, ma szczególne znaczenie społeczne – jest zabezpieczeniem prawidłowego rozwoju biopsychospołecznego nieletniego i jego wychowania. Prawo nieletnich w praktyce powinno jednak działać dopiero wówczas, gdy zagrożone czy naruszone jest dobro dziecka i jego harmonijny rozwój, mówiąc językiem charakterystycznym dla tej dziedziny prawa – gdy dziecko znajduje się „w niebezpieczeństwie”. Prawo to grupuje także przepisy prawne stosowane wobec nieletniego, który wykazuje objawy nieprzystosowania społecznego, w tym gdy dopuszcza się czynów zabronionych prawnokarnie.

Łącząc wskazane elementy formalne i funkcjonalne, można w sposób uogólniony zdefiniować prawo nieletnich jako zespół przepisów dotyczących nieletnich, mających na celu ich ochronę i opiekę. Oba te cele mieszczą się w ramach konstytucyjnego wskazania zawartego w art. 72 ust. 1 Konstytucji RP, dotyczącego dziecka i powinności jego ochrony przed demoralizacją oraz opieki. Należy mieć na uwadze, że nieletni do lat 18 jest według prawa polskiego i konwencyjnego jeszcze dzieckiem, więc przysługują mu prawa zabezpieczone konstytucyjnie i międzynarodowo – w tym wymiarze – głównie przez Konwencję o prawach dziecka. W preambule do ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich eksponuje się natomiast prawo nieletnich do „szczególnej troski i pomocy”, co z pewnością mieści się w ramach ochrony i opieki, zwłaszcza jako szczególny jej motyw wyznaczający określone zadania państwa wobec nieletnich.

Zauważyć należy, że kryterium definicyjnym łączącym przepisy składające się na prawo nieletnich jest podmiot jego norm, czyli nieletni.

W 1986 r. ukazał się skrypt „Postępowanie w sprawach nieletnich (polskie prawo nieletnich)”, w którym przedstawiono szeroką koncepcję prawa nieletnich jako odrębnej dziedziny prawa4, omawiając w ramach tego prawa przepisy NielU z 1982 r. i KK dotyczące nieletnich. W 1988 r. A. Marek wskazywał, że objawem postępu jest wyodrębnienie prawa nieletnich i oderwanie go od prawa karnego5. T. Bojarski podkreślał, że prawo karne nieletnich daje początek wykształceniu się autonomicznej dyscypliny prawa – prawa nieletnich6. G. Harasimiuk pisał, że „być może nadszedł już czas na wyodrębnienie nowej gałęzi prawa – prawa nieletnich”7. Należy mieć nadzieję, że tak będzie rozumiana nowa ustawa dotycząca nieletnich.

§ 3. Cechy i funkcje prawa nieletnich

I. Cechy prawa nieletnich

Potrzeba istnienia prawa nieletnich jako odrębnej dziedziny prawa, wchodzącej w skład ogólnego systemu prawa, jest obecnie raczej niekwestionowana. Przyjęto jego wyróżnianie w wielu ustawodawstwach krajowych. W niektórych państwach natomiast prawo nieletnich jest w stanie wyodrębniania się w wyspecjalizowaną dziedzinę prawa.

Na ogół uznaje się, że prawo nieletnich jest samodzielną dyscypliną prawa, mającą tylko jej właściwe cechy, odróżniające ją od innych dziedzin prawa.

Zasadniczym elementem tworzącym tę dziedzinę prawa, a więc podstawą prawa nieletnich, jest podmiot norm tego prawa, czyli mówiąc ogólnie – dziecko, a więc według definicji przyjętej w Konstytucji RP i Konwencji o prawach dziecka – istota ludzka do 18. roku życia. Jednak prawo nieletnich określa w ramach tego okresu dziecięctwa granice wieku dziecka, w ramach których dozwolone jest prowadzenie wobec niego przymusowego oddziaływania wychowawczego (resocjalizacyjnego, według WspResNielU), gdy wykazuje przejawy demoralizacji czy popełnia czyny zabronione pod groźbą kary. Wprowadza ono jednak także możliwość karania nieletnich dopuszczających się przestępstw, chociaż na ogół dotyczy to starszych nieletnich, a ich odpowiedzialność karna jest z reguły ograniczona i złagodzona.

Cechami identyfikującymi prawo nieletnich są: przedmiotowa specyfikacja norm tego prawa, zawierająca się w szczególnych regulacjach odmiennych od ogólnych norm prawa, oraz funkcje tego prawa – mówiąc w tym miejscu zwięźle – opieka i ochrona nieletnich. Jest to zatem dziedzina prawa wyspecjalizowana przede wszystkim na podstawie kryterium podmiotowego8 – obejmuje bowiem przepisy prawa dotyczące podmiotu – różnie nazywanego w prawach krajowych – który nie osiągnął jeszcze wieku pełnoletniości cywilnoprawnej lub dojrzałości prawnokarnej i z tego powodu wymaga szczególnej uwagi, więcej – troski ze strony prawa. Zakres przedmiotowy tego prawa jest różnicowany w zależności od przyjętej jego koncepcji, często obejmuje postępowanie wobec dzieci nieprzystosowanych społecznie lub zdemoralizowanych, a nie tylko popełniających czyny karalne.

O wyodrębnieniu się prawa nieletnich w ramach systemu prawa przesądza przede wszystkim charakter norm dotyczących nieletnich, uwzględniający właściwości osobiste tej kategorii podmiotów będących w „toku rozwoju”, a więc takich, których rozwój biopsychospołeczny nie został jeszcze ukończony i z tej racji wymagają szczególnej ochrony i opieki, również ze strony prawa. Prawo nieletnich opiera się zatem na poglądzie o odrębności psychofizycznej dziecka, na poglądzie o jego specyficznych potrzebach i konieczności zapewnienia mu przez prawo opieki i pomocy, gdyż samo nie potrafi jeszcze zabezpieczyć swojego dobra i bronić swoich interesów. Według H.R. Gardnera prawo nieletnich opiera się na empirycznym założeniu, że młodzi ludzie są wrażliwi, zależni w zachowaniach od innych i niekompetentni, uznając, że jeżeli można to założenie przyjąć do małych dzieci, to już przy starszych nieletnich jest ono wysoce kontrowersyjne, a ponadto opiera się ono na idei paternalizmu9. Nie ma jednak wątpliwości, że dziecko należy otoczyć szczególną troską na drodze jego rozwoju. Opieka nad dzieckiem to co prawda głównie domena rodziny, ale powołane jest do niej także społeczeństwo i państwo w określonych ramach prawnych.

Wskazując treść prawa nieletnich, należy zatem wziąć pod uwagę to, że dotyczy ono osób, których rozwój fizyczny i psychiczny nie jest jeszcze zakończony10, że osobowość nieletniego nie jest jeszcze w pełni ukształtowana, dopiero formuje się w procesie socjalizacji i przybiera określone struktury oraz cechy mające wpływ na jego zachowanie. Uwzględnić trzeba również, że dziecko stopniowo, wraz z wiekiem i rozwojem intelektualnym, uzyskuje umiejętność odróżniania dobra od zła, świadomość co do znaczenia, także społecznego, swojego postępowania oraz zdolność kierowania swoim postępowaniem. Uczy się wyboru zachowania zgodnego z nabytym systemem wartości. Te właściwości dziecka, poznawane coraz lepiej wraz z postępem nauk, odróżniające go od dorosłego człowieka, powodują odmienne podejście prawa do spraw go dotyczących. Treść prawa nieletnich powinna być zatem dostosowana do warunków i właściwości osobistych dziecka.

Prawo nieletnich powstawało na drodze długiej ewolucji, ponieważ z biegiem wieków i rozwojem cywilizacji zauważono, że należy odrębną uwagę zwrócić na podmiot będący jeszcze w wieku rozwojowym i opracować strategie postępowania z takimi podmiotami oraz pokreślić sposoby ich szczególnej ochrony. Wskazuje się, że takiemu podmiotowi wyspecyfikowanemu przez prawo należy się odrębna ochrona prawna, i to ona jest – mówiąc bardzo ogólnie – rolą prawa nieletnich.

Elementem zasadniczym dla określenia treści i wytyczenia granic prawa nieletnich jest dokładne określenie podmiotu jego norm. Fundament prawa nieletnich stanowią wzorce konstytucyjne, a także międzynarodowe standardy praw dziecka oraz wskazania ustawowe, w tym przepisy wyspecjalizowane, dotyczące expressis verbis nieletnich, określające m.in. wiek nieletniości, zasady naczelne tego prawa, czyli wskazania dyrektywne dla tworzenia, interpretacji i stosowania prawa nieletnich.

Naczelną zasadą w prawie nieletnich jest przede wszystkim zasada dobra dziecka, ujmowana czasami, zwłaszcza w aktach prawa międzynarodowego, jako nadrzędny interes dziecka.

Przyjmuje się, że prawo nieletnich posiada autonomię naukową, dydaktyczną i normatywną, podobnie jak np. prawo cywilne, karne, handlowe czy prawo pracy. Bez wątpienia, w dużej mierze, doktryna przyczyniła się do powstania prawa nieletnich, postulując jego wyodrębnienie w ramach systemu prawa, oraz wpłynęła na treść pojęcia „prawo nieletnich”, jego podmiotowy i przedmiotowy zakres, a nawet na formę ustawodawczą, w jakiej jest ono tworzone. Doktryna wypracowała również różne koncepcje prawa nieletnich, akceptowane później przez ustawodawców. Zasługą doktryny, ale już i judykatury jest określanie funkcji tego prawa, co miało także wpływ na treść stanowionego prawa w tej dziedzinie.

Ważnym źródłem inspiracji dla prawa nieletnich i bez wątpienia szczególnym paradygmatem stała się Konwencja o prawach dziecka, czyli silny impuls dla kształtowania się tego prawa pochodził od społeczności międzynarodowej i dał się zauważyć już w Genewskiej Deklaracji Praw Dziecka z 1924 r.

Droga do wykształcenia się spójnej ustawowej koncepcji prawa nieletnich w systemie polskiego prawa nie jest łatwa, o czym świadczy historia tworzenia nowego ustawodawstwa dotyczącego nieletnich w Polsce. Obecnie treść prawa nieletnich rekonstruuje się z wielu aktów normatywnych, co prowadzi do różnych ich interpretacji i obniża standard tego prawa. Koncepcja ujęcia w jednym akcie normatywnym całości przepisów tego prawa jest być może nadal odległa, ale już teraz – np. w Polsce – objęto jego zakresem niemal wszystkie przepisy dotyczące nieletniego, a więc dziecka w styku z szeroko rozumianym prawem karnym i demoralizacją, tworząc zharmonizowany i w takim zakresie unitarny system tego prawa, chociaż w części uzależniono go jeszcze od przepisów cywilnoprawnych lub prawnokarnych, a więc nie zlikwidowano całkowicie jego zależności od norm innych dziedzin prawa. Być może jest to jednak istotny krok ku stworzeniu autonomicznej gałęzi prawa – prawa nieletnich (małoletnich) łączącej rozwiązania z wszystkich dziedzin prawa, w których podmiotem norm – również podmiotem biernym, a więc ofiarą – jest dziecko. Takie unitarne, odrębne gałęzie prawa dotyczące nieletnich (małoletnich) powstały w kilku krajach Ameryki Południowej.

W doktrynie również nie zawsze uznaje się autonomię prawa nieletnich, wskazując, że prawo to „nie tworzy normatywnie autonomicznej regulacji prawnej, gdyż odwołuje się w szerokim zakresie do odpowiedniego stosowania przepisów innych aktów prawnych, takich jak: Kodeks postępowania cywilnego – tryb nieprocesowy, Kodeks postępowania karnego, Kodeks karny, Kodeks karny skarbowy lub Kodeks wykroczeń”11. Podobnie zresztą wskazano w judykaturze w odniesieniu do ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich z 1982 r.: „Art. 14 ustawy z 26.10.1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich nie kształtuje postępowania w sprawach nieletnich w sposób samodzielny i wyczerpujący, gdyż w kwestiach w niej nieuregulowanych zastosowano odesłania do innych ustaw. W zakresie procedury, zgodnie z art. 20 ustawy, stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania cywilnego i karnego. Z kolei stosownie do art. 14 ustawy w sprawach nieletnich, którzy dopuścili się czynu karalnego, sąd rodzinny stosuje odpowiednio przepisy części ogólnej Kodeksu karnego, Kodeksu karnego skarbowego lub Kodeksu wykroczeń, jeżeli nie są sprzeczne z ustawą”12. Za oznakę braku autonomiczności tej gałęzi prawa przyjęto zatem wyłącznie rozproszenie jego źródeł prawnych. Jednak wydaje się, że już obecnie, z uwagi na kompleksowość podmiotową obowiązującej ustawy dotyczącej nieletnich można przyjąć, iż uczyniono istotny krok ku powstaniu prawa nieletnich jako odrębnej dziedziny prawa.

II. Funkcje prawa nieletnich

Prawo nieletnich jest specyficzną dziedziną prawa. I to nie tylko z uwagi na nieletniego i jego szczególne właściwości osobowe, ale także na jego szczególne potrzeby ze względu na jego wiek i poziom rozwoju biopsychofizycznego i odrębny charakter środków stosowanych wobec nieletniego. Dlatego też do charakterystycznych cech tego prawa powinny być dostosowane funkcje, jakie ta dyscyplina prawa powinna pełnić (pomija się tutaj wskazywane w części piśmiennictwa różnice między celami, zadaniami i funkcjami prawa, przyjmując, że funkcje to zadania, zaplanowane cele danego ustawodawstwa). Funkcje prawa nieletnich w dużej mierze decydują o autonomii i jednorodności tego prawa w ramach systemu prawa. Są to funkcje ściśle dostosowane do tego rodzaju prawa – w takim zakresie podmiotowym, o takiej treści i w takich formach nierealizowane przez inne dziedziny prawa. Problem funkcji prawa nieletnich jest zatem w dużej mierze problemem istoty i sensu istnienia tego prawa13.

Tworząc przepisy prawa nieletnich, należy ich treść podporządkować przewidywanym ich efektom – i to zarówno w odniesieniu do wyspecyfikowanych podmiotów norm, jak i w szerszym aspekcie – oczekiwanych rezultatów ogólnospołecznych. Zadania, które stawia się przed prawem nieletnich, należy widzieć zatem w dwóch wymiarach. Pierwszy, decydujący o istocie prawa nieletnich, obejmuje zadania, jakie pełnić mają przepisy tego prawa wobec nieletniego. Z uwagi na to, że wyróżnikiem prawa nieletnich jest przede wszystkim sam nieletni jako podmiot norm tego prawa, dlatego też, określając funkcje prawa nieletnich, należy nadać priorytet zadaniom, które dotyczą bezpośrednio nieletnich. Nieletni jest w toku rozwoju i właśnie z tego powodu potrzebuje specjalnego traktowania, ochrony i opieki, zaspokajania właściwych mu potrzeb oraz ustanowienia gwarancji respektu jego praw, gdyż – jak wcześniej wskazano – sam nie potrafi jeszcze bronić swojego dobra.

Druga płaszczyzna ma szerszą perspektywę, gdyż przed prawem nieletnich stoją zadania społeczne. Dziecko – nieletni jest członkiem wspólnoty rodzinnej, szkolnej, państwowej i innych wspólnot, np. sportowych czy harcerstwa. Ten okres w życiu każdego człowieka wiąże się z jego socjalizacją, uspołecznieniem, czyli wdrażaniem do harmonijnego życia we wspólnocie opartej na określonych wartościach i do respektu tych wartości stanowiących więzi wspólnotowe. Społeczności, w której żyje nieletni, powinno zależeć na tym, by był on pełnowartościowym jej członkiem, aby respektował zasady współżycia tej wspólnoty.

W piśmiennictwie wskazuje się na wiele funkcji prawa nieletnich – np. na funkcję ochronną14, opiekuńczą, wychowawczą15, reedukacyjną, resocjalizacyjną, odzyskania społecznego. Natomiast z tytułu ustawy z 9.6.2022 r. „o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich” wynika, że dla ustawodawcy funkcjami prawa dotyczącego nieletnich są resocjalizacja i wspieranie nieletnich.

Wśród funkcji prawa nieletnich wymienia się także, a nawet współcześnie mocno akcentuje – funkcję gwarancyjną16.

Wskazane funkcje prawa nieletnich często łączy się, eksponując np. funkcję opiekuńczo-wychowawczo-ochronną17 czy opiekuńczo-wychowawczą18, czy wspierająco-resocjalizacyjną, jak w nowej ustawie o nieletnich.

Funkcje prawa nieletnich mogą być określone w różnej formie normatywnej – albo ustawa wskazuje je wprost w swoich przepisach merytorycznych lub w tytule czy w preambule ustawy, albo czyni to pośrednio, wówczas funkcje te rekonstruuje się z treści poszczególnych przepisów. Może jednak zdarzyć się i tak, że w ustawie brak wskazania oczekiwanych efektów danej regulacji prawnej. W takich przypadkach najczęściej wskazanie funkcji określonej dziedziny prawa zawarte jest w uzasadnieniu projektu ustawy lub ich sformułowanie zawdzięcza się doktrynie albo orzecznictwu sądowemu, a zdarza się również, że wskazuje na nie Trybunał Konstytucyjny19. W przypadku nowej ustawy funkcje zawartego w niej prawa nieletnich znalazły ekspozycję już w jej tytule „o wspieraniu i resocjalizacji (…)”, co oznacza, że takie zadania postawił ustawodawca przed zawartymi w niej przepisami. Bezpośrednio na resocjalizację wskazuje w tekście ustawy wiele jej przepisów (np. art. 6, 14 ust. 1 i 2, art. 15 ust. 1, 3 i 6, art. 115). W art. 6 WspResNielU podkreśla się, że karę można orzec wobec nieletniego jedynie w przypadkach określonych w ustawie, jeżeli inne środki nie są w stanie zapewnić resocjalizacji nieletniego, co wyraźnie oznacza, że efekt resocjalizacyjny jest kryterium, od którego zależy stosowanie środków oddziaływania wobec nieletniego.

Funkcje prawa nieletnich powinny mieć aksjologiczne zakorzenienie w określonym systemie wartości – przede wszystkim we wskazujących je przepisach konstytucyjnych, które wprost lub pośrednio stanowią wzorzec normatywny dla regulacji ustawowych.

Wśród funkcji prawa nieletnich wyróżnić należy funkcję główną i funkcje szczegółowe. Poszukując głównej funkcji prawa nieletnich, należy wytypować na tę pozycję taką funkcję, która obejmie swoim zakresem wiele funkcji szczegółowych, pośrednich, pozwalających zrealizować podstawowy cel prawa nieletnich. W prawie nieletnich na taką funkcję wskazuje sama Konstytucja RP. Główną funkcję prawa nieletnich można bowiem wyprowadzić z art. 72 ust. 1 Konstytucji RP, w którym stanowi się, że: „Rzeczpospolita Polska zapewnia ochronę praw dziecka. Każdy ma prawo żądać od organów władzy publicznej ochrony dziecka przed przemocą, okrucieństwem, wyzyskiem i demoralizacją”. W komentarzach do Konstytucji RP podkreśla się, że przepis ten „ustala obowiązek władz publicznych zapewnienia ochrony prawom dziecka”20. Przepis Konstytucji statuuje obowiązek ochrony dziecka m.in. przed demoralizacją. To on stanowi zatem wzorzec dla określenia funkcji głównej prawa nieletnich. Dziecko i jego dobro są wartością konstytucyjną. Nieletni jest dzieckiem, przysługują mu zatem wszystkie prawa i gwarancje ich ochrony przynależne dzieciom. Niekwestionowaną podstawą aksjologiczną prawa nieletnich powinno być więc wskazanie zawarte w art. 72 Konstytucji RP. Opierając się na tym przepisie, należy przyjąć, że główną funkcją prawa nieletnich jest ochrona nieletniego przed demoralizacją i opieka nad nim, a więc funkcją główną prawa nieletnich jest funkcja ochronno-opiekuńcza21.

Uznanie funkcji ochronno-opiekuńczej za główną funkcję prawa nieletnich wzmacniają sformułowania ratyfikowanej przez Polskę Konwencji o prawach dziecka. Podkreśla się w niej, że „dziecko z uwagi na niedojrzałość fizyczną oraz umysłową wymaga szczególnej opieki i troski, a zwłaszcza właściwej ochrony prawnej” oraz że dzieci powinny być otoczone „niezbędną ochroną i opieką” (Konwencja o prawach dziecka, preambuła). W art. 3 pkt 2 tej Konwencji nakłada się na państwa obowiązek zapewnienia dziecku ochrony i opieki w takim zakresie, w jakim jest to konieczne dla jego dobra. Należy jednak podkreślić, że opieka i ochrona dziecka jest przede wszystkim naturalnym i prawnym zadaniem rodziny, co zresztą jest wyraźnie akcentowane w systemie polskiego prawa, a także w sposób szczególny w preambule nowej ustawy dotyczącej nieletnich. Wszystkie inne instytucje pełnią tę funkcję pomocniczo.

Biorąc za podstawę powyższe wskazania konstytucyjne i konwencyjne oraz ustawowe, należy przyjąć, że prawo nieletnich ma za zadanie ochronę nieletniego jako osoby, ochronę jego praw, prawidłowości jego rozwoju oraz pozycji w relacjach społecznych – w rodzinie, szkole, pracy – ogólnie mówiąc – w społeczeństwie.

Funkcją prawa nieletnich powinna być także kompleksowa ochrona nieletniego przed określonymi zagrożeniami dla jego rozwoju osobowego i społecznego. Ta treść zadania prawa nieletnich nawiązuje do koncepcji przyjmowanych w ustawach z początku XX w. – „dziecka w niebezpieczeństwie”. Chodzi o ochronę prawidłowego rozwoju biopsychicznego i społecznego dziecka, gdy jest ono zagrożone nieprzystosowaniem społecznym lub gdy nieletni wykazuje objawy zachowań dowodzących procesu jego wykolejenia czy demoralizacji – jak przyjmuje się w polskim systemie prawa.

Prawo nieletnich powinno chronić nieletniego przed demoralizacją, jak stwierdza się w art. 72 ust. 1 Konstytucji RP, a także w WspResNielU – w tym przed popełnieniem czynu zabronionego i zejściem z drogi respektowania norm zachowania przypisanego dzieciom w tym wieku, odpowiadających poziomowi ich rozwoju. Do funkcji głównej prawa nieletnich należy zaliczyć także zadanie opieki nad nieletnim. Nieletni jest – jak wyżej wskazano – podmiotem „politycznie i psychologicznie słabszym” i z tego powodu, że jest jeszcze dzieckiem, państwo powinno otaczać go opieką.

Funkcja opiekuńcza na tle prawa nieletnich przejawia się w wielu uprawnieniach sądu lub innych organów państwowych do ingerencji w warunki, w jakich wychowuje się i wzrasta nieletni. To istotna funkcja tego prawa, dowodząca kompleksowego podejścia do sprawy nieletniego widzianego nie tylko przez pryzmat demoralizacji czy dopuszczenia się czynu zabronionego, ale również jego potrzeb. Dla jego wzrostu nie tylko fizycznego, ale i – a może przede wszystkim – dla prawidłowego ukształtowania jego osobowości często wymagana jest pomoc i opieka, zwłaszcza gdy rodzina, w której żyje nieletni, jest dysfunkcyjna Nieletni może zatem wymagać wsparcia w procesach rozwojowych, kształtujących perspektywy jego życia, także społecznego. Takie potrzeby zauważył ustawodawca, eksponując w tytule nowej ustawy właśnie taką funkcję. To wsparcie obejmuje jednak ustawowo określony krąg nieletnich – będących w konflikcie z prawem karnym lub z zasadami współżycia społecznego.

Synonimem, według słownikowego znaczenia, zwrotu „wspieranie” jest pomaganie, wspomaganie, udzielanie pomocy. Oczywiście należy zrekonstruować z tekstu nowej ustawy treść tego pojęcia i postacie wspierania nieletniego. Pytanie o treść wspierania ma szczególne znaczenie zwłaszcza na tle nowo wprowadzonych przepisów KK (chociaż na tę chwilę jeszcze nieobowiązujących), dopuszczających, w określonych przypadkach, skazanie nieletniego od 14. roku życia lub jak przewiduje to KK od 1997 r. – od ukończenia lat 15, według znowelizowanych przepisów KK obecnie nawet na karę pozbawienia wolności do lat 30. W takich wypadkach, jak również wobec wyraźnego obostrzenia traktowania nieletniego według nowej ustawy dotyczącej nieletnich, to „wspieranie” przybiera swoistą postać, wyraźnie zaostrzoną. Natomiast niewątpliwie postacią wspierania jest możliwość zobowiązania rodziców albo opiekuna do poprawy warunków, w których żyje nieletni, a także stworzenie nieletniemu przebywającemu w zamkniętych zakładach nauki szkolnej, co zresztą jest powinnością zakładu, ponieważ zgodnie z Konstytucją RP nauka do 18. roku życia jest obowiązkowa.

Jednak w uzasadnieniu projektu WspResNielU wskazano, że wspieranie to „dopingowanie danego podmiotu, w tym przypadku nieletniego, do postępowania, które jest zgodne z przyjętymi normami zarówno prawnymi, jak i społecznymi, a tym samym z interesem społecznym, ale nie tylko – również z dobrem nieletniego”22. Z dalszego toku wywodów zawartych w uzasadnieniu projektu wynika, że „w konsekwencji udzielana nieletniemu – w ramach wskazanego wsparcia – pomoc w celu kształtowania ich społecznie pożądanych i akceptowanych postaw (…) winna być indywidualizowana w stosunku do danego nieletniego (…) Ponadto powinna ona mieć szeroki wachlarz oddziaływań wspierających, aby poprzez ich zastosowanie uzyskiwać oczekiwane rezultaty. Ich uzyskiwaniu, w dłuższej perspektywie, będzie służyło wdrożenie procesu resocjalizacji rozumianego jako teoretyczne i praktyczne oddziaływanie wychowawcze wobec jednostek niedostosowanych społecznie lub zagrożonych tym niedostosowaniem”23. Jeżeli zatem wspieranie to dopingowanie, to treść tej funkcji pokrywa się zakresowo z resocjalizacją. Należy zatem czekać na praktyczne formy wspomagania w relacji do działań resocjalizacyjnych. Ponieważ jednak ustawa nie tłumaczy, na czym polegać ma tytułowe wspieranie nieletnich, a stosującemu ustawę nie wolno wyjść poza przepisy ustawy, istnieje niebezpieczeństwo tego, że wspieranie rozumiane jako „dopingowanie” włączone będzie w funkcję resocjalizacyjną i nie przyjmie innych sobie właściwych form.

Należy przyznać rację O. Sitarz, która słusznie podkreśla, że w nowej ustawie „przeważa funkcja resocjalizacyjna niż wspierająca”24.

Funkcja ochronno-opiekuńcza realizowana jest przez funkcje szczegółowe. Jedną z nich jest funkcja gwarancyjna. Nieletni w prawie nieletnich ma pozycję samodzielnego podmiotu określonych praw, tak więc przysługiwać mu powinny wszystkie gwarancje ich nienaruszalności. Z racji wieku i poziomu rozwoju prawo powinno gwarantować nieletniemu więcej praw niż osobie dorosłej.

Prawo nieletnich powinno poręczać nieletnim określone prawa w całym postępowaniu prowadzonym według jego przepisów. Prawa te powinny odpowiadać nie tylko standardowi praw dziecka określonemu w Konstytucji RP, Konwencji o prawach dziecka i w innych międzynarodowych aktach praw człowieka. Dochodzą do tego prawa należne nieletniemu w postępowaniu prowadzonym według ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich, zresztą także wskazywane w międzynarodowych standardach postępowania z nieletnimi, zwłaszcza w ONZ-owskich tzw. regułach beijinskich (pekińskich) i rijadzkich oraz w normatywnych wypowiedziach UE czy Rady Europy.

Chodzi o wyraźne, ustawowe zabezpieczenie praw nieletniego stającego przed sądem w związku z demoralizacją czy popełnieniem czynu karalnego, a także gdy chodzi o tzw. starszego nieletniego – przed sądem karnym.

Na tle dawnych przepisów NielU brakowało odpowiednich gwarancji ochrony praw nieletniego, szczególnie w postępowaniu przed sądem25, dlatego kompleksowa nowelizacja NielU w zakresie postępowania sądowego z 2013 r. m.in. częściowo uzupełniła katalog praw nieletniego w tym postępowaniu, kładąc akcent na gwarancje przysługujących mu praw. W nowej ustawie ta kwestia jest już wyraźnie uregulowana. W art. 36 WspResNielU wskazano pięć praw przysługujących nieletniemu w postępowaniu przed sądem, natomiast na płaszczyźnie wykonawczej – w odniesieniu do wykonywania zakładowych środków poprawczych – ich katalog jest bardzo obszerny, ale są to prawa również innego typu – obejmuje on np. kwestie socjalno-bytowe. Jednak patrząc na WspResNielU z perspektywy praw nieletniego, należy wskazać na istotne – z punktu widzenia funkcji gwarancyjnej prawa nieletnich – przepisy wyjaśniające treści niektórych zwrotów używanych przez ustawodawcę. Załączenie takiego dość swoistego słowniczka nadaje ujętym w nim pojęciom ścisłe granice znaczeniowe, co uniemożliwia dowolną ich interpretację. Autentyczna wykładnia nie dopuszcza arbitralnej ich wykładni. W art. 87 ustawy określa się np., na czym polega kontrola osobista, kontrola paczki, korespondencji, nadzór korespondencji czy odwiedzin.

Funkcją szczegółową, ale również o szczególnym znaczeniu w prawie nieletnich jest funkcja wychowawcza. Funkcja ta w stosunku do nieletnich jest uznawana za konieczną, stanowi istotny, ale też charakterystyczny i niezbędny składnik funkcji głównej – ochronno-opiekuńczej. Wychowanie nieletniego w duchu respektu dla wartości jest najpewniejszym środkiem jego ochrony przed demoralizacją i naruszaniem prawa. W doktrynie, a także w różnych ustawodawstwach krajowych funkcja ta nazywana jest rozmaicie. Przedstawia się ją jako funkcję reedukacyjną, poprawczą, resocjalizacyjną, reintegracji społecznej, odzyskania społecznego.

Wychowanie powinno z jednej strony prowadzić do internalizacji przez nieletniego wartości moralnych uznanych za podstawę współżycia społecznego, a z drugiej strony, nie powinno ono naruszać godności nieletniego. W miarę możliwości powinno być prowadzone we współpracy z nieletnim i uwzględnieniem jego wyboru kierunku kształcenia. Powinno obejmować jeszcze edukację szkolną, co zresztą, biorąc pod uwagę konstytucyjny obowiązek edukacyjny do 18. roku życia, oznacza, że rodzice lub odpowiednie instytucje powinny nieletniemu umożliwić naukę w szkole lub zobowiązać go do nauki. Kierując się funkcją wychowawczą, należy skorygować dotychczasowy proces wychowawczy nieletniego, wskazać mu właściwy system wartości, którym powinien się kierować, nauczyć go odróżniania dobra od zła. Ważne jest także, aby działania wychowawcze podejmowane w ramach postępowania wobec nieletniego nauczyły go, stosownie do jego wieku i poziomu rozwoju, także odpowiedzialności za własne czyny.

Jednak, zwłaszcza gdy nieletni jest sprawcą czynu zabronionego lub w inny sposób objawia się proces jego demoralizacji – prawo nieletnich powinno nie tylko oddziaływać na niego wychowawczo w kierunku internalizacji wartości chronionych, ale i korygować dotychczasowy proces wychowawczy, prowadząc do zmiany jego postaw w odniesieniu do wartości. Powinno zatem zmierzać do reedukacji czy poprawy nieletniego. Te funkcje prawa nieletnich mieszczą się zresztą w szeroko zarysowanej funkcji wychowawczej.

Ustawa z 9.6.2022 r. spośród wielu możliwości wyboru tego rodzaju funkcji w prawie nieletnich wskazała na resocjalizację. Przyjęto zatem resocjalizację jako główny cel postępowania wobec nieletniego, co oznacza wyraźne uznanie tej funkcji za podstawową w postępowaniu wobec nieletnich. Z wyboru takiej funkcji na tytułową w ustawie dotyczącej nieletnich wynika, że dla ustawodawcy to ona ma być funkcją przewodnią, zasadniczą w postępowaniu wobec nieletniego, oczywiście obok funkcji wspierania nieletnich. Wydaje się, że taki wybór dla prawa nieletnich nie jest w pełni zasadny.

Resocjalizacja według jednej z najbardziej znanych w Polsce definicji jest „odmianą procesu wychowawczego, który z jednostki wadliwie przystosowanej do wymogów życia społecznego czyni jednostkę ponownie zsocjalizowaną, tzn. uspołecznioną, samodzielną i twórczą”26.

Resocjalizacja to powtórna socjalizacja, ale już według prawidłowych norm życia społecznego, to korektura wadliwych norm życia społecznego. Dziecko 10-letnie czy nawet 13-letnie, a nawet 14-letnie trudno uznać za osobę, która już w pełni przeszła proces socjalizacji i internalizowała obowiązujące reguły życia społecznego i wymaga resocjalizacji. Nieletni są jeszcze w trakcie procesu socjalizacji, poznają i utrwalają w świadomości wartości i normy społeczne, które należy respektować w życiu społecznym. Proces ten u nich jest jeszcze w toku. U nieletnich obejmować on może ciągle jeszcze poznawanie i internalizowanie takich wartości i norm współżycia społecznego, których nieletni dotąd nie jest świadomy, ponieważ proces ich przyswajania następuje wraz z wiekiem i rozwojem biopsychospołecznym nieletniego i nabywaniem świadomości co do ich istnienia i potrzeby respektowania. Nieletniego należy jeszcze na jego drodze rozwoju socjalizować i wskazywać na pierwotne i najważniejsze wartości społeczne i związane z człowiekiem oraz życiem w społeczeństwie. Należy go edukować, doprowadzić do jego właściwej socjalizacji i poprawiać, gdy dotychczas przez nieletniego przyswojone reguły życia społecznego są wadliwe. Potrzebna jest mu raczej reedukacja i poprawianie przyswajanych wzorców.

Zwrotem „resocjalizacja” posługuje się doktryna w szerokim zakresie względem osób dorosłych, które popełniły przestępstwo. W tym wypadku jednak podmiotem oddziaływania resocjalizacyjnego są dzieci od 10. roku życia, więc raczej chodzić powinno jeszcze – przynajmniej, gdy chodzi o tych najmłodszych nieletnich – nie tyle o resocjalizację, ale o socjalizację czy reedukację lub po prostu o wychowanie, tak jak ujmuje to np. KK w art. 54 § 1 wobec „starszych nieletnich”, którzy mogą, w przypadkach wskazanych w art. 10 § 2 lub 2a KK (uwaga: gdy już uchwalona nowelizacja KK wejdzie w życie) – ponosić odpowiedzialność karną za określone KK przestępstwa od 15., a obecnie nawet 14. roku życia. W uzasadnieniu WspResNielU resocjalizację wyjaśnia się jako „teoretyczne i praktyczne oddziaływanie wychowawcze wobec jednostek niedostosowanych społecznie lub zagrożonych tym niedostosowaniem”, a użycie takiego zwrotu „odzwierciedla dążenie do wyeksponowania istoty tego procesu w kształtowaniu prawidłowych postaw młodych ludzi, których dotychczasowe zachowanie pozostawało w sprzeczności z powszechnie przyjętym porządkiem obyczajowym, kulturowym i prawnym”27. Tak ujęte szczegółowe zadania resocjalizacyjne zasługiwałyby raczej na określenie takiej funkcji – ogólnie – funkcją wychowawczą. Natomiast resocjalizacja jako funkcja prawa nieletnich powinna być realizowana wobec osób, które już osiągnęły określony poziom socjalizacji i dokonały internalizacji wypaczonych norm społecznego współżycia. U nieletnich, co należy raz jeszcze wyraźnie zaakcentować, ten proces jest jeszcze w toku. Oczywiście chodzi o nieletnich do lat 17 lub 18.

Rodzi się również pytanie o relacje między funkcją wychowawczą prawa nieletnich a resocjalizacyjną, którą eksponuje ustawodawca w WspResNielU. Nie jest to proste z racji różnych pojęć dotyczących procesu wychowawczego prowadzonego wobec nieletnich i ich kontekstów używanych przez ustawodawcę w tym akcie normatywnym.

Na tle rozwiązań WspResNielU można zauważyć, że pojęcie „resocjalizacja” często jest stosowane albo samodzielnie, albo obok pojęcia „wychowanie” lub w jeszcze innych kontekstach oddziaływania na nieletniego. Ponadto ustawodawca stosuje tam także samodzielnie pojęcie „wychowanie”, np. wskazuje na wychowanie, gdy stanowi o warunkowym zawieszeniu umieszczenia nieletniego w zakładzie poprawczym. Jako kryterium jego zastosowania przyjmuje „uzasadnione przypuszczenie, że pomimo niewykonania środka poprawczego cele wychowawcze zostaną osiągnięte” (art. 16 ust. 1 WspResNielU). Natomiast w części wykonawczej WspResNielU wyraźnie uznaje się wychowanie za cel wykonywania środków wychowawczych i środka poprawczego. Stanowi się bowiem, że środki te mają na celu wychowanie nieletniego na świadomego swych obowiązków członka społeczeństwa. Zgodnie z ustawą działalność wychowawcza względem nieletniego powinna przede wszystkim zmierzać do wszechstronnego rozwoju osobowości i uzdolnień nieletniego oraz do kształtowania i utrwalania w nim społecznie pożądanej postawy i poczucia odpowiedzialności, tak by był on odpowiednio przygotowany do samodzielnego i odpowiedzialnego życia zgodnie z obowiązującymi normami społecznymi i prawnymi (art. 88 WspResNielU). W tym wypadku chodzi zatem wyraźnie o kształtowanie określonych postaw, a nie o re-socjalizację. Równoległe stosowanie tych dwóch pojęć – tytułowej „resocjalizacji” oraz „wychowania” zdaje się wskazywać na różne zakresy treściowe, a także na różne funkcje tego rodzaju oddziaływań. Wprowadza także pewien chaos terminologiczny i niejasność co do zakresów treściowych tych oddziaływań.

Prawo nieletnich powinno pełnić funkcję wychowawczą, a w jej ramach możliwe są różnego rodzaju oddziaływania, także resocjalizacyjne, gdy tego wymaga potrzeba, ale dotyczyć one powinny starszych nieletnich, u których już ukształtowały się postawy społeczne wymagające ponownej, już prawidłowej socjalizacji. Wychowanie nie ma charakteru jednowymiarowego. Opiera się bowiem na założeniu wieloaspektowości procesu wychowania. Jednym z jego aspektów może być resocjalizacja, oznaczająca to, co wynika z jej nazwy, a zatem re-socjalizację, czyli ponowną socjalizację

Ustawodawca, wprowadzając funkcję resocjalizacyjną na czołowe miejsce w postępowaniu wobec nieletnich, nie jest w tym zbyt konsekwentny, czego przykładem jest wyżej wskazane używanie w jednym przepisie, obok tytułowej resocjalizacji, także pojęcia „wychowanie”, co jednak nasuwa pytanie o ich zakresy treściowe i wzajemne relacje. Wydawać by się mogło, że resocjalizacja mieści się w szeroko rozumianym wychowaniu, ale w art. 162 WspResNielU wskazuje się, że „ośrodek kuratorski prowadzi działalność wychowawczą, resocjalizacyjną (…), zmierzając do zmiany postaw nieletnich w kierunku społecznie pożądanym, zapewniającym prawidłowy rozwój ich osobowości”. Dowodem na różne zakresy pojęć „resocjalizacja” oraz „wychowanie” jest także samo nazewnictwo młodzieżowych ośrodków wychowawczych, których ustawodawca wyróżnia dwa typy: resocjalizacyjno-wychowawczy oraz resocjalizacyjno-rewalidacyjny (art. 177 WspResNielU). Ustawodawca zresztą, wyjaśniając charakter młodzieżowego ośrodka wychowawczego typu resocjalizacyjno-wychowawczego, wskazuje, że przeznaczony on jest dla nieletnich niedostosowanych społecznie, wymagających m.in. wychowania i resocjalizacji, co stanowi dowód, że te dwa zadania mają różny charakter, a są realizowane w określonym typie zakładu wychowawczego.

W ustawie mowa jest także o procesie wychowawczym (art. 181 WspResNielU). I wreszcie w art. 187 WspResNielU wskazuje się, że w okręgowych ośrodkach wychowawczych realizuje się wobec nieletnich system wychowawczy-resocjalizacyjny. Przykładów na niezbyt jasną z punktu widzenia szczegółowych funkcji prawa nieletnich ekspozycję celów rozwiązań zawartych w WspResNielU jest w niej wiele.

Patrząc jednak na prawo nieletnich jako na regulację kompleksową, obejmującą całość postępowania wobec nieletniego, należy przyjąć, że pełni ono funkcję wychowawczą, w ramach której występują różne formy oddziaływań.

Podkreślając wagę tej funkcji, należy mieć również na uwadze, że pierwszymi, naturalnymi i najważniejszymi wychowawcami dziecka są rodzice. Wychowanie jest podstawową funkcją rodziny, a powinno ono być prowadzone zgodnie z ich poglądami moralnymi i religijnymi, jak stanowią zarówno Konstytucja, jak i akty międzynarodowych praw człowieka. Dopiero gdy rodzina jest niewydolna wychowawczo, nie wypełnia swoich funkcji ochronno-opiekuńczych, gdy zachowanie nieletniego wskazuje na jego nieprzystosowanie społeczne lub na wcześniejszym etapie – gdy jest on zagrożony demoralizacją, prawo przewiduje możliwość powierzenia tej funkcji innym podmiotom. W preambule ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich, podkreślając zasadę autonomii rodziny i pierwszoplanowej roli rodziców – matki i ojca w przekazywaniu nieletnim wartości, zasad i niezbędnych wzorców – wskazuje się, że to rodzina jest naturalnym środowiskiem rozwoju człowieka. Istotne znaczenie ma także eksponowanie w preambule powinności Rzeczypospolitej Polskiej wobec rodziny – jej ochrony i wspierania w wychowaniu dzieci.

W związku z tym, że w zakres prawa nieletnich wchodzą poza WspResNielU także przepisy Kodeksu karnego dotyczące odpowiedzialności karnej nieletnich na podstawie art. 10 § 2 i 2a KK, funkcje tych przepisów kształtują się nieco inaczej, gdyż nieletni w wieku 14, a nawet 15 lat, gdy zachodzą przesłanki wskazane w tych przepisach, odpowiada już karnie za popełnienie przestępstwa określonego wyżej wskazanymi przepisami i sąd orzeka wobec niego karę, której treścią jest już wyraźnie dolegliwość. Kodeks karny dopuszcza nawet możliwość orzeczenia kary pozbawienia wolności do lat 30 wobec nieletniego w wieku 14 lub 15 lat, gdy na podstawie art. 10 § 2 lub 2a KK odpowiada on karnie za dopuszczenie się określonego przestępstwa, w którego sankcji występuje kara dożywotniego pozbawienia wolności.

Natomiast, gdy patrzy się na całość przepisów KK dotyczących odpowiedzialności karnej nieletniego, niewątpliwie należy wskazać, że ustawodawca tym przepisom wyznaczył głównie funkcję retrybutywną oraz prewencji ogólnej, mają one bowiem powstrzymać nieletniego w wieku od 14 lat oraz od lat 15 wizją kary od popełnienia ciężkich, enumeratywnie wskazanych w KK przestępstw. W takim przypadku jednak ustawodawca w art. 54 § 1 KK wyraźnie wskazał, że sąd – wymierzając karę – powinien kierować się celem wychowania nieletniego, co akcentuje na płaszczyźnie prewencji indywidualnej priorytet funkcji wychowawczej przy wymierzaniu kary nieletnim na podstawie art. 10 § 2 lub 2a KK.

W literaturze podkreśla się – dość idealizująco – że kara orzekana wobec nieletnich powinna stracić niemal cały charakter dolegliwy po to, by pełnić funkcję prewencji szczególnej, w tym zaś głównie funkcję reedukacyjną28. Jednak, gdy prawo nieletnich przewiduje możliwość odpowiedzialności karnej nieletniego i wymierzana jest wobec niego kara przede wszystkim pozbawienia wolności, tak jak w prawie polskim, zawsze mieści się w niej zamierzony element dolegliwości. Funkcja karząca jednak powinna być w takiej sytuacji ukierunkowana nie tyle na odpłatę za przestępstwo, chociaż nie można pozbyć się całkowicie elementów właściwych karze – ile na poprawę nieletniego.

Wskazuje się w piśmiennictwie, że w „karaniu nieletnich potrzebna jest «przestrzeń dla wychowania» i system postępowania z nieletnimi powinien temu celowi – wychowaniu – być podporządkowany”29.

Zadaniem prawa nieletnich, mieszczącym się w pojęciu ochrony nieletnich, jest zapobieganie demoralizacji, w tym popełnianiu przez nich czynów karalnych, zwłaszcza zabronionych jako przestępstwa, dlatego wskazuje się na prewencję, zapobieganie czy profilaktykę takich zachowań nieletniego jako na szczegółową funkcję tego prawa. Środki wychowawcze powinno stosować się wobec nieletniego również po to, by nie dopuścić do popełnienia przez niego czynu karalnego i pogłębienia procesu demoralizacji. Funkcja ta powinna być realizowana m.in. za pomocą metody wczesnej interwencji30, a także drogą doprowadzenia do poprawy nieletniego, który dopuścił się czynu karalnego, tak by nie ponowił on takiego czynu. W ramach funkcji prewencyjnej wskazywana jest także funkcja wychowawcza.

W piśmiennictwie wskazuje się również na funkcję naprawczą prawa nieletnich. Funkcja ta została włączona do tekstu dawnej ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich ustawą z 15.9.2000 r. o zmianie ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich31. Realizacji tej funkcji prawa nieletnich służyć miała przede wszystkim instytucja mediacji wprowadzona wówczas do NielU32. Instytucja mediacji jest szeroko regulowana w art. 57 ust. 1–10 WspResNielU.

Funkcji naprawczej prawa nieletnich nadaje się jednak, i to w zasadniczym zakresie, inną treść niż w prawie karnym stosowanym wobec osób „dojrzałych karnie”. Jeżeli bowiem w prawie karnym naprawczym celem jest naprawienie szkody lub wynagrodzenie krzywdy poniesionej przestępstwem, a zatem działania prawa dotyczą pokrzywdzonego przestępstwem, to przy wprowadzeniu tej funkcji do prawa nieletnich w dużej mierze zmienia się pole działania tej funkcji. Mediacja ma cel przede wszystkim wychowawczy odnoszący się do nieletniego, co wyraźnie wskazuje art. 57 ust. 3 WspResNielU, w którym na pierwszym miejscu podkreśla się, że postępowanie mediacyjne powinno zmierzać do wzbudzenia w nieletnim poczucia odpowiedzialności za skutki popełnionego przez niego czynu zabronionego.

W odniesieniu do polskiego prawa nieletnich, którego głównym źródłem jest ustawa z 9.6.2022 r. o wspomaganiu i resocjalizacji nieletnich, funkcje zawartych w niej regulacji zrekonstruować można przede wszystkim z tytułu i preambuły tej ustawy. Wskazuje się w niej na trzy cele zawartych w ustawie przepisów. Są to: wzmacnianie świadomości odpowiedzialności nieletniego za własne czyny, przeciwdziałanie demoralizacji nieletnich i dopuszczania się przez nich czynów karalnych, stwarzanie warunków powrotu do normalnego życia nieletnim, którzy popadli w konflikt z prawem lub zasadami współżycia społecznego, oraz umacnianie poczucia odpowiedzialności rodzin za przygotowanie dzieci do życia we wspólnocie jako indywidualnie ukształtowanej jednostki oraz za wychowanie nieletnich na osoby świadome swych obowiązków rodzinnych i obowiązków rodzinnych i obywatelskich. Cele dotyczące nieletniego powinny mieścić się w funkcji resocjalizacyjnej, która dla ustawodawcy jest celem nadrzędnym.

Cele wskazywane przez WspResNielU wymagają, zresztą jak i cała ustawa, interpretacji prokonstytucyjnej. Ustawa musi być zgodna z wartościami konstytucyjnymi. Wśród nich, jak wyżej wskazano, Konstytucja eksponuje wyraźnie powinność ochrony dziecka przed demoralizacją, a także powinność opieki nad dzieckiem. To wskazanie konstytucyjne oznacza, że główną funkcją prawa nieletnich jest funkcja ochronno-opiekuńcza. Potwierdzenie w ustawie znajdują także pozostałe wskazane wyżej funkcje: gwarancyjna, wychowawcza – w tym resocjalizacyjna, zapobiegawcza i naprawcza.

§ 4. Źródła prawa nieletnich

W Polsce brakuje jednolitego aktu prawnego obejmującego całość prawa nieletnich. Obowiązująca ustawa z 9.6.2022 r. o wspomaganiu i resocjalizacji nieletniego nadal zawiera jedynie rozwiązania dotyczące zapobiegania i zwalczania demoralizacji oraz czynów karalnych popełnianych przez nieletnich. Jednak w sprawach nieletnich, którzy dopuścili się czynu zabronionego, stosuje się odpowiednio, jeżeli nie są sprzeczne z WspResNielU – przepisy części ogólnej KK, KKS i KW.

Natomiast przepisy materialnoprawne dotyczące odpowiedzialności karnej nieletnich znajdują się w Kodeksie karnym.

Inaczej jest z przepisami regulującymi postępowanie sądowe i częściowo wykonawcze. Przepisy tego rodzaju znajdują się zarówno w WspResNielU, jak i KPC – postępowanie nieprocesowe opiekuńcze oraz w KPK. Natomiast, gdy chodzi o wykonanie kary pozbawienia wolności orzeczonej wobec nieletniego – stosuje się przepisy KKW dotyczące wykonania kary pozbawienia wolności wobec młodocianych.

Układając w obecnym stanie prawnym w Polsce źródła prawa nieletnich według hierarchii konstytucyjnej, należy wymienić:

1) Konstytucję Rzeczypospolitej Polskiej;

2) ustawy:

a) z 9.6.2022 r. o wspomaganiu i resocjalizacji nieletnich33,

b) z 6.1.2000 r. o Rzeczniku Praw Dziecka34,

c) Kodeks karny,

d) Kodeks postępowania cywilnego,

e) Kodeks postępowania karnego,

f) Kodeks karny skarbowy,

g) Kodeks wykroczeń,

h) Kodeks karny wykonawczy;

3) umowy międzynarodowe:

a) Konwencja o prawach dziecka z 20.11.1989 r.35,

b) Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych36 i Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych37,

c) Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z 4.11.1950 r. wraz z protokołami dodatkowymi38.

Do obowiązujących aktów prawnych należy zaliczyć także prawo stanowione w ramach UE. Można odnaleźć wiele wypowiedzi UE na temat traktowania nieletnich, jednak na szczególną uwagę zasługuje dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/800 z 11.5.2016 r. w sprawie gwarancji procesowych dla dzieci będących podejrzanymi lub oskarżonymi w postępowaniu karnym39.

Duże znaczenie – ale już jako wzorce modelowe postępowania w sprawach nieletnich i wskazania interpretacyjne – mają:

1) Wzorcowe reguły minimum Narodów Zjednoczonych dotyczące wymiaru sprawiedliwości wobec nieletnich z 1985 r., przyjęte rezolucją ZO NZ 40/33 z 29.11.1985 r.;

2) Wskazania Narodów Zjednoczonych dotyczące zapobiegania przestępczości nieletnich z 1990 r., przyjęte rezolucją ZO NZ 45/112 z 14.12.1990 r.;

3) Reguły Narodów Zjednoczonych dotyczące ochrony nieletnich pozbawionych wolności z 1990 r., przyjęte rezolucją ZO NZ 45/113 z 14.12.1990 r.

Ponadto źródłem prawa nieletnich rangi podustawowej są liczne rozporządzenia wydawane głównie przez Ministra Sprawiedliwości.

Najwyższym źródłem prawa nieletnich jest Konstytucja RP. Gwarantuje ona wiele praw człowieka i obywatela – wszystkie one mają odniesienie także i do nieletnich, chyba że zależą od osiągnięcia wieku pełnoletności. Jednak Konstytucja – jak wyżej wskazano – zawiera również przepisy dotyczące dziecka – wszystkie one obejmują oczywiście i nieletnich. Szczególne znaczenie w tym układzie ma wskazany art. 72 Konstytucji RP.

Do źródeł prawa nieletnich zaliczyć należy ustawy. Na pierwszym miejscu wymienić należy ustawy wyspecjalizowane, a więc dotyczące nieletnich. Głównym źródłem tego rodzaju w całości dotyczącym nieletnich jest ustawa z 9.6.2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich, której rozwiązania są analizowane w niniejszym opracowaniu.

Istotne znaczenie ma również ustawa z 6.1.2000 r. o Rzeczniku Praw Dziecka. Ustawa o Rzeczniku Praw Dziecka, która nawiązując do zapisów Konstytucji RP, wskazuje, że Rzecznik stoi na straży praw dziecka, określonych konstytucyjnie, wskazanych w Konwencji o prawach dziecka i w innych przepisach prawa, z poszanowaniem odpowiedzialności, praw i obowiązków rodziców (art. 1 ust. 2). Rzecznik kieruje się dobrem dziecka i bierze pod uwagę, że naturalnym środowiskiem jego rozwoju jest rodzina (art. 1 ust. 3). W ustawie o Rzeczniku Praw Dziecka rozwinięte zostały konstytucyjne normy dotyczące dzieci. W art. 3 tej ustawy wskazano, że Rzecznik podejmuje działania mające na celu zapewnienie dziecku pełnego i harmonijnego rozwoju, z poszanowaniem jego godności i podmiotowości. Ustawa nakłada na Rzecznika obowiązek działań zmierzających do ochrony dziecka przed przemocą, okrucieństwem, wyzyskiem, demoralizacją, zaniedbaniem oraz innym złym traktowaniem, a także wskazuje, że powinien on otaczać szczególną troską i pomocą dzieci niepełnosprawne.

Prawo nieletnich obejmuje również inne ustawowe normy prawne, których podmiotem jest dziecko będące – mówiąc ogólnie – w konflikcie z prawem karnym. Oznacza to, że w braku kompleksowej regulacji na prawo nieletnich składają się wyspecjalizowane przepisy różnych dziedzin prawa dotyczące nieletnich lub mające – na mocy wskazań ustawowych – zastosowanie wobec nieletnich. Wymienić tu należy w szczególności przepisy KK, zwłaszcza art. 10 i 54 § 1 KK, a na mocy art. 22 WspResNielU także – jak wskazano wyżej – inne przepisy KK, ponadto KKS i KW, przepisy KC – szczególnie normy dotyczące zdolności prawnej i zdolności do czynności prawnych, miejsca zamieszkania dziecka, KRO – przepisy dotyczące dzieci, a ponadto korespondujące z przepisami o charakterze materialnym, przepisy proceduralne zwłaszcza KPC i KPK mające zastosowanie do postępowania sądowego w sprawach nieletnich, przepisy o ustroju sądów w zakresie dotyczącym sądu rodzinnego.

Źródłem prawa nieletnich są również ratyfikowane przez Polskę i ogłoszone umowy międzynarodowe, z których najważniejsze znaczenie ma Konwencja o prawach dziecka z 1989 r., ratyfikowana przez Polskę w 1991 r. W konwencji wskazuje się na konieczność gwarantowania i respektowania praw dziecka, których katalog został sformułowany w jej przepisach. Podkreśla się priorytet zasady najlepszego zabezpieczenia interesów dziecka, a w treści poszczególnych przepisów wskazuje się na dobro dziecka jako najwyższy cel stosowania tych norm. Określa się także materialnoprawne i procesowe zasady postępowania wobec dziecka, które popadło w konflikt z prawem karnym.

Polskę jako członka UE obowiązują określonej rangi akty prawne. W tym kontekście należy wskazać, m.in. dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/800 z 11.5.2016 r. w sprawie gwarancji procesowych dla dzieci będących podejrzanymi lub oskarżonymi w postępowaniu karnym40.

Oczywiście źródłem prawa nieletnich są także inne międzynarodowe akty praw człowieka o znaczeniu uniwersalnym czy regionalnym, jeżeli zostały ratyfikowane przez Polskę – w tym Międzynarodowe Pakty Praw Człowieka i Europejska konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, Europejska Karta Socjalna, konwencje MOP, konwencje RE – np. Europejska konwencja o wykonywaniu praw dzieci, ratyfikowana przez Polskę w 1997 r.

Pomocniczymi źródłami prawa nieletnich są także reguły oraz wskazania ONZ w sprawach dotyczących traktowania nieletnich mających konflikt z prawem. Wśród nich ważne znaczenie mają Wzorcowe reguły minimum Narodów Zjednoczonych dotyczące wymiaru sprawiedliwości wobec nieletnich z 1985 r., przyjęte rezolucją ZO NZ 40/33 z 29.11.1985 r.41

§ 5. Podmiot normy prawa nieletnich

I. Uwagi ogólne

Wyodrębnienie prawa nieletnich następuje z uwagi na podmiot tego prawa. Jest nim nieletni, czyli zgodnie z prawem – dziecko. Prawo nieletnich tworzy się po to, by dostosować jego treść do właściwości i potrzeb opiekuńczo-wychowawczych dziecka zagrożonego nieprzystosowaniem społecznym. Takie prawo tworzyć się powinno z myślą, że nieletni to dziecko – być może albo z pewnością trudne, ale dziecko potrzebujące jeszcze opieki i pomocy. Prawo to tworzone jest dla podmiotu, który nie osiągnął jeszcze dojrzałości biopsychicznej i społecznej, a jego treść odpowiada szczególnym potrzebom rozwojowym dziecka i złożonym procesom kształtowania jego osobowości.

Podmiotem normy prawa nieletnich jest więc dziecko. Ma ono szczególny status prawny i dostosowane do jego wieku i poziomu rozwoju biopsychospołecznego przepisy prawa. Przez prawo polskie nazywane jest ono nieletnim. To nieletni stanowi zatem dla prawa nieletnich podmiot jego norm. Nieletni jest w tym prawie podmiotem autonomicznym mającym samodzielną wartość i własne prawa.

Nazwa „nieletni” złączona jest jedynie z prawem karnym i ustawą o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich. Pojęcie „nieletni” jest na ich tle terminem języka prawnego, dającym się definicyjnie zrekonstruować z przepisów WspResNielU oraz KK, i ma ono ściśle określone znaczenie tylko na tle tych oraz związanych z nimi aktów prawnych.

II. Prawne pojęcie „dziecko”

Jak wyżej wskazano, nieletni to według prawa – dziecko. Prawo wprowadza na swój użytek definicję dziecka. Definicja dziecka jest więc zarówno w polskim systemie prawa, jak i międzynarodowym definicją jurydyczną. Zawarta została w art. 1 Konwencji o prawach dziecka. W rozumieniu Konwencji dziecko to każda istota ludzka w wieku poniżej 18 lat, chyba że zgodnie z prawem odnoszącym się do dziecka uzyska ono wcześniej pełnoletniość. Na tle tego zapisu powstał problem, od jakiego momentu życia człowieka można go nazwać dzieckiem, a więc dolnej granicy wieku wyznaczającego treść pojęcia „dziecko”. Część państw, w których gwarantuje się prawną ochronę życia ludzkiego od poczęcia, optowało za określeniem dziecka jako istoty ludzkiej od poczęcia, natomiast państwa legalizujące aborcję odrzucały tę propozycję. Przyjęto więc zapis kompromisowy, ustalając, że nie będzie określona dolna granica wiekowa pojęcia dziecko, a państwo ratyfikujące konwencję powinno samo decydować o tym, od którego momentu istota ludzka jest dla prawa dzieckiem. Jednak sama konwencja w preambule, odwołując się do Deklaracji Praw Dziecka z 1959 r., stwierdza, że „dziecko (…) wymaga właściwej opieki prawnej, zarówno przed, jak i po urodzeniu”, co wskazuje wyraźnie, że według konwencji dzieckiem jest także istota ludzka przed urodzeniem.

Z momentem ratyfikacji tej konwencji do polskiego porządku prawnego weszła definicja dziecka i na ogół na jej podstawie wskazuje się, że dziecko to istota ludzka od urodzenia, mimo że taka definicja prawna w Konwencji nie istnieje.

Legalna definicja dziecka znajduje się natomiast w ustawie o Rzeczniku Praw Dziecka. Przepis art. 2 tej ustawy stanowi, że w jej rozumieniu „dzieckiem jest każda istota ludzka od poczęcia do osiągnięcia pełnoletniości”. W związku z tym, że Konwencja pozostawiła państwom swobodę co do określenia dolnej granicy wieku dziecka, należy przyjąć, iż definicja dziecka zawarta w tej ustawie jest definicją dziecka obowiązującą w polskim porządku prawnym. Byłoby zresztą nie do przyjęcia uznanie, że to pojęcie ma zastosowanie tylko na potrzeby ustawy o Rzeczniku Praw Dziecka, skoro ta ustawa ma na celu stworzenie gwarancji przestrzegania wszystkich praw dziecka zawartych w Konwencji, a zatem również praw dziecka – nieletniego stającego przed sądem.

Podmiotem norm prawa nieletnich jest dziecko, które jest istotą ludzką od poczęcia do 18. roku życia42. Oczywiście prawo nieletnich nie normuje postępowania wobec dzieci o takiej dolnej granicy wieku, ale – co jest nowością ustawodawczą wprowadzoną do WspResNielU – określa ono dolną granicę wieku nieletniości, ustalając ją na lat 10.

Dzieckiem, zgodnie z Konstytucją RP i określeniami ustawowymi, jest osoba w wieku do ukończenia 18. roku życia, chyba że wcześniej uzyskała pełnoletniość. Tę można uzyskać np. przez małżeństwo. Płynie stąd wyraźne, jednak omijane przez ustawodawcę wskazanie pod adresem prawa karnego nieletnich, by ustalić w nim ujednoliconą z innymi przepisami – w tym Konstytucji i Konwencji o prawach dziecka oraz ustawy o Rzeczniku Praw Dziecka – górną granicę wieku nieletniości na poziomie 18 lat. Od ukończenia 18. roku życia rozpoczynałaby się co do zasady odpowiedzialność karna.

III. Pojęcie „nieletni” w polskim prawie

Jak wyżej wskazano, podmiotem normy prawa nieletnich jest nieletni – osoba, która nie osiągnęła jeszcze wieku dojrzałości prawnokarnej i z tej racji jest traktowana przez prawo w sposób odrębny. Stanowi ona dla prawa autonomiczny podmiot mający samodzielną wartość i własne prawa.

W polskim prawie pojęcie „nieletni” jest terminem języka prawnego, o treści dającej się definicyjnie zrekonstruować z przepisów WspResNielU i KK. Pojęcie to ma ściśle określone znaczenie na tle tych aktów prawnych. Przepisy innych dziedzin polskiego prawa stosują na określenie osoby, która jeszcze nie osiągnęła poziomu dojrzałości prawnej różne nazwy i granice wiekowe. Jest to „małoletni” w prawie cywilnym i administracyjnym, co oznacza dziecko do 18. roku życia, „młodociany” – na tle prawa pracy, co oznacza osobę od 16. do 18. roku życia. Jednak wszystkie te podmioty mieszczą się w pojęciu „dziecko”.

Przepisy prawa nieletnich dają podstawę do rekonstrukcji prawnej definicji pojęcia „nieletni”, wiążąc je z kwestią zapobiegania i zwalczania demoralizacji i dopuszczania się przez nich czynów karalnych. Jest zwrotem języka prawnego, definiowanym przez WspResNielU.

Treść pojęcia „nieletni” na ogół wyznaczana jest przez górną i dolną granicę wieku. I chociaż każde dziecko rozwija się w sposób indywidualny, we własnym rytmie, to jednak każde przechodzi identyczne etapy rozwojowe, oczywiście nie przechodzi przez nie identycznie. Te etapy prawo określa przez wskazanie ogólnie określonych granic wiekowych. A zatem wiek jest podstawowym kryterium definicyjnym nieletniego w prawie. Oczywiście, granice wiekowe przyjmowane dla dziecka jako podmiotu prawa nieletnich powinny mieć oparcie we wskazaniach biologii, psychologii, psychiatrii i socjologii, ale powinny one być także związane z tradycją, kulturą prawną i poziomem cywilizacyjnym danego państwa. Są to jednak zawsze granice wieku określone liczbowo, mające odbijać przeciętny stopień rozwoju biopsychospołecznego dziecka we wskazanym wieku. Z tego powodu ustalenie granic wieku jest zabiegiem dość sztucznym i często w konkretnym przypadku nieodpowiadającym rzeczywistemu poziomowi rozwoju konkretnego dziecka. Jednak liczbowe wskazanie granic wiekowych jest niezbędne z punktu widzenia gwarancyjności prawa. W piśmiennictwie można znaleźć poglądy wskazujące na zbędność określania dolnej granicy nieletniości, co tłumaczone jest tym, że „nie granica wieku, a pojawienie się syndromów wskazujących na demoralizację winny stanowić pole do interwencji”43.

W ustawie o wspomaganiu i resocjalizacji nieletnich pojęcie nieletniego zostało określone niejednorodnie. Ponadto, rekonstruując prawne pojęcie nieletniego, należy mieć na uwadze również przepisy KK dotyczące takiej osoby.

W pojęciu „nieletni” mieszczą się wiekowo różne kategorie osób w zależności od ich zachowania lub prowadzonego wobec nich postępowania, również wykonawczego. Te grupy nieletnich określa się przez wskazanie różnych granic wiekowych – na ogół przez normatywne wskazanie dolnej granicy wieku nieletniości oraz górnej granicy wieku nieletniości różnej dla poszczególnych ich kategorii – lub tylko przez wskazanie odmiennej górnej granicy wieku. Jeszcze inaczej postanowił ustawodawca w nowym przepisie art. 10 § 2a KK, wprowadzającym szerszą możliwość odpowiedzialności karnej nieletniego. Otóż w art. 10 § 2a KK wskazał na odpowiedzialność karną nieletniego, który po ukończeniu lat 14, a przed ukończeniem 15 lat dopuścił się czynu zabronionego w art. 148 § 2 lub 3 KK. Nieletni, który dopuścił się zabójstwa, także kwalifikowanego, po ukończeniu lat 15 może odpowiadać karnie, ale już na podstawie art. 10 § 2 KK. Tak więc ani dolna, ani górna granica wieku nieletniości w polskim prawie nieletnich nie są ustalone na jednym poziomie.

Pojęcie „nieletni” jest na tle WspResNielU rozwarstwione na trzy grupy.

Nieletnim według art. 1 ust. 1 pkt 1–3 WspResNielU jest:

1) osoba, która ukończyła lat 10 i nie jest pełnoletnia – w zakresie postępowania w sprawach o demoralizację;

2) osoba, która dopuściła się czynu karalnego po ukończeniu 13 lat, a przed ukończeniem 17. roku życia;

3) osoba do 21. roku życia, względem której wykonywane są środki wychowawcze, środek leczniczy lub poprawczy. W niektórych wypadkach granica wieku nieletniości przesunięta została do 23., 24., a nawet 25. roku życia z uwagi na terminy końcowe wykonywania niektórych środków stosowanych wobec nieletniego.

Ponadto – na podstawie KK:

4) nieletnim jest również osoba, która po ukończeniu 15. roku życia, a przed ukończeniem 17. roku życia dopuściła się czynów zabronionych, wskazanych w art. 10 § 2 KK;

5) nieletnim na podstawie art. 10 § 2a KK jest także osoba, która w wieku lat 14, a przed ukończeniem 15. roku życia popełniła zbrodnie kwalifikowanego zabójstwa z art. 148 § 2 lub 3 KK.

Należy podkreślić, że WspResNielU usunęła jedną z dotychczasowych wad polskiego prawa nieletnich, ponieważ wprowadziła dolną granicę nieletniości w związku z demoralizacją. Do tej pory brak było określenia dolnej granicy wieku nieletniości, a więc granicy, poniżej której wyłączona byłaby możliwość orzekania środków wychowawczych stosowanych wobec nieletniego w związku z jego demoralizacją, przewidzianych w NielU. Była to poważna luka, zwłaszcza z punktu widzenia zasady gwarancyjności prawa nieletnich. Zasadnie krytykując brak ustalenia dolnej granicy wieku nieletniości, podkreślano, że z tego powodu do sądu rodzinnego mogą trafiać bardzo małe dzieci, co do których postawienie diagnozy o ich demoralizacji wydaje się wątpliwe44. To, że tak właśnie się działo, zaświadcza statystyka – np. w 2018 r. sąd rodzinny zastosował środki wychowawcze wobec trzech nieletnich w wieku 6 lat, zaś w 2019 r. orzekł środek wychowawczy wobec nieletniego w wieku lat 5 – widocznie uznał, że ma do czynienia z dzieckiem zdemoralizowanym, co wydaje się absurdem. W tym samym roku sądy orzekły środki wychowawcze wobec trzech nieletnich w wieku 6 lat w momencie orzekania.

Po wielu latach zgłaszania przez doktrynę konieczności wskazania na dolną granicę wieku nieletniości ustawodawca zdecydował się zatem na uregulowanie tej kwestii. Tak więc przepisy WspResNielU stosuje się sprawach o demoralizację wobec dzieci, które ukończyły 10 lat. Wiek lat 10 uważa się – na tle rozwiązań nowej ustawy za „adekwatną granicę wieku nienarażającą nieletniego na stygmatyzację”45.

Natomiast od 13. roku życia można stosować środki wychowawczo-poprawcze wobec nieletniego sprawcy czynu karalnego. Określenie czynu karalnego zawarte w art. 1 ust. 2 pkt 2 WspResNielU obejmuje czyny zabronione jako przestępstwa, przestępstwa skarbowe oraz wykroczenia lub wykroczenia skarbowe. Uznanie dopuszczenia się wykroczeń i wykroczeń skarbowych za czyn karalny jest istotną zmianą w dotychczasowym stanie prawnym. Dotąd czynem karalnym było tylko 12 enumeratywnie wskazanych w NielU wykroczeń, natomiast obecnie pod pojęciem czynu karalnego ujmuje się wszystkie czyny zabronione jako wykroczenia oraz wykroczenia skarbowe, nie tylko typy rodzajowe wykroczeń wskazane w KW, ale ponadto w prawie pozakodeksowym. Dotyczy to także wykroczeń skarbowych. Podkreślić przy tym należy, że wobec nieletniego, który dopuści się jakiegokolwiek czynu karalnego z tych dwóch rodzajów, można zastosować środki wychowawcze. W uzasadnieniu tę kwestię szeroko wyjaśniają projektodawcy, odwołując się do doktryny i wskazując, że: „u podstaw tej regulacji legły przede wszystkim względy praktyczne”46. W uzasadnieniu projektu WspResNielU podkreśla się, że pominięcie wielu wykroczeń może budzić niepokój co do prawidłowego rozwoju społecznego nieletniego. Wyjaśniając taką opinię projektodawców, należy wskazać, że popełnienie innego rodzaju wykroczeń stanowiło według dawnej ustawy objaw demoralizacji (dopuszczenie się czynu zabronionego – art. 4 NielU). Już wówczas kwestionowano takie rozwiązanie, wskazując, że „sprawca wykroczenia jest traktowany nie jako naruszyciel obowiązującego prawa, ale jako osoba zdemoralizowana, choć zdemoralizowanym wcale być nie musi”47. Powstaje pytanie na tle tego poglądu, ale zwłaszcza na tle nowego zakresu treściowego pojęcia „czyn karalny”, czy nieletni, jeżeli zostałby uznany za osobę dopuszczającą się jakiegokolwiek wykroczenia, czyli czynu karalnego, musi posiadać świadomość, że popełnia czyn zabroniony? Przy przyjęciu demoralizacji nie jest to konieczne. Obecnie, gdy nieletni dopuści się czynu zabronionego jako wykroczenie, organ prowadzący czynności wyjaśniające, zgodnie z KPSW48, na podstawie art. 4 ust. 4 WspResNielU może poprzestać na zastosowaniu pouczenia, zwróceniu uwagi, ostrzeżeniu lub zastosowaniu innych środków oddziaływania wychowawczego. Przy dopuszczeniu się przez nieletniego czynu karalnego zabronionego jako wykroczenie istnieje możliwość stosowania przez policję środków wychowawczych, a więc nie istnieje konieczność sądowego postępowania w takiej sprawie. Przepis ten tworzy więc możliwość stosowania środków wychowawczych bez konieczności ich orzeczenia przez sąd.

Istnieją jeszcze dwie dolne granice wieku nieletniości, które są brane pod uwagę przy odpowiedzialności karnej nieletniego na podstawie art. 10 § 2 oraz § 2a KK. Pierwsza z nich określona została na pułapie 15. roku życia dla sprawcy określonych czynów zabronionych, przy przyjęciu wyjątkowej odpowiedzialności karnej na podstawie art. 10 § 2 KK, natomiast druga – to 14 lat – w wypadku określonym w nowym art. 10 § 2a KK.

Problem ogólnej dolnej granicy wieku nieletniości występował już na tle przepisów KK z 1932 r. Brakowało w nim określenia wieku, poniżej którego nie można było stosować żadnych środków wychowawczych wobec nieletniego sprawcy czynu zabronionego.

Ten brak dolnej granicy wieku nieletniości przeniesiony został do regulacji późniejszych, co powodowało niemożność stosowania wobec nieletniego jakichkolwiek środków przewidzianych w obowiązującej od 1983 r. NielU. Spowodowało to wysuwanie różnych propozycji ustalenia takiej granicy. W kolejnych projektach Kodeksu karnego oraz w projektach prawa nieletnich proponowano określenie jej na poziomie 10 lat. Taka granica wieku, a więc 10 lat dla zapełnienia luki w KK z 1932 r. – została oznaczona, chociaż nie w formie ustawowej, jednak dużo wcześniej, bo już w instrukcji sądowej z 1954 r. Zarządzenie Nr 104 Ministra Sprawiedliwości49, zawierające tzw. instrukcję sądową, w przepisie § 421 stanowiło, że „w stosunku do nieletnich poniżej 10 lat po przeprowadzeniu w miarę możliwości śledztwa lub dochodzenia należy postępowanie karne umorzyć bez stosowania środków wychowawczych, chyba że szczególne względy i okoliczności przemawiają za ich stosowaniem”. Natomiast uchwała kolegium MS z 1966 r. zalecała eliminowanie z postępowania „karnego” nieletnich, którzy nie ukończyli lat 13, przy czym akty te nie miały mocy prawnej dla sądów, które działają na podstawie ustawy. Wskazywano w piśmiennictwie, że brak dolnej granicy wieku nieletniości w polskim prawie karnym powoduje, że „do sądów mogą trafiać bardzo małe dzieci, co do których postawienie diagnozy o ich demoralizacji wydaje się wątpliwe”50, co zresztą się działo.

W doktrynie można jednak odnaleźć pogląd, według którego słuszne jest nieokreślenie dolnej granicy wieku dającej podstawę do wszczęcia postępowania w sprawie o demoralizację nieletniego. T. Bojarski podkreślał, że „ustawa nie może z góry określać dolnej granicy, decydować mogą bowiem realne potrzeby przeciwdziałania nieletniego i ta potrzeba może dotyczyć nawet kilkuletniego dziecka, któremu należy przyjść z pomocą”51. Jednak wydaje się, że w wypadku zagrożenia dobra takiego małego dziecka interwencję powinien podjąć sąd opiekuńczy na podstawie art. 109 KRO.

Już na kanwie nowych rozwiązań ustawowych z 2022 r. podobne stanowisko w kwestii dolnej granicy wieku nieletniości wyraził P. Kobes, wskazując, że zasadne byłoby nieokreślenie takiej granicy wieku, ponieważ o postępowaniu z nieletnim powinny decydować realne potrzeby i względy wychowawcze52.

Problemem w polskim prawie nieletnich jest również górna granica nieletniości. Wiekiem oddzielającym dojrzałość prawnokarną od niedojrzałości jest 17 lat. Powyżej tego wieku sprawca przestępstwa ponosi odpowiedzialność karną, chociaż można mu przypisać taką odpowiedzialność wcześniej na mocy art. 10 § 2 KK, a obecnie także na podstawie art. 10 § 2a KK, a zatem od 15. lub nawet 14. roku życia w określonych w KK wypadkach.

Jednak już od dawna w literaturze proponowano podwyższenie górnej granicy wieku nieletniości do 18. roku życia, chociażby po to, by zrównać ją z górnym pułapem wiekowym dziecka wskazywanym w prawie międzynarodowym i krajowym, a ponadto, aby zrównać końcową granicę wiekową ustaloną dla małoletniego na tle prawa cywilnego i nieletniego. Pełnoletniość w Polsce osiąga się z ukończeniem 18. roku życia – i to miałoby być górną granicą wiekową także dla nieletniości. W literaturze podaje się wiele argumentów przemawiających za wyrównaniem pułapu nieletniości do górnego progu małoletniości. Jednak ustawodawca nie może zdecydować się na podwyższenie tej granicy głównie w obawie przed opinią społeczną, ponieważ oznaczałoby to przedłużenie nieodpowiedzialności karnej nieletniego do 18. roku życia albo wyjątkowej ograniczonej odpowiedzialności karnej nieletniego, co mogłoby nie wypełniać celów polityczno-kryminalnych związanych z możliwością karania nieletnich za popełnione przestępstwa. Należy zauważyć w ustawodawstwie trend przeciwny – obniżania dolnej granicy wiekowej odpowiedzialności karnej nieletniego za dopuszczenie się wskazanych w KK przestępstw. Ustawodawca w KK z 1997 r. obniżył zatem o rok granicę dolną odpowiedzialności karnej nieletniego – w porównaniu do regulacji KK z 1969 r., w którym dopuszczano wyjątkową odpowiedzialność karną nieletniego od 16. roku życia. Odpowiedzialność karną może zatem ponieść odpowiedzialny za wskazane przestępstwa nieletni od 15. roku życia. Jednak ustawodawca w 2022 r. poszedł jeszcze dalej – obniżając znowu o rok, a więc do 14. roku życia wiek nieletniego, który może ponieść odpowiedzialność karną za dopuszczenie się kwalifikowanej zbrodni zabójstwa.

§ 6. Zasady prawa nieletnich

I. Zasady ogólnoprawne

Prawo nieletnich, jak wskazano wyżej, jest odrębną dziedziną prawa obejmującą wszystkie przepisy prawa, w których podmiotem norm jest szczególny podmiot: nieletni – dziecko w relacjach do prawnych wymogów stawianych jego zachowaniu i do jego potrzeb wychowawczych i opiekuńczych. Równocześnie jest częścią systemu prawa polskiego, dlatego mają do tego prawa odniesienie zasady będące aksjologiczną podstawą całego systemu prawa. Zasady te, mające charakter ogólnoprawny, znajdują źródło w Konstytucji RP lub stanowią międzynarodowe standardy zawarte w ratyfikowanych przez Polskę aktach prawa międzynarodowego. Weszły więc do systemu prawa jako zasady obligatoryjne, a w poszczególnych dziedzinach prawa powinny odgrywać rolę zasad naczelnych. Stanowią w pierwszym rzędzie wskazania przy tworzeniu prawa, ale nimi powinny także kierować się instytucje stosujące prawo, zwłaszcza sądy.

Normy tego rodzaju powinny oczywiście wpływać na treść i na stosowanie prawa nieletnich. Do tego rodzaju zasad ogólnoprawnych zalicza się przede wszystkim zasadę humanizmu, sprawiedliwości, równości i legalizmu53.

1. Zasada humanizmu

Zasada humanizmu w prawie nieletnich wytycza zarówno treść norm, jak i sposób traktowania nieletniego przez wszystkie instytucje, które mają do czynienia z nieletnimi, zwłaszcza sądy rodzinne. Podstawą aksjologiczną tej zasady jest konstytucyjne wskazanie zawarte w art. 30: „Przyrodzona i niezbywalna godność człowieka stanowi źródło wolności i praw człowieka i obywatela. Jest ona nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych”, a także w art. 40 Konstytucji RP: „Nikt nie może być poddany torturom ani okrutnemu, nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu i karaniu. Zakazuje się stosowania kar cielesnych”. Natomiast wyżej przywoływany art. 72 ust. 1 Konstytucji RP stanowi – już w kontekście ochrony praw dziecka, że: „Rzeczpospolita Polska zapewnia ochronę praw dziecka. Każdy ma prawo żądać od organów władzy publicznej ochrony dziecka przed przemocą, okrucieństwem, wyzyskiem i demoralizacją”, zaś w ust. 3: „W toku ustalania praw dziecka organy władzy publicznej oraz osoby odpowiedzialne za dziecko są obowiązane do wysłuchania i w miarę możliwości uwzględnienia zdania dziecka”. Z tych przepisów konstytucyjnych zrekonstruować można zasadę humanizmu.

Kodeks karny w art. 3 przewiduje zasadę humanitaryzmu polegającą na tym, że kary oraz inne środki przewidziane w Kodeksie karnym stosuje się z uwzględnieniem zasad humanitaryzmu, w szczególności z poszanowaniem godności człowieka. Zasada ta ma zastosowanie wobec nieletniego odpowiadającego na podstawie art. 10 § 2 i 2a KK.

W nowym prawie nieletnich brak ogólnego przepisu nakazującego wyraźnie respekt dla godności nieletniego. Jedynie w art. 107 ust. 1 pkt 1 WspResNielU wskazuje się na prawo nieletniego do poszanowania godności osobistej. Jest to nowy treściowo przepis wprowadzony do prawa nieletnich, jednak związany on został tylko z postępowaniem wykonawczym. Prawo to przysługuje nieletniemu umieszczonemu w młodzieżowym ośrodku wychowawczym, okręgowym ośrodku wychowawczym, zakładzie poprawczym lub w schronisku dla nieletnich, a zatem w zakładowych środkach wychowawczych czy zakładzie poprawczym, a także w schronisku dla nieletnich. Oczywiście nakaz respektowania godności każdego człowieka, także nieletniego i to w całym postępowaniu wobec nieletniego i przez wszystkie podmioty mające ustawową styczność z nieletnim, wynika ze wskazanego wyżej przepisu Konstytucji RP, a więc rozciąga się on na całość prawa nieletnich, obejmując wszystkie fazy postępowania w sprawie nieletniego i wszystkie środki oddziaływania stosowane wobec nieletnich. Poszanowanie i ochrona godności człowieka jest obowiązkiem władz publicznych, a zatem i sądu oraz wszystkich organów wykonujących przepisy ustawy o wspomaganiu i resocjalizacji nieletnich.

Można by ewentualnie zasadę humanizmu (humanitaryzmu) jako ogólną zasadę w postępowaniu w sprawach nieletnich wyprowadzić z zasady dobra nieletniego, o której stanowi art. 3 WspResNielU, jednak pozycja tej zasady z racji jej treści wynikającej z art. 30 Konstytucji RP wymaga jej odrębnego przedstawienia. Całe postępowanie z nieletnimi poddane jest więc zasadzie humanizmu, której główną treścią jest respekt godności człowieka. Prawo nieletnich powinno zatem gwarantować poszanowanie godności dziecka stającego przed sądem czy innymi instytucjami prowadzącymi sprawy nieletnich.

Konwencja o prawach dziecka w art. 37 zakazuje torturowania, okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania czy karania nieletniego. Zakazuje także stosowania kary śmierci i kary bezwzględnego dożywotniego pozbawienia wolności bez możliwości wcześniejszego zwolnienia. Ale expressis verbis nakazuje, by „każde dziecko pozbawione wolności było traktowane humanitarnie i z poszanowaniem wrodzonej godności jednostki ludzkiej, w sposób uwzględniający potrzeby osoby w danym wieku (art. 37c). Taki zapis, z uwagi na ratyfikację przez Polskę tej Konwencji, ponieważ dotyczy pozbawienia wolności nieletniego rozumianego szeroko, nie odnosząc się jedynie do kary pozbawienia wolności stosowanej wobec nieletniego, zobowiązuje nie tylko do uznania przyrodzonej godności dziecka, ale także poddania postępowania z nieletnimi zasadzie humanitaryzmu, co w pewnym zakresie zostało zrealizowane przez nową ustawę dotyczącą wykonania środków o charakterze zamkniętym stosowanym wobec nieletnich.

W art. 40 Konwencji przewidziano ponadto, że „państwa-strony uznają prawo każdego dziecka podejrzanego, oskarżonego bądź uznanego winnym naruszenia prawa karnego do traktowania w sposób sprzyjający poczuciu godności i wartości dziecka, które umacnia w nim poszanowanie podstawowych praw i wolności innych osób oraz uwzględnia wiek dziecka i celowość sprzyjania jego reintegracji dla podjęcia przez nie konstruktywnej roli w społeczeństwie”, co współgra z zasadą humanizmu.

Konstytucyjny zakaz okrutnego, nieludzkiego czy poniżającego traktowania i karania powinien aktualizować się w sposób szczególny na tle przepisów dotyczących użycia środków przymusu bezpośredniego wobec nieletniego umieszczonego w zakładzie poprawczym, w schronisku dla nieletnich czy w okręgowym ośrodku wychowawczym oraz w młodzieżowym ośrodku wychowawczym. Jak ważne jest respektowanie godności dziecka, dowodzi – na tle dawnego prawa nieletnich – np. treść pisma Rzecznika Praw Obywatelskich z 7.8.2017 r. (KMP.573.21.2017) do Ministra Sprawiedliwości, w którym opisane zostały przypadki nieludzkiego i poniżającego postępowania wobec nieletnich przy stosowaniu środków przymusu bezpośredniego, przy czym stosowano nawet takie środki, do których użycia personel zakładu poprawczego nie był uprawniony54.

2. Zasada sprawiedliwości

Zasadą naczelną, która również powinna być podstawą aksjologiczną prawa nieletnich, jest zasada sprawiedliwości. Jest to zasada ustrojowa, wyprowadza się ją z art. 2 Konstytucji RP, według którego: „Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej”.

Zasada sprawiedliwości jest zasadą odrębną, chociaż powinna być widziana także w perspektywie innej, niezmiernie ważnej zasady – dobra nieletniego. Niesprawiedliwe potraktowanie nieletniego zawsze bowiem będzie naruszało jego dobro. Zasada sprawiedliwości w kontekście nieletnich nie wiąże się wprost ze sprawiedliwą odpłatą za jego zachowanie, ale o „oddanie” mu tego, co mu się należy jako dziecku, a zatem działanie na rzecz jego dobra. W literaturze wskazuje się, że celem postępowania w sprawach nieletnich nie jest osiągnięcie stanu sprawiedliwości, lecz „takie rozwiązanie w sprawie nieletniego lub zastosowanie takiego środka, które będą najbardziej pomocne nieletniemu w jego sytuacji”55. Przyjmując jednak, że sprawiedliwe jest to, co człowiekowi się należy, wskazać trzeba, że zasada sprawiedliwości w odniesieniu do nieletnich powinna utrzymać się w tej właśnie formule, która nakazuje kierować się dobrem nieletniego (art. 3 WspResNielU), bo ono należy się dziecku przede wszystkim.

Sprawiedliwość jest podstawowym wymiarem życia człowieka, społeczeństwa i państwa. Ma ona podstawowe znaczenie dla porządku moralnego między ludźmi w relacjach społecznych. W demokratycznym państwie prawnym opartym na sprawiedliwości społecznej konieczne jest, aby każdy człowiek mógł żyć w poczuciu sprawiedliwości. Także dziecko, które popadło w konflikt z prawem karnym.

Sprawiedliwość powinna być dyrektywnym wskazaniem dla wszystkich organów państwa, które mają bezpośredni kontakt z człowiekiem, także z nieletnim. Żaden też organ państwowy nie może dla osiągnięcia określonego celu dopuszczać się działań bezpodstawnie krzywdzących człowieka, a zwłaszcza dziecka.

Zasada sprawiedliwości ma szczególne znaczenie na tle prawa karnego, co więcej, zasada ta ma odniesienie również do sprawiedliwości sądowej, w tym proceduralnej. Powinna ona być również dyrektywą przy tworzeniu i stosowaniu prawa nieletnich.

Zasada ta w odniesieniu do nieletniego stającego przed sądem rodzinnym gwarantuje również rzetelność postępowania prowadzonego przed tym sądem. Jej bezpośrednią podstawą jest art. 45 Konstytucji RP: „Każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, bezstronny i niezawisły sąd”. Podobny standard wprowadził art. 6 ust. 1 EKPC.

Zasada sprawiedliwości została wyeksponowana w tzw. regułach beijińskich. Podkreśla się w nich, że: „Postępowanie w sprawie nieletniego powinno być prowadzone zgodnie z zasadami równości i sprawiedliwości”, co wskazuje na międzynarodową rangę tej zasady.

3. Zasada równości

Konstytucyjną podstawę ma również ogólnoprawna zasada równości. W art. 32 ust. 1 Konstytucji RP stwierdza się: „Wszyscy są wobec prawa równi. Wszyscy mają prawo do równego traktowania przez władze publiczne”. Potwierdzenie zasady równości znaleźć można w preambule do Konstytucji RP, w której wskazano, że „wszyscy są równi w prawach”. Zasada ta nakazuje równe traktowanie każdego i niepogarszanie niczyjej pozycji prawnej w zależności od rasy, płci, wyznania, statusu majątkowego i poglądów. Zasada ta w prawie nieletnich oznacza, że każdy nieletni ma jednakowe prawa wynikające z równej wartości i godności dziecka. Z zasady tej wynika też uprawnienie nieletnich do jednakowej ochrony prawnej.

Zasada równości w prawie wskazana jest także w Konwencji o prawach dziecka. W art. 2 Konwencji stwierdza się, że prawa w niej zawarte mają odniesienie do każdego dziecka, bez jakiejkolwiek dyskryminacji, niezależnie od rasy, koloru skóry, płci, języka, religii, poglądów politycznych, statusu majątkowego, niepełnosprawności, cenzusu urodzenia lub jakiegokolwiek innego tego dziecka albo jego rodziców bądź opiekuna prawnego. W ramach tej zasady mieści się również równa ochrona prawna dzieci bez względu na ich pochodzenie i uznanie.

Podobnie reguły beijińskie wskazują na zasadę równości. Nakazują one stosowanie tych reguł niepodzielnie, bez różnic, zwłaszcza ze względu na rasę, kolor skóry, płeć, język, religię, poglądy polityczne lub inne, pochodzenie narodowe lub społeczne, sytuację majątkową, urodzenie lub jakiekolwiek inne okoliczności56.

4. Zasada legalizmu

Zasada legalizmu w postępowaniu z nieletnim jest gwarancją jego bezpieczeństwa prawnego. Jest to jedna z najstarszych zasad prawa karnego. Zasada ta zawiera się przede wszystkim w treściach wyrażonych paremią znaną w prawie karnym jako nullum crimen, nulla poena sine lege anteriori57.

Zasada legalizmu jest zasadą konstytucyjną, zawartą w art. 42 ust. 1 Konstytucji RP: „Odpowiedzialności karnej podlega ten tylko, kto dopuścił się czynu zabronionego pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia. Zasada ta nie stoi na przeszkodzie ukaraniu za czyn, który w czasie jego popełnienia stanowił przestępstwo w myśl prawa międzynarodowego”.

Zasada ta, jako ogólnoprawna, ma odniesienie również do prawa nieletnich. Oznacza to, że powinna być respektowana przy tworzeniu prawa nieletnich. Ustawodawca ma powinność zagwarantowania bezpieczeństwa prawnego nieletniemu przez włączenie do prawa nieletnich reguł składających się na treść zasady legalizmu. Jeżeli zatem nieletni na tle przepisów WspResNielU jest traktowany jako sprawca czynu karalnego, to zachowanie jego powinno być czynem zabronionym pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia. Tego rodzaju zachowanie powinno być wcześniej ustawowo uznane za przestępstwo, przestępstwo skarbowe lub wykroczenie albo wykroczenie skarbowe. Tylko wówczas można stosować wobec nieletniego odpowiednie środki wychowawcze czy środek poprawczy jako reakcję na taki czyn. Podobnie każdy środek, który może być orzeczony wobec nieletniego, powinien być określony ustawowo. I może być zastosowany wyłącznie zgodnie z warunkami prawnie określonymi. Na przykład nie można zatem orzec umieszczenia w zakładzie poprawczym wobec nieletniego, który nie odpowiada warunkom wskazanym w art. 15 WspResNielU.

Zasada legalizmu jest zasadą konstytucyjną, ale ustawodawca wskazał ją wyraźnie w art. 6 WspResNielU w odniesieniu do stosowania kar wobec nieletniego. Stanowi się w nim m.in., że kara może być orzeczona wobec nieletniego tylko w przypadkach określonych w ustawie.

Zasadę legalizmu przewidują także międzynarodowe akty praw człowieka ratyfikowane przez Polskę. Stanowi ona jeden z najważniejszych standardów praw człowieka, ma odniesienie do wszystkich przepisów przewidujących reakcje prawne na zachowanie człowieka, a zatem i do prawa nieletnich.

Zasada legalizmu zawarta jest także w art. 40 ratyfikowanej przez Polskę Konwencji o prawach dziecka58. Prawo konwencyjne także stawia więc wymóg gwarancji bezpieczeństwa prawnego opartego na zasadzie nullum crimen, nulla poena sine lege anteriori.

Szczegółowe wskazania obejmujące treść zasady legalizmu w postępowaniu z nieletnimi zawarte zostały również we wzorcowych regułach minimalnych dotyczących wymiaru sprawiedliwości wobec nieletnich z 1985 r. (przyjęte zostały przez ZO ONZ rezolucją 40/33 z 29.11.1985 r.).

II. Zasady wyspecjalizowane

Zasady wymienione poniżej tworzą katalog zasad dotyczących expressis verbis nieletnich, przystosowanych na użytek prawa nieletnich lub utworzonych jako gwarancje odpowiedniego prawnego traktowania nieletnich i stanowiących cechę charakterystyczną postępowania w sprawach nieletnich.

1. Zasada podmiotowości dziecka

Nieletni, który jest jeszcze dzieckiem, w systemie prawa jest traktowany jako odrębny, autonomiczny podmiot. Uznaje się dziecko za wartość samą w sobie, a nie za „obiekt” w rękach rodziców, krewnych lub organów publicznych, lecz za odrębny podmiot”59. Dziecko posiada tylko sobie właściwą podmiotowość. Zasada podmiotowości dziecka jest zasadą prawną – wskazuje się np. w ustawie z 9.6.2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej60, że „Stosując ustawę, należy mieć na względzie podmiotowość dziecka”. „Podmiotowość dziecka opiera się zwłaszcza na uznaniu, że jest ono osobą, której ze względu na niedojrzałość należy się szczególna ochrona i troska ze strony dorosłych”61. Zasada podmiotowości dziecka w prawie nieletnich polega na uznaniu dziecka za odrębny podmiot mający własne prawa, posiadający swoją tożsamość osobową wynikającą z przyrodzonej mu godności. W jej ramach dziecko ma prawo do szacunku i ochrony godności osobowej. Godność osobowa i prawa człowieka nie zależą od osiągnięcia określonego poziomu rozwoju, stąd bezdyskusyjne jest uznanie przyrodzonej godności każdego dziecka. Według Konstytucji RP godność ta jest nienaruszalna, co powinno stanowić wytyczną kierunkową w postępowaniu w sprawach nieletnich. Dziecko oczywiście posiada też określone prawa. Przysługują one dziecku, tak jak każdemu człowiekowi, dlatego że dziecko jest człowiekiem. Dziecko (nieletni) jest zatem podmiotem praw człowieka, a ich źródłem jest przyrodzona mu godność. Dziecko, ponadto, że przysługują mu wszystkie prawa przynależne człowiekowi, posiada także szczególne, odrębne prawa z uwagi na jego niedojrzałość. Ta niedojrzałość fizyczna i umysłowa (tak w preambule Konwencji o prawach dziecka) nie daje jednak podstawy do traktowania go jako niepełnego człowieka – o niepełnej godności i niepełnym katalogu praw. Przeciwnie, z tego powodu dziecko jest wyposażone w dodatkowe prawa i należy mu się wyżej wskazana ochrona i opieka ze strony dorosłych, szczególnie rodziców.

Zasada podmiotowości nieletniego znajduje w prawie nieletnich ujęcie w formie uznania jego praw. Weryfikuje się również w postaci konstytucyjnego potwierdzenia prawa dziecka do uwzględniania jego poglądów, przekonań, również religijnych. Potwierdzenie znajduje także w art. 72 Konstytucji RP przez przyznanie nieletniemu prawa do tego, by był wysłuchany przed wszystkimi organami prowadzącymi sprawę, która go dotyczy, co jest szczególnie ważne w postępowaniu w sprawach nieletnich. W takiej perspektywie powinny więc być tworzone wszystkie przepisy prawa nieletnich, np. obowiązek wysłuchania nieletniego w sprawach, które go dotyczą, jeżeli może z rozeznaniem wyrazić swoje stanowisko. Stanowisko dziecka stanowić więc powinno jeden z elementów wpływających na rozstrzygnięcie sprawy62. Należy mieć na uwadze, że wraz z wiekiem poszerza się zakres autonomii zachowań dziecka, poszerza się krąg czynności prawnych, które może dokonywać dziecko samodzielnie i wzrasta znaczenie stanowiska wyrażanego przez dziecko, a zatem również nieletniego w prawie nieletnich. Według prawa cywilnego dziecko po ukończeniu 13. roku życia ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych, a więc może już decydować o niektórych sprawach samodzielnie.

Podmiotowość prawna dziecka została wyraźnie potwierdzona w odniesieniu do dziecka w Konwencji o prawach dziecka oraz w odniesieniu do określonych uprawnień proceduralnych w Konwencji o wykonywaniu praw dziecka (1996 r.).

2. Zasada dobra nieletniego

Zasada dobra nieletniego wynika z zasady dobra dziecka, która jest zasadą uznaną powszechnie w przestrzeni nie tylko prawa krajowego, ale również międzynarodowego.

W preambule Deklaracji Praw Dziecka z 1959 r. napisano, że „ludzkość powinna dać dziecku to, co ma najlepszego”. Taki punkt widzenia najlepiej tłumaczy podstawy do sformułowania zasady, która była już zresztą wcześniej wysławiana w odniesieniu do dzieci – zasady dobra dziecka. W tej samej Deklaracji podkreślono także: „dziecko korzysta ze szczególnej ochrony, a ustawodawstwo i inne środki stworzą mu wszelkie możliwości i ułatwienia dla zdrowego i normalnego rozwoju fizycznego, umysłowego, moralnego, duchowego i społecznego w warunkach wolności i godności. Wydane w tym celu ustawy powinny mieć na względzie przede wszystkim dobro dziecka”.

Zasada dobra dziecka jest w Polsce zasadą konstytucyjną, a zatem dobro dziecka jest wartością chronioną konstytucyjnie. Obowiązuje ona jako dyrektywa we wszystkich sprawach dotyczących dziecka. Jest to, chociażby z racji jej ujęcia w Konstytucji, zasada naczelna całego systemu prawa, jednak z uwagi na jej szczególne znaczenie w prawie nieletnich jest ona omawiana w tym miejscu. Ponadto zasada dobra dziecka nadaje treść zasadzie dobru nieletniego także w prawie nieletnich, w którym czasem zapomina się, że nieletni to jeszcze dziecko.

Wymóg troski o dobro dziecka przede wszystkim znajduje aksjologiczną podstawę w normach konstytucyjnych (art. 71 i 72 Konstytucji RP) oraz w przepisach Konwencji o prawach dziecka (art. 3). Jest także ujęty w przepisach Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Rangę zasady dobra dziecka podkreślił wyraźnie Trybunał Konstytucyjny, uznając, że ze wskazanych przepisów Konstytucji „wynika ogólne uznanie dobra dziecka za samoistną wartość konstytucyjną, uzupełniającą wartość szerszą, jaką jest dobro rodziny”. Podkreślił, że: „Również w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego wskazuje się, że dobro dziecka stanowi swoistą konstytucyjną klauzulę generalną, której rekonstrukcja powinna się odbywać przez odwołanie do aksjologii konstytucyjnej i ogólnych założeń systemowych”63. Równocześnie wyraźnie stwierdził, w odniesieniu do dawnej ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich, że „naczelną dyrektywą w postępowaniu w sprawach nieletnich jest zasada dobra nieletniego. Zgodnie z art. 3 § 1 NielU w sprawie nieletniego należy kierować się przede wszystkim jego dobrem, dążąc do osiągnięcia korzystnych zmian w osobowości i zachowaniu się nieletniego oraz zmierzając w miarę potrzeby do prawidłowego spełniania przez rodziców lub opiekuna ich obowiązków wobec nieletniego, uwzględniając przy tym interes społeczny”64.

Jednocześnie Trybunał Konstytucyjny zwrócił uwagę, że: „Dyrektywa kierowania się dobrem dziecka we wszystkich działaniach dotyczących dziecka, podejmowanych przez publiczne lub prywatne instytucje opieki społecznej, sądy, władze administracyjne lub ciała ustawodawcze – wynika także z ratyfikowanych przez Polskę umów międzynarodowych, a mianowicie z art. 3 ust. 1 Konwencji o prawach dziecka (…), a także z art. 1 ust. 2 Europejskiej Konwencji o wykonywaniu praw dzieci (…). Zasada dobra dziecka znalazła również odbicie we Wzorcowych regułach minimum Narodów Zjednoczonych dotyczących wymiaru sprawiedliwości wobec nieletnich (tzw. regułach beijińskich) (…). Zgodnie z regułą 5.1. system wymiaru sprawiedliwości wobec nieletnich powinien mieć na uwadze dobro nieletniego i zapewniać, że każda reakcja, z jaką spotyka się nieletni przestępca, będzie odpowiednio uwzględniać okoliczności czynu i osobę sprawcy. Podobnie w rezolucji Parlamentu Europejskiego z 21.6.2007 r. w sprawie przestępczości nieletnich, roli kobiet, rodziny i społeczeństwa [2007/2011(INI)] wskazano, że w dziedzinie przestępczości nieletnich przebieg procedury sądowej, czas jej trwania, wybór zastosowanej kary oraz jej późniejsze wykonanie muszą kierować się zasadami nadrzędnego dobra dziecka i poszanowania prawa proceduralnego każdego państwa członkowskiego” (tamże). Jest oczywiste, że powyższe wskazania Trybunału Konstytucyjnego są aktualne i pod rządem nowej ustawy dotyczącej nieletnich.

Dobro dziecka składa się na treść uniwersalnego standardu praw dziecka i jest eksponowane w międzynarodowych aktach praw człowieka. O zasadzie tej pisze się, że stanowi „ducha” Konwencji o prawach dziecka65.

Zasada dobra dziecka powinna przede wszystkim obowiązywać ustawodawcę przy tworzeniu prawa dotyczącego nieletnich. Treść ustaw dotyczących dziecka, w tym także wyraźnie już odnoszących się do nieletniego, oraz akty podustawowe powinny być determinowane dobrem dziecka.

W polskim prawie zasada dobra dziecka ma szeroki zakres. Jej wskazanie występuje w wielu ustawach. Szczególne znaczenie ma ona w prawie rodzinnym. Jest w nim wyraźnie ujęta np. w art. 56 § 2, art. 95 § 3, art. 109 KRO i w innych przepisach tego kodeksu66. Zasada dobra dziecka wskazana została także w innych ustawach, np. w ustawie o Rzeczniku Praw Dziecka. Odnaleźć ją można również w ustawie z 9.6.2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. Już w preambule do tego aktu prawnego mowa jest o tym, że: „Dla dobra dzieci, które potrzebują szczególnej ochrony i pomocy ze strony dorosłych, środowiska rodzinnego, atmosfery szczęścia, miłości i zrozumienia, w trosce o ich harmonijny rozwój i przyszłą samodzielność życiową, dla zapewnienia ochrony przysługujących im praw i wolności (…) uchwala się, co następuje (…)”.

Zasada dobra nieletniego jest naczelną zasadą postępowania w sprawach nieletnich i wszystkich regulacji dotyczących nieletniego. Ustawodawca wyraźnie wprowadził tę zasadę do art. 3 ust. 1 WspResNielU.

Dobro dziecka ujęte w postaci zasady obowiązującej w obrębie całego postępowania w sprawach nieletnich pełni ważną funkcję gwarancyjną, gdyż oznacza, że żaden przepis prawa nieletnich nie będzie wymierzony w nieletniego, ale służyć będzie jego dobru, co można ująć w formie reguły primum non nocere67, chociaż treść tej zasady jest oczywiście szersza. Gwarantuje również nienaruszalność praw dziecka i powinna także zapobiegać ich naruszeniu.

Zasada dobra dziecka uznawana jest za dyrektywę kierunkową, podstawę wszystkich przepisów dotyczących nieletnich, stanowi główną wskazówkę interpretacji norm tego prawa, określa kierunek rozstrzygnięć podejmowanych w indywidualnych sprawach nieletniego i determinuje postępowanie przed organami prowadzącymi sprawy nieletnich, a ponadto jest wskazaniem dla sposobu wykonywania środków oddziaływania na nieletnich. Zasadą tą powinien kierować się każdy, kto styka się z nieletnim, także wszystkie instytucje i władze mające kontakt ze sprawą nieletniego.

Zasada dobra dziecka powinna mieć jednakową treść na tle wszystkich przepisów prawa do niej się odwołujących. Wskazuje się w judykaturze, że: „Jednakową treść ma zasada ochrony dobra (interesu) dziecka przyjęta w Konwencji z 25.10.1980 r. sporządzonej w Hadze, dotyczącej cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę68, w Konwencji z 20.11.1989 r. o prawach dziecka69, a także w innych aktach normatywnych krajowego porządku prawnego, w szczególności w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym oraz w Kodeksie postępowania cywilnego”70.

Dobro dziecka jest zatem wartością nadrzędną nad interesami osób dorosłych, dlatego należy jej przypisać znaczenie bezwzględnie obowiązującej w prawie nieletnich i mającej znaczenie preferencyjne w systemie prawa. Zasada dobra dziecka znajduje odbicie w funkcjach prawa nieletnich dających wyraz temu, że dziecko z uwagi na niedojrzałość fizyczną i umysłową wymaga szczególnej opieki i troski. Zasada ta powinna być stosowana na każdym etapie postępowania w sprawach nieletnich i przez wszystkie organy, które prowadzą takie postępowanie czy biorą w nim udział.

W literaturze wskazuje się na brak jednolitej definicji pojęcia „dobro nieletniego”. W literaturze prawa rodzinnego opracowano wiele definicji tego pojęcia. Jedną z najbardziej interesujących jest definicja W. Stojanowskiej, która określa dobro dziecka jako: „kompleks wartości o charakterze niematerialnym i materialnym niezbędnych do zapewnienia prawidłowego rozwoju fizycznego i duchowego dziecka oraz do należytego przygotowania go do pracy odpowiednio do jego uzdolnień, przy czym wartości te są zdeterminowane przez wiele różnorodnych czynników, których struktura zależy od treści stosowanej normy prawnej i konkretnej, aktualnie istniejącej sytuacji dziecka”71. W innym określeniu treści zasady dobra dziecka wskazuje się, że „dobro nieletniego” to stan rzeczy tworzący dla nieletniego optymalne możliwości zaspokajania potrzeb psychicznych i fizycznych oraz rozwijania uzdolnień i nabywania umiejętności zgodnie z wymaganiami prawa i ogólnie akceptowalnymi zasadami moralności, co powinno pozwolić mu w przyszłości na uzyskanie samodzielności i stabilizacji życiowej oraz zajęcie odpowiadającego tym możliwościom miejsca w społeczeństwie”72.

Wskazane wcześniej reguły z Beijing, również ujmujące dobro nieletniego jako naczelną zasadę postępowania z nieletnim, widzą ją przede wszystkim jako zapobieganie szkodzeniu dziecku (art. 17).

Ustawa o wspomaganiu i resocjalizacji nieletnich, przenosząc z dawnej ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich zasadę dobra dziecka, wskazuje w art. 3 ust. 1, że w sprawie nieletniego należy kierować się przede wszystkim dobrem nieletniego, dążąc do osiągnięcia korzystnych zmian w osobowości i zachowaniu nieletniego oraz zmierzając w miarę potrzeby do prawidłowego spełniania przez rodziców lub opiekuna ich obowiązków wobec nieletniego, uwzględniając przy tym interes społeczny. Oznacza to widzenie dobra dziecka w perspektywie korzystnych zmian w osobowości i zachowaniu się nieletniego. Dobru dziecka ma służyć również prawidłowe spełnianie przez rodziców obowiązków wobec nieletniego.

Uznanie dobra dziecka za naczelną zasadę prawa nieletnich powoduje, że powinno być ono indywidualizowane na tle każdorazowej sprawy nieletniego, nie może więc oznaczać jakiegoś abstrakcyjnego wzorca tego dobra stosowanego uniformistycznie do każdego dziecka.

Ustawa o wspomaganiu i resocjalizacji nieletnich w art. 3 ust. 1 nadaje zasadzie dobra dziecka pozycję głównej zasady w postępowaniu w sprawie nieletniego. Jednak, podobnie jak poprzednio NielU, nakazuje równocześnie uwzględniać interes społeczny. Interes społeczny to interes całego społeczeństwa. Wskazuje się, utożsamiając interes społeczny z interesem publicznym, że: „jest to interes, który jest uznany przez państwo jako polityczną organizację określonego społeczeństwa”73. Zapis zawarty w WspResNielU zdaje się sugerować, że można odstąpić od kierowania się dobrem dziecka, gdy wymaga tego interes społeczny. Byłaby to jednak interpretacja błędna, gdyż dobro dziecka leży zawsze w interesie społecznym. Interes społeczny powinien być tak długo uwzględniany, dopóki respektuje dobro dziecka74. Dobro i wartości, na których opiera się ten interes, wyprowadzane powinny być przede wszystkim z Konstytucji RP75, co tylko potwierdza tezę, że dobro dziecka, które jest zasadą konstytucyjną, powinno zawsze wytyczać ramy interesu społecznego, a więc ustawodawca zupełnie niepotrzebnie umieścił zastrzeżenie co do interesu społecznego w WspResNielU.

Trudno w pełni zgodzić się z poglądem, odnoszącym się jeszcze do NielU, że: „uczynienie z dobra nieletniego przewodniej dyrektywy ogólnej w całym postępowaniu z nieletnimi sprawcami czynów karalnych lub wykazującymi różne przejawy demoralizacji sprawia, że polski system postępowania z nieletnimi (…) odcina się (…) całkowicie od pociągania nieletnich do odpowiedzialności (…) od wymierzania jakiejkolwiek sprawiedliwości oraz od oddziaływań ogólnoprewencyjnych, a nawet szczególnoprewencyjnych w postaci odstraszania”76. Jak wiadomo wymierzanie „sprawiedliwości” wobec nieletniego nie jest przez zasadę dobra dziecka zakazane, pod warunkiem rozumienia jej jako sprawiedliwości dostosowanej do takich właśnie podmiotów, jakimi są nieletni, a nie jako odstraszania, z którym prawo karne zgodnie ze współczesnymi tendencjami nie ma już wiele wspólnego.

3. Zasada poszanowania pierwszoplanowej roli rodziców w rozwoju i wychowaniu dziecka i subsydiarności ingerencji państwa w relacje rodzice – dzieci

Rodzice są pierwszymi i najważniejszymi opiekunami i wychowawcami dziecka. Jest to ich prawo naturalne, przyrodzone. Prawo to w różnym kontekście potwierdza wiele aktów prawnych. Zasada poszanowania praw rodziców do opieki i wychowania dzieci, a więc i nieletnich, ma umocowanie w Konstytucji RP. Zgodnie z jej art. 18 m.in. rodzice znajdują się pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej. W art. 48 ust. 1 Konstytucji RP potwierdza się także prawo rodziców do wychowania dzieci zgodnie z ich przekonaniami. Wychowanie to powinno uwzględniać stopień dojrzałości dziecka, a także wolność jego sumienia i wyznania oraz jego przekonania. Rodzice mają pierwotne, niezbywalne prawo i pierwszeństwo do wychowania dzieci i dlatego są uznani za pierwszych i głównych ich wychowawców. To prawo rodziców jest zapisane w wielu międzynarodowych aktach praw człowieka, stanowi zatem standard, który powinien być respektowany w państwach-stronach tych aktów. Wskazane zostało w ratyfikowanym przez Polskę art. 2 protokołu dodatkowego do EKPC w brzmieniu: „Nikt nie może być pozbawiony prawa do nauki. Wykonując swoje funkcje w dziedzinie wychowania i nauczania, Państwo uznaje prawo rodziców do zapewnienia tego wychowania i nauczania zgodnie z ich własnymi przekonaniami religijnymi i filozoficznymi”77.

Treść tego przepisu potwierdza również, że przede wszystkim w odniesieniu do swoich dzieci bezpośrednimi wychowawcami są zawsze rodzice. Mają w tym zakresie pierwszeństwo i szczególne uprawnienia. Jeżeli zadanie to dzielą z innymi osobami, to zawsze na zasadzie pomocniczości. Proces wychowawczy powinien być prowadzony przez rodziców zawsze dla dobra dziecka i z poszanowaniem jego godności, tak jednak, aby uwzględniał również podmiotowość dziecka. Z zasady tej wynika wniosek, że wychowanie dziecka w rodzinie ma pierwszeństwo przed umieszczeniem go w zakładzie, w tym także wychowanie w rodzinie naturalnej przed rodziną zastępczą czy adopcyjną78.

Rodzina jest niezastąpionym środowiskiem rozwoju dziecka mającym na ten proces największy wpływ. Dziecko ma prawo do urodzenia się i życia w rodzinie. Ma też prawo do tego, by nie być oddzielonym od rodziców wbrew ich woli, chyba że na podstawie ustawy i decyzji sądu w najlepiej pojętym interesie dziecka.

Prawa te potwierdza Konwencja o prawach dziecka, zwłaszcza w art. 5, 9 i 18. Prawo dziecka do życia i rozwoju w rodzinie zostało wyprowadzone z przepisów Konwencji jako jego prawo do wychowania w rodzinie i do pieczy rodzicielskiej79. Państwo ma obowiązek respektować autonomię rodziny i nie ingerować w jej wewnętrzne sprawy, także w relacje rodziców z dziećmi. Ingerencja w kompetencje rodziny może odbywać się jedynie w szczególnie uzasadnionych przypadkach, z zachowaniem odpowiednich reguł ustawowych. Zgodnie z art. 9 ust. 1 KPD: „państwa-strony zapewnią, aby dziecko nie zostało oddzielone od swoich rodziców wbrew ich woli, z wyłączeniem przypadków, gdy kompetentne władze, podlegające nadzorowi sądowemu, zdecydują zgodnie z obowiązującym prawem oraz stosowanym postępowaniem, że takie oddzielenie jest konieczne ze względu na najlepiej pojęte interesy dziecka. Taka decyzja może być konieczna szczególnie w przypadkach nadużyć lub zaniedbań ze strony rodziców”.

Polska, ratyfikując Konwencję o prawach dziecka, dołączyła deklarację, w której wyraża opinię, że wykonanie przez dziecko jego praw konwencyjnie określonych dokonuje się z poszanowaniem władzy rodzicielskiej, zgodnie z polskimi zwyczajami i tradycjami dotyczącymi miejsca dziecka w rodzinie i poza rodziną.

Przyjęcie tej zasady skutkuje subsydiarnością uprawnień państwa wobec dziecka. Subsydiarność ingerencji państwa w sprawy rodziny wiąże się z zasadą poszanowania praw i obowiązków rodziców względem dzieci i ma oparcie w statusie rodziny jako wspólnoty autonomicznej o przysługujących jej własnych prawach i z prawem dziecka do życia w rodzinie. Ingerencja w sprawy relacji dziecko – rodzice jest potrzebna dopiero wówczas, gdy w rodzinie pojawiają się konflikty i jest naruszone dobro dziecka. Państwo może ingerować w sprawowanie władzy rodzicielskiej wobec dziecka tylko wtedy, gdy jej wykonywanie zagraża dziecku.

Rolę rodziców wobec dziecka podkreśla się także w art. 1 ust. 3 RPDU.

Kwestii priorytetu uprawnień rodzicielskich do wychowywania dziecka, a pomocniczej państwa ustawodawca w nowym prawie nieletnich poświęcił relatywnie wiele miejsca i to miejsca eksponowanego – bo już w preambule. Wskazał bowiem wyraźnie – i od tego rozpoczyna się ten uroczysty wstęp do WspResNielU, że „uznając rodzinę za naturalne środowisko rozwoju człowieka oraz opierając się na zasadzie autonomii rodziny i pierwszoplanowej roli rodziców – matki i ojca – w przekazywaniu nieletnim wartości, zasad i niezbędnych wzorców (…) oraz zasadą subsydiarności, Rzeczpospolita Polska otacza rodzinę ochroną i wsparciem w wychowaniu”. O. Sitarz, wskazując na istotną rolę rodziny akcentowaną w preambule, zasadnie jednak zauważa, że tekst ustawy nie zawsze pozostaje w zgodzie z deklaracją preambuły WspResNielU – np. na tle ograniczonych kontaktów z rodziną w placówkach izolacyjnych, w których może być umieszczony nieletni80.

4. Zasada indywidualizacji postępowania z nieletnim

Postępowanie w sprawie nieletniego powinno być oparte na zasadzie indywidualizacji. Oznacza to dostosowanie treści i rezultatów tego postępowania do warunków, właściwości i potrzeb konkretnego nieletniego. Zasadę tę wskazuje przepis art. 3 ust. 2 WspResNielU, zobowiązując do uwzględniania w postępowaniu w sprawach nieletnich – właściwości i warunków osobistych nieletniego, w szczególności jego wieku, stanu zdrowia, poziomu rozwoju psychicznego i fizycznego, cech charakteru, sytuacji rodzinnej nieletniego, warunków wychowania i charakteru środowiska, przyczyn i stopnia demoralizacji, w tym rodzaju czynu zabronionego, a również sposobu i okoliczności jego popełnienia oraz rodzaju czynu karalnego, a także sposobu i okoliczności jego popełnienia.

Z zasady tej wynika zatem wymóg bezwarunkowego brania pod uwagę indywidualnych cech charakteryzujących dziecko. W każdej sprawie nieletniego i na każdym jej etapie powinno zatem badać się poziom rozwoju dziecka, jego warunki rodzinne, życiowe, jego potrzeby i do tych okoliczności dostosowywać sposób interwencji w konkretnej sprawie. Sąd Najwyższy w przeszłości wielokrotnie podkreślał, że podstawowym obowiązkiem organu prowadzącego postępowanie w sprawie nieletnich jest zebranie kompletnych danych o osobie nieletniego81.

Zasada indywidualizacji obejmuje całe postępowanie z nieletnim. Przepis art. 62 ust. 1 WspResNielU zawiera wskazanie, jakie dane dotyczące nieletniego szczególnie powinny być zebrane w postępowaniu przed sądem. Obejmują one cały ich kompleks, w tym dotyczące zachowywania się nieletniego i jego warunków wychowawczych i życiowych, sytuacji bytowej rodziny, przebiegu nauki nieletniego i sposobu spędzania czasu wolnego, jego kontaktów środowiskowych, stosunku do niego rodziców albo opiekunów, podejmowanych oddziaływań wychowawczych, stanu zdrowia i znanych w środowisku uzależnień nieletniego. Dopiero tak szczegółowe dane powinny wskazać sądowi decydującemu o losie stającego przed nim nieletniego, jakie środki zastosować wobec niego i dla jego dobra. Bez znajomości tego rodzaju danych osobopoznawczych i dających rozeznanie warunków rodzinnych i środowiskowych nieletniego decyzja sądu nie może być zindywidualizowana, a dobro nieletniego może być dobrem abstrakcyjnym, a nie zindywidualizowanym w odniesieniu do konkretnego nieletniego. Realizacji zasady indywidualizacji służy nie tylko powinność zbierania informacji o nieletnim w postaci wywiadu środowiskowego, ale również dostarcza ich np. opiniodawczy zespół sądowych specjalistów (art. 64 ust. 1 i 2 WspResNielU). Kwestia wydawania tego rodzaju opinii uregulowana została w ustawie z 5.8.2015 r. o opiniodawczych zespołach sądowych specjalistów82.

Podobnie środki stosowane wobec nieletniego potrzebującego ochrony czy opieki powinny być dostosowane do jego potrzeb wychowawczych i jego poziomu rozwoju. Indywidualizacja sądowej reakcji jest ważną przesłanką realizacji funkcji stawianych przed prawem nieletnich. Zasadzie indywidualizacji w postępowaniu przed sądem rodzinnym służy z pewnością wysłuchanie nieletniego przed sądem (art. 70 ust. 1 WspResNielU).

Zasada indywidualizacji ma szczególne znaczenie w postępowaniu wykonawczym. Tylko postępowanie wykonawcze – będące w ciągu postępowania w sprawie nieletniego ostatnim jego etapem – dostosowane do indywidualnych potrzeb, uwzględniające warunki i właściwości nieletniego oraz warunki rodzinne i środowiskowe – pozwoli na osiągnięcie celów postępowania w sprawie nieletniego. Cel ten określa art. 88 ust. 1 WspResNielU, wskazując na wychowanie nieletniego na świadomego swych obowiązków członka społeczeństwa, przy uwzględnieniu w tym procesie wychowawczym wskazań nauki i doświadczeń pedagogicznych. Działalność wychowawcza według wskazania art. 88 ust. 2 WspResNielU powinna zmierzać przede wszystkim do wszechstronnego rozwoju osobowości i uzdolnień nieletniego oraz do kształtowania i utrwalania w nim społecznie pożądanej postawy i poczucia odpowiedzialności tak, by był on odpowiednio przygotowany do samodzielnego i odpowiedzialnego życia zgodnie z obowiązującymi normami społecznymi i prawnymi. Wskazanych celów nie można osiągnąć bez indywidualizacji postępowania wykonawczego wobec każdego z nieletnich.

Wyrazem zasady indywidualizacji jest treść art. 145 WspResNielU przewidującego, że „sąd rodzinny może zmieniać lub uchylać środki wychowawcze, jeżeli względy wychowawcze lub inne ważne względy za tym przemawiają. Dotyczy to również środków wychowawczych stosowanych w okresie próby”.

Na podstawie zasady indywidualizacji zostało zorganizowane postępowanie z nieletnimi umieszczonymi w zakładach poprawczych, na co wskazują np. przepisy rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 31.8.2022 r. w sprawie pobytu nieletnich w zakładach poprawczych83. Zgodnie z § 17 ust. 1 „w zakładzie prowadzi się proces resocjalizacji nieletniego w oparciu o indywidualną diagnozę i indywidualny plan resocjalizacji, opracowany przez pedagoga i psychologa z udziałem nieletniego i innych pracowników zakładu”.

5. Zasada ultima ratio środków stosowanych wobec nieletnich sprawców czynów zabronionych

Zasada ultima ratio ma głównie odniesienie do środków stosowanych wobec nieletnich wykazujących objawy demoralizacji, ale zwłaszcza dopuszczających się czynów karalnych. Szczególnie chodzi o stosowanie środków izolacyjnych, które wiążą się z odłączeniem nieletniego od naturalnego środowiska rodzinnego. Katalog tych środków został zwiększony, a rygory pobytu zaostrzone. Do tego katalogu należy dodać podmiotowe i przedmiotowe poszerzenie możliwości orzekania kary pozbawienia wolności wobec nieletnich. Z tytułowej zasady wynika reguła niestosowania środków surowszych, gdy cele wychowawcze można osiągnąć przy użyciu środków łagodniejszych. Także w sytuacji, gdy prawo dopuszcza możliwość stosowania kary pozbawienia wolności wobec nieletniego od 14. czy 15. roku życia w warunkach określonych w art. 10 § 2 i 2a KK, powinien to być rzeczywisty wyjątek od zasady nieodpowiedzialności karnej nieletniego. Szczególnie wyjątkowo należałoby stosować nowy przepis art. 10 § 2a KK dopuszczający możliwość pociągnięcia do odpowiedzialności karnej nieletniego, który po ukończeniu lat 14 i do ukończenia lat 15 popełnił kwalifikowany typ zbrodni zabójstwa, zezwalający na odpowiedzialność karną i dający możliwość skazania takiego nieletniego nawet na 30 lat pozbawienia wolności.

Wskazaną zasadę osłabia wprowadzony nową ustawą przepis art. 15 ust. 2 WspResNielU, na mocy którego orzeczenie umieszczenia nieletniego w zakładzie poprawczym jest obligatoryjne, gdy nieletni dopuścił się czynu karalnego, określonego w art. 134, art. 148 § 1, 2 lub 3, art. 156 § 1 lub 3, art. 163 § 1 lub 3, art. 166, art. 173 § 1 lub 3, art. 197 § 3 lub 4, art. 223 § 2, art. 252 § 1 lub 2 lub w art. 280 KK.

§ 7. Prawa nieletnich

I. Uwagi ogólne

W postępowaniu w sprawach nieletniego sąd i inne organy w nim uczestniczące zobowiązane są do respektowania praw nieletniego. Na ogół w tym kontekście przedstawia się jedynie prawa expressis verbis przysługujące nieletniemu w postępowaniu przed sądem oraz prawa nieletniego umieszczonego w określonym zakładzie. Jednak nieletni to człowiek i dziecko, a każdemu ze wskazanych podmiotów przysługuje wiele praw, w tym konstytucyjnie gwarantowanych.

Prawa nieletnich obejmują więc prawa człowieka wskazane w Konstytucji RP oraz międzynarodowych aktach praw człowieka. Wszystkie one przysługują także nieletniemu, chyba że ich uznanie zależy od ukończenia pewnego wieku, gdyż poniżej niego nie istnieje możliwość korzystania z nich, lub gdy przewidziane są wyłącznie dla osób pełnoletnich. Nieletni jest jeszcze dzieckiem, jest podmiotem o jeszcze nieukończonym rozwoju i z tego powodu przysługują mu prawa specjalnie określone dla osób w wieku dziecięctwa lub też prawa człowieka przystosowane do statusu dziecka. Ponadto nieletni w prawie nieletnich jest podmiotem praw należnych mu jako szczególnej stronie tego postępowania. Na prawa nieletniego składa się więc kompleks praw tych trzech kategorii, a naruszenie któregokolwiek, jeżeli nie byłoby przestępstwem, to z pewnością przejawem dyskryminacji, chyba że wynikałoby ono z orzeczenia sądu. Przy stanowieniu prawa nieletnich należy mieć na uwadze przepis art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, przewidujący, że: „Ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw mogą być ustanawiane tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej albo wolności i praw innych osób. Ograniczenia te nie mogą naruszać istoty wolności i praw”.

Prawami wyspecjalizowanymi z uwagi na wiek są prawa dziecka i prawa nieletniego jako podmiotu norm w postępowaniu w sprawie nieletniego.

II. Prawa dziecka

Na początku XX w. wskazywano, że dziecko powinno być otoczone szczególną ochroną i opieką. Ten kierunek postrzegania dziecka doprowadził z czasem do uznania dziecka za podmiot autonomicznych praw, do ustanowienia specjalnego prawnego statusu dziecka. Standard praw dziecka po raz pierwszy został określony w Deklaracji Genewskiej, przyjętej przez Ligę Narodów w 1924 r. To w niej wskazano, że ludzkość powinna dać dziecku wszystko, co posiada najlepszego. Prawa w niej zakreślone były ujęte dość lakonicznie i przedstawiane były przez pryzmat obowiązków ciążących na ludzkości, np. „dziecku powinno się dać możność normalnego rozwoju fizycznego i duchowego, dziecko głodne powinno być nakarmione, chore – pielęgnowane, wykolejone – wrócone na właściwą drogę, sierota i dziecko opuszczone – wzięte w opiekę i wspomagane”.

Problem praw dzieci został ponownie podjęty przez społeczność międzynarodową po II wojnie światowej. Już w Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka z 1948 r., zawierającej katalog praw każdego człowieka, a więc i dziecka, wskazano, że dzieciństwo ma prawo do specjalnej opieki i pomocy [art. XXV(2)]. Prawa dziecka w szczególnych warunkach konfliktów zbrojnych określono w konwencjach genewskich z 1949 r. i w protokołach dodatkowych z 1977 r. W nich np. zakazano stosowania kary śmierci wobec dzieci do 18. roku życia, a dzieciom poniżej 15. roku życia – uczestniczenia bezpośrednio w działaniach zbrojnych. Zgromadzenie Ogólne NZ w 1959 r. uchwaliło Deklarację Praw Dziecka zawierającą dziesięć podstawowych zasad dotyczących dziecka, poprzedzonych preambułą, w której wskazuje się m.in., że dziecko z powodu niedojrzałości fizycznej i umysłowej wymaga szczególnej opieki i troski, a także odpowiedniej opieki prawnej, zarówno przed urodzeniem, jak i po urodzeniu.

Najpełniejszy katalog praw dziecka zawiera Konwencja o prawach dziecka uchwalona przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych 20.11.1989 r., która weszła w życie 2.9.1990 r., a ratyfikowana została przez Polskę w 1991 r. Jest nazywana „światową konstytucją praw dziecka”84, mimo że wszystkie międzynarodowe katalogi praw człowieka zawierają ich standard minimalny.

Katalog praw dziecka zawarty w Konwencji o prawach dziecka obejmuje:

1) prawa osobiste dziecka: w tym prawo do życia i rozwoju, prawo do tożsamości i identyczności, prawo do wolności, godności, szacunku, nietykalności osobistej, prawo do wolności myśli, sumienia i wyznania, prawo do wyrażania własnych poglądów, do występowania dziecka w sprawach go dotyczących w postępowaniu sądowym, administracyjnym, prawo do rodziny i do wychowywania się w rodzinie, prawo do wolności od przemocy fizycznej i psychicznej, nadużyć seksualnych i okrucieństwa, prawo do nieodbywania służby wojskowej poniżej 15. roku życia;

2) prawa socjalne: prawo do odpowiedniego poziomu życia, prawo do ochrony zdrowia, prawo do zabezpieczenia społecznego, prawo do ochrony przed wyzyskiem ekonomicznym, prawo do wypoczynku i czasu wolnego;

3) prawa kulturalne: prawo do uzyskania wykształcenia, prawo do informacji, prawo do znajomości swoich praw;

4) prawa polityczne: prawo stowarzyszania się i zgromadzeń w celach pokojowych.

Konstytucja RP, poświadczając prawa każdego człowieka, wyróżnia także prawa dziecka i gwarantuje ochronę praw dziecka i ochronę przed przemocą, okrucieństwem, wyzyskiem i demoralizacją oraz prawo do opieki i pomocy władz publicznych (art. 72). Wskazuje się w art. 48 ust. 1 i art. 53 ust. 3 Konstytucji RP na prawo dziecka do uwzględniania jego stopnia dojrzałości i wolność jego sumienia i wyznania oraz jego przekonania w procesie wychowawczym prowadzonym przez rodziców. Konstytucja zakazuje stałego zatrudnienia dzieci do lat 16. Podkreśla się w niej również prawo dziecka do szczególnej opieki zdrowotnej, wskazuje na konieczność rozwoju kultury fizycznej wśród dzieci, a także prawo i obowiązek nauki dziecka do 18. roku życia. Uszczegółowienie tych praw odnaleźć można w ustawach zwykłych.

III. Prawa nieletniego na tle postępowania w sprawach nieletnich

Trzecią płaszczyznę praw przysługujących nieletniemu tworzą jego prawa w postępowaniu prowadzonym w jego sprawie. W systemie prawa polskiego chodzi o prawa, które powinny być zapewnione nieletniemu wykazującemu przejawy demoralizacji lub popełniającemu czyn karalny, a także o prawa nieletniego odpowiadającego na zasadzie art. 10 § 2 lub 10 § 2a KK. W tych ostatnich przypadkach nieletniemu przysługują już wszystkie prawa gwarantowane charakterem postępowania, co zapewnia Konstytucja RP oraz KPK, a ponadto takie, które przynależą mu z racji bycia nieletnim. Nieletniemu bowiem popełniającemu w okresie nieletniości czyn karalny przysługują wszystkie prawa w postępowaniu, które jest prowadzone nawet po ukończeniu przez niego lat 18.

Prawa nieletniego na tej płaszczyźnie wskazane zostały w Konwencji o prawach dziecka, ale również w tzw. regułach z Beijing i regułach rijadzkich.

Konwencja oprócz wyżej podanych ogólnych praw dziecka wskazuje także prawa dziecka w postępowaniu w sytuacji jego konfliktu z prawem karnym. Stanowią one standard praw, który każde z państw ratyfikujących tę konwencję powinno uczynić podstawą rozwiązań przyjętych w prawie krajowym. Przede wszystkim wprowadza ona zakaz stosowania wobec dzieci kary śmierci oraz dożywotniego pozbawienia wolności bez możliwości wcześniejszego zwolnienia. Zabrania również bezprawnego czy arbitralnego pozbawienia go wolności, wskazując, że zarówno aresztowanie, jak i zatrzymanie musi mieścić się w granicach prawa i być stosowane w możliwie najkrótszym czasie. Nakazuje dziecko pozbawione wolności traktować humanitarnie, z poszanowaniem przyrodzonej godności – powinno ono mieć zapewnioną prawną pomoc. Konwencja wyróżnia przy tym m.in. dzieci, które „padły ofiarą jakiejkolwiek formy zaniedbania”, wskazując na potrzebę zapewnienia im właściwej rehabilitacji fizycznej i psychicznej oraz reintegracji społecznej odbywanej w środowisku, które sprzyja jego zdrowiu i zapewnieniu szacunku i godności dziecka (art. 39). Wyraźnie podkreślone są w niej prawa dziecka podejrzanego, oskarżonego lub uznanego winnym naruszenia przepisów prawa karnego (w polskim prawie to nieletni). Przede wszystkim eksponowane jest jego prawo do traktowania w sposób sprzyjający poczuciu i wartości dziecka, które umacnia w nim poszanowanie podstawowych praw i wolności innych osób oraz uwzględnia wiek dziecka i celowość sprzyjania jego reintegracji dla podjęcia przez nie konstruktywnej roli w społeczeństwie (art. 40 ust. 1). W Konwencji wskazuje się, że temu celowi służyć ma zapewnienie przestrzegania zasady legalizmu oraz enumeratywnie wyliczone gwarancje procesowe. Są to m.in.: zasada domniemania niewinności, zasada bezpośredniej informacji o zarzutach i zapewnienie nieletniemu prawnej lub innej pomocy w celach obrony, zasada rzetelnego procesu – a więc rozpatrzenie sprawy bez zbędnej zwłoki przez niezawisłą i bezstronną władzę lub organ sądowy w uczciwym procesie prowadzonym zgodnie z prawem, zabezpieczenie prawnej pomocy, jeżeli tylko nie będzie to uważane za niezgodne z najwyższym interesem dziecka z uwagi na jego wiek lub sytuację, zabezpieczenie wolności od przymusu składania zeznań i wymuszania przyznania się do winy, równoważne przesłuchania świadków strony przeciwnej i świadków nieletniego, prawo do odwołania się od wyroku do wyższego organu kompetentnego, bezstronnego, niezawisłego. Konwencja zaleca tworzenie prawa wyspecjalizowanego w sprawach nieletnich, w których określona zostanie m.in. dolna granica wieku, poniżej której istnieć będzie domniemanie niezdolności do naruszenia prawa karnego (art. 40 ust. 3 lit. a). Podobnie wskazuje, że celowe jest stosowanie środków oddziaływania pozasądowego pod warunkiem poszanowania praw człowieka i gwarancji prawnych.

W ustalaniu standardów postępowania w sprawach nieletnich duże znaczenie mają wskazania ONZ zawarte we Wzorcowych regułach minimalnych dotyczących wymiaru sprawiedliwości wobec nieletnich (reguły beijińskie), przyjęte rezolucją ZO NZ 40/33 z 29.11.1985 r.85, oraz Wskazania NZ dotyczące zapobiegania przestępczości nieletnich, zaaprobowane rezolucją ZO NZ 45/112 z 14.12.1990 r. (reguły rijadzkie).

Reguły z Beijing wskazują na prawo nieletniego do korzystania z pomocy obrońcy w toku całego postępowania, prawo do udziału rodziców również w całym postępowaniu w sprawie nieletniego, prawo do ochrony prywatności nieletniego i – będącą jego konsekwencją – zasadę niejawności postępowania i tajności dokumentacji zebranej w sprawie nieletniego (art. 21), prawo do milczenia, prawo do swobody wypowiedzi, prawo do informacji o sprawie, prawo zadawania pytań i konfrontacji ze świadkami, prawo do sądowej kontroli instancyjnej.

Nieletni aż do prawomocnego rozstrzygnięcia sprawy korzysta z domniemania niewinności.

Według tych reguł postępowanie w sprawie nieletniego powinno być prowadzone zgodnie z zasadami równości i sprawiedliwości. Istotne jest dla poziomu gwarancyjności praw nieletniego w postępowaniu sądowym, że wskazane reguły, w tym też te, które eksponują prawa nieletniego, powinny być również wzorcem dla postępowania w sprawach o demoralizację nieletniego, a nie tylko w sprawach o czyn karalny przez niego popełniony.

Jednym z podstawowych zarzutów stawianych polskiej ustawie o postępowaniu w sprawach nieletnich był brak w niej ekspozycji praw nieletniego w tym postępowaniu. Starano się go uzupełnić w treści nowelizacji NielU z 30.8.2013 r.86 Bezpośrednim impulsem tych zmian była przegrana przez Polskę sprawa dotycząca nieletniego przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka87. Trybunał zarzucił na tle tej sprawy m.in., że pojęcie dobra nieletniego powinno być mocno związane z gwarancjami procesowymi nieletniego, których wówczas brakowało w NielU.

Nowa ustawa dotycząca nieletnich w szczególny i bardzo szczegółowy sposób reguluje prawa nieletniego, wskazując je w wielu kontekstach postępowania, przede wszystkim wykonawczego. Prawa nieletniego w postępowaniu przed sądem znalazły odrębną ekspozycję w art. 36 ust. 1 WspResNielU. Ich katalog zawiera pięć rodzajów praw. Są to: prawo do obrony, prawo do składania wyjaśnień lub odpowiedzi na pytania, prawo do odmowy składania wyjaśnień, prawo do korzystania z pomocy tłumacza oraz prawo do korzystania z tłumacza języka migowego. Odrębny i bardzo szeroki katalog praw nieletniego umieszczonego w młodzieżowym ośrodku wychowawczym, okręgowym środku wychowawczym, zakładzie poprawczym i schronisku dla nieletnich znajduje się w art. 107 ust. 1 WspResNielU. Wskazane prawa zostaną omówione wraz z rodzajami postępowań, których dotyczą.

§ 8. Ewolucja prawa nieletnich

I. Ogólny rozwój prawa nieletnich

Ujęcia zasad postępowania z nieletnimi sprawcami czynów zabronionych zmieniały się w czasie pod wpływem różnych tendencji prawa karnego czy wizji sposobów traktowania nieletnich przez prawo. Początków prawa nieletnich należy więc szukać przede wszystkim w pojedynczych przepisach prawa, zwłaszcza prawa karnego materialnego, chociaż i w dawnym prawie cywilnym odnaleźć można normy odrębne dotyczące nieletnich, uwzględniające w jakiejś mierze poziom rozwoju dziecka, właściwości związane z jego wiekiem i jego szczególne potrzeby, zwłaszcza wychowawcze. Najczęściej w dalekiej przeszłości określano postępowanie z nieletnimi na tle określonych typów rodzajowych przestępstw88 i zazwyczaj poprzestawano na łagodzeniu wobec nieletnich wymiaru kar przewidzianych za dane przestępstwa, z wyłączeniem kary śmierci i innych najsurowszych kar.

Takie normy szczególne odnaleźć można np. w najdawniejszym prawie rzymskim, a także w dawnym prawie polskim89. Dotyczyły one przede wszystkim lub wyłącznie kwestii odpowiedzialności nieletniego za czyny przestępne. Długo jednak u ich podstaw utrzymywało się przekonanie ustawodawców, że nieletni jest „małym dorosłym”, a więc, że posiada już wszystkie właściwości, jakie cechują dorosłego, tylko są one, tak jak jego odpowiedzialność – ułamkowo mniejsze. Nie rozumiano odrębności dzieciństwa jako istotnego okresu życia człowieka, charakteryzującego się swoistymi właściwościami. Nieletni nie wymagał specjalnego traktowania, jedynie kary wobec niego orzekane były łagodzone w proporcji do jego zmniejszonej winy90, czasami jednak wyłączano możliwość stosowania najsurowszych kar, w tym kary śmierci91. W niektórych przepisach stosowanych wobec nieletnich przewidywano możliwość zobowiązania nieletniego do wynagrodzenia wyrządzonej szkody92.

Taki system postępowania względem nieletnich opierał się na przyjmowanym wówczas poglądzie, że dziecko jest dopiero zadatkiem na człowieka, wymaga dyscypliny i surowego traktowania93.

Na ogół uważano, że „kara stosowana wobec nieletniego była zdolna poprawić nieletniego”, gdyż „cierpienia i niedogodności połączone z wykonaniem kary wpłyną na nieletniego korzystnie, że (…) w przyszłości wstrzyma się od popełnienia przestępstwa, nie chcąc się narażać na cierpienia z karą połączone”94. Jednak i wówczas, chociaż nieczęsto, zwracano uwagę na konieczność nie tylko karania, ale i wychowywania nieletnich95. W Anglii już od XVI w. zaczęto tworzyć specjalne zakłady dla nieletnich96. Podobnie we Włoszech od XVII w. powstawały zakłady poprawcze dla nieletnich. Papież Klemens XI w 1703 r. polecił tworzyć odrębne zakłady dla nieletnich, ukazując niebezpieczeństwa przebywania nieletnich w zakładach dla dorosłych97.

Dość późno jednak, bo od XVIII w. zaczęto dostrzegać odrębność wieku dziecięcego, jednak dopiero w II połowie XIX w. zaczęto formułować postulaty odrębnego traktowania nieletnich w prawie i z uwagi na ich niedojrzałość biopsychiczną i społeczną widziano potrzebę otoczenia ich opieką i ochroną oraz konieczność uznania ich praw.

W najdawniejszych przepisach prawa karnego można jednak odnaleźć regulacje dotyczące postępowania z nieletnimi sprawcami czynów przestępnych.

Biorąc pod uwagę najbardziej typowe rozwiązania, można wskazać – w perspektywie minionych wieków niemal aż do końca XIX w., w którym rozpoczęły się reformy traktowania nieletnich przez prawo – trzy modele postępowania dotyczącego dzieci w konflikcie z prawem karnym.

Dla ewolucji prawa nieletnich istotne znaczenie miał model postępowania z nieletnimi wypracowany w prawie rzymskim i rozpowszechniony na wiele wieków w Europie – również dzięki prawu kanonicznemu, które na nim oparło swoje rozwiązania.

W starożytnym Rzymie dziecko podlegało początkowo absolutnej władzy ojca rodziny, który miał prawo domowego karcenia98. Jednak z biegiem lat w prawie rzymskim wprowadzano przepisy dotyczące odpowiedzialności karnej nieletnich. Ułożyły się one w model, który uzyskał moc powszechnie obowiązującą. Wyróżniano w nim trzy grupy wiekowe, dostosowując do nich reakcję na czyny przestępne popełniane przez nieletnich. Do pierwszej zaliczano dzieci do 7. roku życia (infantes). Dzieci nie ponosiły odpowiedzialności karnej za czyny przestępne99, jednak mogły za nie podlegać skarceniu przez ojca rodziny. Dziecku nie można było przypisać zamiaru z powodu braku zdolności do zrozumienia znaczenia swojego czynu. Po ukończeniu przez dziecko 7 lat rozwarstwiano postępowanie wobec nieletnich (impuberens, infantia maiores), inaczej sytuując zdolność wiekową odpowiedzialności nieletniego i uzależniając ją od zdolności zrozumienia przestępności czynu. I tak wprowadzając odpowiedzialność warunkową zależną od zdolności do zrozumienia przez nieletniego, że popełnia przestępstwo (doli capax), przyjmowano, że taką odpowiedzialność ponoszą dziewczęta w wieku od 7. do 12. roku życia oraz chłopcy od 7. do 14. roku życia. Jednak wprowadzono również dwie podkategorie wiekowe – bliska wieku dziecięcego (proximus infantiae) obejmująca dziewczęta i chłopców od 7 do 10 lat oraz kategoria zróżnicowana wiekowo kategoria bliskich dojrzałości (proximus pubertatis) (dziewczęta: 10–12 i chłopcy: 10–14 lat). Granice wiekowe 14 i 12 lat wyznaczały próg dojrzałości prawnokarnej. W odniesieniu do pierwszej podkategorii wiekowej co do zasady przyjmowano, że nieletni nie jest jeszcze zdolny do zrozumienia przestępności czynu, czyli że jest nieodpowiedzialny karnie, chyba że ustali się przed sądem, iż jest inaczej, a nieletni działał w ramach „złego zamiaru”. Po ukończeniu 7. roku życia nieletniego badano pod kątem tego, czy jego karanie jest możliwe z uwagi na poziom jego rozwoju. Natomiast w odniesieniu do drugiej podkategorii wiekowej – odwrotnie, przyjmowano, że starszy nieletni co do zasady jest już zdolny do zrozumienia przestępności czynu, chyba że wykaże się, iż takiej zdolności jeszcze nie osiągnął100. Badano więc, czy nieletni był już doli capax. Można więc przyjąć, że wobec nieletnich tej kategorii wiekowej odpowiedzialność karną wyznaczała zasada indywidualizacji oparta na badaniu wiadomości bezprawności czynu. Kary wymierzane nieletnim były albo znoszone, albo łagodzone w stosunku do tej, jaką ponosili dorośli.

Trzecia kategoria wyróżniana w prawie rzymskim obejmowała dziewczęta od 12. roku życia do 25 lat oraz chłopców od 14. roku życia do 25 lat. Ponosili oni pełną odpowiedzialność karną za najcięższe zbrodnie, natomiast gdy byli sprawcami lżejszych przestępstw – kara mogła być złagodzona według uznania sędziego101. Podział na grupy wiekowe młodszych i starszych nieletnich oraz uzależnienie odpowiedzialności od zdolności zrozumienia przestępności czynu oraz łagodzenie kar wymierzanych nieletnim przetrwał jako główny element modelu postępowania w sprawach nieletnich w ustawodawstwie wielu państw europejskich aż do XIX w.

W XVIII w. we Francji zaczął kształtować się inny model postępowania w sprawach nieletnich. Wprowadzony do KK z 1791 r. przejęty został i rozwinięty w KK z 1810 r. Kodeks ten przyjął wiek dojrzałości prawnokarnej na poziomie 16. roku życia, uzależniając traktowanie nieletniego od kryterium rozeznania, czyli zdolności do rozpoznania znaczenia czynu i kierowania swoim postępowaniem. Sędzia zobowiązany był każdorazowo badać, czy nieletni działał z rozeznaniem. Jeżeli w chwili czynu nieletni działał z rozeznaniem, był w pełni odpowiedzialny i mógł być skazany na kary przewidziane za dane przestępstwo. Jednak wymierzona kara była łagodniejsza, ponieważ nieletniość była okolicznością łagodzącą. Gdy natomiast nieletni popełniający czyn zabroniony jako przestępstwo nie miał rozeznania, był uniewinniany i albo powierzany rodzicom, albo orzekano wobec niego środki wychowawcze lub dom poprawczy, gdzie mógł przebywać do ukończenia 20. roku życia102. Granica nieletniości została we Francji w 1906 r. podwyższona do lat 18. Natomiast w 1912 r. istotnie zmieniono wskazane zasady, przyjmując, że nieletni do 13. roku życia nie ma jeszcze rozeznania i jest zawsze nieodpowiedzialny. Jego sprawa była rozpatrywana przez sąd cywilny, nie karny. Po przekroczeniu 13. roku życia nieletni działający z rozeznaniem odpowiadał za swoje czyny przed specjalnym sądem dla nieletnich i młodocianych, przy zastosowaniu specjalnej procedury103.

Trzeci dawny europejski model postępowania w sprawach nieletnich to model oparty na prawie austriackim, wskazany w Księdze ustaw na zbrodnie i ciężkie policyjne przestępstwa z 1803 r. (Franciscana, Lwów 1804), wprowadzał odmienne podstawy odpowiedzialności nieletniego za popełnienie przestępstwa. Wiek, od którego rozpoczynała się odpowiedzialność nieletniego, został wyznaczony na 14. rok życia. Sposób postępowania wobec nieletniego zależny był nie od poziomu rozwoju i możliwości zrozumienia znaczenia czynu, ale od kategorii przestępstwa, którego się dopuścił. Jeżeli nieletni po ukończeniu 14. roku życia popełnił zbrodnię, odpowiadał jak za ciężkie policyjne przestępstwo (r. III § 28a). Wymierzana mu kara „zamknięcia w osobnem miejscu podług okoliczności” wynosiła od 1 miesiąca do 6 miesięcy i mogła być zaostrzona postem, chłostą cielesną i ciężką robotą (§ 29), co zależało od wielkości i istoty przestępstwa, wieku przestępcy, „im bardziej tenże do letniości się zbliża, umysł przestępcy im bardziej w nim, tak z teraźniejszej czynności, jako też z poprzedniczego sprawowania się, jego własny powód wewnętrzny, szkodliwe skłonności, jego złość lub niepoprawność się okazuje (§ 30). Jednak kodeks przewidywał równocześnie z taką karą, oprócz pracy stosownej do sił nieletniego, że „zawsze zgodna z zamiarem nauka od proboszcza lub katechety połączona być ma” (§ 31). Natomiast gdy nieletni popełnił ciężkie policyjne przestępstwo, kończyło się wymogiem wymierzenia kary domowej, a gdyby to nie było możliwe, karę taką powinna wymierzyć „zwierzchność polityczna”. Wiek – do 20. roku życia był ponadto okolicznością łagodzącą w sytuacji, gdy m.in. wychowanie sprawcy „bardzo było zaniedbane” (§ 39 cz. I, rozdz. 1).

Wskazane trzy modele postępowania w sprawach nieletnich miały różny zasięg i wpływ na przyjmowane sposoby traktowania nieletnich, ale niewątpliwie wyznaczały one główne trendy ustawodawcze w wielu krajach Europy. Na ich podstawie wykształciły się również modele mieszane postępowania z nieletnimi.

Inne spojrzenie, a w związku z tym i inne postulaty postępowania wobec nieletnich będących w konflikcie z prawem karnym przyniosły: szkoła pozytywna i socjologiczna prawa karnego. Ale podstawy odmiennego widzenia tych spraw zawdzięcza się także rozwojowi innych dziedzin nauki – zwłaszcza psychologii i pedagogiki. Szkoła pozytywna akcentowała odrębności biopsychospołeczne nieletniego, a więc jeszcze dziecka i konieczność ich uwzględniania w rodzaju i treści środków stosowanych wobec nieletnich. Jednak nie wszystkie poglądy tej szkoły znamionowały postęp w traktowaniu nieletnich. Przykładem mogą być poglądy C. Lombroso i innych przedstawicieli tej szkoły, podkreślające istnienie „urodzonych przestępców”, co odnosiło się również do nieletnich. Lombroso uznając, że skłonności do popełniania zbrodni objawiają się już od najwcześniejszego dzieciństwa, proponował „przytułki dożywotnie dla nieletnich posiadających uparte skłonności zbrodnicze lub dotkniętych obłędem moralnym”104.

Bardziej jednolite i zmierzające do rzeczywistego wypracowania nowego modelu postępowania w sprawach nieletnich były w tej kwestii postulaty szkoły socjologicznej. To w jej ramach opracowane zostały, odmienne od dotychczasowych, zasady traktowania nieletnich. Proponowano m.in. zerwanie z więzieniem stosowanym wobec nieletnich i zastąpieniem go środkami wychowawczymi i poprawczymi. Tej szkole zawdzięcza prawo nieletnich uznanie, że nieletni to nie „mały dorosły, ale dziecko o właściwościach osobowych charakterystycznych dla jego wieku, stopnia rozwoju i potrzeb”. Dostrzeżono, że: „dziecko, które spełniło przestępstwo, jest w ścisłym związku z dzieckiem opuszczonem, zaniedbanem i krzywdzonem, że największy kontyngent przestępców dają dzieci ulicy, o które nikt się nie troszczy, nad któremi nikt nie czuwa” – jak pisał, zajmujący się tą kwestią A. Mogilnicki, biorący udział w kongresach międzynarodowych poświęconych tym problemom105. Już pod koniec XIX w. zaczęto na międzynarodowych kongresach kryminologicznych domagać się całkowitej zmiany podejścia do postępowania w sprawach nieletnich, krytykując francuską koncepcję rozeznania i domagając się uznania, że nieletni nie ma zdolności do zawinienia. Wskazywano też na dzieci zaniedbane wychowawczo i konieczność opieki nad nimi. Na kongresie w 1890 r. ustalono, że względem dzieci do 14. roku życia nie powinny być stosowane żadne środki o charakterze prawnokarnym, zaś w odniesieniu do nieletnich w wieku powyżej tego roku nie należy posługiwać się kryterium rozeznania, oraz że postępowanie wobec dzieci, które popełniły przestępstwo, jak i dzieci zaniedbanych powinno być oparte na zasadzie indywidualizacji106. Oceniając uchwały kongresów dotyczących nieletnich, A. Mogilnicki dość idealizująco napisał, że na nich zalecono „zamiast walki z przestępstwem przez krzywdę i cierpienie, podjęcie tej walki w zupełnie inny sposób – przez miłość i szczęście”107.

Jak pisał A. Mogilnicki, „w końcu XIX, a zwłaszcza na początku XX wieku, na całym niemal świecie rozpoczął się obszerny i głęboko sięgający ruch, skierowany ku wprowadzeniu walki z przestępczością nieletnich na zupełnie nowe, nieznane poprzednio, tory (…). Przede wszystkiem wszędzie już zgodzono się na to, że walka z przestępczością nieletnich musi zejść z dotychczasowej drogi zwykłej, choćby złagodzonej represji karnej, że kara jest środkiem, nie tylko niewystarczającym do zwalczania przestępstw nieletnich, ale przeciwnie – częstokroć wprost szkodliwym, że z dzieckiem, które spełniło czyn zabroniony przez ustawę karną, nie można postępować tak jak z dorosłym przestępcą, lecz należy je poddać innym sądom, innej swoistej procedurze i zamiast – względnie oprócz – kary stosować doń środki wychowania i opieki”108.

Wówczas powstały także pierwsze ustawy uwzględniające nowe trendy w traktowaniu nieletnich. Miały one u podstaw pogląd o konieczności opieki nad dziećmi, które popełniały czyny zabronione pod groźbą kary. Rezygnowały co do zasady z karania nieletnich na rzecz funkcji opiekuńczo-ochronnych i wychowawczych. Odrzucały zatem koncepcję karania nieletniego tak jak dorosłego, tylko w zmniejszonym stopniu. Ważnym kryterium postępowania z nieletnimi stała się koncepcja „dziecka w niebezpieczeństwie”, „dziecka w potrzebie”109, co wychodziło już poza dotychczasowy zakres prawa dotyczącego nieletnich. Nieletni według tych kryteriów był widziany jako dziecko, którego nie wychowano „należycie i nie wpojono (…) zasad etycznych”110. Uważano, że dziecko co do zasady nie powinno ponosić odpowiedzialności karnej, w związku z tym nie można wobec niego stosować kary. Wypracowano wówczas katalog środków wychowawczych i poprawczych stosowanych w zależności od wieku nieletniego, jego potrzeb wychowawczych i właściwości osobistych, co gwarantowała wdrożona w tym postępowaniu zasada indywidualizacji traktowania nieletnich. Dopuszczalna stała się ingerencja sądu, gdy zagrożone było dobro dziecka, a ponadto do nieletnich można było stosować środki opiekuńcze chroniące ich przed grożącymi im niebezpieczeństwami, niemające charakteru prawnokarnego czy quasi-karnego, jak np. zakład poprawczy.

W tamtym czasie uchwalono ustawę o dzieciach w Anglii i Walii z 1908 r.111, ustawę wprowadzającą sądy dla nieletnich w Portugalii z 1911 r.112, a także uważaną za wzorzec tego rodzaju aktów prawnych – belgijską ustawę o ochronie dzieci z 1912 r.113 oraz z tego samego roku ustawę francuską o sądach dla dzieci i młodzieży, w której jednak nadal utrzymany został dawny punkt widzenia, że to dziecko jest niebezpieczne, a nie, że ono jest w niebezpieczeństwie. Do tego cyklu ustaw zalicza się również nieco późniejszą, bo z 1918 r. – ustawę o sądach opiekuńczych w Hiszpanii114.

Ta niewątpliwie nasilona akcja ustawodawcza zmieniła kierunek ustawodawstwa dotyczącego traktowania nieletniego, kształtując nowy model prawa dotyczącego nieletnich, opartego już na nowych założeniach, zwłaszcza widzeniu dziecka jako osoby o swoistych właściwościach osobowych i potrzebach – z uwagi na wiek i proces rozwoju. Uważa się, że taka tendencja ewolucji ustawodawstwa dotyczącego nieletnich powodowała, że: „nabierało ono charakteru prawa specjalnego (…) autonomicznego” 115, co może w pewnym sensie oznaczać zaczątek prawa nieletnich. Jednak ewolucja tak ukierunkowanego prawa karnego nie była w Europie powszechna i nie zawsze obejmowała wszystkie zasady postępowania z nieletnimi. Nadal jednak w niektórych państwach stosowano przepisy przewidujące odpowiedzialność karną nieletnich opartą na winie nieletniego lub quasi-karną opartą na rozeznaniu, stanowiącym substrat winy.

Kolejna fala reform prawa nieletnich objęła wiele państw Europy dopiero na przełomie XX i XXI w. Prawo nieletnich zmieniły m.in. Włochy, Francja, Belgia, Hiszpania, Holandia, Niemcy, Grecja, Irlandia, Litwa, Portugalia, Słowenia, Chorwacja, Finlandia116. Analizując teksty ustaw wprowadzonych w tych państwach, można zauważyć pewne wspólne tendencje rozwojowe tego prawa. Z jednej strony wprowadzają one wiele przepisów gwarantujących respekt praw nieletniego oraz przepisów idących po myśli koncepcji prawa naprawczego z instytucją mediacji, w dużej mierze opierają się na koncepcji tzw. środków i postępowań alternatywnych, zmniejszając w ten sposób zakres odniesień tego prawa do prawa karnego. Jednak z drugiej strony zauważyć należy odwrotny kierunek – rozszerzania i zaostrzania, w określonych przypadkach, odpowiedzialności prawnokarnej nieletnich. Uzasadnieniem tego trendu jest wzrost przestępczości nieletnich, w tym również nieletnich coraz młodszych oraz „recydywy” nieletnich, co zrodziło konieczność wzmocnienia funkcji ochronnej prawa karnego, zwłaszcza wobec nowych form przestępczości nieletnich. Nastąpił zatem widoczny, chociaż dostosowany do poziomu rozwoju cywilizacyjnego nawrót do dawnych form traktowania nieletnich przez uznanie ich zdolności do zawinienia i wprowadzania – przynajmniej wobec starszych nieletnich odpowiedzialności karnej, chociaż złagodzonej. Ustawodawcy wielu państw uznali, że wobec nieletnich należy stosować kary kryminalne. Prawo nieletnich zdaje się zatoczyło koło – od karania do opieki i od opieki do karania (przynajmniej częściowego)117. Ten trend jest również widoczny w polskim prawie nieletnich.

II. Rozwój prawa nieletnich w Polsce

Z uwagi na wielość rozproszonych źródeł dawnego prawa polskiego, zróżnicowanych podmiotowo, terytorialnie, stanowo i narodowościowo, nie jest łatwo wskazać jednolity normatywny wzorzec traktowania nieletnich w dawnej Polsce. Początkowo go nie było – pisał J. Makarewicz, że „wiek nie doczekał się ustawodawczego uregulowania w Koronie”118.

Brak tego rodzaju przepisów w statutach Kazimierza Wielkiego. Jednak z pewnością kwestia odpowiedzialności dzieci za czyny zabronione stawała przed panującymi. Wskazać można na pojedyncze reguły dotyczące nieletnich znajdujące się w różnych źródłach prawa polskiego. Dopiero od XVI w. zaczynają pojawiać się przepisy traktujące o odpowiedzialności osób, które dzisiaj uznajemy za nieletnich. W statucie dla Ormian z 1519 r., który obowiązywał aż do 1789 r., zawarto wiele przepisów dotyczących dzieci, w tym także zasady ich odpowiedzialności karnej, ale również umieszczono w nim przepisy regulujące stosunki rodzice – dzieci, łącznie ze wskazaniem ich wzajemnych praw i obowiązków. Statut przyznawał rodzicom prawo karcenia dzieci, decydowania o ich losie, nakazywał szacunek wobec rodziców, wprowadzał karalność denuncjacji rodziców ze strony dzieci, nawet gdy dopuścili się oni przestępstwa, chyba że chodziło o najcięższe zbrodnie. Rodzice mieli natomiast obowiązek wychowania i edukacji dzieci tak, by żyły one zgodnie z regułami moralnymi i były przygotowane do wykonywania zawodu. Można by nawet ten fragment statutu dla Ormian uznać za prapoczątek prawa nieletnich, gdyż nie było to prawo jednostronnie ujmujące problem nieletnich jako sprawców czynów karalnych, ale stanowiące już o pewnych prawach dzieci.

Nieletni według tego statutu ponosił odpowiedzialność karną po ukończeniu 15. roku życia za przestępstwa umyślne popełnione „w zwadzie” lub zabawie. Statut nakazywał uwzględniać okoliczności czynu, kara powinna być do niego proporcjonalna119.

Należy wskazać także na odpowiedź udzieloną w 1550 r. przez kanclerza Jana Ocieskiego sądowi grodzkiemu w Krakowie na pytanie, jak postąpić z 12-letnim dzieckiem, które dopuściło się we współsprawstwie z dorosłym przestępstwa rozboju. Ocieski odpowiedział: „Pytacie się waszmość, czy odebrać gardło opryszce, co ma lat 12 i piszecie, że ma głowę na złe. Ja waszmości opowiadam moje myślenie, że kiedy on jeszcze lepak nie może wybrać żony, jeszcze za zupełnego człowieka mieć go nie można. Lecz poprawić go batogiem należy. Oddać go radzę do szkoły Panny Maryi, a on nauczywszy się, co jest złe, będzie się kajał i jego głowa będzie dobra”120. T. Czacki uznał, że w Polsce dzieci do lat 7 nie ponosiły odpowiedzialności karnej121. Wskazuje się dość zgodnie, że dopiero Statuty litewskie podjęły kwestię odpowiedzialności nieletnich w prawie ziemskim, ale związały ją jedynie z przestępstwem kradzieży. Ustaliły one granice wieku dojrzałości – I Statut litewski z 1529 r. ustalał ją na poziomie 18 lat dla mężczyzn i 13 dla kobiet (rozdz. I art. 18), II Statut litewski z 1566 r., utrzymując granice 18 lat dla mężczyzn, podniósł do 15. roku życia granice dojrzałości dla kobiet (rozdz. II art. 38), natomiast III Statut litewski z 1588 r. przywrócił granice 13 lat dla kobiet (rozdz. V art. 9, rozdz. VI art. 1). Inaczej kształtowały się granice wieku dojrzałości karnej. Znane są one w kontekście przestępstwa kradzieży. Według II Statutu litewskiego „Jeśliby się trafiło, iżby szlachcic w leciech szesnastu a niewiecey obwinion był o złodzieystwo, abo przywiedzion z licem, tedy takiemu przez młodość lat iego nie ma być policzono za złodzieystwo y nie ma być do kata w ręce y na mękę dawany. Tymże obyczajem może rozumieć y o dzieciach ludzi prostych lat niedorosłych” (rozdział XVI, art. 11). Statut przewidywał, że „niedorosły złodziej, niemający lat 16, a z licem złapany gardłem nie będzie karanym, z jego majątku szkoda sowito zostanie nadgrodzona, albo na wysługę oddany co rok 50 groszy odsługiwać ma”122.

Jednak statut przewidywał odstępstwo od tej zasady, wprowadzając obostrzoną odpowiedzialność nieletniego w wieku poniżej lat 16, gdy dopuścił się on kradzieży w recydywie. Wówczas – w myśl zasady prawa rzymskiego – malitia supplet aetatem ponosił wcześniejszą odpowiedzialność karną, chociaż nieco zmodyfikowaną złagodzeniem kary. Wymierzano mu karę cielesną według uznania sądu, z wyłączeniem jednak orzeczenia kary śmierci. Innym sposobem postępowania wobec nieletniego, przewidzianym przez Statut litewski, było wynagrodzenie szkody wyrządzonej kradzieżą – płacona ona była przez rodziców lub krewnych „z nawiązką”, a jeżeli nie było to możliwe, nieletni powinien odpracować szkodę własną pracą, „pókiby to zasłużył, co zaszkodził”.

J. Makarewicz uważał, że sposób postępowania wobec nieletniego przewidziany w Statucie litewskim mieścił się w późniejszym modelu francuskim, gdyż przewidywał on warunkową odpowiedzialność do lat 16. opartą na rozpoznaniu „rozejrzenia”123. Jednak nie do końca wiadomo, czy takie granice wieku odpowiedzialności nieletniego obowiązywały i w Koronie, chociaż należy zakładać, że tak było.

W takim kierunku szły także propozycje regulacji postępowania z nieletnimi zawarte w projekcie Kodeksu karnego z 1778 r. opracowanym przez A. Zamojskiego. Wyróżnił on dwie grupy wiekowe nieletnich do 12 i od 12 do 18 lat oraz przyjmował postępowanie z nieletnimi na tle dwóch typów rodzajowych przestępstw – zabójstwa i kradzieży. Nieletni do lat 12 nie ponosili odpowiedzialności karnej za przestępstwo kradzieży, zaś nieletni w wielu 12–18 lat ponosili odpowiedzialność karną uzależnioną od rozeznania. Gdy popełniając kradzież, nieletni działał z rozeznaniem – ponosił odpowiedzialność karną złagodzoną – sędzia wymierzał mu karę arbitralną, chyba że nieletni już miał świadomość tego, że dopuścił się kradzieży i przedmiot kradzieży np. ukrywał, sprzedał – wówczas ponosił pełną odpowiedzialność karną124.

Podobnie łagodzono karę, gdy nieletni dopuścił się zabójstwa lub zabójstwa z zasadzki. Nieletni nie był więc uwolniony od odpowiedzialności karnej, a sędzia wymierzał mu karę arbitralną – pozbawienia wolności w miejsce grożącej za te czyny kary śmierci. Warunkiem jednak było, aby „złość nad lata” nie przechodziła, gdyż wówczas należało wymierzyć karę śmierci125.

Inne prawo obowiązywało w miastach. Wzorem dla miast lokowanych na prawie niemieckim było przede wszystkim prawo magdeburskie. Wyróżniano w nim dwa okresy wiekowe nieletniości. Kwestię tę przedstawia B. Groicki w pracy: Artykuły prawa maydeburskiego, które zowią Speculum Saxonum (…) z 1558 r. (Przemyśl 1629), w której zawarty był rozdział „O dzieciach, które lat nie mają”. Pisał Groicki, że: „dziecię, póki lat roztropnych nie przyjdzie, o żaden występ na gardle nie ma być karane. Jeśliby kogo zabił lub ochromił tedy opiekun z jego imienia powinien to nagrodzić i zapłacić, także i szkody, które by dziecię uczyniło, gdyby na nie wedle prawa dowiedziono”. Wskazał również: „A wszakoż dziecię niegdy bywa karane za wielki występ, które jest już blisko lat roztropnych: ale jeśliby był jeszcze bliższy dzieciństwa niźli lat ustawionych, to jest czternaście lat, tedy nie ma bydź karan na gardle, ale opiekun zań zapłacić ma. Dziecię a szalony gwałtu czynić nie mogą, bo gwałtu nie może nikt uczynić, jeno ci, co to czynią umyślnie a dobrowolnie, a dzieci i szaleni, ci rozmysłu nie mają. A tak na gardle nie mają być karani”126. Ten sam autor w „Rejestrze do Porządku i do Artykułów prawa majdeburskiego i cesarskiego” z 1567 r. wskazał, że: „Lat dwojakie jest uznanie: jedno młodzieństwa albo możności rodzenia, łacinnicy zwą annos pubertatis; drugie – roztropności (…) annos discretionis. Lata młodzieństwa – annos pubertatis – mężczyźnie wedle prawa liczą 14 lat, dzieweczce – 13. Lata roztropności mężczyźnie 21 lat. Ale wedle prawa miejskiego lata młodzieństwa i roztropności nazywają 14 lat, dzieweczce 13”. Miasta lokowane na prawie niemieckim przyjmowały więc model rzymski127.

Podobnie nieletnich traktowało miejskie prawo chełmińskie, z tym że pełna odpowiedzialność karna nieletniego rozpoczynała się rok później, a więc od 15. roku życia128.

W konsekwencji rozbiorów Polski na ziemiach polskich obowiązywały trzy systemy prawa karnego państw zaborczych. Jedynie przez 30 lat na terytorium Królestwa Polskiego obowiązywał Kodeks karzący, będący pierwszym polskim kodeksem karnym. Postępowanie wobec nieletnich regulowane w nim było zgodnie z modelem austriackim, co oznaczało, że różnicował ich traktowanie nie tylko w zależności od wieku, ale i od rodzaju przestępstw. Kodeks ten wprowadzał trójpodział przestępstw, wyróżniając zbrodnie, występki i przewinienia policyjne. Małoletni, bo tak nazywano w nim nieletnich, za zbrodnie popełnione z działania odpowiadali po ukończeniu 15. roku życia, a z zaniechania – po ukończeniu 18. roku życia. Karani za takie czyny byli według przepisów przewidzianych dla występków129. W art. 237 ustalono, że małoletni tacy powinni być poprawczo karani albo za zbrodnie, za które z uwagi na wiek nie ponoszą odpowiedzialności karnej, albo za czyny kwalifikowane jako występki. Jednak kary te można było stosować wobec nieletnich dopiero po ukończeniu 12. roku życia, można więc przyjąć, że zasadą była nieodpowiedzialność nieletnich poniżej tego wieku. W takich przypadkach jedynie „domowemu skarceniu” podlegali (art. 238), podobnie jak za popełnienie przewinień policyjnych, nieletni do 18. roku życia (art. 479). Odpowiedzialność karna obejmowała nieletniego powyżej 12. roku życia popełniającego zbrodnie. Mógł być on skazany na karę zamknięcia w domu poprawy lub aresztu w wymiarze do jednego roku, co mogło być zaostrzone postem. Jednak Kodeks wskazywał równocześnie okoliczności, które powodowały zaostrzenie kary wymierzanej nieletnim, wśród których był m.in. wiek „bardziej do letności zbliżony”, wyższy stopień złości i niepoprawność (art. 240). Istotne znaczenie, charakteryzujące postępowanie z nieletnimi według Kodeksu karzącego, miało połączenie kary z oddziaływaniem wychowawczym. Kara pozbawienia wolności, obok stosownej do wieku pracy, była połączona z nauką zwłaszcza moralności i religii (art. 241 Kodeksu karzącego). Nieletni popełniający lżejsze występki podlegali domowemu skarceniu, a za występki zagrożone karą „zamknięcia poprawczego drugiego i trzeciego stopnia” wobec nieletnich stosowano zamknięcie poprawcze na okres do 6 tygodni, z dodaniem obostrzeń (art. 24). Z mocą od 1.1.1848 r. uchylono Kodeks karzący i ukazem z 12.3.1847 r. wprowadzono na ziemiach polskich zaboru rosyjskiego tzw. wersję polską rosyjskiego Kodeksu kar głównych i poprawczych (Kodeks kar głównych i poprawczych, Warszawa 1847). Według art. 101 tego kodeksu „dzieci nie mające siedmiu lat wieku, jako nie mogące jeszcze mieć dokładnego pojęcia o tem co czynią, nie ulegają karze za popełnione przestępstwa lub wykroczenia, lecz oddane będą rodzicom, opiekunom lub krewnym, dla upomnienia i udzielenia im na przyszłość stosownych przestróg i nauki”. Natomiast dzieci od 7 do 10 lat nie podlegały karze, ponieważ „dokładnego pojęcia o swych obowiązkach” jeszcze nie miały. Oddawane były pod ścisły dozór rodzicom lub krewnym w celu skarcenia i udzielenia im stosownej nauki. Taka reguła była stosowana również wobec dzieci w wieku od 10. do 14. roku życia, gdy popełniły przestępstwo bez świadomości jego bezprawności (art. 144). Wobec nieletnich w wieku od 10 do 14 lat, ale działających ze świadomością bezprawności czynu, stosowana była kara złagodzona według wskazówek kodeksowych ze względu na ciężar popełnionego czynu. Mogli być oni skazani na pozbawienie wszelkich praw i zesłanie na Syberię, ale bez kar cielesnych lub gdy karą za przestępstwa była kara zesłania i osiedlenia, byli skazywani na zamknięcie w klasztorze lub zamknięcie w domu poprawy na czas 5–8 lat, również bez kar cielesnych, a gdy popełnili lżejsze przestępstwo, czas umieszczenia we wskazanych instytucjach wynosił od 2 miesięcy do jednego roku (art. 145). Nieletni w wieku od 14. roku życia do 21 lat podlegali takim samym karom jak dorośli, z tym że skracano czas ich trwania. Przewidywano również inne złagodzenia kar stosowanych wobec nieletnich w tym wieku. Przepisy te były częściowo zmieniane, przy czym najpoważniejsze z nich wiązały się z ustawą z 1897 r., która wprowadziła odpowiedzialność warunkową nieletnich w wieku od 10. do 17. roku życia uzależnioną od rozeznania. Gdy działali bez rozeznania, stosowano wobec nich środki wychowawcze. Jeżeli działali z rozeznaniem – w zależności od wieku stosowano wobec nich umieszczenie w zakładzie wychowawczo-poprawczym lub w specjalnych oddziałach więziennych, a wobec nieletnich starszych stosowano kary, takie jak wobec dorosłych, ale łagodzone z wyłączeniem kar najsurowszych, jak kara śmierci, ciężkich robót czy zesłania na Syberię130. Od 1915 r. na terenach b. Królestwa Polskiego i b. zaboru rosyjskiego wprowadzono kodeks Tagancewa z 1903 r.131 i to on obowiązywał aż do 1932 r. Problem odpowiedzialności karnej nieletniego regulował on według modelu francuskiego, uzależniał bowiem postępowanie w sprawach nieletnich od rozeznania. Według tego kodeksu nieletni nie ponosił odpowiedzialności karnej do ukończenia lat 10 (art. 40). Również nie ponosił odpowiedzialności karnej nieletni w wieku od 10. do 17. roku życia, jeżeli nie mógł zrozumieć istoty i znaczenia popełnionego czynu lub kierować swoimi czynami (art. 41). Wobec takiego nieletniego można było zastosować dozór odpowiedzialny rodziców lub opiekunów lub innych osób zasługujących na zaufanie, natomiast gdy taki nieletni był sprawcą zbrodni – mógł być również umieszczony w zakładzie wychowawczo-poprawczym, gdzie pozostawał do 21. roku życia (art. 41). Minimalny okres pobytu w takim zakładzie wynosił rok, a maksymalny – do ukończenia 18. roku życia, natomiast nieletni umieszczony w zakładzie po ukończeniu 15 lat mógł w nim przebywać do pełnoletności.

Druga kategoria nieletnich to dzieci w wieku od 10. do 17. roku życia działający z rozeznaniem. Kodeks przewidywał, że tacy nieletni, gdy popełnili przestępstwo zagrożone karą śmierci lub dożywotniego więzienia, podlegali karze więzienia od 8 do 12 lat. Gdy za przestępstwo groziła kara ciężkiego więzienia terminowego i więzienia od roku i 6 miesięcy do lat 6 – zamknięcie w więzieniu do lat 8, przy czym kary te należało złagodzić. Jeżeli sąd stwierdził, że przyczyną przestępstwa było złe wychowanie lub gdy „można przypuszczać, że należałoby użyć środków przyzwyczajenia sprawcy do życia, odpowiadającego wymaganiom prawa, sąd mógł zrządzić umieszczenie nieletniego w zakładzie wychowawczo-poprawczym”. W wypadkach mniejszej wagi sąd mógł poprzestać na naganie. Nieletni w zakładach wychowawczo-poprawczych mogli pozostawać nie dłużej niż do ukończenia 21. roku życia. Odbywali oni karę więzienia w specjalnych oddziałach (art. 55). Wobec nieletnich w wieku od 10 do 17 lat nie orzekano kar dodatkowych, z wyjątkiem nieletnich w wieku od 14. do 17. roku życia, którzy popełnili zbrodnię, a zamiast kary śmierci lub dożywotniego więzienia zamieniono na więzienie. Stosowano do nich skutki skazania przewidziane przy skazaniu na te kary (art. 56).

Na ziemiach polskich pod zaborem niemieckim, a później po odrodzeniu Polski aż do 1932 r. obowiązywał Kodeks karny Rzeszy Niemieckiej z 15.5.1871 r.132, według którego dzieci do lat 12 nie ponosiły odpowiedzialności karnej. Jeżeli nieletni w wieku od 12. roku życia do 18 lat popełnił przestępstwo, działając bez „rozeznania potrzebnego do poznania jego karalności” (§ 56), należało go uniewinnić, ale sąd zobowiązany był postanowić, czy nieletniego należy oddać rodzinie, czy umieścić go w zakładzie wychowawczym lub poprawczym, gdzie przebywał tak długo, aż władze zakładu uznały, że nie jest to już potrzebne, jednak nie ponad 21. rok życia (§ 56). Jeżeli nieletni w wieku od 12. do 18. roku życia popełnił czyn zabroniony z rozeznaniem, podlegał karze za popełnione przestępstwo, ale kara była odpowiednio łagodzona. Nie można było mu wymierzyć kary śmierci ani dożywotniego więzienia – za przestępstwa zagrożone takimi sankcjami wymierzano nieletniemu karę więzienia od 3 do 15 lat. Jeżeli czyn zagrożony był karą dożywotniego osadzenia w twierdzy – nieletniemu wymierzano karę osadzenia od 3 do 15 lat. Jeżeli natomiast groziła mu kara ciężkiego więzienia lub inny rodzaj kary, należało wymierzyć karę między dolnym zagrożeniem a połową najwyższego zagrożenia karą, podobnie przeliczano grożącą za przestępstwo popełnione przez nieletniego karę ciężkiego więzienia. Karę ciężkiego więzienia tak przeliczoną zastępowało więzienie też w ten sposób wymierzane. Jednak sądy skazujące na tę karę najczęściej wnioskowały o ułaskawienie nieletniego lub orzekały warunkowe zawieszenie wykonania tej kary czy warunkowe zwolnienie (§ 57). Istniała także możliwość skazania nieletniego za lżejsze przestępstwa na karę nagany. W razie popełnienia innych przestępstw kara pozbawienia wolności była łagodzona do połowy jej ustawowego wymiaru133.

Na ziemiach b. zaboru austriackiego ostatnim aktem prawnym przed odzyskaniem niepodległości, regulującym m.in. postępowanie w sprawach nieletnich, była ustawa karna austriacka z 27.5.1852 r. (UKA)134. Rozwiązania przyjęte w tej materii przez UKA mieściły się w modelu postępowania w sprawach nieletnich, przyjmowanym w tym systemie prawa od dawna, oczywiście ze zmianami humanizującymi to prawo, stosownie do ówczesnych tendencji rozwojowych. Rozróżniano zatem sposób traktowania nieletnich w zależności od rodzaju przestępstw z uwagi na ich ciężar gatunkowy. UKA wyróżniała trzy okresy wiekowe nieletniości – do 10. roku życia, od 10. do 14. i od 14. do 20. roku życia. Traktowanie nieletnich było zależne od wieku nieletniego sprawcy czynu zabronionego i rodzaju popełnionego przestępstwa.

Nieletni do 10. roku życia nie ponosili odpowiedzialności karnej, podlegali jedynie domowemu skarceniu (§ 237 UKA). Po przekroczeniu 10. roku życia do 14. – nieletni był karany za popełnienie zbrodni jak za przekroczenia. UKA w Rozdz. I § 2 lit. d wyraźnie stanowiła, że czyn popełniony przez nieletniego w tym wieku „tylko z powodu małoletności nie uważa się za zbrodnię” (§ 237 UKA). Można było wówczas skazać ich na zamknięcie w odosobnionym miejscu stosownie do okoliczności – od jednego dnia do 6 miesięcy, przy czym można było tę karę zaostrzyć (§ 270 UKA). Wymierzając tę karę, należało m.in. uwzględnić wiek stosownie do tego, czy zbliża się do dojrzałości, usposobienie umysłu według własnowolności okazującej się tak w obecnej czynności, jak i w poprzednim zachowaniu się wedle bardziej szkodliwej skłonności, złośliwości albo niepoprawności. Z karą należało połączyć „stosowną pracę” i „naukę duszpasterza” (§ 271 UKA). Praca musiała być dostosowana do sił nieletniego (§ 272 UKA). Natomiast, jeżeli nieletni dopuścił się występku lub przekroczenia, pozostawiano go „domowemu skarceniu, a „w braku tegoż albo stosownie do szczególnych okoliczności «skarceniu i zaradzeniu przez władze bezpieczeństwa»”.

Jeżeli sprawca zbrodni nie ukończył lat 20 – nie można było wymierzyć mu za zbrodnię kary śmierci ani dożywotniego więzienia, a w miejsce tych kar należało orzec karę ciężkiego więzienia od 10 do 20 lat (Rozdz. IV § 52 UKA).

Po opuszczeniu Warszawy przez okupacyjne wojska niemieckie w 1915 r. Główny Sąd Obywatelski powołał do życia pierwszy w Polsce specjalny sąd dla nieletnich, jednak nie rozpoczął on funkcjonowania z uwagi na zniesienie Sądu Obywatelskiego135. Pozostał po nim regulamin tego sądu, autorstwa M. Korenfelda, będący właściwie projektem całościowej ustawy o nieletnich. Proponował on podział nieletnich na grupy wiekowe i dostosowanie doń środków reakcji na czyny przez nich popełniane. Był zwolennikiem karania nieletnich, ale obok tego przewidywał stosowanie środków wychowawczych i poprawczych136. W tym czasie powstało kilka autorskich projektów ustawy regulującej postępowanie z nieletnimi137.

Powstała w 1919 r. Komisja Kodyfikacyjna RP – sekcja prawa karnego Wydziału Karnego stanęła przed zadaniem opracowania zasad postępowania z nieletnimi138. Pierwotnym zamiarem Komisji było umieszczenie przepisów w tworzonym kodeksie karnym, co później zmieniono, przygotowując projekt odrębnej ustawy o sądach dla nieletnich, by finalnie jednak ująć przepisy dotyczące postępowania z nieletnimi w KK z 1932 r. Na samym początku pracy nad tymi przepisami pojawił się problem wyboru modelu, według którego zostałoby uregulowane postępowanie z nieletnimi. Odziedziczono bowiem w prawie karnym dawnych państw zaborczych, nadal obowiązujących na terenach byłych zaborów, różne modele traktowania nieletnich, a ponadto nowe kierunki rozwiązań prawnych tej kwestii wyznaczały konieczność ich uwzględnienia. Z propozycji wówczas opracowanych można zrekonstruować trzy modele postępowania z nieletnimi. Pierwszy – przedstawiony przez A. Mogilnickiego – był oparty na koncepcji prawa nieletnich jako prawa opiekuńczo-wychowawczego, E. Krzymuskiego – to model odpowiedzialności karnej nieletniego, w którym autor podkreślał konieczność karania nieletnich przestępców osadzeniem w zakładach karno-poprawczych, tak aby zerwać z „bezmyślnym sentymentalizmem” w odniesieniu do nieletnich139, i model mieszany przedstawiony przez J. Makarewicza, który wskazywał na konieczność stosowania wobec nieletniego środków wychowawczo-poprawczych, z zakładem poprawczym jako quasi-karą wobec nieletnich działających z rozeznaniem.

Komisja Kodyfikacyjna na posiedzeniu sekcji prawa karnego 6.11.1920 r. postanowiła, że problematyka postępowania z nieletnimi zostanie uregulowana w odrębnej ustawie kompleksowo regulującej wszystkie kwestie dotyczące traktowania nieletnich140. Ponieważ w pracach Komisji zarysowały się ostre kontrowersje, postanowiono zasięgnąć opinii wybitnych uczonych francuskich, belgijskich i szwajcarskich. Po dyskusjach przeprowadzonych w Komisji nad tymi opiniami podstawą dalszych prac stał się jako kompromisowy projekt polsko-francuski. Na jego podstawie opracowano projekt ustawy o sądach dla nieletnich141. Projekt ten został uchwalony przez Komisję Kodyfikacyjną 7.12.1921 r. Może on być uznany za prototyp polskiego prawa nieletnich142. Obejmował cały zbiór przepisów dotyczących nieletnich – normujących postępowanie z nieletnimi sprawcami czynów zabronionych, katalog środków stosowanych wobec nich, ale także przepisy obejmujące nieletnich „w niebezpieczeństwie”, „nieletnich zagrożonych”. Chodziło o nieletnich zajmujących się żebractwem, nierządem, włóczęgostwem. W projekcie ustawy miejsce znalazły także przepisy potwierdzające prawa rodziców do wychowania dzieci, ale także przewidujące ich odpowiedzialność za zaniedbania wychowawcze i brak dozoru nad dziećmi. Oprócz tego w projekcie umiejscowiono przepisy regulujące funkcjonowanie sądów dla nieletnich, ich ustrój i właściwość oraz przepisy o charakterze proceduralnym, wykonawczym i regulujące – modne wówczas – patronaty nad nieletnimi.

Niestety projekt ten nie został uchwalony z powodów finansowych143.

Do Kodeksu karnego z 1932 r. wprowadzono materialnoprawne przepisy dotyczące nieletnich, pokrywające się w dużej części z przepisami projektowanej ustawy. Rozwiązania kodeksowe umieszczone w rozdziale XI art. 69–78 KK z 1932 r. miały charakter kompromisowy. Nieletniość oznaczono w granicach od 13. do 17. roku życia, co tłumaczono tym, że w wieku 13 lat kończy się szkołę podstawową, zaś ukończenie 17 lat oznacza możliwość wstąpienia do wojska144.

Nieletni do 13. roku życia nie podlegał karze, jak zapisano dość niefortunnie w KK z 1932 r., co spowodowało wiele różnych komentarzy. Wskazywano m.in., że nieletni nie podlega karze, gdyż nie popełnia przestępstwa, bowiem nie ma zdolności do zawinienia145. Nieletni w wieku od 13. do 17. roku życia traktowany był inaczej, co zależało od tego, czy popełniał czyn zabroniony z rozeznaniem czy bez. Brak rozeznania – zgodnie z art. 69 § 1 lit. a oznaczał, że nieletni nie osiągnął jeszcze rozwoju umysłowego i moralnego w takim stopniu, że mógł rozpoznać znaczenie czynu i pokierować swoim postępowaniem. Wobec nieletnich działających bez rozeznania należało stosować wyłącznie środki wychowawcze – upomnienie, oddanie pod dozór odpowiedzialny rodzicom, opiekunom lub specjalnemu kuratorowi, umieszczenie w zakładzie wychowawczym. J. Makarewicz był przeciwny wprowadzeniu rozeznania jako kryterium przesądzającym o tym, czy nieletniego skazać na karę czy też nie146.

Druga kategoria nieletnich w wieku 13–17 lat obejmowała tych spośród nich, którzy popełniali czyn zabroniony z rozeznaniem – ponosili oni odpowiedzialność za popełniony czyn zabroniony i co do zasady byli skazywani na zakład poprawczy, chyba że z uwagi na okoliczności czynu charakter nieletniego, warunki jego życia i otoczenia sąd uznał za niecelowe umieszczenie w tym zakładzie i zastosował środki wychowawcze. Zakład poprawczy uważany był za quasi-karę, za „karę swoistą” specjalnie wprowadzoną na użytek nieletnich. Miał charakter mieszany – wychowawczo-poprawczo-karzący, na co – z formalnego punktu widzenia – wskazywało użycie przez ustawodawcę w kontekście tego zakładu zwrotu „skazuje”. Na zakład poprawczy sąd „skazywał” nieletniego, a – jak wiadomo – sąd „skazuje” wyłącznie na karę, a nie na środki o charakterze niekarnym, te sąd orzeka lub stosuje. J. Makarewicz w komentarzu do KK wprost pisał, że zakład poprawczy to „kara-odpłata”147, ale uważał, że to „surogat sankcji karnej”148. Kodeks karny z 1932 r. przewidywał ponadto w dwóch przypadkach możliwość wymierzenia kary nieletniemu, którą należało nadzwyczajnie złagodzić (art. 76 § 1 i art. 77 KK z 1932 r.). Dotyczyło to przypadku nieletniego, który popełnił czyn zabroniony z rozeznaniem przed ukończeniem 17. roku życia, ale postępowanie karne wszczęto już po ukończeniu przez niego 17. roku życia i umieszczenie nieletniego w zakładzie poprawczym nie byłoby już celowe. Sąd wymierzał wówczas karę, ale nadzwyczajnie złagodzoną. W drugim przypadku chodziło o nieletniego skazanego na zakład poprawczy, w sytuacji gdy ukończył on lat 20 przed rozpoczęciem wykonywania wyroku. Także wówczas sąd zmieniał wyrok, orzekając karę pozbawienia wolności i nadzwyczajnie ją łagodząc.

Taki stan prawny w odniesieniu do przepisów kodeksowych regulujących postępowanie z nieletnimi utrzymał się do 13.5.1983 r., kiedy to weszła w życie ustawa z 26.10.1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich.

Proceduralne przepisy regulujące postępowanie w sprawach nieletnich zawarte były w KPK z 1928 r. Przewidziano w nich, że postępowanie w tych sprawach odbywa się przed sądem dla nieletnich według zasad obowiązujących przed sądami grodzkimi. Ale wprowadzono do niego wiele zmian. Postępowanie przygotowawcze w tych sprawach zarządzał i prowadził sędzia dla nieletnich. Mógł on zlecać poszczególne czynności m.in. kuratorowi dla nieletnich, policji lub osobie prywatnej godnej zaufania. Celem tego postępowania było, poza ustaleniem okoliczności czynu zabronionego, ustalenie stopnia rozwoju umysłowego i moralnego nieletniego i innych okoliczności niezbędnych dla przyjęcia działania z rozeznaniem, ustalenie charakteru i przeszłości nieletniego, warunków, w jakich żył i wychowywał się nieletni, sytuacji rodziny oraz środków nadających się do jego poprawy. Za zgodą sędziego przy czynnościach sądu mógł brać udział obrońca nieletniego. Sąd miał prawo stosowania zamiast środków zapobiegawczych specjalnych środków, jak np. oddanie nieletniego pod dozór odpowiedzialny rodziców z dodaniem – w razie potrzeby dozoru kuratora. Mógł także orzec zatrzymanie w specjalnym schronisku dla nieletnich. Po zakończeniu dochodzenia sędzia dla nieletnich albo umarzał postępowanie – np. z braku rozeznania i wówczas wydawał wyrok uniewinniający, albo wyznaczał rozprawę. O rozprawie byli zawiadamiani rodzice mający prawo składania wniosków i wyjaśnień.

Rozprawa odbywała się przy drzwiach zamkniętych, sędzia podczas niej wysłuchiwał wyjaśnień nieletniego pozostającego na sali rozpraw, gdy sąd uznawał to za niezbędne. Od wyroku przysługiwała apelacja i kasacja, które wstrzymywały wykonanie wyroku sądu I instancji149.

W Polsce Ludowej postępowanie w sprawach nieletnich prowadzone było według przepisów uchwalonych w Polsce międzywojennej, jednak wprowadzono także wiele przepisów odmieniających treść i „ducha” KK z 1932 r. Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego (PKWN) uchwalił dekretem z 23.9.1944 r., a więc jeszcze w czasie wojny, Kodeks karny Wojska Polskiego. Rozdział XIII tego Kodeksu zatytułowany „Postępowanie z nieletnimi” w art. 69 § 1 wyraźnie wskazywał, że jego przepisy stosuje się do nieletnich w wieku od 13. do 17. roku życia. Wyłączał stosowanie kary śmierci wobec nieletnich i przewidywał możliwość nadzwyczajnego złagodzenia kary. Oznaczało to, jak wskazano w komentarzu do tego Kodeksu, że wobec nieletniego można było stosować poza karą śmierci wszystkie kary przewidziane w KKWP łącznie z karami dodatkowymi150. Warunkiem odpowiedzialności karnej było, by nieletni popełnił przestępstwo z rozeznaniem. Przewidziano bowiem w art. 69 § 4 KKWP, że nie podlega karze nieletni, który po ukończeniu 13. roku życia, a przed ukończeniem 17 lat popełnił czyn zabroniony pod groźbą kary bez rozeznania, tj. – jak wskazano w przepisie – „nie osiągnąwszy rozwoju umysłowego i moralnego w takim stopniu, by mógł rozpoznać znaczenie czynu i kierować swym postępowaniem”. Podobnie na podstawie dekretu o przestępstwach szczególnie niebezpiecznych w okresie odbudowy państwa z 16.11.1945 r. (i jego wersji z 13.6.1946 r. – tzw. mały kodeks karny) nieletni mógł ponosić odpowiedzialność karną za te wymienione w nich przestępstwa, które należały do właściwości sądów wojskowych (art. 51 MKK).

W latach późniejszych opracowano kilka projektów KK zawierających przepisy dotyczące nieletnich, opartych na rozwiązaniach sowieckiego prawa karnego, a więc proponujących odpowiedzialność karną nieletnich nieco złagodzoną w stosunku do odpowiedzialności karnej dorosłego. Od lat 60. XX w. opracowywano już projekty odrębnych ustaw dotyczących nieletnich, zmieniając koncepcje ujęć tej problematyki w zależności od panujących wówczas trendów obejmujących postępowanie w sprawach nieletnich151.

Po uchwaleniu KK z 1969 r. uchylony został w całości KK z 1932 r., co oznaczało, że po okresie vacatio legis od 1.1.1970 r. powinny obowiązywać również nowe przepisy dotyczące postępowania w sprawach nieletnich, ponieważ w nowym Kodeksie karnym umieszczone zostały jedynie przepisy dotyczące odpowiedzialności karnej nieletniego, który popełnił po ukończeniu 16. roku życia jedno z enumeratywnie wskazanych przestępstw. Jednak taka ustawa nie została uchwalona, dlatego też jeszcze w grudniu 1969 r., tuż przed upływem terminu wygaśnięcia mocy prawnej KK z 1932 r., przywrócono obowiązywanie rozdziału XI KK z 1932 r., który obejmował postępowanie w sprawach nieletnich152. Przepisy te obowiązywały do wejścia w życie NielU z 1982 r.

Nowy Kodeks karny uchwalony 19.4.1969 r. zawierał jednak przepis, który był odstępstwem od dotychczasowej koncepcji traktowania nieletnich. Wprowadzał bowiem możliwość odpowiedzialności karnej starszych nieletnich, a zatem przyjmował, że nieletni w tym wieku mogą już być zdolni do zawinienia i mogą ponieść odpowiedzialność karną za popełnione przestępstwo. Do odpowiedzialności karnej według art. 10 § 2 KK z 1969 r. mógł być pociągnięty nieletni, który po ukończeniu 16. roku życia popełnił jedno z enumeratywnie określonych w tym przepisie przestępstw, a przemawiały za tym okoliczności sprawy oraz warunki i właściwości osobiste sprawcy, a zwłaszcza gdy poprzednio stosowane środki wychowawcze lub poprawcze okazały się bezskuteczne. Przepis ten oznaczał całkowitą zmianę paradygmatu traktowania nieletnich i przejście przez ustawodawcę w postępowaniu z nieletnim do modelu mieszanego wychowawczo-represyjnego. Jedynymi przepisami dotyczącymi wymiaru kary wobec nieletniego, skazanego na mocy art. 9 § 2 KK z 1969 r., były możliwość nadzwyczajnego złagodzenia kary (art. 57 § 1 KK z 1969 r.) oraz wyłączenie możliwości orzeczenia wobec niego kary śmierci (art. 31 z 1969 r.).

NielU została uchwalona 26.10.1982 r. z mocą obowiązywania od 13.5.1983 r. Ustawa obowiązuje do dzisiaj, była wielokrotnie nowelizowana, w tym gruntownemu przeobrażeniu uległy przepisy proceduralne na podstawie ustawy z 30.8.2013 r. o zmianie ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich oraz niektórych innych ustaw153 obowiązującej od 2.1.2014 r. Ale i po tej dacie niektóre przepisy NielU zostały znowelizowane.

Kodeks karny z 1997 r. nie tylko nie zmienił koncepcji postępowania z nieletnimi, ale jeszcze bardziej poszerzył funkcję karzącą tego prawa wobec nieletnich. Obniżył bowiem do ukończenia 15. roku życia wiek nieletniego, który może ponieść odpowiedzialność karną za enumeratywnie wskazane przestępstwa. Jednak uzależnił tę odpowiedzialność nie tylko od okoliczności sprawy i właściwości oraz warunków osobistych nieletniego, ale także od poziomu jego rozwoju. Ponadto przewidział przepisy modyfikujące wymiar kary przez ułamkowe obniżenie górnego pułapu ustawowego zagrożenia przewidzianego za przypisane nieletniemu przestępstwo (art. 10 § 3 KK). Utrzymano w KK możliwość nadzwyczajnego złagodzenia kary, wyłączono możliwość orzeczenia kary dożywotniego więzienia (art. 54 § 2 KK) i wyraźnie wskazano szczególnoprewencyjną dyrektywę wymiaru kary nieletnim, stanowiąc, że sąd powinien kierować się przede wszystkim tym, by nieletniego wychować (art. 54 § 1 KK). W kilku projektach zmian KK proponowano poszerzenie możliwości karania nieletnich, obejmując nią odpowiedzialność za wszystkie zbrodnie, a nawet postulowano obligatoryjną jego odpowiedzialność karną w szczególnych okolicznościach powrotu do popełnienia przez nieletniego czynu karalnego.

W nowelizacji KK z 7.7.2022 r.154 zmienione zostały przepisy dotyczące odpowiedzialności karnej nieletnich. Zmiana ma charakter obostrzający ich odpowiedzialność karną, związany ze zmianą przepisów dotyczących kary pozbawienia wolności, której maksymalna granica wynosi obecnie lat 30. Zniesiona została punktowa kara 25 lat pozbawienia wolności. Nowe przepisy wprowadziły jednak także możliwość odpowiedzialności karnej nieletniego, który po ukończeniu 14 lat, a przed skończeniem lat 15 popełnił kwalifikowaną zbrodnię zabójstwa, z możliwością wymierzenia mu kary pozbawienia wolności do lat 30.

III. Projekty zmian ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich

Ustawa z 26.10.1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich od początku obowiązywania była krytykowana – wielokrotnie wskazywano na konieczność jej zmiany lub gruntownej reformy postępowania w sprawach nieletnich. Postulaty takie zgłaszane były przez cały czas obowiązywania NielU, szczególnie nasiliły się one po 1989 r.155 W latach 2005–2008 ukazało się wiele projektów prawa nieletnich, ujmujących całościowo problematykę postępowania w sprawach nieletnich. Żaden z nich jednak nie został uznany za na tyle dobry, aby stać się prawem.

W 2013 r. ustawa o postępowaniu w sprawach nieletnich została gruntownie znowelizowana, m.in. dostosowując swoje przepisy do międzynarodowych standardów prawa nieletnich.

Kompleksowy projekt ustawy dotyczącej nieletnich został opracowany w 2019 r., nie został jednak uchwalony, ale stał się podstawą projektu nowej ustawy dotyczącej nieletnich z 20.7.2021 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich156. Został on przesłany do parlamentu i po pracach ustawodawczych został uchwalony 9.6.2022 r.157 Ustawa o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich weszła w życie 1.9.2022 r. Tytuł ustawy projektodawcy tłumaczą w uzasadnieniu projektu następująco: „(…) tytuł odwołuje się do określenia pozbawionego wartości normatywnej, a mianowicie wspierania rozumianego jako dopingowanie danego podmiotu, w tym przypadku nieletnich, do postępowania, które jest zgodne przyjętymi normami zarówno prawnymi, jak i społecznymi, a tym samym z interesem społecznym. Ale nie tylko – również z dobrem nieletniego. W konsekwencji udzielana nieletnim – w ramach wskazanego wsparcia – pomoc w celu kształtowania ich społecznie pożądanych i akceptowanych postaw, zgodnie z założeniami ustawodawcy, winna być indywidualizowana w stosunku do danego nieletniego, nie zaś stanowić uniwersalny wzorzec mający zastosowanie do każdego przypadku. Ponadto powinna ona mieć szeroki wachlarz oddziaływań wspierających, aby przez ich zastosowanie uzyskiwać oczekiwane rezultaty. Ich uzyskiwaniu, w dłuższej perspektywie, będzie służyło wdrożeniu procesu resocjalizacji rozumianego jako teoretyczne i praktyczne oddziaływanie wychowawcze wobec jednostek niedostosowanych społecznie lub zagrożonych tym niedostosowaniem (…) zawarte w tytule określenie „resocjalizacji” odzwierciedla dążenie ustawodawcy do wyeksponowania istoty tego procesu w kształtowaniu prawidłowych postaw młodych ludzi, których dotychczasowe zachowanie pozostawało w sprzeczności z powszechnie przyjętym porządkiem obyczajowym, kulturowym i prawnym”158.

1 M. Cieślak, Od represji do opieki. Rzut oka na ewolucję odpowiedzialności nieletnich, Pal. 1973, Nr 1.

2 A. Grześkowiak, Postępowanie w sprawach nieletnich. Polskie prawo nieletnich, Toruń 1986.

3 Por. S. Pirrone, Manuale di diritto minorile, Catania 1972, s. 18.

4 A. Grześkowiak, Postępowanie, s. 7–8.

5 A. Marek, Sądownictwo dla nieletnich w Polsce na tle porównawczym, [w:] T. Bojarski (red.), Postępowanie z nieletnimi. Orzekanie i wykonywanie środków wychowawczych i poprawczych, Lublin 1988, s. 41.

6 T. Bojarski, Zasady odpowiedzialności nieletnich, [w:] T. Bojarski (red.), Postępowanie z nieletnimi. Orzekanie i wykonywanie środków wychowawczych i poprawczych, Lublin 1988, s. 70.

7 G. Harasimiuk, Nieletni sprawcy czynów zabronionych – winni czy ofiary w polskim modelu postępowania z nieletnimi, [w:] L. Gardocki, K. Królikowski, A. Walczak-Żochowska (red.), Gaudium in litteris est. Księga jubileuszowa ofiarowana Pani Profesor Genowefie Rejman z okazji osiemdziesiątych urodzin, Warszawa 2005, s. 138.

8 D.H. D’Antonio, Derecho de Menores, Buenos Aires 1994, s. 19–20.

9 H.R. Gardner, Understanding Juvenile Law, Newark 1997, s. 6 i n.

10 M. Korcyl-Wolska, Postępowanie w sprawach nieletnich, Kraków 2004, s. 243.

11 M. Rogacka-Rzewnicka, Oportunizm i legalizm ścigania przestępstw w świetle współczesnych przeobrażeń procesu karnego, Warszawa 2007.

12 Uchw. SN z 13.1.2005 r., III CZP 70/04, OSNC 2005, Nr 12, poz. 199.

13 Szerzej A. Grześkowiak, Funkcje prawa nieletnich, [w:] P. Hofmański, S. Waltoś (red.), W kręgu prawa nieletnich. Księga pamiątkowa ku czci Profesor Marianny Korcyl-Wolskiej, Warszawa 2009, s. 22.

14 M. Cieślak, Od represji, s. 30.

15 Z. Lorek, Zasady postępowania z nieletnimi (Próba systematyzacji), PiP 1988, z. 11, s. 65–66.

16 T. Bojarski, Odpowiedzialność nieletnich w prawie polskim, [w:] T. Bojarski (red.), Orzekanie środków wychowawczych i poprawczych w praktyce sądów rodzinnych, Lublin 1990, s. 11.

17 V. Konarska-Wrzosek, Typy reakcji na naganne zachowania nieletnich przewidziane w projektowanym prawie nieletnich, [w:] T. Bojarski (red.), Problemy reformy postępowania w sprawach nieletnich, Lublin 2008, s. 124.

18 A. Gaberle, Podstawowe problemy nowej ustawy o nieletnich (na przykładzie projektu ustawy – Prawo nieletnich z 2008 r.), [w:] T. Bojarski (red.), Problemy reformy postępowania w sprawach nieletnich, Lublin 2008, s. 17.

19 Wyr. TK z 29.6.2016 r., SK 24/15, OTK-A 2016, poz. 46; zob. też A. Grześkowiak, Tendencje rozwojowe włoskiego prawa nieletnich, Archiwum Kryminologii 2009, Nr XXIX–XXX, s. 314.

20 W. Borysiak, [w:] M. Safjan, L. Bosek (red.), Konstytucja RP. Komentarz, Warszawa 2016, Legalis.

21 A. Grześkowiak, Postępowanie, s. 7.

22 Projekt ustawy o wspomaganiu i resocjalizacji nieletnich. Uzasadnienie, Druk Nr 2183 z 15.4.2022 r., s. 3.

23 Tamże.

24 O. Sitarz, [w:] P. Drembkowski, G. Kowalski (red.), Ustawa o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich. Komentarz, Warszawa 2023, Legalis.

25 A. Grześkowiak, Postępowanie, s. 159; M. Korcyl-Wolska, Postępowanie w sprawach nieletnich, Warszawa 2008, s. 184; A. Gaberle, Podstawowe problemy nowej ustawy o nieletnich (na przykładzie projektu ustawy – prawo nieletnich z 2008 r.), [w:] T. Bojarski (red.), Problemy reformy postępowania, s. 19.

26 M. Kalinowski, Struktura procesu resocjalizacji, [w:] B. Urban, J.M. Stanik (red.), Resocjalizacja, Warszawa 2008, s. 253.

27 Uzasadnienie, s. 3.

28 F. Antolisei, Manuale di diritto penale. Parte generale, Milano 2003, s. 627.

29 W. Klaus, I. Rzeplińska, D. Woźniakowska, D. Wójcik, Reakcja formalna na czyny zabronione nieletnich, [w:] J. Jakubowska-Hara, C. Nowak, J. Skupiński (red.), Reforma prawa karnego propozycje i komentarze, Księga pamiątkowa Profesor Barbary Kunickiej-Michalskiej, Warszawa 2005, s. 517.

30 A. Kossowska, Zapobieganie przestępczości nieletnich – wybrane zagadnienia, [w:] J. Jakubowska-Hara, C. Nowak, J. Skupiński (red.), Reforma prawa, s. 573 i n.

31 Dz.U. Nr 91, poz. 1010.

32 B. Czarnecka-Dzialuk, D. Wójcik, Mediacja w sprawach nieletnich w świetle teorii i badań, 2001; P. Górecki, S. Stachowiak, Ustawa o postępowaniu w sprawach nieletnich. Komentarz, Kraków 2007, s. 31.

33 Dz.U. z 2022 r. poz. 1700 ze zm.

34 Tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 292.

35 Dz.U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526.

36 Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167.

37 Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 169.

38 Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.

39 Dz.Urz. UE L Nr 132, s. 1.

40 Dz.Urz. UE L Nr 132, s. 1.

41 Ich szczegółowa analiza w relacji do NielU zawarta jest w artykule A. Grześkowiak, Polskie prawo nieletnich w świetle reguł minimalnych Narodów Zjednoczonych dotyczących wymiaru sprawiedliwości względem nieletnich, RPEiS 1987, z. 3, s. 115–131.

42 Szerzej A. Grześkowiak, Pojęcie dziecka w prawie karnym, [w:] A. Grześkowiak, I. Zgoliński (red.), Prawo karne w ochronie praw dziecka, Bydgoszcz 2018, s. 24 i n.

43 P. Pawluczuk-Bućko, Ustawa o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich – kilka uwag o kierunku zmian legislacyjnych, Studia Prawnoustrojowe 2022, Nr 58, s. 375.

44 B. Czarnecka-Dzialuk, D. Wójcik, Stosowanie sądowych środków oddziaływania wobec nieletnich w świetle koncepcji teoretycznych oraz opinii sędziów i kuratorów rodzinnych, Warszawa 2011, s. 15.

45 P. Pawluczuk-Bućko, Ustawa o wspieraniu i resocjalizacji nieletniego – kilka uwag o kierunku zmian legislacyjnych, Studia Prawnoustrojowe 2022, Nr 58, s. 375.

46 Uzasadnienie, s. 5.

47 V. Konarska-Wrzosek, Postępowanie z nieletnimi w Polsce – ocena obowiązujących rozwiązań materialnoprawnych i kierunki ewentualnych zmian, Probacja 2013, Nr 1 s. 89.

48 Tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 1124.

49 Dz.Urz. MS z 1954 r. Nr 10, poz. 48.

50 B. Czarnecka-Dzialuk, D. Wójcik, Stosowanie, s. 15.

51 T. Bojarski, E. Skrętowicz, Ustawa o postępowaniu w sprawach nieletnich. Komentarz, Warszawa 2007, s. 31.

52 P. Kobes, Komentarz do projektu ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich z 20 lipca 2021 r. – wybrane zagadnienia, Zeszyty Naukowe Collegium Witelona 2022, Nr 42, s. 112.

53 A. Grześkowiak, [w:] A. Grześkowiak, K. Wiak (red.), Prawo karne, Warszawa 2020, s. 20.

54 Zob. https://www.rpo.gov.pl/sites/default/files/Pismo%20do%20Ministra%20Sprawiedliwo%C5%9Bci%20w%20sprawie%20u%C5%BCycia%20%C5%9Brodk%C3%B3w%20przymusu%20bezpo%C5%9Bredniego%20w%20ZP%20w%20Sadowicach.pdf (dostęp 30.5.2023 r.).

55 T. Bojarski, [w:] T. Bojarski, E. Kruk, E. Skrętowicz, Postępowanie w sprawach nieletnich. Komentarz, Warszawa 2016, s. 58.

56 Szerzej A. Grześkowiak, Polskie prawo nieletnich, s. 119.

57 Szerzej A. Grześkowiak, Nullum crimen, nulla poena sine lege poenali anteriori, [w:] M. Wieruszewski (red.), Prawa człowieka. Model prawny, Warszawa 1991, s. 506–535.

58 Dz.U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526 ze zm.

59 T. Smyczyński, Pojęcie dziecka i jego podmiotowość, [w:] T. Smyczyński (red.), Konwencja o prawach dziecka – analiza i wykładnia, Poznań 1999, s. 42.

60 Tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 447 ze zm.

61 T. Smyczyński, Pojęcie dziecka i jego podmiotowość, [w:] T. Smyczyński (red.), Konwencja.

62 Por. T. Smyczyński, Pojęcie dziecka i jego podmiotowość, [w:] T. Smyczyński (red.), Konwencja, s. 42 i n.

63 Wyr. TK z 29.6.2016 r., SK 24/15, OTK-A 2016, poz. 46.

64 Tamże. WspResNielU przejęła treść tego przepisu, włączając go do jej art. 3 ust. 1.

65 W. Stojanowska, Dobro dziecka jako instrument wykładni norm konwencji o prawach dziecka oraz prawa polskiego i jako dyrektywa jego stosowania, [w:] T. Smyczyński (red.), Konwencja o prawach dziecka – analiza i wykładnia, Poznań 1999, s. 81.

66 Zob. H. Dolecki (red.), Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, Warszawa 2010, Legalis.

67 A. Grześkowiak, Postępowanie, s. 61.

68 Dz.U. z 1995 r. Nr 108, poz. 528 ze zm.

69 Dz.U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526 ze zm.

70 Post. SN z 12.12.2000 r., V CKN 1805/00, Legalis.

71 W. Stojanowska, Dobro dziecka jako instrument wykładni norm konwencji o prawach dziecka oraz prawa polskiego i jako dyrektywa jego stosowania, [w:] T. Smyczyński (red.), Konwencja, s. 98.

72 M. Korcyl-Wolska, A. Gaberle, Komentarz do ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich, Gdańsk 2002, s. 24.

73 J. Sobczak, W kwestii pojęcia interesu społecznego w prawie karnym, [w:] Z. Jędrzejewski, Z. Wiernikowski, S. Żółtek, M. Królikowski (red.), Między nauką a praktyką prawa karnego. Księga Jubileuszowa Profesora Lecha Gardockiego, Warszawa 2014, s. 310.

74 A. Grześkowiak, Postępowanie, s. 60–61.

75 Tamże.

76 V. Konarska-Wrzosek, Prawny system postępowania z nieletnimi, Warszawa 2013, s. 71.

77 Zob. https://www.echr.coe.int/Documents/Convention_POL.pdf (dostęp 30.5.2023 r.).

78 T. Smyczyński, Prawo dziecka do wychowania się w rodzinie, [w:] T. Smyczyński (red.), Konwencja o prawach dziecka – analiza i wykładnia, Poznań 1999, s. 151.

79 Tamże, s. 151 i n.

80 O. Sitarz, Preambuła, [w:] P. Drembkowski, G. Kowalski (red.), Ustawa o wspieraniu, Legalis.

81 Np. post. SN z 24.6.1983 r., III KZ 8/83, OSNKW 1983, Nr 12, poz. 97.

82 Tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 708 ze zm.

83 Dz.U. z 2022 r. poz. 1891.

84 D. Wójcik, Rozwój psychiczny dzieci i młodzieży a prawa gwarantowane przez Konwencję o Prawach Dziecka, [w:] T. Smyczyński (red.), Konwencja o prawach dziecka – analiza i wykładnia, Poznań 1999, s. 49.

85 Zob. A. Grześkowiak, Polskie prawo nieletnich w świetle Reguł minimalnych ONZ dotyczących wymiaru sprawiedliwości względem nieletnich, SP 1987, Nr 3, s. 115–131.

86 Dz.U. z 2013 r. poz. 1165.

87 Wyr. ETPC z 2.3.2010 r., skarga Nr 54729/00 w sprawie Adamkiewicz przeciwko Polsce, Legalis.

88 A. Moro, Manuale di diritto minorile, Bologna 2008, s. 4.

89 R. Kmiecik, Naczelne zasady karnoprocesowe w postępowaniu w sprawach nieletnich, [w:] T. Bojarski (red.), Postępowanie z nieletnimi. Orzekanie i wykonywanie środków wychowawczych i poprawczych, Lublin 1988, s. 104.

90 A. Grześkowiak, Postępowanie w sprawach nieletnich. Polskie prawo nieletnich, Toruń 1986, s. 11 i n.

91 Np. B. Groicki, Artykuły prawa majdeburskiego, Warszawa 1954, s. 54; A. Mogilnicki, Dziecko i przestępstwo, Warszawa 1925, s. 33.

92 M. Cieślak, Od represji do opieki (rzut oka na ewolucję zasad odpowiedzialności nieletnich), Pal. 1973, z. 1, s. 30.

93 P. Aries, Historia dzieciństwa. Dziecko i rodzina w dawnych czasach, Gdańsk 1995.

94 A. Czerwiński, Obecny stan ustawodawstwa karnego przeciwko nieletnim w Polsce, Lwów brw, s. 1.

95 M. Korcyl-Wolska, Postępowanie w sprawach nieletnich, Warszawa 2008, s. 19.

96 A. Walczak-Żochowska, Systemy postępowania z nieletnimi w państwach europejskich, Warszawa 1988, s. 24.

97 S. Pirrone, Manuale di diritto minorile, Catania 1972, s. 21; I. Baviera, Diritto minorile, Milano 1976, t. 1, s. 60 i n.

98 T. Mommsen, Le droit pénal romaine, Paris 1907, s. 18–19.

99 M. Kuryłowicz, Odpowiedzialność „nieletnich” za czyny bezprawne w prawie rzymskim, [w:] T. Bojarski (red.), Postępowanie z nieletnimi. Orzekanie i wykonywanie środków wychowawczych i poprawczych, Lublin 1988, s. 10 i n.

100 T. Mommsen, Le droit pénal romaine, s. 87.

101 A. Grześkowiak, Postępowanie, s. 13.

102 R. Merle, A. Vitu, Traité de droit criminel. Problèmes généraux de la science criminelle. Droit pénal général, Paris 1997, s. 795.

103 R. Merle, A. Vitu, Traité de droit criminel, s. 796.

104 C. Lombroso, Człowiek – zbrodniarz, Warszawa 1891, s. 110.

105 A. Mogilnicki, Dziecko i przestępstwo, Warszawa 1925, s. 35.

106 Tamże, s. 36–37.

107 Tamże, s. 41.

108 A. Mogilnicki, [w:] Projekt kodeksu karnego w redakcji przyjętej w drugim czytaniu przez sekcję prawa karnego Komisji Kodyfikacyjnej RP, Uzasadnienie części ogólnej, Komisja Kodyfikacyjna RP Sekcja Prawa karnego, t. V, z. 3, Warszawa 1930, s. 76–77.

109 A. Grześkowiak, Funkcje prawa nieletnich, [w:] P. Hofmański, S. Waltoś (red.), W kręgu prawa nieletnich. Księga pamiątkowa ku czci Profesor Marianny Korcyl-Wolskiej, Warszawa 2009, s. 27 i n.

110 A. Mogilnicki, Dziecko i przestępstwo, Warszawa 1925, s. 35.

111 J. Dignan The Juvenile Justice System in England and Wales, [w:] V. Patanè (red.), European Juvenile System, Milano 2007, s. 68 i n.

112 C. Botelho, R.M. Rocha, The Juvenile Justice System in Portugal, [w:] V. Patanè (red.), European Juvenile System, Milano 2007, s. 299 i n.

113 J. Trépanier, Les démarches législatives menant à la création des tribunaux pour mineur en Belgique, en France, aux Pay-Bas et au Québec au début du XXe siècle, Revue d’histoire de l’enfance «irrégulière». Le Temps de l’histoire, 2003, Nr 5, 28–44.

114 J.L. de la Cuesta, J.B. Cordero, The Juvenile Justice System in Spain, [w:] V. Patanè (red.), European Juvenile System, Milano 2007, s. 385 i n.

115 G. Rdzanek-Piwowar, Granice nieletniości w polskim prawie karnym, Archiwum Kryminologii 1993, t. XIX, s. 192.

116 Zob. raporty krajowe, [w:] V. Patanè (red.), European Juvenile System, Milano 2007, s. 3–440.

117 A. Grześkowiak, Wybrane problemy reformy prawa nieletnich w Polsce, [w:] J. Jakubowska-Hara, C. Nowak, J. Skupiński (red.), Reforma prawa karnego, propozycje i komentarze. Księga pamiątkowa Profesor Barbary Kunickiej-Michalskiej, Warszawa 2008, s. 500.

118 J. Makarewicz, Polskie prawo karne. Część ogólna, Lwów 1919, s. 83.

119 S.L. Hubert, Stanowisko nieletnich w Statucie Ormiańskim z r. 1519, [w:] Pamiętnik trzydziestolecia pracy naukowej prof. Dąbkowskiego, Lwów 1937, s. 75–92.

120 T. Czacki, O polskich i litewskich prawach, Sanok 1861, s. 60 w przypisie.

121 Tamże, s. 60.

122 Tamże.

123 J. Makarewicz, Polskie, s. 85–86.

124 Zob. https://books.google.pl/books?id=CDZNAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=pl#v=onepage&q&f=false (dostęp 30.5.2023 r.).

125 J. Makarewicz, Polskie, s. 86.

126 A. Groicki, Artykuły prawa maydeburskiego, s. 36.

127 Zob. http://sbc.wbp.kielce.pl/dlibra/publication/43527/edition/42966/content?ref=desc (dostęp 30.5.2023 r.).

128 A. Grześkowiak, Postępowanie, s. 19.

129 Kodeks karzący dla Królestwa Polskiego, Dziennik Praw z 1818 r. Nr 20, art. 18.

130 A. Grześkowiak, Postępowanie, s. 23.

131 Zob. Kodeks karny z 1903 r., Warszawa 1922.

132 Zob. http://www.wbc.poznan.pl/dlibra/plain-content?id=71376 (dostęp 30.5.2023 r.); zob. J. Kałużniacki (red.), Ustawy byłej dzielnicy pruskiej, t. I, Ustawa karna, Poznań 1921, s. 37–38.

133 A. Czerwiński, Obecny stan ustawodawstwa karnego przeciwko nieletnim w Polsce, Lwów 1933, s. 7–8.

134 Ustawa karna z 27.5.1852 r., I. 117 dpp, z uwzględnieniem wszelkich zmieniających ją ustaw austriackich i polskich z najważniejszemi ustawami dodatkowemi, Lwów 1929; https://www.bibliotekacyfrowa.pl/dlibra/publication/50500/edition/51372/content (dostęp 30.5.2023 r.).

135 A. Mogilnicki, Dziecko i przestępstwo, s. 352–353.

136 A. Grześkowiak, Postępowanie, s. 25–26.

137 A. Mogilnicki, Dziecko i przestępstwo, s. 300.

138 Szeroka analiza tego tematu – zob. A. Grześkowiak, Nieletni w kodeksie karnym z 1932 r., [w:] A. Grześkowiak, K. Wiak, M. Gałązka, R. Hałas, S. Hypś, D. Szeleszczuk (red.), Kodeks karny z 1932 r., Lublin 2005, s. 69–90.

139 E. Krzymuski, Kilka uwag z powodu broszury prof. J. Makarewicza pt. Z komisji kodyfikacyjnej. Nieletni przestępcy, odbitka, bmrw, s. 235.

140 Protokół z XVI. posiedzenia Sekcji Prawa Karnego Materialnego Komisji Kodyfikacyjnej, odbytego 6.11.1920 r., s. 126.

141 Projekt ustawy o sądach dla nieletnich uchwalony w III. czytaniu przez Wydział Karny Komisji Kodyfikacyjnej Rzeczypospolitej Polskiej 21.3.1921 r., Warszawa 1921.

142 A. Grześkowiak, Nieletni w Kodeksie karnym z 1932 r., [w:] A. Grześkowiak, K. Wiak, M. Gałązka, R. Hałas, S. Hypś, D. Szeleszczuk (red.), Kodeks karny z 1932 r., s. 75.

143 Projekt Kodeksu karnego, w redakcji przyjętej w drugim czytaniu, s. 76.

144 Uzasadnienie części ogólnej, s. 78.

145 S. Śliwiński, Polskie prawo karne materialne, Warszawa 1946, s. 221–222.

146 J. Makarewicz, Z Komisji Kodyfikacyjnej. Nieletni przestępcy, PPiA 1921, z. 1–6, s. 7–8.

147 J. Makarewicz, Kodeks karny z komentarzem, Lwów 1938, s. 243.

148 Tamże.

149 Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 19.3.1928 r. – Kodeks postępowania karnego (tekst jedn. Dz.U. z 1950 r. Nr 40, poz. 364 ze zm.), art. 592–613.

150 K. Kaczorowski, J.K. Cisek, R. Vogel, Kodeks karny Wojska Polskiego i ustawy dodatkowe z komentarzem, Warszawa 1946.

151 Szerzej o projektach – A. Grześkowiak, Postępowanie, s. 37–43.

152 Ustawa z 22.12.1969 r. o utrzymaniu w mocy na okres przejściowy niektórych dotychczasowych przepisów prawa karnego (Dz.U. Nr 37, poz. 311).

153 Dz.U. z 2013 r. poz. 1165.

154 Dz.U. z 2022 r. poz. 2600.

155 Np. J. Szumski, Postępowanie w sprawach nieletnich, Gdańsk, 1996, s. 7.

156 Druk 2138 z 15.4.2022 r.

157 Dz.U. z 2022 r. poz. 1700 ze zm.

158 Druk 2138 z 15.4.2022 r., Uzasadnienie, s. 2, 3.