Józef K. Gierowski
Lech K. Paprzycki

Niepoczytalność i psychiatryczne środki zabezpieczające

Zagadnienia prawno-materialne, procesowe, psychiatryczne i psychologiczne

WYDAWNICTWO C.H. BECK
WARSZAWA 2013

Spis treści

Wykaz skrótów

Bibliografia

Wstęp

Rozdział I. Wprowadzenie

§ 1. Zakres opracowania

§ 2. Okoliczności wyłączające albo ograniczające winę

§ 3. K ary i środki karne a środki zabezpieczające

§ 4. Przymus leczenia i terapii w psychiatrii, seksuologii i psychologii

I. Formy i rodzaje terapii zakłóceń czynności psychicznych o podłożu seksualnym

1. Zaburzenia seksualne z perspektywy środków leczniczo-zabezpieczających

2. Leczenie sprawców przestępstw seksualnych oraz skuteczność wybranych metod medyczno-psychoterapeutycznych

3. Standardy i sposoby ewaluacji działań skierowanych na sprawców przestępstw seksualnych

II. Ochrona praw osób chorych psychicznie

Rozdział II. Niepoczytalność

§ 1. Wprowadzenie

§ 2. Poczytalność

§ 3. Niepoczytalność

I. Metody określenia (definiowania) niepoczytalności

II. Źródła niepoczytalności

1. Choroba psychiczna

A. Zaburzenia psychotyczne – definicja, jednostki diagnostyczne

B. Psychozy schizofreniczne

a. Ewolucja poglądów na schizofrenię

b. Etiologia schizofrenii

c. Modele powstawania schizofrenii

C. Zaburzenia urojeniowe, paranoja

D. Zaburzenia afektywne

a. Zaburzenia afektywne a naruszanie porządku prawnego

b. Samobójstwa rozszerzone

E. Czynniki ryzyka przemocy wśród sprawców psychotycznych

a. Czynniki psychospołeczne

b. Czynniki kliniczne

c. Urojenia, omamy oraz interakcja między nimi

d. Emocje, stres urojeniowy

E. Zaburzenia psychotyczne a współwystępowanie innych zaburzeń u sprawców zabójstw

a. Antyspołeczne zaburzenia osobowości

b. Zaburzenia psychotyczne a współwystępowanie psychopatii

c. Nadużywanie substancji psychoaktywnych

2. Ostra reakcja na stres i zespół stresu pourazowego

3. Upośledzenie umysłowe

4. Inne zakłócenie czynności psychicznych

A. Zaburzenia osobowości – perspektywa psychiatryczna i psychologiczna

a. Osobowość i jej zaburzenia

b. Osobowość i jej zaburzenia – ujęcie psychiatryczne (medyczne)

c. Zaburzenia osobowości – w poszukiwaniu wspólnej perspektywy psychiatryczno-psychologicznej

d. Kontrowersje wokół pojęcia psychopatii i jego użyteczność dla psychopatologii sądowej

e. Zaburzenia osobowości – perspektywa integracji podejść

B. Zaburzenia psychoseksualne

a. Zaburzenia preferencji seksualnych – obraz kliniczny i geneza

b. Etiologia parafilii

c. Typy parafilii

d. Agresja seksualna – próby wyjaśnienia przyczynowego

e. Klasyfikacje sprawców gwałtów, pedofilów i zabójców na tle seksualnym

f. Klasyfikacje gwałtów i ich sprawców

g. Klasyfikacje pedofilów

h. Seksualni zabójcy

i. Czynniki ryzyka przemocy seksualnej

C. Stan nietrzeźwości jako zakłócenie czynności psychicznych

§ 4. Następstwa źródeł niepoczytalności

§ 5. Poczytalność ograniczona

§ 6. Stopniowanie ograniczenia poczytalności

§ 7. Ustalenie wystąpienia zakłócenia czynności psychicznych w czasie czynu

I. Ustalenie wystąpienia zakłócenia czynności psychicznych

II. Ustalenie wystąpienia zakłócenia czynności psychicznych w czasie czynu

§ 8. Konsekwencje prawnokarne niepoczytalności i poczytalności ograniczonej

I. Stosowanie środków zabezpieczających

II. Nadzwyczajne złagodzenie kary

§ 9. Niepoczytalność i poczytalność ograniczona a inne okoliczności ograniczające odpowiedzialność karną

Rozdział III. Psychiatryczne środki zabezpieczające

§ 1. Rodzaje psychiatrycznych środków zabezpieczających

I. Charakter prawny umieszczenia w zakładzie zamkniętym – art. 93–95a KK

II. Odpowiedni zakład psychiatryczny – art. 94 KK

III. Zakład karny, w którym stosuje się szczególne środki lecznicze lub rehabilitacyjne – art. 95 KK

IV. Zakład zamknięty, w którym umieszczany jest sprawca przestępstwa skierowanego przeciwko wolności seksualnej, popełnionego w związku z zaburzeniami preferencji seksualnych i leczenie ambulatoryjne – art. 95a § 1 KK

§ 2. Zasady orzekania

I. Zasada niezbędności (konieczności)

II. Zasada proporcjonalności

III. Zasada obligatoryjności

IV. Zasada wysłuchania biegłych

§ 3. Opiniowanie biegłych o stanie psychicznym sprawcy czynu zabronionego

I. Opinia biegłych

II. Błędy w opiniowaniu sądowo-psychologicznym w świetle podstawowych standardów psychologii sądowej

III. Wysłuchanie biegłych

IV. Prognozowanie ryzyka przemocy kryminalnej

1. Zasady prognozowania

2. Czynniki ryzyka przemocy – pomiar i metody

3. Czynniki ryzyka zachowań agresywnych według skali HCR-20

A. Czynniki historyczne

B. Czynniki kliniczne

C. Czynniki związane z przyszłym ryzykiem przemocy

§ 4. Przesłanki i dyrektywy orzekania środka zabezpieczającego umieszczenia w odpowiednim zakładzie psychiatrycznym (art. 94 KK)

§ 5. Przesłanki i dyrektywy orzekania środka zabezpieczającego umieszczenia w zakładzie karnym sprawcy o ograniczonej poczytalności (art. 95 KK)

§ 6. Przesłanki i dyrektywy orzekania środka zabezpieczającego umieszczenia w zakładzie zamkniętym sprawcy przestępstwa skierowanego przeciwko wolności seksualnej albo skierowania na leczenie ambulatoryjne (art. 95a KK)

Rozdział IV. Postępowanie karne w przedmiocie leczniczych psychiatrycznych środków zabezpieczających

§ 1. Orzekanie w przedmiocie psychiatrycznego środka zabezpieczającego poza rozprawą główną

§ 2. Orzekanie w przedmiocie psychiatrycznego środka zabezpieczającego na rozprawie głównej

§ 3. Postępowanie odwoławcze i kasacyjne

Rozdział V. Wykonanie psychiatrycznych środków zabezpieczających

§ 1. Zasady wykonywania psychiatrycznych środków zabezpieczających

§ 2. Wykonywanie środka zabezpieczającego umieszczenia w zakładzie karnym, w którym stosuje się szczególne środki lecznicze i rehabilitacyjne – art. 95 KK

§ 3. Wykonywanie środka zabezpieczającego umieszczenia w zakładzie psychiatrycznym – art. 94 KK

§ 4. Wykonanie środków zabezpieczających umieszczenia w zakładzie zamkniętym albo skierowanie na leczenie ambulatoryjne sprawcy przestępstwa skierowanego przeciwko wolności seksualnej – art. 95a KK

Rozdział VI. Zakończenie

Wykaz skrótów

1. Akty prawne

KC

ustawa z 23.4.1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.)

KK

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.)

KK z 1932 r.

rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 11.7.1932 r. – Kodeks karny (Dz.U. Nr 60, poz. 571 ze zm.)

KK z 1969 r.

ustawa z 1 9.4.1969 r. – Kodeks karny (Dz.U. Nr 13, poz. 94 ze zm.)

KKS

ustawa z 10.9.1999 r. – Kodeks karny skarbowy (tekst jedn.: Dz.U. z 2007 r. Nr 111, poz. 765 ze zm.)

KKW

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz.U. Nr 90, poz. 557 ze zm.)

KKW z 1969 r.

ustawa z 19.4.1969 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz.U. Nr 13, poz. 98 ze zm.)

Konstytucja RP

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.)

KPC

ustawa z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm.)

KPK

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. Nr 89, poz. 555 ze zm.)

KPK z 1928 r.

rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 19.3.1928 r. (tekst jedn.: Dz.U. z 1939 r. Nr 8, poz. 44 ze zm.)

KPK z 1969 r.

z 19.4.1969 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. Nr 13, poz. 96 ze zm.)

KPSW

ustawa z 24.8.2001 r. – Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia (tekst jedn.: Dz.U. z 2008 r. Nr 133, poz. 848 ze zm.)

KRO

ustawa z 25.2.1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn.: Dz.U. z 2012 r. poz. 788 ze zm.)

OchrZdrPsychU

ustawa z 19.8.1994. o ochronie zdrowia psychicznego (tekst jedn.: Dz.U. z 2011 r. Nr 231, poz. 1375 ze zm.)

PostNielU

ustawa z 26.10.1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (tekst jedn.: Dz.U. z 2010 r. Nr 33, poz. 178 ze zm.)

RegUSPR

rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 23.2.2007 r. – Regulamin urzędowania sądów powszechnych (Dz.U. Nr 38, poz. 249 ze zm.)

ZakłAmbR

rozporządzenie Ministra Zdrowia z 15.11.2010 r. w sprawie wykazu zakładów ambulatoryjnych przeznaczonych do wykonywania środków zabezpieczających orzeczonych wobec skazanych za przestępstwa skierowane przeciwko wolności seksualnej (Dz.U. Nr 230, poz. 1519)

ZakłPsychR

rozporządzenie Ministra Zdrowia z 10.8.2004 r. w sprawie wykazu zakładów psychiatrycznych i zakładów leczenia odwykowego przeznaczonych do wykonywania środków zabezpieczających oraz składu, trybu powoływania i zadań komisji psychiatrycznej do spraw środków zabezpieczających (Dz.U. Nr 179, poz. 1854 ze zm.)

ZakłZamkR

rozporządzenie Ministra Zdrowia z 15.11.2010 r. w sprawie wykazu zakładów zamkniętych przeznaczonych do wykonywania środków zabezpieczających orzeczonych wobec skazanych za przestępstwa skierowane przeciwko wolności seksualnej, a także ich pojemności i warunków zabezpieczenia (Dz.U. Nr 230, poz. 1520)

2. Organy orzekające

SA

sąd apelacyjny

SN

Sąd Najwyższy

SO

sąd okręgowy

TK

Trybunał Konstytucyjny

3. Czasopisma i publikatory

AUMCS

Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska

BPK

Biuletyn Prawa Karnego

CzPKiNP

Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych

Dz.U.

Dziennik Ustaw

GSP

Gdańskie Studia Prawnicze

KZS

Krakowskie Zeszyty Sądowe

NP

Nowe Prawo

NKPK

Nowa Kodyfikacja Prawa Karnego

OSA

Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych

OSNKW

Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Karna i Wojskowa

OSNPG

Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Prokuratoria Generalna

OSNwSK

Orzecznictwo Sądu Najwyższego w Sprawach Karnych

OSP

Orzecznictwo Sądów Polskich

OSPiKA

Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych

Pal.

Palestra

PiM

Prawo i Medycyna

PiP

Państwo i Prawo

PPK

Problemy Prawa Karnego

Prok. i Pr.

Prokuratura i Prawo

PS

Przegląd Sądowy

PWP

Przegląd Więziennictwa Polskiego

PWS

Problemy Wymiaru Sprawiedliwości

SP

Studia Prawnicze

ZNIBPS

Zeszyty Naukowe Instytutu Badania Prawa Sądowego

WPP

Wojskowy Przegląd Prawniczy

4. Terminy fachowe z zakresu psychologii i psychiatrii

ADT

terapia deprywacją androgenową (Androgen Deprivation Therapy)

APD

antyspołeczne zaburzenia osobowości (Antisocial Personality Disorder)

ASD

ostra reakcja na stres (Acute Stress Disorder)

BAS

behawioralny system aktywacji (Behavioral Activation System)

BIS

behawioralny system hamowania (Behavioral Inhibition System)

CUN

centralny układ nerwowy

DSM-IV

diagnostyczny i statystyczny podręcznik zaburzeń psychicznych – IV edycja (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders)

EBM

medycyna oparta na dowodach (Evidence Based Medicine)

FAS

alkoholowy zespół płodowy (Fetal Alcohol Syndrome)

HCR-20

skala czynników ryzyka przemocy (Historical, Clinical Risk Management)

HIA

hiperaktywność – impulsywność – uwaga (Hyperactivity – Impulsivity – Attention)

ICD-10

międzynarodowa statystyczna klasyfikacja chorób i problemów zdrowotnych, 10. edycja (International Statistical Classification of Diseases and Related Health Problems)

ICT

katalogi powtarzalnych klasyfikacji (Iteration Classification Trees)

LEDS

skala ważnych trudności i wydarzeń życiowych (Life Events and Difficulties Scale)

LSI-R

kwestionariusz poziomu zagrożenia (the Level of Service Inventory Revised)

MMD

głebokie zaburzenia psychiczne (Major Mental Disorders)

MMPI

wielowymiarowy minnesocki inwentarz osobowości (Minnesota Multiphasic Personality Inventory)

OUN

ośrodkowy układ nerwowy

PCL-R

skala do diagnozowania psychopatii – zrewidowana (Psychopathy Checklist – Revised)

PCL:SV

skala do diagnozowania psychopatii – krótka wersja (Psychopathy Checklist – Short Version)

PD-NOS

zaburzenia osobowości bliżej nieokreślone (Personality Disorder Non Otherwise Specified)

PDTS

diagnoza jedynie poprzez cechy (Personality Disorders Trait Specified)

PTSD

zespół stresu pourazowego (Posttraumatic Stress Disorder)

RRASOR

skrócona skala oceny ryzyka recydywy u sprawców przestępstw o charakterze seksualnym (the Rapid Risk Assessment for Sex Offender Recidivism)

RM

teoria modulacji reakcji (response modulation)

R-N-R

ryzyko – potrzeba – oddziaływanie (Risk – Need – Responsivity)

SAVRY

skala ryzyka przemocy u młodzieży (Structured Assessment of Violence Risk in Youth)

SVR-20

skala ryzyka przemocy seksualnej (Sexual Violence Risk)

SORN

policyjny oraz publiczny system rejestracji przestępców seksualnych (Sex Offender Registration and Notification)

SOTEP

program leczenia i oceny przestępców seksualnych (Sex Offender Treatment and Evaluation Project)

STICS

strategiczno-szkoleniowy program nadzoru społecznego (Strategic Training Initiative in Community Supervision)

TBS

holenderski system środków leczniczo-zabezpieczających (terbeschikkingstelling)

VRAG

skala do oceny ryzyka przemocy (the Violence Risk Appraisal Guide)

5. Inne skróty

ad.

adnotacja

art.

artykuł

b.m.w.

bez miejsca wydania

CM UJ

Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego

cyt.

cytowany

cz.

część

dr

doktor

in.

inni

itd.

i tak dalej

itp.

i temu podobne

lit.

litera

m.in.

między innymi

nast.

następny

np.

na przykład

Nr

numer

niepubl.

niepublikowany

ok.

około

oprac.

opracowanie

pkt

punkt

por.

porównaj

post.

postanowienie

poz.

pozycja

prof.

profesor

przyp.

przypis

r.

rok

red.

redakcja

s.

strona

t.

tom

tekst jedn.

tekst jednolity

tj.

to jest

tzw.

tak zwany

vol.

volumin

vs

versus

uchw.

uchwała

w.

wiek

ww.

wyżej wymieniony

wyr.

wyrok

z.

zeszyt

zd.

zdanie

ze zm.

ze zmianami

zob.

zobacz

Bibliografia

D. Abrahamsen, The psychopatology of crime, New York 1960;

M.J. Akerman, Podstawy psychologii sądowej, Gdańsk 2005;

J. Aleksandrowicz, Psychopatologia zaburzeń nerwicowych i osobowości, Kraków 1998;

J. Aleksandrowicz, Zaburzenia nerwicowe, zaburzenia osobowości i zachowania dorosłych (według ICD-10) – psychopatologia, diagnostyka, leczenie, Kraków 1997;

American Psychiatric Association: Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Text Revision. Washington DC 2000;

I. Andrejew, Polskie prawo karne w zarysie, Warszawa 1986;

I. Andrejew, L. Lernell, J. Sawicki, Prawo karne Polski Ludowej. Zarys wykładu części ogólnej, Warszawa 1950;

I. Andrejew, W. Świda, W. Wolter, Kodeks karny z komentarzem, Warszawa 1973;

D. Andrews, J. Bonta, Rehabilitating criminal justice policy and practice, Psychology, Public Policy & Law, 2010, Nr 16(1);

D. Andrews, C. Dowden, Risk principle of case classification in correctional treatment, International Journal of Offender Therapy and Comparative Criminology 2006, Nr 50;

K. Angerman, J. Nowotny, J. Przeworski, Komentarz do kodeksu postępowania karnego, Warszawa 1930;

H.S. Akiskal, Przedmowa, w: M. Rosenbluth, S.H. Kennedy, R.M. Bagby (red.), Depression and Personality. Conceptual and Clinical Challenges, Arlington 2005;

P. Appelbaum, P. Robbins, J. Monahan, Violence and Delusions: Data from the MacArthur Violence Risk Assessment Study, American Journal of Psychiatry 2000, Nr 157;

A. Araszkiewicz, E. Pilecka, Samobójstwa rozszerzone na tle ogólnej liczny samobójstw w Polsce w latach 1991–2006, Suicydologia 2006, t. 2, Nr 1;

Association for the Treatment of Sexual Abusers, Professional Issues Committee, Practice standards and guidelines for the evaluation, treatment, and management of adult male sexual abusers, Beaverton 2005;

Association for the Treatment of Sexual Abusers. Statement Supporting the Use of Randomized Control Trials for the Evaluation of Sexual Offender Treatment, http://www.atsa.com/statement-supporting-use-randomized-control-trials-evaluation-sexual-offender-treatment (dostęp 2.2.2013 r.);

M. Augustyniuk, The risk of the occurrence of violence and the level of psychopathy in imprisoned persons, Problems of Forensic Sciences, 2009, vol. LXXIX;

J. Bafia, Polskie prawo karne, Warszawa 1989;

J. Bafia, K. Mioduski, M. Siewierski, Kodeks karny. Komentarz, t. I, Warszawa 1987;

D. Bair, Jung. Biografia, Warszawa 2009;

A. Bales, K. Mann, T. Blomberg, G. Gaes, K. Barrick, K. Dhungana, B. McManus, A Quantitative and Qualitative Assessment of Electronic Monitoring. Report Submitted to the Office of Justice Program National Institute of Justice U.S. Department of Justice, www.criminologycenter.fsu.edu/p/pdf/EM%20Evaluation%20Final%20Report%20for%20NIJ.pdf (dostęp: 2.2.2013 r.);

M. Balicki, Przymus w psychiatrii – regulacje i praktyka, PiM 1999, Nr 1;

M. Banasik, Ryzyko przemocy a psychopatia u sprawców czynów zabronionych, w: B. Gulla, I. Niewiadomska, M. Wysocka-Pleczyk (red.), Białe plamy w psychologii sądowej, Kraków 2010;

M. Bańko, Inny słownik języka polskiego, t. I, t. II, Warszawa 2000;

H. Barbaree, A. Bogaert, M. Seto, Sexual reorientation therapy for pedophiles: Practices and controversies, w: L. Diamant, R. McAnulty (red.), The psychology of sexual orientation, behavior, and identity: A handbook, Westport 1995;

H. Barbaree, R. Blanchard, Sexual Deviance over the Lifespan: Reductions in Deviant Sexual Behavior in the Aging Sex Offender, w: R. Laws, W. O’Donohue (red.), Sexual Deviance. Theory, Assessment, and Treatment, New York–London 2008;

B. Barbaro, Podstawy psychoterapii, w: M. Jarema, J. Rabe-Jabłońska (red.), Psychiatria. Podręcznik dla studentów medycyny, Warszawa 2011;

Ł. Barwiński, J.K. Gierowski, Controversies around the concept of psychopathy and its usefulness in forensic psychological reporting adolescents, Problems of Forensic Science 2008, vol. LXXVI;

Ł. Barwiński, J.K. Gierowski, Psychopathy against risk factors of violence in juvenile boys and girls, Problems of Forensic Science 2009, vol. LXXVII;

J.O. Beasley, Serial murder in America, Behavioral Sciences and the Law 2004, Nr 22;

M. Beisert, Kazirodztwo. Rodzice w roli sprawców, Warszawa 2005;

M. Beisert, Pedofilia. Geneza mechanizmu powstawania zaburzeń, Sopot 2012;

M. Beisert, Psychologia zaburzeń seksualnych, w: H. Sęk (red.), Psychologia kliniczna, Warszawa 2005;

M. Beisert (red.), Seksualność w cyklu życia człowieka, Warszawa 2006;

M. Beisert, The importance of the “Abused abuser” hypothesis in explaining the aetiology of paedophilia, Problems of Forensic Sciences 2010, vol. LXXXI;

H. Belfrage, G. Fransson, S. Strand, Management of violent behavior in the correctional system using qualified risk assessments, Legal and Criminological Psychology 2004, vol. 9;

B. Białek, Współpraca prokuratora z biegłymi psychiatrami i psychologami w postępowaniu przygotowawczym, Problemy Praworządności 1984, Nr 10;

A. Bielska-Brodzik, Z. Tabor, Słowniki a interpretacja tekstów prawnych, PiP 2007, Nr 7;

A. Bilikiewicz, Psychiatria, Warszawa 2007;

A. Bilikiewicz (red.), Psychiatria. Podręcznik dla studentów medycyny, Warszawa 2006;

A. Bilikiewicz (red.), Psychiatria. Tom 2. Psychiatria kliniczna, Wrocław 2002;

M. Birchwood, Ch. Jackson, Schizofrenia, Gdańsk 2004;

S. Bjorkly, Psychotic symptoms and violence toward others – a literature review of some preliminary findings. Part 1. Delusions, Aggression and violent behavior 2002, Nr 7;

S. Bjorkly, Psychotic symptoms and violence toward others – a literature review of some preliminary findings. Part 2. Hallucinations, Aggression and violent behavior 2002, Nr 7;

R.J.R. Blair, Applying a cognitive neuroscience perspective to the disorder of psychopathy, Development and Psychopathology 2005, Nr 17;

R.J.R. Blair, The amygdala and ventromedial prefrontal cortex in morality and psychopathy, Trends in Cognitive Sciences 2007, vol. 11, Nr 9;

R.J.R. Blair, K.S. Peschardt, S. Budhani, D.G.V. Mitchell, D.S. Pine, The development of psychopathy, Journal of child psychology and psychiatry 2006, Nr 47(3/4);

S. Błoński, Kodeks postępowania karnego, Złoczew 1928;

K. Bobińska, K. Eichstaedt, P. Gałecki, Aspekty prawa karnego i cywilnego dotyczące zagadnienia niepełnosprawności intelektualnej, Psychiatria i Psychologia Sądowa 2011, Nr 4;

K. Bobińska, T. Pietras, P. Gałecki (red.), Niepełnosprawność intelektualna – etiopatogeneza, epidemiologia, diagnoza, terapia, Wrocław 2012;

M. Bock, Gegenwärtiger Stand der kriminologischen Prognoseforschung. Forensia-Jahrbuch, Band 3, Berlin 1992;

D.P. Boer, S.D. Hart, P.R. Kropp, Ch.D. Webster, Manual for the Sexual Violence Risk – 20, The mental Health Law & Policy, Institute Simon Fraser University, Vancouver 1997;

O. Bogucki, M. Zieliński, Wykładnia prawa we współczesnym orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego, w: O. Bogucki, J. Ciapała, P. Mijal (red.), Standardy konstytucyjne a problemy władzy sądowniczej i samorządu terytorialnego, Szczecin 2008;

M. Bojarski (red.), Prawo karne materialne. Część ogólna i szczególna, Warszawa 2004;

T. Bojarski (red.), Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 2009; Warszawa 2012;

T. Bojarski, E. Skrętowicz, Ustawa o postępowaniu w sprawach nieletnich, Lublin 2002; Warszawa 2007;

J. Bonta, G. Bourgon, T. Rugge, T. Scott, A. Yessine, L. Gutierrez, J. Li, The Strategic Training Initiative in Community Supervision: Risk-Need-Responsivity in the Real World, Public Safety Canada, http://www.publicsafety.gc.ca/res/cor/rep/_fl/2010-01-rnr-eng.pdf (dostęp: 2.2.2013 r.);

K.T. Boratyńska, A. Górski, A. Sakowicz, A. Ważny, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2009; Warszawa 2012;

R. Borum, P. Bartel, A. Forth, Manual for the Structured Assessment of Violence Risk in Youth, Version 1, Consultation Edition, Florida 2002;

J. Bradford, N. Kaye, The Pharmacological Treatment of Sexual Offenders, American Academy of Psychiatry and Law Newsletter 1999, Nr 24;

P. Bratkowski, Wykastrować Polańskiego, Newsweek z 19.11.2008 r.;

B. Brooks-Gordon, C. Bilby, H. Wells, A systematic review of psychological interventions for sexual offenders I: Randomised control trials, Journal of Forensic Psychiatry & Psychology 2006, Nr 17;

J. Brzeziński, Metodologia badań psychologicznych, Warszawa 1997;

K. Buchała, Prawo karne materialne, Warszawa 1989;

K. Buchała, A. Zoll, Kodeks karny. Część ogólna. Komentarz do art. 1–116, t. 1, Kraków 1998;

A. Buchanan, The investigation of acting on delusions as a tool for risk assessment in the mentally disordered, British Journal of Psychiatry 1997, Nr 170;

A. Buchanan, A. Reed, S. Wessely, P. Garety, P. Taylor, D. Grubin, G. Dunn, Acting on delusions, II: the phenomenological correlates of acting on delusions, British Journal of Psychiatry 1993, Nr 163;

P.F. Buckley, D.R. Hrouda, L. Friedman, S.G. Noffsinge, P.J. Resinck, K. Camlin-Shingler, Insight and its relationship to violent behavior in Patients with schizophrenia, American Journal of Psychiatry 2004, vol. 161, Nr 9;

M. Budyn-Kulik, Zabójstwo tyrana domowego. Studium prawnokarne i wiktymologiczne, Lublin 2005;

M. D. Buss, Ewolucja pożądania, Gdańsk 2003;

M.D. Buss, Morderca za ścianą, Gdańsk 2007;

M.D. Buss, Psychologia ewolucyjna, Gdańsk 2001;

W. Cahn, H.E. Hulshoff, M. Bongers, H.G. Schnack, R.C. Mandl, N.E. Van Haren, S. Durston, H. Koning, J. A. Van Der Linden, R.S. Kahn, Brain morphology in antipsychotic naďve schizophrenia: a study of multiple brain structures, British Journal of Psychiatry 2002, vol. 181(l43);

M. Caldera, J. Fellner, R. Ehrenreich, Beyond Reason: The Death Penalty and Offenders with Mental Retardation, March 2001, http://www.openisbn.org/free_ebooks/read_79290_Beyond_Reason_The_Death_Penalty_And_Offenders_With_Mental_Retardation (dostęp: 2.2.2013 r.);

R. C. Carson, J. N. Butcher, S. Mineka, Psychologia zaburzeń, Gdańsk 2005;

Al. Ceder, Umorzenie postępowania przygotowawczego z powodu niepoczytalności sprawcy i zastosowania środków zabezpieczających w świetle orzecznictwa Sądu Najwyższego, w: L. Bogunia (red.), Nowa Kodyfikacja Karna, t. XVI, Wrocław 2004;

Centralny Zarząd Służby Więziennej, Roczna Informacja Statystyczna za rok 2010, http://sw.gov.pl/Data/Files/_public/rok-2010.pdf (dostęp: 2.2.2013 r.);

A. Chlebowska, Leczniczo-izolacyjne środki zabezpieczające a gwarancje ochrony wolności i praw (w polskim i niemieckim prawie karnym), PiP 2009, Nr 7;

A. Choduń, Słownictwo tekstów aktów prawnych w zasobach leksykalnych współczesnej polszczyzny, Warszawa 2007;

A. Choduń, M. Zieliński, W sprawie słowników w procesie interpretacji tekstów prawnych raz jeszcze, PiP 2008, Nr 7;

J. Ciapała, P. Mijal (red.), Standardy konstytucyjne a problemy władzy sądowniczej i samorządu terytorialnego, Szczecin 2008;

L. Cierpiałkowska, Zaburzenia osobowości w modelach medycznych i psychologicznych, w: L. Cierpiałkowska (red.), Psychologia zaburzeń osobowości. Wybrane zagadnienia, Poznań 2004;

L. Cierpiałkowska, H. Sęk, Psychologia kliniczna i psychopatologia – wzajemne zależności, w: H. Sęk (red.), Psychologia kliniczna, t. I, Warszawa 2005;

M. Cieślak, Polskie prawo karne. Zarys systemowego ujęcia, Warszawa 1990;

M. Cieślak, K. Spett, A. Szymusik, W. Wolter, Psychiatria w procesie karnym, Warszawa 1991;

M. Cieślak, K. Spett, W. Wolter, Psychiatria w procesie karnym, Warszawa 1968;

M. Cieślak, K. Spett, W. Wolter, Psychiatria w procesie karnym, Warszawa 1977;

L. Ciszewski, Rejestracja i pomiar niebezpiecznych zachowań w oddziale psychiatrycznym – przegląd narzędzi, Postępy Psychiatrii i Neurologii 1998, Nr 7;

H. Cleckley, The mask of sanity, St. Louis 1988;

C.R. Cloninger, A practical way to diagnosis personality disorder: a proposal, J Personal Disorder 2000, Nr 14;

Collaborative Outcome Data Committee, Sexual offender treatment outcome research: CODC Guidelines for evaluation, Part 1: Introduction and overview (Corrections Research User Report No. 2007-02). Public Safety Canada, http://www.publicsafety.gc.ca/res/cor/rep/_fl/CODC_07_e.pdf (dostęp: 2.2.2013 r.);

Collaborative Outcome Data Committee, The Collaborative Outcome Data Committee’s guidelines for the evaluation of sexual offender treatment outcome research, Part 2: CODC guidelines (Corrections Research User Report No. 2007-03). Public Safety;

R. Corrado, R. Roesch, S. Hart, J.K. Gierowski, Multi-Problem Violent Youth, Amsterdam 2002;

A.D. Crighton, G.J. Towl, Psychology in Prisons, The British Psychological Society and Blackwell Publishing Ltd., London 2008;

A. Czabański, Społeczna charakterystyka samobójstw rozszerzonych, Poznańskie Zeszyty Humanistyczne 2011, t. XVI;

M. Czajka, Wyłączna właściwość sądu w postępowaniu przygotowawczym w świetle nowego KPK, Pal. 1998, Nr 3–4;

A. Czerederecka, Dyspozycje psychiczne a kompetencje wychowawcze rodziców rywalizujących o sprawowanie opieki nad dziećmi po rozbiciu rodziny, Kraków 2008 (niepublikowana rozprawa doktorska);

A. Czerederecka, Test Rorschacha w psychologicznej ekspertyzie sądowej. Wykorzystanie systemu Exnera, Kraków 2006;

A. Czerederecka, J. K. Gierowski, T. Jaśkiewicz-Obydzińska, Ekspertyza psychologiczna, w: J. Wójcikiewcz (red.), Ekspertyza sądowa. Zagadnienia wybrane, Warszawa 2007;

S. Czerwiński, M. Przyjemski, Kodeks postępowania karnego, Warszawa 1930;

Czy należy kastrować pedofilów. Dwugłos: Andrzej Rzepliński – dobro dziecka ważniejsze od przestępcy, Magdalena Środa – prymitywna zemsta a nie kara, Rzeczpospolita z 11.9.2008 r.;

A.M. Daderman, A.W. Meurling, J. Hallman, Different personality patterns in non-socialized (juvenile delinquents) and socialized (air force pilot recruits) sensation seekers, European Journal of Personality 2001, Nr 15;

A.R. Damasio, Błąd Kartezjusza. Emocje, rozum i ludzki mózg, Poznań 2002;

K. Daszkiewicz, Dozór obligatoryjny i fakultatywny, Prok. i Pr. 2002, Nr 10;

K. Daszkiewicz, Poczytalność zmniejszona – kontrowersje i postulaty, w: R. Rutkowski, Z. Majchrzyk (red.), Materiały VII Konferencji Sekcji Psychiatrii Sądowej PTP. Teoria i praktyka oceny poczytalności, Warszawa 1988;

K. Daszkiewicz, Przestępstwa przeciwko życiu i zdrowiu. Rozdział XIX Kodeksu karnego. Komentarz, Warszawa 2000;

K. Daszkiewicz, Przestępstwo z afektu w polskim prawie karnym, Warszawa 1982;

K. Daszkiewicz, S. Dąbrowski, E. Chróścielewski, Dzieciobójstwo jako zagadnienie prawne, psychiatryczne i medyczno-sądowe, PiP 1967, Nr 2;

R.J. Davidson, Złożoność poszukiwania fizjologicznej specyficzności emocji, w: P. Ekaman, R.J. Davidson (red.), Natura emocji. Podstawowe zagadnienia, Gdańsk 2002;

R.J. Davidson, Biologiczne podstawy badań nad stylem afektywnym, w: P. Ekaman, R.J. Davidson (red.), Natura emocji. Podstawowe zagadnienia, Gdańsk 2002;

S. Dąbrowski, Co to jest zdrowie psychiczne?, w: S. Dąbrowski (red.), Zdrowie psychiczne, Warszawa 1985;

S. Dąbrowski, Regulacja prawna ochrony zdrowia psychicznego, w: S. Dąbrowski, J. Jaroszyński, S. Pużyński (red.), Psychiatria, t. III, Warszawa 1989;

S. Dąbrowski, Ustawa o ochronie zdrowia psychicznego i jej realizacja, w: A. Bilikiewicz, S. Pużyński, J. Robakowski, J. Wciórka (red.) Psychiatria, t. III, Wrocław 2003;

S. Dąbrowski, L. Kubicki, Ustawa o ochronie zdrowia psychicznego. Przegląd ważniejszych zagadnień, Warszawa 1994;

S. Dąbrowski, J. Pietrzykowski, Ustawa o ochronie zdrowia psychicznego. Komentarz, Warszawa 1997;

L. E. DeLisi, M. Sakuma, W. Tew, M. Kushner, A.L. Hoff, R. Grimson, Schizophrenia as a chronic active brain process: a study of progressive brain structural change subsequent to the onset of schizophrenia, Psychiatry Research: Neuroimaging 1997, vol. 74(3);

M. Derlatka, Czy leczenie dewiacji równa się torturom, Rzeczpospolita z 19.9.2008 r.;

V. Dittmann, Grundlagen und Technik der psychiatrischen Begutachtung im schweizerischen Strafrecht, TW Neurologie Psychiatrie Schweiz 1991, vol. 2(5), s. 209–222;

J. Długosz, A. Chlebowska, Zasady stosowania środków zabezpieczających o charakterze leczniczo-izolacyjnym w Polsce i Niemczech, Pal. 2010, Nr 9–10;

S. Dmowski, S. Rudnicki, Komentarz do Kodeksu cywilnego. Księga pierwsza. Część ogólna, Warszawa 2009;

V. Dobson, B. Sales, The science of infanticide and mental illness, Psychology, Public Policy and Law 2000, vol. 6, Nr 4;

Z. Doda, Dowód z opinii biegłych psychiatrów w postępowaniu karnym, Prok. i Pr. 1995, Nr 6;

Z. Doda, A. Gaberle, Dowody w procesie karnym, Warszawa 1995;

A. Gaberle, Dowody w sądowym procesie karnym. Teoria i praktyka, Warszawa 2010;

M. Dolan, M. Doylle, Violence risk prediction, The British Journal of Psychiatry, vol. 177, Nr 4;

R. Dolmierski, W. Sulestrowski, Mord z lubieżności jako problem sądowo-psychiatryczny, Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska 1966, Nr 16;

W. Domachowski, Przewodnik po psychologii społecznej, Warszawa 2007;

W. Domachowski, Tendencja do ujednolicenia zachowań jako kryterium orzecznictwa, w: M. Domagalski, M. Kołtuniak, Powstaną ośrodki kastracji pedofilów, Rzeczpospolita z 18.9.2008 r.;

J. Doroszewska, Pedagogika Specjalna, t. 2, Warszawa 1981;

J. Douglas, A.W. Burgess, A.G. Burgess, R.K. Ressler, Crime classification manual, San Francisco 2006;

J.E. Douglas, A.W. Burgess, A.G. Burgess, R.K. Ressler, Crime Classification Manual: A Standard System for Investigating and Classifying Violent Crimes, London 1997;

K.S. Douglas, J.R. Ogolff, S.D. Hart, Evaluation of a model of violence risk association among forensic psychiatric patients, Psychiatric Services 2003, vol. 54, Nr 10;

K.S. Douglas, Ch.D. Webster, S.D. Hart, D. Eaves, J.R.P. Ogloff, HCR-20 Violence Risk Management Companion Guide, The mental Health Law, Policy Institute Simon Fraser University 2001;

E. Drake, S. Aos, Does sex offender registration and notification reduce crime? A systematic review of the research literature, Olympia: Washington State Institute for Public Policy 2009; Document no. 09-06-1101, http://www.wsipp.wa.gov/rptfiles/09-06-1101.pdf (dostęp 2.2.2013 r.);

R. Dreszer, Zarys psychiatrii sądowej dla medyków i prawników, Warszawa 1964;

U. Drozdowska, W. Wojtal, Zgoda i informowanie pacjenta, Warszawa 2010;

S. Dubisz (red.), Uniwersalny słownik języka polskiego, t. 2, t. 3, t. 4, t. 5, Warszawa 2003;

J. Duda, Komentarz do ustawy o ochronie zdrowia psychicznego, Warszawa 2006;

B. Dudek, Charakterystyka psychotycznych sprawców zabójstw. Stan psychiczny a modus operandi tempore criminis, Kraków 2008 (praca magisterska przygotowana pod kierunkiem prof. dr hab. Józefa Krzysztofa Gierowskiego, Uniwersytet Jagielloński, Wydział Filozoficzny, Instytut Psychologii);

D. Dudek, M. Siwek, J. Rybakowski (red.), Choroba afektywna dwubiegunowa – wyzwania diagnostyczne, Poznań 2012;

K. Dudka, Propozycja kastracji chemicznej sprawców niektórych przestępstw seksualnych a prawo człowieka do życia prywatnego i rodzinnego, w: T. Gardocka, J. Sobczak (red.), Dylematy praw człowieka, Warszawa 2009;

T. Dukiet-Nagórska (red.), Prawo karne. Część ogólna, szczególna i wojskowa, Warszawa 2010, Warszawa 2012;

G. Duwe, R. Goldman, The impact of prison-based treatment on sex offender recidivism: evidence from Minnesota, Sexual abuse: A Journal of Research and Treatment 2009, Nr 21(3);

N. Eaton, R. Kruger, Personality Traits and the Classification of Mental Disorders: Towards a More Complete Integration in DSM-5 and an Empirical Model of Psychopathology, Personality Disorders: Theory, Research and Treatment 2010, vol. 1;

M. Eronen, P. Hakola, J. Tiihonen, Mental Disorders and Homicidal Behaviour in Finland, Archives of General Psychiatry 1996, Nr 53;

S.E. Estroff, C. Zimmer, Social networks, social support, and violence among persons with severe, persistent mental illness, w: J. Monahan, H.J. Steadman (red.), Violence and mental disorder: Developments in risk assessment, Chicago 1994;

European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or Degrading Treatment or Punishment (CPT), Report to the Czech Government on the visit to the Czech Republic from 25 March to 2 April 2008, Strasbourg 2009, http://www.cpt.coe.int/documents/cze/2009-08-inf-eng.htm (dostęp 7.3.2012 r.);

M. Filar (red.), Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 2010; Warszawa 2012;

M. Filar, Wyłączenie odpowiedzialności karnej, w: Nowa kodyfikacja karna. Kodeks karny. Krótkie komentarze, z. 18, Warszawa 1998;

A. Fioritti, E. Ferriani, P. Rucci, V. Melega, Characteristics of homicide perpetrators among Italian forensic hospital inmates, International Journal of Law and Psychiatry 2006, Nr 29;

P. Firestone, J. M. Bradford, D. N. Greenberg, G. A. Serran, The relationship of deviant sexual arousal and psychopathy in incest offenders, extrafamilial child molesters, and rapists, Journal of the American Academy of Psychiatry and the Law 2000, vol. 28, Nr 3;

A. Flatau-Kowalska, Środki zabezpieczające w prawie karnym, Warszawa 1956;

J. Fleszar-Szumigaj, R. Rutkowski, Lekarskie aspekty stosowania środków zabezpieczających, PWS 1981, Nr 1;

J. Fleszar-Szumigaj, A. Staczyńska, L. Uszkiewicz, Wpływ opinii sądowo-psychiatrycznych dotyczących ograniczonej poczytalności na orzecznictwo sądów, ZN IBPS 1977, Nr 7;

A.E. Forth, D.S. Kosson, R.D. Hare, Hare Psychopathy Checklist: Youth Version (PCL:YV). Technical Manual, Toronto 2003;

Ch. Frank, G. Harrer (red.), Kriminalprognose, Alkoholbecinträchtigung – Rechtsfragen und Begutachtungsprobleme. Forensia-Jahrbuch, Band 3, Berlin 1992;

I. Fredrich-Michalska, B. Stachurska-Marcińczak (oprac.), Nowe kodeksy karne z 1997 r. z uzasadnieniami, Warszawa 1997;

A. Freedman, H.F. Kaplan, B.J. Paddock, Comprehensive Textbook of Psychiatry, Baltimore 1975;

D. Freedman, Premature Reliance on the Psychopathy Checklist-Revised, Journal of the Assessment 2002, Nr 1;

D. Freeman, P.A. Garrety, Worry, worry processes and dimensions of delusions: an exploratory investigation of role for anxiety processes in the maintenance of delusional distress. Behavioral and Cognitive Psychotherapy 1999, Nr 27;

P.J. Frick, Juvenile Psychopathy From a Development Perspective: Implications for Construct Development and Use in Forencic Assessments, Law and Human Behavior 2002, vol. 26, Nr 2;

E. Fromm, Anatomia ludzkiej destrukcyjności, Poznań 1999;

E. Fromm, Ucieczka od wolności, Warszawa 2000;

D.E.M. Fuji, A.B Tokioka, A.I. Lichton, E. Hishinuma, Ethnic Differences in Prediction of Violence Risk with the HCR-20 Among Psychiatric Inpatients, Psychiatric Services 2005, vol. 56(6);

L. Furby, M. Weinrott, L. Blackshaw, Sex-offender recidivism: A review, Psychological Bulletin 1989, Nr 105;

M. Gaberle, Ekspertyza kompleksowa w sprawie stanu zdrowia psychicznego oskarżonego – zagadnienia węzłowe, w: J.M. Stanik, Z. Majchrzyk (red.), Psychologiczne i psychiatryczne opiniowanie sądowe w ramach nowych uregulowań prawnych, Katowice 2001;

P. Gabryel, Razem z Tuskiem przeciw pedofilom, Rzeczpospolita z 20.9.2008 r.;

H. Gajewska, Okoliczności uzasadniające zarządzenie badań psychiatrycznych w postępowaniu karnym, NP 1978, Nr 1;

H. Gajewska, Uzasadnione wątpliwości co do poczytalności oskarżonego jako przesłanka obrony niezbędnej, NP 1980, Nr 3;

T. Gałkowski, Zaburzenia w rozwoju dzieci upośledzonych umysłowo, w: Wybrane problemy z metodyki nauczania dzieci upośledzonych umysłowo, cz. I, Warszawa 1967;

L. Garlicki (red.), Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, t. I. Komentarz do artykułów 1–18, Warszawa 2010;

L. Gardocki, Prawo karne, Warszawa 2009; Warszawa 2010; Warszawa 2011;

V.J. Geberth, Sex-related homicide and death investigation, London–New York–Washington 2003;

P. Gensikowski, Odstąpienie od wymierzenia kary w polskim prawie karnym, Warszawa 2011,

J.K. Gierowski, Błędy w opiniowaniu sądowo-psychologicznym w świetle podstawowych standardów psychologii sądowej, Pal. 2004, Nr 7–8;

J.K. Gierowski, Czynniki ryzyka i opiniowanie przemocy u adolescentów, Farmakoterapia w Psychiatrii i Neurologii 2005, Nr 2;

J.K. Gierowski, Czynniki ryzyka przemocy i psychopatyczne zaburzenia osobowości u sprawców przestępstw seksualnych, PWP 2009, Nr 64–65;

J.K. Gierowski, Dymensja psychotyzmu w koncepcji osobowości H.J. Eysencka oraz jej związek z zachowaniem przestępczym, Zdrowie Psychiczne 1980, Nr 1;

J.K. Gierowski, Kompleksowe opiniowanie o stanie zdrowia psychicznego sprawcy czynu zabronionego, Psychiatria Polska 2006, t. XL, Nr 1;

J.K. Gierowski, Motywacja jako przedmiot diagnozy psychologicznej, w: J. Wójcikiewicz (red.), Ekspertyza sądowa, Kraków 2002;

J. K. Gierowski, Motywacja zabójstw, Kraków 1989;

J.K. Gierowski, Na pograniczu prawa i psychologii – nowe obszary współpracy w teorii i praktyce, Czasopismo Psychologiczne 2009, t. 15, Nr 1;

J.K. Gierowski, Psychiatria sądowa w Polsce – aktualny stan i perspektywy, Pal. 2003, Nr 7–8;

J.K. Gierowski, Psychologiczna analiza zabójstw popełnionych z zazdrości erotycznej, Psychiatria i Psychologia Sądowa 2011, Nr 1;

J.K. Gierowski, Psychologiczne wyznaczniki przestępczości, w: J. Strelau (red.), Psychologia. Podręcznik akademicki, t. III, Gdańsk 2000;

J.K. Gierowski, Psychologiczno-psychiatryczna ocena znaczenia organicznych uszkodzeń ośrodkowego układu nerwowego u sprawców zabójstw, w: R. Rutkowski, Z. Majchrzyk (red.), Teoria i praktyka oceny poczytalności. Materiały VII Krajowej Konferencji Sekcji Psychiatrii Sądowej PTP, Warszawa 1988;

J.K. Gierowski, Przedmowa. Opiniowanie psychiatryczno-psychologiczne w postępowaniu karnym z perspektywy psychiatry i psychologa – główne problemy, dylematy i kontrowersje, w: L.K. Paprzycki (red.), A. Błachnio-Parzych, R. Paprzycki, Opiniowanie psychiatryczno-psychologiczne w procesie karnym, Kraków 2009;

J.K. Gierowski, Psychologiczna ocena sprawcy czynu zabronionego. Opiniowanie sądowo-psychologiczne w sprawach o przestępstwa na tle seksualnym, w: J.K. Gierowski, T. Jaśkiewicz-Obydzińska, M. Najda, Psychologia w postępowaniu karnym, Warszawa 2010;

J.K. Gierowski, Rola biegłego psychologa w opiniowaniu o poczytalności – problemy diagnostyczne i kompetencyjne, w: J.K. Gierowski, A. Szymusik (red.), Postępowanie karne i cywilne wobec osób zaburzonych psychicznie: wybrane zagadnienia z psychiatrii, psychologii i seksuologii sądowej, Kraków 1996;

J.K. Gierowski, Untersuchungen zur Motivation bei Toetungsdelikten, w: T. Payk (red.), Dissozialitaet – Psychiatrische und forensische Aspekte, Stuttgart–New York 1992;

J.K. Gierowski, Uwagi psychologa sądowego o nowych regulacjach prawnych w sprawach o tzw. przestępstwa seksualne, Psychiatria Polska 2012, Nr 1;

J. K. Gierowski, Wpływ typu i poziomu agresywności sprawcy na zachowanie homicydalne, Psychiatria Polska 1995, t. XXIX, Nr 1;

J.K. Gierowski, E. Błaszczuk, B. Korpała-Bętkowska, A. Szynklarz, A. Starowicz, J. Lickiewicz, Temperamentalne uwarunkowania psychopatii u sprawców przestępstw agresywnych – doniesienie z badań, Z Zagadnień Nauk Sądowych 2012, vol. 90;

J.K. Gierowski, E. Błaszczuk, B. Korpała-Bętkowska, A. Szynklarz, A. Starowicz, J. Lickiewicz, The temperamental determinants of psychopathy in perpetrators of aggressive crimes – research report, Problems of Forensic Sciences 2012, vol. 90;

J.K. Gierowski, B. Dudek, Zaburzenia afektywne i samobójstwa rozszerzone z perspektywy psychopatologii sądowej, Nastroje 2012, Nr 27;

J.K. Gierowski, J. Godlewski, A. Szymusik, A. Zięba, Nekrosadyzm jako motyw wielokrotnego zabójstwa, Studia Kryminologiczne, Kryminalistyczne i Penitencjarne, 1985 t. 16;

J.K. Gierowski, B. Grabski, Zaburzenia osobowości – co nowego w propozycjach dla DSM-5?, Psychiatria i Psychologia Sądowa 2012, Nr 1 (w druku);

J.K. Gierowski, B. Grabski, Zaburzenia osobowości w opiniowaniu sądowym – perspektywa psychiatryczna i psychologiczna, Psychiatria i Psychologia Sądowa 2011, Nr 3;

J.K. Gierowski, J. Grygoruk, Psychopatia i narcyzm u agresywnych recydywistów, Psychiatria i Psychologia Sądowa 2011, Nr 3;

J.K. Gierowski, J. Grygoruk, Psychopathy and narcissism vs. the emotional and instrumental value of aggression and auto-aggression among recidivists, Problems of Forensic Sciences 2012, vol. 89;

J.K. Gierowski, J. Heitzman, Czy psychiatria sądowa w Polsce była nadużywana dla celów politycznych, Psychiatria Polska 1993, t. 17, Nr 6;

J.K. Gierowski, J. Heitzman, Das Integrativmodell der forensischen Psychiatrie auf der Schwelle zum neuen Jahrhundret, Forensischer Psychiattrie und Psychotherapie, Werkstattschriften 2000, Nr 2;

J.K. Gierowski, J. Heitzman, Psychiatria sądowa w Polsce – aktualny stan i perspektywy, Psychiatria i Psychologia Sądowa 2011, Nr 1;

J.K. Gierowski, J. Heitzman, Rehabilitacyjno-resocjalizacyjne znaczenie sieci społecznej dla sprawców przestępstw, Pal. 1997, Nr 5–6;

J.K. Gierowski, J. Heitzman, Voraussetzungen im Umgang mit psychisch gestoerten Rechtsbrechern im Rahmen der gesellschaftlichen Umgestaltung in Polen, Forensische Psychiatrie und Psychotherapie, Werkstattschriften 1997, Heft 1;

J.K. Gierowski, J. Heitzman, F. Häßler, Forensische Psychiatrie in Polen – aktueller Stand und Perspoektiven, w: F. Häßler, W. Kinze, N. Nedopil (red.) Praxishandbuch Forensische Psychiatrie des Kindes-, Jugend- und Erwachsenenalters Grundlagen, Begutachtung und Behandlung, Medizinisch Wissenschaftliche Verlagsgesellschaft, Berlin 2011;

J.K. Gierowski, J. Heitzman, A. Szymusik, Psychiatria sądowa, w: A. Bilikiewicz, S. Pużyński, J. Rybakowski, J. Wciórka (red.), Psychiatria, t. III, Wrocław 2003;

J.K. Gierowski, J. Heitzman, A. Szymusik, T. Zyss, Die Sexualmörder – Psychopathologie, Persönlichkeit und Motivation, Forensische Psychologie und Psychotherapie 1994, Nr 4;

J.K. Gierowski, J. Heitzman, T. Teleśnicki, Strategische und metodologische Voraussetzungen im Umgang mit psychisch gestoerten Rechtsbrechern im Rahmen der gesellschaftlichen Umgestaltung in Polen, Forensische Psychiatrie Und Psychotherapie, Werkstattschriften 1997, Nr 1;

J.K. Gierowski, J. Heitzman, T. Zyss, Porównanie zasad stosowania środków zabezpieczających w Polsce i w Republice Federalnej Niemiec, Pal. 1992, Nr 11–12;

J.K. Gierowski, T. Jaśkiewicz-Obydzińska, Prawne i praktyczne problemy stosowania technik projekcyjnych w opiniowaniu dla celów sądowych, w: A. Czerederecka, T. Jaśkiewicz-Obydzińska (red.), Techniki projekcyjne w psychologicznej ekspertyzie sądowej, Kraków 1996;

J.K. Gierowski, T. Jaśkiewicz-Obydzińska (red.), Zabójcy i ich ofiary. Psychologiczne podstawy profilowania nieznanych sprawców zabójstw, Kraków 2002;

J.K. Gierowski, T. Jaśkiewicz-Obydzińska, M. Najda, Psychologia w postępowaniu karnym, Warszawa 2008; Warszawa 2010;

J.K. Gierowski, F. Popp, Psychologiczne i psychopatologiczne aspekty niepoczytalności; studium porównawcze podstaw prawnych opiniowania o niepoczytalności w RFN, Austrii, Szwajcarii i Polsce, Postępy Psychiatrii i Neurologii 1998, t. 7, suplement 3(8);

J.K. Gierowski, F. Popp, T. Zyss, Die Strafrechtliche Verantwortlichkeit und Schuldfaehigkeit in polnischen Strafrecht – ein internationaler vergleich, w: F. Haessler, E. Rebering, K. Schnoor, D. Schlaefke, J.M. Fergert (red.), Kinder, Jugend und Erwachsenenpsychiatrie. Aspekte der forensichen Begutachtung, Stuttgart–New York 2003;

J.K. Gierowski, F. Popp, T. Zyss, Psychologiczne i psychopatologiczne aspekty niepoczytalności, studium porównawcze podstaw prawnych opiniowania o niepoczytalności w RFN, Austrii, Szwajcarii i Polsce, Pal. 1992, Nr 7–8;

J.K. Gierowski, M. Sariusz-Skąpska, Kontrowersje wokół pojęcia psychopatii i jego użyteczność dla psychiatrii i psychologii sądowej, Pal. 2007, Nr 2–3;

J. K. Gierowski, M. Szaszkiewicz, Osobowość i motywacja sprawców zabójstw, w: J.K. Gierowski, T. Jaśkiewicz-Obydzińska (red.), Zabójcy i ich ofiary. Psychologiczne podstawy profilowania nieznanych sprawców zabójstw, Kraków 2002;

J.K. Gierowski, A. Szymusik, Nowe prawo karne z perspektywy psychiatrii i psychologii sądowej, Psychiatria Polska 1998, Nr 4;

J.K. Gierowski, A. Szymusik (red.), Postępowania karne i cywilne wobec osób zaburzonych psychicznie: wybrane zagadnienia z psychiatrii i seksuologii sądowej, Kraków 1996;

J.K. Gierowski, A. Szymusik, Reforma prawa karnego z perspektywy psychiatrii i psychologii sądowej, Pal. 1996, Nr 3–4;

J. Giezek (red.), Kodeks karny. Część ogólna. Komentarz. Warszawa 2007; Warszawa 2012;

D. Glaser, S. Frosh, Dziecko seksualnie wykorzystywane, Warszawa 1995;

S. Glaser, A. Mogilnicki, Kodeks karny, Kraków 1934;

A. Głazek, Biegły sądowy i jego status, w: J. Wójcikiewicz (red.), Iure et facto. Księga jubileuszowa ofiarowana Doktorowi Józefowi Gurgulowi, Kraków 2006;

J. Godlewski, Typologia zgwałceń, Psychiatria Polska 1987, Nr 21(4);

R. Godyla, Wykonanie kary pozbawienia wolności w systemie terapeutycznym, w: L. Bogunia (red.), Nowa Kodyfikacja Prawa Karnego, t. XIII, Wrocław 2003;

J. Gołębiowski, Profilowanie kryminalne, Warszawa 2008;

T. Gordon, Udział psychologa w opiniowaniu zastosowania (bądź uchylenia) środków zabezpieczających przewidzianych w art. 93–96 KK, w: J.M. Stanik, Z. Majchrzyk (red.), Psychologiczne i psychiatryczne opiniowanie sądowe w ramach nowych uregulowań prawnych, Katowice 2001;

T. Gordon, R. Rutkowski, Diagnoza psychologiczna w ocenie stanu zdrowia psychicznego sprawców czynów zabronionych, Psychiatria Polska 1989, Nr 5–6;

Z. Gostyński (red.), Kodeks postępowania karnego. Komentarz, t. I, Warszawa 2003; t. II, Warszawa 2004;

P. Gottlieb, G. Gabrielsen, P. Kramp, Psychotic homicides in Copenhagen from 1959 to 1988, Acta Psychiatrica Scandinavica 1987, Nr 76;

R. Góral, Kodeks karny. Praktyczny komentarz, Warszawa 2007;

P. Góralski, Izolacyjne środki zabezpieczające stosowane wobec sprawców przestępstw seksualnych a prawa człowieka, w: J. Jaskiernia (red.), Rada Europy a przemiany demokratyczne w państwach Europy. Środkowej i Wschodniej w latach 1989–2009, Toruń 2010;

P. Góralski, Stosowanie środków zabezpieczających po orzeczeniu kary i środków karnych, RPEiS 2012, Nr 2;

P. Górecki, S. Stachowiak, Ustawa o postępowaniu w sprawach nieletnich. Komentarz, Warszawa 2010;

O. Górniok (red.), Kodeks karny. Komentarz, t. I, Art. 1–116, Gdańsk 2005;

A. Górski, J.P. Górski, Zmiany w postępowaniu o ubezwłasnowolnienie, PS 2007, Nr 11–12;

H. Göppinger, Zur Beurteilung der Kriminalprognose, Forensia, Band 1, Wien 1976;

B. Grabski, J.K. Gierowski, Zaburzenia osobowości – różne spojrzenia i próby ich integracji, Psychiatria Polska 2012, Nr 5;

J. Grajewski (red.), Kodeks postępowania karnego. Komentarz, t. I, Warszawa 2010;

J.A. Gray, Wymiary osobowości a systemy neuronalne, w: P. Ekaman, R.J. Davidson (red.), Natura emocji. Podstawowe zagadnienia, Gdańsk 2002;

K. Gromek, Komentarz do ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich, Warszawa 2004;

T. Grygier, Zbiór zasad obrony społecznej, Warszawa 1976;

J. Grygoruk, J.K. Gierowski, Aggressive behaviours among recidivists with psychopathic and narcissistic personality characteristics, Problems of Forensic Sciences 2012, vol. 89;

H.J. Grzegołowska-Klarkowska, Mechanizmy obronne osobowości, Warszawa 1986;

T. Grzegorczyk, Kodeks postępowania karnego oraz ustawa o świadku koronnym. Komentarz, Warszawa 2008;

W. Grzeszczyk, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2011;

W. Grzeszczyk, Zwrot sprawy karnej skarbowej do uzupełnienia postępowania przygotowawczego, Prok. i Pr. 2001, Nr 3;

A. Grześkowiak (red.), Prawo karne, Warszawa 2009;

A. Grześkowiak, K. Wiak (red.), Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 2012;

A. Gubiński, Zasady prawa karnego, Warszawa 1971, Warszawa 1986;

B. Gulla, I. Niewiadomska, M. Wysocka-Pleczyk (red.), Białe plamy w psychologii sądowej, Kraków 2010;

J. Gurgul, Problemy współpracy organów ścigania z psychiatrami sądowymi w postępowaniu karnym, WPP 1977, Nr 3;

J. Gurgul, Zadania i rola prokuratora w opiniowaniu sądowo-psychiatrycznym, Postępy Psychiatrii i Neurologii 2000, Nr 9(4);

M. Guzowska-Dąbrowska, Stres a zdrowie. Zależności biologiczne i psychologiczne, w: A. Jakubowska-Winiecka, D. Włodarczyk (red.), Psychologia w praktyce medycznej, Warszawa 2007;

E. Habzda, Ekspertyza psychologiczna i psychiatryczna sprawców przestępstw. Modele współpracy biegłych, PiP 1992, Nr 3;

E. Habzda-Siwek, Diagnoza stanu psychicznego sprawcy a rozstrzygnięcia w procesie karnym, Kraków 2002;

E. Habzda-Siwek, Opinia o stanie zdrowia psychicznego. Aktualne problemy, CzPKiNP 2006, Nr 2;

D. Hajdukiewicz, Opinie sądowo-psychiatryczne po sześciu latach obowiązywania kodeksów karnych z 1997 roku, PiM 2004, Nr 4;

D. Hajdukiewicz, Opiniowanie sądowo-psychiatryczne w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2008;

D. Hajdukiewicz, Podstawy prawne opiniowania sądowo-psychiatrycznego w postępowaniu karnym w sprawach o wykroczenia oraz w sprawach nieletnich, Warszawa 2007;

D. Hajdukiewicz, Problemy związane z oceną wysokiego prawdopodobieństwa powtórzenia czynu o znacznej społecznej szkodliwości, Postępy Psychiatrii i Neurologii 2006, Nr 15;

D. Hajdukiewicz, J. Heitzman, Nieuzasadnione stosowanie środka zabezpieczającego związanego z umieszczeniem w szpitalu psychiatrycznym, Psychiatria Polska 2006, Nr 4;

T. Hanausek, Kryminalistyka – zarys wykładu, Kraków 1996;

T. Hanausek, J. Leszczyński, Kryminologiczne i kryminalistyczne problemy zabójstw z lubieżności, Warszawa 1995;

H. Hansen, L. Lykke-Olsen, Treatment of dangerous sexual offenders in Denmark, Journal of Forensic Psychiatry 1997, Nr 8;

K. Hanson, Meta-analysis of treatment outcome in sexual offenders. Wystąpienie zaprezentowane na 11th Conference of the International Association for the Treatment of Sexual Offenders, Oslo, http://www.iatso.org/images/stories/pdfs/hanson_r.k._iatso_2010_meta-analysis_of_treatment_outcome_in_sexual_offenders.pdf (dostęp: 2.2.2013 r.);

K. Hanson, A. Gordon, A. Harris, J. Marques, W. Murphy, V. Quinsey, First report of the collaborative outcome data project on the effectiveness of psychological treatment for sex offenders, Sexual abuse: A Journal of Research and Treatment 2002, Nr 14(2);

K. Hanson, B. Guy, L. Helmus, H. Shannon, A meta-analysis of the effectiveness of treatment for sexual offenders: Risk, need, and responsivity, 2009-01, Public Safety Canada, http://www.publicsafety.gc.ca/res/cor/rep/_fl/2009-01-trt-so-eng.pdf (dostęp: 2.2.2013 r.);

K.R. Hanson, S. Wallace-Capretta, Predictors of criminal recidivism among male batterers, Psychology, Crime & Law 2004, vol. 10(4);

R.D. Hare, Manual for the Revised Psychopathy Checklist, Toronto 2003;

R.D. Hare, Manual of the Psychopathy Checklist – Revised, Toronto 1991;

R.D. Hare, Manual of the Psychopathy Checklist – Revised, Toronto 1992;

R.D. Hare, Psychopaci są wśród nas, Kraków 2006;

R.D. Hare, Psychopathy as a risk factor for violence, Psychiatric Quarterly 1999, vol. 70, Nr 3;

R.D. Hare, The Hare Psychopathy Checklist – Revised. Manual, Toronto 1992;

R.D. Hare, D. Clark, M. Grann, D. Thorton, Psychopathy and the validity of the PCL-R: an international perspective, Behavioral Sciences and the Law 2000, vol. 18, Nr 5;

R.D. Hare, S.D. Hart, Psychopathy, mental disorder and crime, w: S. Hodgins (red.), Mental Disorder and Crime, Newbury Park Sage 1993;

R.D. Hare, S.D. Hart, T.J. Harpur, Psychopathy and the DSM-IV criteria for antysocial personality disorder, Journal of Abnormal Psychology 1991, vol. 100(3);

R.D. Hare, C.S. Neumann, Psychopathy as a Clinical and Empirical Construct, Annual Review of Clinical Psychology 2008, Nr 4;

R.D. Hare, C.S. Neumann, Structural models of psychopathy, Current Psychiatry Reports 2005, vol. 7, Nr 1;

D. Harris, S.L. Batki, Stimulant Psychosis: Symptom profile and acute clinical course, The American Journal on Addictions 2000, Nr 9;

G. Harris, M. Rice, V. Quinsey, Appraisal and management of risk in sexual aggression: Implications for criminal justice policy, Psychology, Public Policy and Law 1998, Nr 4;

G. Harris, M. Rice, V. Quinsey, Shall Evidence – Based Risk Assessment Be Abandoned?, British Journal of Psychiatry 2008, vol. 192;

S.D. Hart, A.E. Forth, R.D. Hare, The DSM-IV as a measure of psychopathy, Journal of Personality Disorders 1991, Nr 5;

S. Hart, Ch. Miche, D. Cook, Precision of Actuarial Risk Assessment Instruments, British Journal of Psychiatry 2007, vol. 190;

J. Hartman, M. Hollweg, N. Nedopil, Qauntitative Erfassung dissozialer und psychopatischer Persoenlichkeit bei der strafrechtlichen Begutachtung, Nervenarzt 2000, vol. 5;

R.R. Hazelwood, Analyzing the Rape and Profiling the Offender, w: R.R. Hazelwood, A.W. Burgess (red.), A. Practical Aspects of Rape Investigation, Boca Raton 1995;

H. Häfner, W. Böker, Crimes of Violence by Mentally Abnormal Offenders: A Psychiatric and Epidemiological Study in the Federal Republic of Germany, Cambridge 1982;

F. Häßler, W. Kinze, N. Nedopil (red.), Praxishandbuch Forensische Psychiatrie des Kindes-, Jugend- und Erwachsenenalters Grundlagen, Begutachtung und Behandlung, Berlin 2011;

J. Heitzman, Ekspertyza psychiatryczna, w: J. Wójcikiewicz (red.), Ekspertyza sądowa. Zagadnienia wybrane, Warszawa 2007;

J. Heitzman (red.), Psychiatria. Podręcznik dla studentów studiów medycznych, Warszawa 2007;

J. Heitzman, Psychiatria i prawo, w: R.E. Hales, S.C. Yudofsky, G.O. Gabbard (red.), Psychiatria, t. I, Warszawa 2010;

J. Heitzman, Psychopatologia i syndromologia ogólna, w: J. Heitzman (red.), Psychiatria. Podręcznik dla studiów medycznych, Warszawa 2007;

J. Heitzman, Trudności w opiniowaniu sądowo-psychiatrycznym w przypadku choroby afektywnej dwubiegunowej, w: D. Dudek, M. Siwek, J. Rybakowski (red.), Choroba afektywna dwubiegunowa – wyzwania diagnostyczne, Poznań 2012;

J. Heitzman, Stres w etiologii przestępstw agresywnych, Kraków 2002;

G. Hengesch, Über die Zusammenhänge von Freud-und Selbstbeurteilung bei der Stellungnahme zur Prognose der Rückfälligkeit, w: H. Witter (red.), Der psychiatrische Sacherständige im Strafrecht, Berlin 1987;

S.C. Herpetrz, H. Sass, Emotional deficiency and psychopathy, Behavioral Sciences and the Law 2000, Nr 18;

M. Hildebrand, C. de Ruiter, V. de Vogel, Psychopathy and Sexual Deviance in Treated Rapists: Association Whit Sexual and Nonsexual Recidivism. Sexual Abuse: A Journal of Research and Treatment 2004, vol. 16, Nr 1;

S. Hinz, Gefährlichkeitsprognose bei Straftäter: Was zählt?, Frankfurt 1987;

S.R. Hirsch, D.R. Weiberg (red.), Schizophrenia, Oxford 1995;

L. Hochberg, A. Murzynowski, L. Schaff, Komentarz do Kodeksu postępowania karnego, Warszawa 1959;

S. Hodgins, U.L. Hiscoke, R. Freese, The antecedents of aggressive behavior among men with schizophrenia: a prospective investigation of patients in community treatment, Behavioral Sciences and the Law 2003, Nr 21;

P. Hofmański (red.), E. Sadzik, K. Zgryzek, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, t. I, Warszawa 1999; Warszawa 2007; t. II, Warszawa 2011;

R.M. Holmes, Sex crimes, Newsbury Park 1991;

R.M. Holmes, S.T. Holmes, Profiling violent crimes: An investigative tool, Thousand Oaks 1996;

R.M. Holmes, S.T. Holmes, Profiling Violent Crimes: An Investigative Tool, Thousand Oaks 2002;

S.T. Holmes, R.M. Holmes, Current perspectives on sex crimes, Newsbury Park 2001;

Z. Hołda, K. Postulski, Kodeks karny wykonawczy. Komentarz, Gdańsk 2005, Gdańsk 2007;

B. Hołyst, Zadania organów procesowych zarządzających badania psychiatryczne podejrzanego (oskarżonego) w postępowaniu karnym, Zeszyty Programowo-Analityczne Ministerstwa Sprawiedliwości 1972;

M.J. Hoptman, K.F. Vates, M.B. Patalinun, R.C. Wack, A. Convit, Clinical prediction of assaultive behavior among male psychiatric patients at a maximum-security forensic facility, Psychiatric Services 1999, vol. 50, Nr 11;

S.K. Huprich, C.B. Gacono, S.B. Schneider, M.R. Bridges, Rorschach oral dependency in psychopaths, sexual homicide perpetrators, and nonviolent pedophiles, Behavioral Sciences and the Law 2004, Nr 22;

ICD-10. Klasyfikacja zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania w ICD-10. Badawcze kryteria diagnostyczne, Kraków–Warszawa 1998;

T. Ichamiya, Y. Okubo, T. Suhara, Y. Sudo, Reduced volume of the cerebellar vermis in neuroleptic – naďve schizophrenia, Biological Psychiatry 2001, vol. 49(1);

K. Imieliński, Seksiatria, Warszawa 1990;

K. Imieliński, Zaburzenia psychoseksualne, Warszawa 1970;

K. Imieliński, Zarys seksuologii i seksiatrii, Warszawa 1986;

K. Indecki, A. Liszewska, Prawo karne materialne. Nauka o przestępstwie, karze i środkach penalnych, Warszawa 2002;

A. Jablensky, The classification of personality disorders: critical review and need for rethinking, Psychopathology 2002, Nr 35;

A. Jakubik, Histeria, Warszawa 1979;

A. Jakubik, Zaburzenia osobowości, Warszawa 2003;

A. Jakubik, Zaburzenia osobowości, w: A. Bilikiewicz (red.), Psychiatria. Podręcznik dla studentów medycyny, Warszawa 2003;

A. Jakubik, Zaburzenia osobowości, w: A. Bilikiewicz (red.), Psychiatria, Warszawa 2006;

E. Janiszewska-Talago, Orzekanie i wykonywanie leczniczych środków zabezpieczających, SP 1987, Nr 1 (91);

M. Jarosz (red.), Podstawy psychiatrii. Podręcznik dla studentów, Warszawa 1988;

W. Jasiński, Jawność zewnętrzna posiedzeń sądowych w polskim procesie karnym, PiP 2009, Nr 9;

T. Jaśkiewicz-Obydzińska, E. Wach, The influence of homicide victims’ behaviour on the modus operandi of perpetrators, Problems of Forensic Sciences 1999, t. XL;

M. Jeż-Ludwichowska, D. Kala, Obserwacja psychiatryczna w zakładzie leczniczym jako czynność dowodowa i środek przymusu procesowego, w: V. Konarska-Wrzosek, J. Lachowski, J. Wójcikiewicz (red.), Węzłowe problemy prawa karnego, kryminologii i polityki kryminalnej. Księga pamiątkowa ofiarowana Profesorowi Andrzejowi Markowi, Warszawa 2010;

C.C. Joyal, A. Putkonen, P. Paavola, J. Tiihonen, Characteristics and circumstances of homicidal acts committed by offenders with schizophrenia, Psychological Medicine 2004, Nr 34;

J. Junginger, L. McGuire, Psychotic motivation and the paradox of current research on serious mental illness and rates of violence, Schizophrenia Bulletin 2004, Nr 30(1);

J. Junginger, J. Parks-Levy, L. McGuire, Delusions and symptom-consistent violence, Psychiatric Services 1998, Nr 49;

B. Kaczmarek (red.), Neuropsychologiczne uwarunkowania kontroli zachowania u dorosłych sprawców przestępstw, Lublin 2009;

M. Kafka, Zaburzenia o charakterze parafilijnym. Nieparafilijna nadaktywność seksualna oraz seksualna kompulsja (nałóg), w: S. Leiblum, R. Rosen (red.), Terapia zaburzeń seksualnych, Gdańsk 2005;

S. Kalinowski, M. Siewierski, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 1966;

T. Kalisz, Kontrola i nadzór nad wykonywaniem leczniczych środków zabezpieczających, Prok. i Pr. 2011, Nr 7–8;

T. Kalisz, Nadzór penitencjarny, Wrocław 2010;

T. Kalisz, Skarga na decyzje organów wykonawczych. Tryb skargowy z art. 7 kkw, w: L. Bogunia (red.), Nowa Kodyfikacja Prawa Karnego, t. VII, Wrocław 2001;

T. Kalisz, Zasady prawa karnego wykonawczego, w: L. Bogunia (red.), Nowa Kodyfikacja Prawa Karnego, t. XVIII, Wrocław 2005;

T. Kalisz, A. Kwieciński, Skazani z zaburzeniami preferencji seksualnych w polskim systemie penitencjarnym, PWP 2008, Nr 66;

P. Kaliszczak, J. Kunz, F. Bolechała, Samobójstwa poagresyjne – problematyka kryminalistyczno-procesowa, Archiwum Medycyny Sądowej i Kryminologii 2002, t. LII;

A. Kamieński, Przyczynek do orzecznictwa sądowo-psychologicznego w sprawach karnych, Pal. 1984;

J. Kańczukowska, E. Kędziora, T. Siemieniuk, Leczenie w szpitalach psychiatrycznych czy w warunkach zakładu karnego na oddziałach specjalnych w przypadku zastosowania art. 25 § 2 k.k., w: J. Sobkowiak, E. Milewska, T. Gordon (red.), Materiały VI Krajowej Konferencji Sekcji Psychiatrii Sądowej PTP, Warszawa 1988;

A. Karwowska, Matka o mężu gwałcącym córkę. Ja go kochałam, Gazeta.pl z 19.11.2008 r.;

J. Karłowicz, A. Kryński, W. Niedźwiedzki, Słownik języka polskiego, Warszawa 1904;

K. Kasparek, Ocena skuteczności polskiej polityki publicznej wobec sprawców przestępstw seksualnych – projekt badań, Kraków 2011 (niepublikowana praca magisterska napisana w Instytucie Socjologii UJ pod kierunkiem dr hab. Jarosława Górniaka prof. UJ);

K. Kasparek, J.K. Gierowski, Nowe regulacje dotyczące postępowania ze sprawcami tzw. przestępstw seksualnych na tle aktualnego stanu wiedzy w zakresie redukcji recydywy seksualnej, Psychiatria i Psychologia Sądowa 2011, Nr 4;

H.G. Kennedy, L.I. Kemp, D.E. Dyer, Fear and anger in delusional (paranoid) disorder: the association with violence, British Journal of Psychiatry 1992, Nr 160;

T. Kenworthy, C. Adams, B. Brooks-Gordon, M. Fenton, Psychological interventions for those who have sexually offended or are at risk of offending, http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15266545, 2004;

A.M. Kettles, A concept analysis of forensic risk, Journal of Psychiatric and Mental Health Nursing 2004, vol. 11;

E. Kędra, Sprawcy zabójstw rabunkowych w świetle wyników badań psychiatrycznych, Problemy Praworządności 1989, Nr 11;

A. Kępiński, Schizofrenia, Kraków 2001;

Klasyfikacja zaburzeń psychicznych, zaburzeń zachowania w ICD-10, Kraków 2000;

W. Kociubiński, Orzekanie o środku zabezpieczającym z art. 94 § 1 nowego kodeksu karnego w świetle nowego kodeksu postępowania karnego, PS 1999, Nr 3;

T. Kolarczyk, Terapeutyczny system wykonania kary pozbawienia wolności, PWP 1995, Nr 10;

B. Kolasiński, D. Korecka, Internacja psychiatryczna – teoria i praktyka, Prok. i Pr. 2004, Nr 6;

S. Kołakowski, Opiniowanie w sprawach o ubezwłasnowolnienie, w: J.K. Gierowski, A. Szymusik (red.), Postępowanie karne i cywilne wobec osób zaburzonych psychicznie: wybrane zagadnienia z psychiatrii, psychologii i seksuologii sądowej, Kraków 1996;

J. Komender, Upośledzenie umysłowe – niepełnosprawność umysłowa, w: A. Bilikiewicz, S. Pużyński, J. Rybakowski, J. Wciórka (red.), Psychiatria kliniczna, t. II, Wrocław 2002;

J. Komender, Upośledzenie umysłowe – niepełnosprawność intelektualna, w: S. Pużyński, J. Rybakowski, J. Wciórka (red.), Psychiatria, t. II, Psychiatria kliniczna, Wrocław 2011;

J. Komender (red.), Wielki słownik medyczny, Warszawa 1996;

Komisja Kodyfikacyjna Rzeczypospolitej Polskiej. Sekcja prawa karnego. Protokoły posiedzeń, t. I, z. 3;

Komisja Kodyfikacyjna Rzeczypospolitej Polskiej. Sekcja prawa karnego, t. V, z. 2, Projekt kodeksu karnego w redakcji przyjętej w drugim czytaniu, przez Sekcję prawa karnego Komisji Kodyfikacyjnej r.P. Warszawa 1930;

Komisja Kodyfikacyjna Rzeczypospolitej Polskiej, Sekcja prawa karnego, t. V, z. 5, Projekt kodeksu karnego w redakcji przyjętej w trzecim czytaniu przez Sekcję prawa karnego Komisji Kodyfikacyjnej r.P., Warszawa 1930;

P. Konieczniak, Czyn jako podstawa odpowiedzialności w prawie karnym, Kraków 2002;

J. Konikowska-Kuczyńska, Postępowanie ze skazanymi w ramach systemu terapeutycznego, w: S. Lelental, G.B. Szczygieł (red.), X lat obowiązywania Kodeksu karnego wykonawczego, Białystok 2009;

M. Koss, K. Bachar, C. Hopkins, Disposition and treatment of juvenile sex offenders from the perspective of restorative justice, w: H. Barbaree, W. Marshall (red.), The juvenile sex offender, New York 2006;

J. Kostrzewski, I. Wald, Podstawowe wiadomości o upośledzeniu umysłowym, w: K. Kirejczyk (red.), Upośledzenie umysłowe – pedagogika, Warszawa 1981;

M. Kościelska, Oblicza upośledzenia, Warszawa 2000;

J.S. Kotler, R.J. McMahon, Child psychopathy: theories, measurement and relations with the development and persistence of conduct problems, Clinical child and family psychology review 2005, vol. 8, Nr 4;

J. Kozarska-Dworska, Psychopatia jako problem kryminologiczny, Warszawa 1977;

J. Kozarska-Dworska, M. Dworski, Zabójstwa związane z przestępczością seksualną, Studia Kryminologiczno-Kryminalistyczne i Penitencjarne 1975, t. II;

W. Kozielewicz, Pojęcie niepoczytalności w doktrynie prawa karnego i orzecznictwie Sądu Najwyższego, Pal. 2007, Nr 1–2;

G.W. Kraemer, W.D. Lord, K. Heilbrun, Comparing single and serial homicide offenses, Behavioral Sciences and the Law 2004, Nr 22;

B. Krahe, Agresja, Gdańsk 2006;

M. Krakowski, P. Czobor, J. Chou, Course of violence in patients with schizophrenia: relationship to clinical symptoms, Schizophrenia Bulletin 1999, Nr 25;

M. Król, Psychologiczna charakterystyka ofiar gwałtów. Relacja ze sprawcą a cechy ofiary, Kraków 2009 (praca magisterska przygotowana pod kierunkiem prof. dr hab. Józefa K. Gierowskiego, Instytut Psychologii UJ);

M. Król-Bogomilska, „Formy winy” w prawie karnym w świetle psychologii, Warszawa 1991;

M. Królikowski, R. Zawłocki (red.), Kodeks karny. Część ogólna, t. I, Komentarz do artykułów 1–31, Warszawa 2010; t. II, Komentarz do artykułów 32–116, Warszawa 2011;

A. Kryński, W. Niedźwiecki, Słownik języka polskiego, t. IV, Warszawa 1904;

L. Kubicki, Przestępstwo popełnione przez zaniechanie, Warszawa 1975;

C. Kulesza, P. Starzyński, Kastracja chemiczna – opinia do projektu ustawy o zmianie ustawy – Kodeks karny, ustawy – Kodeks postępowania karnego, ustawy – Kodeks karny wykonawczy oraz ustawy o Policji z 9 października 2008 r., Pal. 2009, Nr 11–12;

J.L. Kunst, Understanding the Religious Ideation of Forensically Committed Patients, Psychoterapy 1999, vol. 36, Nr 3;

J. Kunz, F. Bolechała, P. Kaliszczak, Sądowo-lekarska problematyka zabójstwa z samobójstwem sprawcy („dyadic death”), Archiwum Medycyny Sądowej i Kryminologii 2002, t. LII;

A. Kwieciński, Lecznicze środki zabezpieczające w polskim prawie karnym i praktyka ich wykonania, Wrocław 2009;

A. Kwieciński, Terapia sprawców przestępstw przeciwko wolności seksualnej popełnionych w związku z zakłóceniem czynności psychicznych o podłożu seksualnym, w ramach nowego środka zabezpieczającego, NKPK 2007, Nr 21;

A. Kwieciński, Wybrane zagadnienia związane ze stosowaniem i wykonywaniem nowego środka zabezpieczającego z art. 95a KK, w: S. Lelental, G.B. Szczygieł (red.), X lat obowiązywania Kodeksu karnego wykonawczego, Białystok 2009;

A. Kwieciński, Wybrane problemy związane ze stosowaniem i wykonywaniem tymczasowego aresztowania wobec osób z zaburzeniami psychicznymi, w: L. Bogunia (red.), Nowa Kodyfikacja Prawa Karnego, t. XVIII, Wrocław 2010;

T. Laajasalo, Finnish homicides and mental disorders: an investigation of offence and offender characteristics, Helsinki 2007;

T. Laajasalo, H. Haakanen, Offence and offender characteristics among to groups of Finnish homicide offenders with schizophrenia: Comparison of early- and late-start offenders, The Journal of Forensic Psychiatry and Psychology 2005, Nr 16(1);

T. Laajasalo, H. Haakanen, Excessive violence and psychotic symptomatology among homicide offenders with schizophrenia, Criminal Behavior and Mental Health 2006, Nr 16;

B. Lach, Niektóre psychologiczne determinanty tworzenia portretu psychologicznego sprawcy, w: M. Zajder, M. Goc (red.), Nowoczesność oględzin procesowo-kryminalistycznych, Szczytno 1999;

J. Lachowski, T. Oczkowski, Skarga skazanego w postępowaniu wykonawczym (art. 7 kkw), PWP 2008, Nr 61;

R. Laws, W. O’Donohue, Introduction, w: R. Laws, W. O’Donohue (red.), Sexual Deviance. Theory, Assessment, and Treatment, New York–London 2008;

A. Leciak, Biegli psychiatrzy w postępowaniu przygotowawczym (analiza praktyki), Prok. i Pr. 1995, Nr 9;

S. Lelental, Kodeks karny wykonawczy. Komentarz, Warszawa 2010; Warszawa 2012;

S. Lelental, Kwalifikowanie skazanych do systemu terapeutycznego oddziaływania ze szczególnym uwzględnieniem skazanych za przestępstwa seksualne, GSP 2008, Nr 19;

S. Lelental, Środki zabezpieczające orzekane i wykonywane wobec sprawców przestępstw seksualnych, w: A. Adamski, J. Bojarski, P. Chrzczonowicz, M. Leciak (red.), Nauki penalne wobec szybkich przemian socjokulturowych. Księga Jubileuszowa Profesora Mariana Filara, Toruń 2012;

G.B. Leong, J.A. Silva, A psychiatric-legal analysis of psychotic criminal defendants charged with murder, Journal of Forensic Science 1995, vol. 40, Nr 3;

L. Lernell, Wykład prawa karnego. Część ogólna, Warszawa 1969;

J. Leszczyński, Niepoczytalność sprawców przestępstw oraz czynów zabronionych i jej kryminologiczne konsekwencje, Przegląd Policyjny 1995, Nr 1–2;

J. Leszczyński, Z problematyki karania psychopatów (głos w dyskusji), Pal. 1975, Nr 11;

J. Leszczyński, Zabójstwa na tle seksualnym w Polsce – studium kryminologiczne, Warszawa 1992;

L. Leszczyński, Zagadnienia teorii stosowania prawa, doktryna i tezy orzecznictwa, Kraków 2001;

E. Leśniak, R. Leśniak, Psychiatryczne i psychologiczne problemy orzecznictwa w przestępstwach seksualnych. Materiały II Ogólnopolskiej Konferencji „Współpraca psychologiczno-psychiatryczna w ekspertyzach sądowych”, Katowice 1982;

G.J. Leśniak, O kastracji chemicznej najpierw powinni się wypowiedzieć lekarze, Rzeczpospolita z 16.9.2008 r.;

R. Leśniak, A. Szymusik, E. Leśniak, Zabójstwa na podłożu seksualnym. Materiały VI Szczecińskiego Sympozjum Naukowego. Aspekty kryminalistyczne i sądowo-lekarskie przestępstw przeciwko życiu i zdrowiu oraz mieniu, Szczecin 1974;

E. Letourneau, D. Bandyopadhyay, D. Sinha, K. Armstrong, Effects of sex offender registration policies on juvenile justice decision making, Sexual abuse: A Journal of Research and Treatment 2010, Nr 21(2);

Z. Lew-Starowicz, Przemoc seksualna, Warszawa 1992;

Z. Lew-Starowicz, Seksuologia sądowa, Warszawa 1988; Warszawa 2000; Warszawa 2006;

Z. Lew-Starowicz, S. Pikulski, Zazdrość – seks – zbrodnia, Warszawa 1990;

K. Lewandowska, Karać czy leczyć? – strategie postępowania ze sprawcami przestępstw seksualnych wobec dzieci na przykładzie wybranych krajów, Dziecko Krzywdzone 2007, Nr 18;

A. Lewicki (red.), Psychologia kliniczna, Warszawa 1978;

N. Leygraf, S. Nowara, Prognosegutachten Klinisch – psychiatrische und psychologische Beurteilungsmöglichkeiten der Kriminalprognose, Forensia-Jahrbuch, Band 3, Berlin 1992;

S.O. Lilienfeld, Methodological advances and developments the assessment of psychopathy, Behavior Research Therapy 1998, vol. 36;

S.B. Linde, Słownik języka polskiego, t. V , t. VI, Lwów 1859;

P. Lindquist, P. Allebeck, Schizophrenia and crime: A longitudial fellow-up of 644 schizophrenics in Stockholm, British Journal of Psychiatry 1990, Nr 157;

B.G. Link, H. Andrews, F.T. Cullen, The violent and illegal behaviour of mental patients reconsidered, American Sociological Review 1992, Nr 57;

M. Lipczyńska, Stosowanie środków zabezpieczających jako tryb szczególny procesu karnego, NP 1978, Nr 1;

M. Lipczyńska, R. Ponikowski, O jednolitą interpretację niektórych spornych pojęć z zakresu ekspertyzy, Problemy Kryminalistyki 1981, Nr 150;

A. Liszewska, Strona podmiotowa czynu i wina a niepoczytalność, w: P. Kardas, T. Sroka, W. Wróbel (red.), Państwo prawa i prawo karne. Księga Jubileuszowa Profesora Andrzeja Zolla, Warszawa 2012;

M. Lowenstein, R.L. Binder, D.E. McNiel, The relationship between admission symptoms and hospital assaults, Hospital and Community Psychiatry 1990, Nr 41;

F. Lösel, M. Schmucker, The effectiveness of treatment for sexual offenders: A comprehensive meta-analysis, Journal of Experimental Criminology 2005, Nr 1(1);

D.T. Lykken, Psychopathy, sociopathy and crime, Society 1996, Nr 11–12;

D.R. Lynam, Fledgling psychopathy: a view from personality theory, Law and Human Behavior 2002, vol. 26, Nr 2;

W. Łuniewski, Zarys psychiatrii sądowej, Warszawa 1950;

M. MacCulloch, N. Grey, A. Watt, Britain’s Sadistic Murderer Syndrome reconsidered: an associative account of the aetiology of sadistic sexual fantasy, The Journal of Forensic Psychiatry and Psychology 2000, Nr 11(2);

G.J.D. Macpherson, Predicting escalation in sexually violent recidivism: Use of the SVR-20 and PCL-SV to predict outcome with non-contact recidivists and contact recidivists, The Journal of Forensic Psychiatry and Psychology 2003, vol. 14, Nr 3;

Z. Majchrzyk, Psychologiczna i psychiatryczna ekspertyza w przypadkach zabójstw i przestępstw seksualnych popełnionych przez niedorozwiniętych umysłowo. Materiały II Ogólnopolskiej Konferencji „Współpraca psychologiczno-psychiatryczna w ekspertyzach sądowych”, Katowice 1983;

J. Majewski, Prawnokarne przypisywanie skutku przy zaniechaniu, Kraków 1997;

J. Makarewicz, Kodeks karny z komentarzem, Warszawa 1935; Lwów 1938;

W. Makowski, Kodeks karny, Warszawa 1937;

W. Makowski, Kodeks karny obowiązujący tymczasowo w Rzeczypospolitej Polskiej na ziemiach b. Zaboru rosyjskiego, t. I, Część ogólna, Warszawa 1921;

W. Makowski, Prawo karne. Część ogólna. Wykład porównawczy prawa karnego austriackiego, niemieckiego i rosyjskiego obowiązującego w Polsce, Warszawa–Lublin–Poznań–Kraków 1920;

J. Malec, Problemy związane ze środkiem zabezpieczającym wobec sprawców przestępstw przeciwko wolności seksualnej, PWP 2006, Nr 30;

T. Malim, A. Birch, A. Wandeley, Wprowadzenie do psychologii, Warszawa 1994;

A. Malinowski, Podstawowe zagadnienia w orzecznictwie sądowo-psychiatrycznym, Warszawa 1961;

A. Malinowski, Polski język prawny. Wybrane zagadnienia, Warszawa 2006;

P. Marcinek, A. Peda, Terapia sprawców przestępstw seksualnych w warunkach izolacji więziennej, Seksuologia Polska 2009, Nr 7(2);

P. Marcinkiewicz, Charakterystyka psychologiczna sprawców seryjnych przestępstw seksualnych, w: G. Iniewicz, M. Mijas (red.), Seksualność człowieka. Wybrane zagadnienia, Kraków 2011;

P. Marcinkiewicz, Diagnosis of the motivational processes of offenders in the administration of justice, Problems of Forensic Sciences 2010, vol. LXXXIII;

P. Marcinkiewicz, Psychologiczne aspekty wykrywania przestępstw seksualnych, w: R. Polczyk, K. Dukała (red.), Przestępstwa seksualne z perspektywy psychologicznej i prawnej, Kraków 2010;

A. Marek, Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 2007; Warszawa 2010;

A. Marek, Obrona konieczna w prawie karnym. Teoria i orzecznictwo, Warszawa 2008;

A. Marek, Prawo karne, Warszawa 1992, Warszawa 2009, Warszawa 2011;

A. Marek (red.), Prawo karne. Zagadnienia teorii i praktyki, Warszawa 1986;

A. Marek, Prawo karne. Zagadnienia teorii i praktyki, Warszawa 1997;

A. Markowski (red.), Nowy słownik poprawnej polszczyzny, Warszawa 1999;

C. Marphy, D. Vess, Subtypes of psychopathy: proposed differences between narcisstic, borderline, sadistic and antysocial psychopaths, Psychiatric Quarterly 2003, vol. 74, Nr 1;

A.A. Marsh, R.J.R. Blair, Deficits in facial affect recognition among antisocial populations: a meta-analysis, Neuroscience and Behavioral Reviews 2008, Nr 32;

J. Marques, M. Wiederanders, D. Day, C. Nelson, A. van Ommeren, Effects of a relapse prevention program on sexual recidivism: Final results from California’s Sex Offender Treatment and Evaluation Project (SOTEP), Sexual Abuse: A Journal of Research and Treatment 2005, Nr 17;

W. Marshall, D. Laws, H. Barabree, Handbook of sexual assault: issues, theories and treatment of the offender, New York–London 1990;

W. Marshall, L. Marshall, Can treatment be effective with sexual offenders or does it do harm? A response to Hanson (2010) and Rice (2010), Sexual Offender Treatment 2010, Nr 5(2);

W. Marshall, L. Marshall, The utility of the random controlled trial for evaluating sexual offender treatment: The gold standard or an inappropriate strategy?, Sexual Abuse: A Journal of Research and Treatment 2007, Nr 19;

W.L. Marshall, P. Yates, Diagnostic issues in sexual sadism among sexual offenders, Journal of Sexual Aggression 2004, Nr 10(11);

K. Marszał, Problem dopuszczalności kasacji od postanowienia wydanego w trybie art. 306 § 2 kpk, PiP 2002, Nr 4;

M. Matkowski, MMPI – badanie, opracowanie, interpretacja, Poznań 1992;

W. Mącior, Czyn ludzki i jego znaczenie w prawie karnym, Warszawa 1990;

J.R. Meloy, The nature and dynamics of sexual homicide: an integrative review, Aggression and Violent Behavior 2000, Nr 5(1);

J.R. Meloy, Violent attachments, Northvale 1992;

A. Memon, A. Vrij, A. Bull, Prawo i psychologia. Wiarygodność zeznań i materiału dowodowego, Gdańsk 2003;

W. Meyer, C. Cole, E. Emory, Depo provera treatment for sex offending behavior: An evaluation of outcome, Bulletin of the American Academy of Psychiatry and the Law 1992, Nr 20;

T. Millon, R. Davis, Zaburzenia osobowości we współczesnym świecie, Warszawa 2005;

J. Milsom, A.T. Beech, S.D. Webster, Emotional loneliness in sexual murderers: A qualitative analysis, Sexual Abuse: A Journal of Research and Treatment 2003, Nr 15(4);

J. Misztal-Konecka, J. Konecki, Orzekanie w postępowaniu karnym o środku zabezpieczającym umieszczenia w zakładzie psychiatrycznym, PS 2007, Nr 11–12;

E. Mlicka, Holenderska polityka społeczno-zdrowotna i prawna wobec sprawców seksualnego wykorzystania, Dziecko Krzywdzone 2004, Nr 7;

D. Modrzejewska-Wójcik, G. Mącznik, Zarządzanie ryzykiem – prawne, kliniczne i praktyczne kryteria oceny zagrożenia popełnienia kolejnego czynu zabronionego przez niepoczytalnego sprawcę, w: B. Gulla, B. Namysłowska-Gabrysiak, Prawo karne, Warszawa 2009;

J. Monahan, The clinical prediction of violent behavior, Washington DC 1981;

P. Moran, E. Walsh, P. Tyrer, T. Burns, F. Creed, T. Fahy, Impact of Comorbid Personality Disorder on Violence in Psychosis, British Journal of Psychiatry 2003, Nr 182;

A. Morawska, Strategie postępowania ze sprawcami przestępstw seksualnych wobec dzieci na przykładzie wybranych krajów, Dziecko Krzywdzone 2004, Nr 7;

L. Morawski, Wykładnia w orzecznictwie sądów. Komentarz, Toruń 2002;

L. Morawski, Zasady wykładni prawa, Toruń 2010;

S. Morusiewicz, Psychologiczne uwarunkowania zabójstw, w: J. Stanik (red.), Z problematyki pracy biegłego sądowego psychologa, Katowice 1981;

D. Mossman, Avoiding Errors about „Margins of Error”, British Journal of Psychiatry 2007, vol. 191;

M. Mozgawa (red.), Kodeks karny. Praktyczny komentarz, Warszawa 2007;

M. Mozgawa (red.), Prawo karne materialne. Część ogólna, Warszawa 2006;

K.T. Mueser, P.R. Yarnold, D.F. Levinson, Prevelance of substance abuse in schizophrenia: demographic and clinical correlates, Schizophrenia Bulletin 1990, Nr 16;

A. Municzewski, Reguły interpretacyjne w działalności orzeczniczej Sądu Najwyższego, Szczecin 2004;

A. Muszyńska, Środki zabezpieczające o charakterze leczniczym według kodeksu karnego z 1997 r., w: L. Bogunia (red.), Nowa Kodyfikacja Prawa Karnego, t. V, Wrocław 1997;

W.C. Myers, D.S. Husted, M.S. Safarik, M.E. O’Toole, The Motivation Behind Serial Sexual Homicide: Is It Sex, Power, and Control, or Anger?, Journal of Forensic Sciences 2006, Nr 51(4);

B. Namysłowska-Gabrysiak, Prawo karne – część ogólna, Warszawa 2008;

T. Nasierowski, Dzieje psychiatrii: główne wydarzenia, osoby i tendencje rozwojowe, w: S. Pużyński, J. Rybakowski, J. Wciórka (red.), Psychiatria, t. I, Podstawy psychiatrii, Wrocław 2010;

N. Nedopil, Die Bewährung von Prognosekriterien im Massregelvollzug, Forensia-Jahrbuch, Band 3, Berlin 1992;

N. Nedopil, Forensische Pyschiatrie – Wohin fuehrt der Weg?, w: M. Osterheider (red.), Forensik 2000, Westfaelisches Zentrum für Forensische Psychiatrie, Lippstadt 2001;

J. Nelken, Kwestia poczytalności niektórych sprawców zabójstw dokonanych w stanie nietrzeźwości, NP 1981, Nr 10–12;

I. Niewiadomska, Osobowościowe uwarunkowania skuteczności kary pozbawienia wolności, Lublin 2007;

J. Nisenson, M. Siewierski, Kodeks karny i Prawo o wykroczeniach z komentarzem i orzecznictwem Sądu Najwyższego do dnia 30 listopada 1934 roku, Warszawa 1935;

J. Nisenson, M. Siewierski, Kodeks karny i Prawo o wykroczeniach. Komentarz, orzecznictwo, przepisy wprowadzające i związkowe, Łódź 1947;

J. Nisenson, M. Siewierski, Kodeks postępowania karnego z komentarzem i orzecznictwem Sądu Najwyższego, Warszawa 1939; Warszawa 1947;

K.A. Nolan, P. Czobor, B.B. Roy, M.M. Platt, C.B. Shope, L.L. Citrome, J. Volavka, Characteristics of Assaultive Behavior Among Psychiatric Inpatients, Psychiatric Services 2003, vol. 54, Nr 7;

K.A. Nolan, J. Volavka, P. Mohr, P. Czobor, Psychopathy and violence behavior among patients with schizophrenia or schizoaffective disorder, Psychiatric Services 1999, vol. 50, Nr 6;

A. Nordström, G. Kullgren, I. Dahlgren, Schizophrenia and violent crime: The experience of parents, International Journal of Law and Psychiatry 2006, Nr 29;

I. Nowikowski, Postępowanie w przedmiocie wniosku o umorzenie postępowania i zastosowanie środków zabezpieczających (art. 324 kpk) – zagadnienia wybrane, w: A. Gerecka-Żołyńska, P. Górecki, H. Paluszkiewicz, P. Wiliński (red.), Skargowy model procesu karanego. Księga ofiarowana Profesorowi Stanisławowi Stachowiakowi, Warszawa 2008;

S. Nutley, H. Davies, Criminal justice: using evidence to reduce crime, w: H. Davies, S. Nutley, P. Smith (red.), What Works? Evidence-based policy and practice in public services, Southampton 2000;

P. Opala, Skład sądu w postępowaniu w przedmiocie umorzenia postępowania i zastosowania środków zabezpieczających, Studia Iuridica Lublinensia 2010, Nr 13;

L.K. Paprzycki, Dyrektywy orzekania środka zabezpieczającego umieszczenia w zamkniętym zakładzie psychiatrycznym, w: V. Konarska-Wrzosek, J. Lachowski, J. Wójcikiewicz (red.), Węzłowe problemy prawa karnego, kryminologii i polityki kryminalnej. Księga pamiątkowa ofiarowana Profesorowi Andrzejowi Markowi, Warszawa 2010;

L.K. Paprzycki, Forensic psychology in the XXI century vis-a-vis the law and criminal trial in Poland, Problems of Forensic Sciences 2010, vol. LXXXI;

L.K. Paprzycki, Granice kompetencji organu procesowego i biegłego – zagadnienia wybrane, w: M. Kała (red.), Postępy nauk sądowych, Kraków 2009;

L.K. Paprzycki, Niepoczytalność a podstawy ubezwłasnowolnienia – istota i tryb ustalania, w: A. Michalska-Warias, I. Nowikowski, J. Piórkowska-Fliger (red.), Teoretyczne problemy współczesnego prawa karnego. Księga Jubileuszowa Dedykowana Profesorowi Tadeuszowi Bojarskiemu, Lublin 2011;

L.K. Paprzycki, Niepoczytalność i psychiatryczne środki zabezpieczające – o potrzebie nowelizacji przepisów art. 31 oraz art. 93–95 kk z 1997 r., w: P. Kardas, T. Sroka, W. Wróbel (red.), Państwo prawa i prawo karne. Księga Jubileuszowa Profesora Andrzeja Zolla, Warszawa 2012;

L.K. Paprzycki, Opiniowanie psychiatryczne i psychologiczne w procesie karnym, Kraków 2009;

L.K. Paprzycki, Opiniowanie sądowo-psychiatryczne w postępowaniu karnym w świetle orzecznictwa Sądu Najwyższego, Prok. i Pr. 1995, Nr 7–8;

L.K. Paprzycki, Osoba niepełnosprawna psychicznie w prawie i postępowaniu karnym. Zarys problematyki, Forum Iuridicum 2002, t. 1;

L.K. Paprzycki, Prawa pacjentów psychiatrycznych przyjmowanych do szpitali psychiatrycznych w świetle polskiego ustawodawstwa, w: L.K. Paprzycki, Prawna problematyka opiniowania psychiatryczno-psychologicznego w postępowaniu karnym oraz w zakresie ochrony zdrowia psychicznego, Kraków 2006;

L.K. Paprzycki, Prawna problematyka opiniowania psychiatryczno-psychologicznego w postępowaniu karnym oraz w zakresie ochrony zdrowia psychicznego, Kraków 2006;

L.K. Paprzycki, Problematyka psychiatryczna w nowej kodyfikacji karnej, Prok. i Pr. 1997, Nr 11;

L.K. Paprzycki, Przedmiot opiniowania psychiatrycznego i psychologicznego w postępowaniu karnym – wybrane zagadnienia, GSP 2003, Nr 11;

L.K. Paprzycki, Przeprowadzenie dowodu z opinii biegłych psychiatrów psychologów w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, w: J.M. Stanik, Z. Majchrzyk (red.), Psychologiczne i psychiatryczne opiniowanie sądowe w ramach nowych uregulowań prawnych, Katowice 2001;

L.K. Paprzycki, Psychiatryczno-neurologiczno-psychologiczne aspekty postępowania cywilnego w przedmiocie ubezwłasnowolnienia – zagadnienia prawne, Pal. 2009, Nr 1–2;

L.K. Paprzycki, Stosowanie przymusu w postępowaniu psychiatrycznym (w świetle obowiązującego prawa oraz projektu ustawy o ochronie zdrowia psychicznego), w: L.K. Paprzycki, Prawna problematyka opiniowania psychiatryczno-psychologicznego w postępowaniu karnym oraz w zakresie ochrony zdrowia psychicznego, Kraków 2006;

L.K. Paprzycki (red.), System Prawa Karnego, t. 7, Środki zabezpieczające, Warszawa 2012;

L.K. Paprzycki, Udział biegłego psychologa w polskim procesie karnym, Pal. 1998, Nr 11–12;

L.K. Paprzycki, Umieszczenie w szpitalu psychiatrycznym (art. 99 i 100 § 1 kk) w świetle poglądów doktryny i orzecznictwa Sądu Najwyższego, Problemy Praworządności 1988, Nr 2;

L.K. Paprzycki, Wpływ opinii o ograniczonej poczytalności na rozstrzygnięcie o winie i karze w sprawach o umyślne pozbawienie życia człowieka (badania aktowe), w: E. Milewska, Z. Majchrzyk (red.), Materiały VIII Krajowej Konferencji Sekcji Psychiatrii Sądowej PTP „Uzależnienie od środków odurzających a orzecznictwo sądowe psychiatryczno-psychologiczne”, Warszawa 1990;

L.K. Paprzycki, System środków zabezpieczających w ujęciu Kodeksu karnego z 1932 r. – koncepcja i rzeczywistość, w: A. Grześkowiak, K. Wiak, (red.), 80-lecie Kodeksu karnego z 1932 r., Lublin 2012;

L.K. Paprzycki, Środki zabezpieczające orzekane wobec sprawców przestępstw skierowanych przeciwko wolności seksualnej, popełnionych w związku z zaburzeniem preferencji seksualnych – art. 95a kk – także o potrzebie zmian, w: A. Adamski, J. Bojarski, P. Chrzczanowicz, M. Leciak (red.), Nauki penalne wobec szybkich przemian socjokulturowych. Księga Jubileuszowa Profesora Mariana Filara, Toruń 2012;

L.K. Paprzycki, A. Błachnio-Parzych, R. Paprzycki, Opiniowanie psychiatryczne i psychologiczne w procesie karnym, orzecznictwo i piśmiennictwie, Kraków 2002;

B. Pastwa-Wojciechowska, Naruszenie norm prawnych w psychopatii. Analiza kryminologiczno-psychologiczna, Gdańsk 2004;

Ch.J. Patric, K.A. Zempolich, Emotion and Aggression in the Psychopathic Personality, Aggression and Violent Behavior 1998, vol. 3, Nr 4;

S. Pawela, Prawo karne wykonawcze. Zarys wykładu, Kraków 2003;

L. Peiper, Komentarz do kodeksu karnego, Prawa o wykroczeniach u przepisów wprowadzających, Kraków 1933;

L. Peiper, Komentarz do Kodeksu postępowania karnego, Kraków 1933;

H. Perik, Holandia – TBS program psychiatrii sądowej, Postępy Psychiatrii i Neurologii 1998, t. 7, Nr 3;

L.A. Pervin, Psychologia osobowości, Gdańsk 2002;

L.A. Pervin, O.P. John, Osobowość – teoria i badania, Kraków 2002;

F. Pfafflin, Zur Lust am Lustmord, Nervenarzt 1982, Nr 53;

M.W.G. Philipse, M.W.J. Koeter, W. van den Brink, C.P.F. van den Stark, The structural coherence of clinically derived dynamic indicators of reoffending risk, Criminal Behavior and Mental Health 2004, vol. 14;

A. Piaczyńska, Kryteria stopniowania winy, Prok. i Pr. 2012, Nr 9;

R.L. Piemont, The Revised NEO Personality Inventory. Clinical and research applications, New York 1998;

S. Pikulski, M. Szwejkowska, Wybrane zagadnienia dotyczące wykorzystania wiedzy z zakresu psychiatrii i psychologii na potrzeby stosowania internacji psychiatrycznej z art. 94 kk, w: A. Adamski, J. Bojarski, P. Chrzczonowicz, M. Leciak (red.), Nauki penalne wobec szybkich przemian socjokulturowych. Księga Jubileuszowa Profesora Mariana Filara, Toruń 2012;

S. Pinker, Tabula rasa. Spory o naturę ludzką, Gdańsk 2005;

Ł. Pohl, Prawo karne. Wykład części ogólnej, Warszawa 2012;

S. Porter, Without conscience or without active conscience? The etiology of psychopathy revisited, Aggression and Violent Behavior 1996, vol. 1, Nr 2;

I. Pospiszyl, Przemoc w rodzinie, Warszawa 2000;

K. Pospiszyl, Powrotność do przestępstw seksualnych (ocena ryzyka i sposoby zabezpieczeń) PWP 2001, Nr 32–33;

K. Pospiszyl, Przestępstwa seksualne, Warszawa 2005;

K. Pospiszyl, Psychopatia, Warszawa 2000;

K. Postulski, Kodeks karny wykonawczy. Komentarz, Warszawa 2012;

K. Postulski, Niespójność unormowań kodeksu karnego i kodeksu karnego wykonawczego, w: L. Leszczyński, E. Skrętowicz, Z. Hołda (red.), W kręgu teorii i praktyki prawa karnego. Księga poświęcona pamięci Profesora Andrzeja Wąska, Lublin 2005;

K. Postulski, Nowe zasady wykonywania środka zabezpieczającego określonego w art. 95a kodeksu karnego, Prok. i Pr. 2010, Nr 10;

K. Postulski, Wykonywanie środków zabezpieczających leczniczych, w: L.K. Paprzycki (red.), System Prawa Karnego, t. 7, Środki zabezpieczające, Warszawa 2012;

J. Potulski, Gwarancje stosowania środków zabezpieczających w świetle aktualnego orzecznictwa Sądu Najwyższego, Prok. i Pr. 2008, Nr 11;

J. Potulski, Środki zabezpieczające jako forma reakcji karnej, GSP 2008, Nr 1;

R.A. Prentky, A.W. Burgess, R. Rokous, A. Lee, C. Hartman, R.K. Ressler, The presumptive role of fantasy in serial sexual homicide, American Journal of Psychiatry, 1989, Nr 146;

S. Pridmore, A. Chambers, M. McArthur, Neuroimaging in psychopathy, Australian and New Zealand Journal of Psychiatry 2005, Nr 39;

Projekt kodeksu karnego w redakcji przyjętej w drugim czytaniu przez Sekcję prawa karnego Komisji Kodyfikacyjnej r.P. Uzasadnienie części ogólnej, Warszawa 1930;

F. Prusak, Wątpliwości co do poczytalności oskarżonego jako podstawa obligatoryjnego udziału obrońcy postępowaniu karnym, Pal. 1969, Nr 1;

J. Prusak, Zgorszenie czy przestępstwo, Tygodnik Powszechny 2008, Nr 38;

J. Przybysz, Kryteria orzekania o poważnym niebezpieczeństwie dla porządku prawnego, PWS 1981, Nr 1;

A. Putkonen, I. Kotilainen, C.C. Joyal, J. Tiihonen, Comorbid personality disorders and substance use disorders of mentally ill homicide offenders: a structured clinical study on dual and triple diagnoses, Schizophrenia Bulletin 2004, Nr 30;

S. Pużyński, Choroba psychiczna – problemy z definicją oraz miejsce w diagnostyce i regulacjach prawych, Psychiatria Polska 2007, t. XLI, Nr 3;

S. Pużyński (red.), Leksykon psychiatrii, Warszawa 1993;

S. Pużyński, J. Rybakowski, J. Wciórka (red.), Psychiatria, t. I, Podstawy psychiatrii, Wrocław 2010;

S. Pużyński, J. Rybakowski, J. Wciórka (red.), Psychiatria, t. II, Psychiatria kliniczna, Wrocław 2002;

M. Pyrcak, Orzekanie oraz wykonywanie detencji psychiatrycznej (art. 94 kk) w praktyce sądów rejonowych. Sprawozdanie z przeprowadzonych badań, CzPKiNP 2010, Nr 4;

J. Rabe-Jabłońska, Zaburzenia seksualne i zaburzenia identyfikacji płciowej, w: A. Bilikiewicz, S. Pużyński, J. Robakowski, J. Wciórka (red.), Psychiatria, Wrocław 2002;

M. Radochoński, Osobowość antyspołeczna. Geneza, rozwój i obraz kliniczny, Rzeszów 2000;

Z. Radwański, M. Zieliński, Rozdział VII, Rozdział VIII, w: M. Safjan (red.), System Prawa Prywatnego, t. 1, Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 2007, Warszawa 2012;

T. Razowski, Dopuszczalność zwrotu sprawy prokuratorowi do uzupełnienia postępowania przygotowawczego sprawy skierowanej do sądu na podstawie art. 324 kpk, Prok. i Pr. 2002, Nr 7–8;

D.A. Regier, M.E. Farmer, D.S. Rae, Comorbidity of mental disorders with alcohol and other drug abuse: results from the epidemiologica catcgment area (ECA) study, Journal of the American Medical Associaction 1990, Nr 264;

G. Rejman (red.), Kodeks karny. Część ogólna. Komentarz, Warszawa 1999;

G. Rejman, Teorie i formy winy w prawie karnym, Warszawa 1980;

G. Rejman, Zasady odpowiedzialności karnej. Art. 8–31 KK. Komentarz, Warszawa 2009;

R.K. Ressler, Criminal personality profiling, Z Zagadnień Nauk Sądowych 1997, t. XXXV;

R.K. Ressler, A.W. Burgess, J.E. Douglas, Sexual homicide: Patterns and motives, New York 1988;

J. Reykowski, Emocje, motywacje, osobowość, Warszawa 1992;

J. Reykowski, Osobowość jako centralny system regulacji i integracji czynności, w: T. Tomaszewski (red.), Psychologia, Warszawa 1976;

J. Reykowski, Procesy emocjonalne. Motywacja. Osobowość, w: T. Tomaszewski (red.), Psychologia ogólna, Warszawa 1992;

J. Reykowski, G. Kochańska, Szkice z teorii osobowości, Warszawa 1980;

M. Rice, Treatment for adult sex offenders: May we reject the null hypothesis? Prezentacja wygłoszona na 11th Conference of the International Association for the Treatment of Sexual Offenders, Oslo http://www.iatso.org/images/stories/pdfs/rice_m.e._iatso_2010_treatment_for_adult_sex_offenders_may_we_reject_the_null-hypothesis.pdf (dostęp: 2.2.2013 r.);

M. Rice, G. Harris, Is androgen deprivation therapy effective in the treatment of sex offenders?, Psychology, Public Policy and Law 2011, Nr 17(2);

E. Rice, G. Harris, The size and sign of treatment effects in sex offender therapy, w: R. Prentky, S. Janus, M. Seto (red.), Annals of the New York Academy of Science, New York 2003;

S. Richard-Devantoy, J.P. Olie, R. Gourevitch, Risk of homicide and major mental disorders: a critical review, Encphale 2009, Nr 35(6);

J. Romero, L. Williams, Group psychotherapy and intensive probation supervision with sex offenders: A comparative study, Federal Probation 1983, Nr 47;

M. Rosenbaum, The role of depression in couples involved in murder-suicide and homicide, American Journal of Psychiatry 1990, Nr 147;

F. Rosengarten, Zabójstwo w afekcie, NP 1975, Nr 4;

R. Rutkowski, Postulaty nowelizacji ustaw karnych w przedmiocie stosowania środków zabezpieczających ze strony psychiatrów, NP 1988, Nr 9;

R. Rutkowski, Wybrane aspekty przymusu bezpośredniego w szpitalach psychiatrycznych, Postępy Psychiatrii i Neurologii 1996, Nr 5;

R. Rutkowski, T. Gordon, Ogólne problemy występowania biegłych psychiatrów i psychologów w postępowaniu karnym oraz propozycje konkretyzacji ich współpracy, Psychiatria Polska 1989, Nr 5–6;

R. Rutkowski, W. Sroka, Projekt systemu oddziaływań terapeutycznych wobec sprawców przestępstw na tle seksualnym w okresie kary pozbawienia wolności, Seksuologia Polska 2007, Nr 5;

R. Rutkowski, W. Sroka, Sprawcy przestępstw seksualnych – oddziaływania terapeutyczne w okresie odbywania kary pozbawienia wolności, Dziecko Krzywdzone 2007, Nr 1;

R.T. Salekin, Psychopathy and therapeutic pessimism, clinical lore or clinical reality? Clinical Psychology Review 2002, vol. 22;

R.T. Salekin, C.S. Neumann, A.M.R. Leistico, A.A. Zalot, Psychopathy in youth and intelligence: an investigation of Cleckley’s hypothesis, Journal of Clinical Child and Adolescent Psychology 2004, vol. 33, Nr 4;

A. Salter, Drapieżcy. Pedofile, gwałciciele i inni przestępcy seksualni, Poznań 2005;

A. Salter, Pokonywanie traumy. Jak zrozumieć i leczyć dorosłe ofiary wykorzystywania seksualnego w dzieciństwie, Poznań 2003;

A. Salter, Zmniejszona poczytalność, PiP 1961, Nr 2;

H. Schanda, G. Knecht, D. Schreinzer, T. Stompe, G. Ortwein-Swoboda, T. Waldhoer, Homicide and major mental disorders: a 25-year study, Acta Psychiatrica Scandinavica 2004, Nr 110;

L.B. Schlesinger, Sexual homicide: differentiating catathymic and compulsive murderers, Aggression and Violent Behavior 2007, Nr 12;

L.B. Schlesinger, Sexual murder. Catathymic and compulsive homicides, Boca Raton 2004;

H.J. Schneider, Kriminalprognose, w: H.J. Schneider (red.), Psychologie des 20. Jahrhundert, Band 4, Auswirkungen auf die Kriminologie, Zürich 1981;

H.L. Schreiber, Juristische Grundlagen, w: U. Venzlaff (red.), Psychiatrische Begutachtung, Stuttgart 1986;

R.C. Schwartz, S. Petersen, J.L. Skaggs, Predictors of homicidal ideation and intent in schizophrenia: An empirical study. American Journal of Orthopsychiatry 2001, Nr 71(3);

J. Sehn, K. Spett, Zmniejszona poczytalność, PiP 1961, Nr 2;

D. Semple, R. Smith, J. Burns, R. Darjee, A. Macintosh, Oksfordzki podręcznik psychiatrii, Lublin 2010;

R.C. Serin, The clinical application of the Psychopathy Checklist – Revised (PCL-R) in a prison population, Journal of Clinical Psychology 1992, vol. 48, Nr 5;

M. Seto, Pedophilia and sexual offending against children: Theory, assessment, and intervention, American Psychological Association, 2008;

M. Seto, Pedophilia and sexual offenses involving children, Annual Review of Sex Research 2004, Nr 15;

M. Seto, J. Marques, G. Harris, M. Chaffin, M. Lalumiere, M. Miner, L. Berliner, M. Rice, R. Lieb, V. Quinsey, Good science and progress in sex offender treatment are intertwined: a response to Marshall and Marshall, Sexual Abuse: A Journal of Research and Treatment 2008, Nr 20(3);

H. Sęk (red.), Psychologia kliniczna, Warszawa 2005;

J. Shaw, I. Hunt, S. Flynn, J. Meehan, J. Robinson, H. Bickley, R. Persons, K. McCann, J. Burns, T. Amos, N. Kapur, L. Appleby, Rates of mental disorder in people convicted of homicide: a national clinical survey, British Journal of Psychiatry 2006, Nr 188;

E. Siedlecka, PiS przelicytowuje PO: Kastracja do konstytucji, Gazeta Wyborcza z 26.9.2008 r.

E. Siedlecka, Przodownicy kastracji, Gazeta Wyborcza z 19.9.2008 r.;

E. Darmorost-Sierocińska, Kierunek zmian prawa karnego materialnego w zakresie zwalczania przestępczości na tle zaburzeń seksualnych, PS 2009, Nr 7–8;

P. Siemkowicz, Przestępstwa o charakterze pedofilskim i przeciwko wolności seksualnej popełnione przez Internet w ujęciu polskiego kodeksu karnego, CzPKiNP 2010, Nr 4;

M. Siewierski, Kodeks karny i prawo o wykroczeniach, Warszawa 1958, Warszawa 1965;

A. Sikorska-Michalak, O. Wojniłko (red.), Słownik współczesnego języka polskiego, t. I i II, Warszawa 1998;

J.A. Silva, B.E. Harry, G.B. Leong, R. Weinstock, Dangerous Delusional Misidentification and Homicide, Journal of Forensic Sciences 1996, Nr 41;

J. Siuta, Inwentarz Osobowości NEO-PI-R Paula T. Costy Jr i Roberta r. McCrae. Adaptacja polska, Warszawa 2006;

J. Siuta (red.), Słownik psychologiczny, Kraków 2005;

R.J. Snowden, N.S. Gray, J. Smith, M. Morris, M.J. MacCulloch, Implicit affective associations to violence in psychopathic murderers, The Journal of Forensic Psychiatry and Psychology 2004, vol. 15, Nr 4;

P. Sobczyk, L. Wódka, Niepoczytalność i poczytalność ograniczona w zabójstwach, Psychiatria Polska 1983, t. XVII, Nr 3;

E. Sobol, Ilustrowany słownik języka polskiego, Warszawa 1999;

E. Sobol (red.), Nowy słownik języka polskiego, Warszawa 2002;

K. Sobolewski, A. Laniewski, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Lwów 1939;

H. Soderstrom, Psychopathy as a disorder of empathy, European Child and Adolescent Psychiatry 2003, vol. 12, Nr 5;

M. Soyka, Aggression and violence in severe mental illness, British Journal of Psychiatry 2000, Nr 173;

K. Spett, Zabójstwo z lubieżności, Problemy Kryminalistyki 1966, Nr 12;

T. Srogosz, Podstawy materialno-prawne umieszczenia sprawcy czynu zabronionego w odpowiednim zakładzie psychiatrycznym, ZN Instytutu Administracji WSP w Częstochowie 2001, Nr 1;

J.M. Stanik (red.), Materiały II Ogólnopolskiej Konferencji „Współpraca psychologiczno-psychiatryczna w ekspertyzach sądowych”, Katowice 1983;

R.A. Stefański, Obrona obligatoryjna w polskim procesie karnym, Warszawa 2012;

R.A. Stefański, Organ uprawniony do umorzenia postępowania przygotowawczego z powodu niepoczytalności podejrzanego w nowym kodeksie postępowania karnego, PiP 1997, Nr 12;

R.A. Stefański, Prawo karne materialne – część ogólna, Warszawa 2008;

R.A. Stefański, Wyniki badania psychiatrycznego oskarżonego a obrona obowiązkowa, Prok. i Pr. 1997, Nr 6;

K. Stemplewska-Żakowicz, Diagnoza psychologiczna. Diagnozowanie jako kompetencja profesjonalna, Gdańsk 2009;

E. Steury, M. Choinski, “Normal” Crimes and Mental Disorder: A Two-Group Comparison of Deadly and Dangerous Felonies, International Journal of Law and Psychiatry 1995, Nr 18;

K. Stępień, Problematyka stosowania środków zabezpieczających wobec sprawców niepoczytalnych i o poczytalności ograniczonej w stopniu znacznym w świetle nowego kodeksu karnego AUMCS 2000, vol. XLVII, Sectio G;

T. Stompe, G. Ortwein-Swoboda, H. Schanda, Schizophrenia Delusional Symptoms, and Violence: the Threat/Control-Override Concept Reexamined, Schizophrenia Bulletin 2004, vol. 30;

J. Strelau, Różnice indywidualne: opis, determinanty i aspekt społeczny, w: J. Strelau (red.), Psychologia. Podręcznik akademicki, t. 2, Gdańsk 2003;

V. Student, S. Drvota, Types of sadists, Ceskoslovenska Psychiatrie 1976, Nr 5;

A. Stueve, B.G. Link, Violence and Psychiatric Disorders: Results from an Epidemiological Study of Young Adults in Israel, Psychiatric Quarterly1997, Nr 68;

K. Surmiak-Domańska, Raczej leczyć z demoralizacji niż z pedofilii, Gazeta Wyborcza z 18.9.2008 r.;

J.W. Swanson, R. Borum, M.S. Swartz, J. Monahan, Psychotic symptoms and disorders and the risk of violent behavior in the community, Criminal Behavior and Mental Health 1996, Nr 6;

M.S. Swartz, J.W. Swanson, W.A. Hiday, R. Borum, H.R. Wagner, B.J. Burn, Violence and severe mental illness: the effects of substance abuse and nonadherence to medication, America Journal of Psychiatry 1998, Nr 155(2);

V.L. Swigert, R.A. Farrell, S. Geyer, Sexual homicide: social, psychological and legal aspects, Archives of Sexual Behaviour 1976, Nr 5;

W. Sych, Wpływ pokrzywdzonego na tok postępowania przygotowawczego w polskim procesie karnym, Kraków 2006;

W. Sych, Wniosek prokuratora o umorzenie postępowania i zastosowanie środków zabezpieczających jako szczególny rodzaj skargi w polskim procesie karym, w: A. Gerecka-Żołyńska, P. Górecki, P. Wiliński (red.), Skargowy model procesu karnego. Księga ofiarowana Profesorowi Stanisławowi Stachowiakowi, Warszawa 2008;

E. Syristova, Urojony świat, Kraków 1974;

M. Szaszkiewicz, Model opracowywania charakterystyki psychofizycznej nieznanego sprawcy zabójstwa, w: J.K. Gierowski, T. Jaśkiewicz-Obydzyńska (red.), Zabójcy i ich ofiary – psychologiczne podstawy profilowania nieznanych sprawców zabójstw, Kraków 2003;

A. Szymusik, Dyskusyjne problemy orzecznictwa psychiatryczno-psychologicznego w stanach afektywnych, w: J.K. Gierowski, A. Szymusik (red.), Postępowanie karne i cywilne wobec osób zaburzonych psychicznie: wybrane zagadnienia z psychiatrii, psychologii i seksuologii sądowej, Kraków 1996;

A. Szymusik, Motywy zabójstw a osobowość, Przegląd Lekarski 1972, Nr 14;

A. Szymusik, Opinia kompleksowa – zakres kompetencji poszczególnych specjalistów, w: A. Głazek (red.), Dowód z opinii biegłego w projekcie kodeksu postępowania karnego, Kraków 1996;

A. Szymusik, Zabójstwa popełniane przez chorych psychicznie, w: J.K. Gierowski, Z. Majchrzyk, (red.), Psychopatologia zabójstw. Sympozjum Naukowe Sekcji Psychiatrii Sądowej Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego. XXXVII Zjazd Naukowy Psychiatrów Polskich, Poznań 1992;

A. Szymusik, A. Zięba, Orzecznictwo sądowo-psychiatryczne w chorobach afektywnych, Postępy Psychiatrii i Neurologii 1998, t. 7, Suplement 3(8);

A.J. Szwarc, Pojęcie zdolności do ponoszenia odpowiedzialności karnej, w: P. Kardas, T. Sroka, W. Wróbel (red.), Państwo prawa i prawo karne. Księga Jubileuszowa Profesora Andrzeja Zolla, Warszawa 2012;

J. Śliwowski, Prawo karne, Warszawa 1979;

J. Śpiewak, Zakres nadzoru penitencjarnego według kodeksu karnego wykonawczego z 1997 r., PWP 2000, Nr 26;

Z. Świda, Nowa kodyfikacja karna. Kodeks postępowania karnego. Krótkie komentarze, Warszawa 1998, z. 14;

W. Świda, Prawo karne, Warszawa 1989;

M. Tarnawski, Izolacyjno-lecznicze środki zabezpieczające w ujęciu kodeksu karnego z 1997 r., w: A.J. Szwarc (red.), Rozważania o prawie karnym. Księga pamiątkowa z okazji siedemdziesięciolecia urodzin Profesora Aleksandra Ratajczaka, Poznań 1999;

M. Tarnawski, Niepoczytalność i poczytalność zmniejszona de lege lata i de lege ferenda, w: R. Rutkowski, Z. Majchrzyk (red.), Materiały VII Konferencji Sekcji Psychiatrii Sądowej PTP „Teoria i praktyka oceny poczytalności”, Warszawa 1988;

M. Tarnawski, Odpowiedzialność karna sprawców z zaburzeniami psychopatycznymi, RPEiS 1978, Nr 2;

M. Tarnawski, Problem winy niepoczytalnego i o poczytalności zmniejszonej odurzonych alkoholem lub innymi środkami odurzającymi, RPEiS 1975, Nr 2;

M. Tarnawski, Silne wzburzenie jako „inne zakłócenie czynności psychicznych”, WPP 1975, Nr 2;

M. Tarnawski, Stan psychiczny dzieciobójczyni, NP 1982, Nr 3–4;

M. Tarnawski, Zmniejszona poczytalność sprawcy przestępstwa, Warszawa 1976;

P.L. Taylor, Motives for Offending among Violent and Psychotic Men, British Journal of Psychiatry 1985, Nr 147;

P.L. Taylor, When symptoms of psychosis drive serious violence, Social Psychiatry and Psychiatric Epidemiology 1998, Nr 33;

P.L. Taylor, J. Gunn, Violence and psychosis. I. Risk of violence among psychotic men, British Medical Journal Clinical Research Ed. 1984, Nr 288(6435);

A. Tengström, S. Hodgins, G. Kulggren, Men with Schizophrenia who behave Violently: The Usefulness of an Early- versus Late-start Offender Typology, Schizophrenia Bulletin 2001, Nr 27;

J. Thomas, Family Therapy: A Critical Component in Treatment of Sexually Abusive Youth, w: G. Ryan, T. F. Leversee, S. Lane (red.), Juvenile sexualoffending: Causes, consequences, and correction, Willey 2011;

A. Tomporek, Zakres nadzoru penitencjarnego w nowym kodeksie karnym wykonawczym, PWP 1999, Nr 24–25;

B. Turvey, Criminal profiling – an introduction to behavioral evidence analysis, San Diego 2001;

P. Tyrer, Personality structure as an organizing construct, J Personal Disord 2010, Nr 24(1);

L. Tyszkiewicz, Doktryna i ruch „obrony społecznej” we współczesnym prawie karnym, Poznań 1968;

L. Uszkiewicz, Uwagi w sprawie projektu kodeksu karnego, NP 1956, Nr 6;

E. Viding, Annotation: Understanding the development of psychopathy, Journal of Child Psychology and Psychiatry 2004, Nr 45(8);

M. Vielma, B. Vincente, G.D. Hayes, E.P. Larkin, F.A. Jenner, Mentally abnormal homicide – a review of a special hospital male population, Medicine, Science & the Law 1993, Nr 33(1);

V. de Vogel, C. de Ruiter, D. van Beek, G. Mead, Predictive validity of the SVR- 20 and Static- 99 in a Dutch sample of treated sex offenders, Law and Human Behavior 2004, vol. 28, Nr 3(34);

P. Volk, Notwehr, Widerstandserwartung und Glaubwürdigkeit bei Sexualverbrecher. Die Vergewaltigung als „Dominanzverbrechen”. Tagung der Arbeitsgemeinschaft für Forensische Psychopathologie, Xante 1981;

P. Volk, O kryminologii zgwałceń, Hexagon Roche, Suplement 1984;

C. Wallace, P. E. Mullen, P. Burgess, Criminal offending in schizophrenia over a 25-year period marked by deinstitutionalization and increasing prevalence of coborbid substance use disorders, American Journal of Psychiatry 2004 , Nr 161(4);

S. Waltoś, Proces karny. Zarys systemu, Warszawa 2009;

J. I. Warren, R. r. Hazelwood, P. E. Dietz, The sexually sadistic serial killer, Journal of Forensic Sciences 1996, Nr 41;

J. Warylewski, Reakcja karna na przestępstwa seksualne, PWP 2007, Nr 54;

J. Warylewski, Prawo karne. Część ogólna, Warszawa 2004; Warszawa 2005, Warszawa 2012;

J. Warylewski, Przestępstwa seksualne, Gdańsk 2001;

J. Waszczyński (red.), Prawo karne w zarysie. Nauka o ustawie karnej i przestępstwie, Łódź 1992;

J. Wciórka, Klasyfikacja zaburzeń psychicznych, w: A. Bilikiewicz, S. Pużyński, J. Rybakowski, J. Wciórka (red.), Psychiatria kliniczna, t. 2, Wrocław 2002;

J. Wciórka (red. wydania polskiego), Kryteria diagnostyczne według DSM-IV-TR, Warszawa 2008;

J. Wciórka, Psychopatologia: objawy i zespoły zaburzeń psychicznych, w: S. Pużyński, J. Rybakowski, J. Wciórka (red.), Psychiatria, t. I, Podstawy psychiatrii, Wrocław 2010;

J. Wciórka, Psychozy schizofreniczne, w: A. Bilikiewicz (red.), Psychiatria, Warszawa 2007;

J. Wciórka, Psychozy schizofreniczne, zaburzenia psychotypowe i schizoafektywne, w: S. Pużyński, J. Rybakowski, J. Wciórka (red.), Psychiatria, t. II, Psychiatria kliniczna, Wrocław 2010;

L. Wdowiak, Ważniejsze wiadomości z psychiatrii sądowej, w: T. Bilikiewicz, H. Grabowska (red.), Psychiatria, Warszawa 1966;

A. Wdowiarz, Stosowanie środka zabezpieczającego wobec sprawcy niepoczytalnego i o poczytalności zmniejszonej, CzPKiNP 2002, Nr 1;

C. Webster, K. Douglas, D. Eaves, S. Hart, HCR-20. Assessing the risk of violence. Version 2. Burnaby, BC: Simon Fraser University and Forensic Services Commission of British Columbia 1997;

E. Weigend, J. Długosz, Stosowanie środka zabezpieczającego określonego w art. 95a § 1a kk w świetle standardów europejskich. Rozważania na tle wyroku ETPC z 17 grudnia 2009 r. w sprawie M. v. Niemcy, CzPKiNP 2010, Nr 4;

L. Weinberger, S. Sreenivasan, T. Garrick, H. Osran, The impact of surgical castration on sexual recidivism risk among sexually violent predatory offenders, Journal of the American Academy of Psychiatry and the Law Online 2005, Nr 33;

P. Wiatrowski, Prawno-karne znaczenie zakłóceń czynności psychicznych sprawcy czynu zabronionego, PiM 2007, Nr 4;

T.A. Widiger, P.T. Costa Jr., Personality Disorders and the Five-Factor Model of Personality, Washington 2001;

J. Widacki, Zabójca z motywów seksualnych, Kraków 2006;

T. Widła, Ocena dowodu z opinii biegłego, Katowice 1992;

J.S. Wiggins, H.A. Pincus, Conceptions of personality disorder and dimensions of personality, Psychological Assessment 1989, Nr 1;

P. Wiliński, Proces karny w świetle Konstytucji, Warszawa 2011;

A. Wilkowska-Płóciennik, Stosowanie leczniczych środków zabezpieczających – art. 94 kk, Prok. i Pr. 2008, Nr 6;

A. Wilkowska-Płóciennik, Uzasadniona wątpliwość co do poczytalności oskarżonego jako przesłanka obrony obligatoryjnej, Prok. i Pr. 2006, Nr 4;

A. Wilkowska-Płóciennik, Wpływ ograniczonej poczytalności sprawcy a stopień i wymiar kary, WPP 2008, Nr 4;

A. Wilkowska-Płóciennik, Wybrane kontrowersje wokół obrony obligatoryjnej, Pal. 2007, Nr 1–2;

F. Williams, R. Mann, The Treatment of Intellectually Disabled Sexual Offenders in the National Offen_der Management Service: The Adapted Sex Offender Treatment Programs, w: L. Craig, W. Lindsay, K. Browne (red.), Assessment and Treatment of Sexual Offenders with Intellectual Disabilities, 2010;

J. Witkowska, Obrona obligatoryjna w przypadku istnienia uzasadnionych wątpliwości co do poczytalności oskarżonego, w: L. Bogunia (red.), Nowa Kodyfikacja Prawa Karnego, t. XII, Wrocław 2002;

J. Wojciechowski, Kodeks karny. Komentarz i orzecznictwo, Warszawa 2003, Pal. 1973, Nr 12;

A. Wolska, Model czynników ryzyka popełnienia przestępstwa agresywnego, Szczecin 2002;

W. Wolter, Nauka o przestępstwie, Warszawa 1973;

S. Wosiewicz, Genetyczne zdeterminowanie czy też wilcze dzieci, Kraków 2010;

A. Woźniak, K. Katarasińska-Pierzgalska, Zagadnienia prawne dotyczące postępowania leczniczego w psychiatrii, w: M. Jarema, J. Rabe-Jabłońska (red.), Psychiatria. Podręcznik dla studentów medycyny, Warszawa 2011;

J. Wójcikiewicz, Dowód naukowy w procesie sądowym, Kraków 2000;

J. Wójcikiewicz (red.), Ekspertyza sądowa, Kraków 2002;

J. Wójcikiewcz (red.), Ekspertyza sądowa. Zagadnienia wybrane, Warszawa 2007;

W. Wróbel, Izolacja bez represji, Rzeczpospolita z 21.12.1993 r.;

W. Wróbel, A. Zoll, Polskie prawo karne. Część ogólna, Kraków 2010;

J. Wróblewski, Sądowe stosowanie prawa, Warszawa 1972;

D. Wysocki, Czy należy kastrować pedofilów, Rzeczpospolita z 28.10.2008 r.;

Y. Yang, A. Raine, Functional nauroanatomy of psychopathy, Psychiatry 2008, vol. 7, Nr 3;

S. Zabłocki, O niektórych zmianach wprowadzonych przez nowy kodeks postępowania karnego w zakresie postępowania odwoławczego, PS 1997, Nr 12;

B. Zajka, Przekroczenie granic obrony koniecznej jako wynik strachu lub wzburzenia usprawiedliwionego okolicznościami zamachu, w: L. Bogunia (red.), Nowa Kodyfikacja Prawa Karnego, t. XXI, Wrocław 2007;

B. Zawadzki, P. Szczepaniak, J. Strelau, Diagnoza psychometryczna pięciu wielkich czynników osobowości: Adaptacja kwestionariusza NEO-FFI Costy i McCrae do warunków polskich, Studia Psychologiczne 1995, t. XXXIII, Nr 1–2;

R. Zawłocki, Pojęcie i funkcje społecznej szkodliwości czynu w prawie karnym, Warszawa 2007;

K. Zgryzek, Obligatoryjne posiedzenie przygotowawcze przed rozprawą w polskim procesie karnym, w: P. Hofmański, K. Zgryzek (red.), Współczesne problemy procesu karnego i wymiaru sprawiedliwości. Księga ku czci Profesora Kazimierza Marszała, Katowice 2003;

K. Zgryzek, Orzekanie o środkach zabezpieczających wobec niepoczytalnych sprawców czynów zabronionych w świetle projektu kodeksu postępowania karnego w redakcji z lutego 1995 r., PPK 1995, Nr 13;

K. Zgryzek, Postępowanie w przedmiocie zastosowania środków zabezpieczających w polskim procesie karnym, Katowice 1989;

K. Zgryzek, Pozycja procesowa podejrzanego w postępowaniu w sprawie zastosowania środków zabezpieczających, w: O. Górniok (red.), U progu nowych kodyfikacji karnych. Księga pamiątkowa ofiarowana Profesorowi Leonowi Tyszkiewiczowi, Katowice 1999;

K. Zgryzek, Szczegółowe propozycje zmian przepisów kodeksu karnego i kodeku postępowania karnego dotyczących środków zabezpieczających, PPK 1990, Nr 3;

K. Zgryzek, Zakaz reformationis in peius a dopuszczalność orzekania środków zabezpieczających wobec sprawców niepoczytalnych lub o ograniczonej poczytalności, PPK 1988, Nr 14;

A. Zieliński (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa 2010;

M. Zieliński, Wykładnia prawa. Zasady – reguły – wskazówki, Warszawa 2002;

A. Ziembiński, Wybrane kontrowersje wokół obrony obligatoryjnej, Pal. 2007, Nr 1–2;

Z. Ziembiński, Analiza pojęcia czynu, Warszawa 1972;

P.G. Zimbardo, R.L. Johnson, V. McCann, Psychologia. Kluczowe koncepcje, t. 4, Psychologia osobowości, Warszawa 2010;

A. Zoll (red.), Kodeks karny. Część ogólna. Komentarz, Kraków 2004;

A. Zoll (red.), Kodeks karny, część ogólna. Komentarz, t. I, Komentarz do art. 1–116 KK, Warszawa 2007; Warszawa 2012;

A. Zoll, Okoliczności wyłączające bezprawność czynu, Warszawa 1982;

J. Zubin, B. Spring, Vulnerability – a New View of Schizophrenia, Journal of Abnormal Psychology 1977, vol. 86, Nr 2.

Wstęp

Koncepcja tej książki powstała już kilka lat temu, gdy wspólnie przygotowywaliśmy opracowania dotyczące problematyki niepoczytalności – art. 31 KK oraz środków zabezpieczających określonych w art. 94, 95 i 95a KK, zamieszczone następnie w tomach Systemu Prawa Karnego, powstającego pod redakcją naczelną prof. A. Marka – tom 4, Nauka o przestępstwie. Wyłączenie i ograniczenie odpowiedzialności karnej, pod redakcją L.K. Paprzyckiego, Warszawa 2012 oraz tom 7, Środki zabezpieczające, pod redakcją L.K. Paprzyckiego, Warszawa 2012. Przygotowane tam teksty, dostosowane do systemowego charakteru całego wydawnictwa, składającego się z jedenastu tomów, przeznaczone były przede wszystkim dla prawników, jednak z obszernym przedstawieniem zarówno problematyki psychiatrycznej, psychologicznej, jak i seksuologicznej. Z całą pewnością, nie było to wystarczające dla psychiatrów i psychologów zainteresowanych tą problematyką, a także dla tych prawników, którzy już posiedli podstawową wiedzę w zakresie psychiatrii, psychologii i seksuologii sądowej. Co więcej, zdawaliśmy sobie sprawę z tego, że tomy Systemu, w tym tomy 4 i 7, zapewne nie trafią do wszystkich czytelników, którzy mogliby i powinni pogłębić swą wiedzę w tym szczególnym zakresie – prawników, psychiatrów i psychologów. Stąd ta inicjatywa wydawnicza, dotycząca książki przeznaczonej dla prawników już posiadających wiedzę w zakresie podstaw psychiatrii i psychologii, także tych przygotowujących prace dyplomowe, doktorskie, a nawet habilitacyjne, związane z tą problematyką, ale również książki przeznaczonej dla psychiatrów i psychologów podejmujących trud opiniowania na potrzeby postępowania karnego i specjalizacji w zakresie psychiatrii, psychologii i seksuologii sądowej.

Jednak ambicją naszą było przygotowanie książki mogącej być pożyteczną lekturą także dla początkującego prawnika, psychiatry i psychologa, czemu ma służyć posługiwanie się przez nas, co konieczne, specjalistycznym językiem prawnym, prawniczym, a także językiem medycyny, w tym przede wszystkim psychiatrii i seksuologii oraz językiem psychologii, ale w najszerszym możliwym zakresie językiem ogólnym, służącym tłumaczeniu tego, co w tym zakresie stanowi wiadomości specjalne. Chodziło bowiem również o to, żeby z książki tej, może tylko w ograniczonym zakresie, mógł skorzystać prawie każdy wnikliwy czytelnik, który zainteresuje się problematyką prawną, psychiatryczną, seksuologiczną i psychologiczną niepoczytalności i psychiatrycznych środków zabezpieczających.

Warszawa, luty 2013 r.

Józef K.Gierowski
Lech K. Paprzycki

Rozdział I. Wprowadzenie

§ 1. Zakres opracowania

Wykorzystanie w tej książce tekstów przygotowanych na potrzeby Systemu Prawa Karnego nastąpiło przez ich szczególną adaptację, wobec tego, że w Systemie, w kolejnych tomach, przedstawiona została, przez innych autorów, ogólna problematyka okoliczności wyłączających odpowiedzialność karną, a także ogólna problematyka środków zabezpieczających. Na potrzeby książki, we Wprowadzeniu (rozdziale I), zagadnienia te zostały syntetycznie omówione w kontekście tytułowych instytucji prawa karnego. Także konieczne było przedstawienie relacji między karami i środkami karnymi a środkami zabezpieczającymi. W końcu, w części wstępnej, wobec tego, że kwestie zasadnicze wiążą się z niepoczytalnością i psychiatrycznymi środkami zabezpieczającymi, niezbędne było przedstawienie ogólnych zagadnień psychiatrii, psychologii i seksuologii sądowej w związku z medycznym postępowaniem psychiatrycznym, w tym w szczególności postępowaniem przymusowym.

Pozostałe rozdziały (II do V) stanowią trzy zasadnicze części: niepoczytalność i związane z nią ściśle psychiatryczne środki zabezpieczające (rozdziały II i III), postępowanie karne w przedmiocie psychiatrycznych środków zabezpieczających (rozdział IV) oraz wykonanie tych środków (rozdział V). Całość wieńczą ustalenia i wnioski końcowe, dotyczące zarówno uregulowań w zakresie prawa karnego materialnego, procesowego i wykonawczego, ale także odnoszące się do instytucji niepoczytalności i psychiatrycznych środków zabezpieczających, jak i postulatów w zakresie psychiatrii, psychologii i seksuologii sądowej.

Rozdziały II i III zawierają także rozważania dotyczące zagadnień prawnych, ale przede wszystkim pełne opracowanie problematyki niepoczytalności i psychiatrycznych środków zabezpieczających z punktu widzenia ostatnich osiągnięć psychiatrii, psychologii i seksuologii, także w świetle najnowszej literatury przedmiotu.

Zagadnienia procesowe (rozdział IV), poza problematyką opiniowania psychiatryczno-psychologiczno-seksuologicznego, w ogóle nie zostały przedstawione w tomach 4 i 7 Systemu Prawa Karnego. Tu kwestie te zostały omówione w odniesieniu do dwóch odrębnych trybów postępowania: poza rozprawą główną – na rozprawie niebędącej rozprawą główną albo, wyjątkowo, na posiedzeniu oraz po przeprowadzeniu rozprawy głównej.

Z kolei rozdział V syntetycznie rozważa prawną problematykę wykonania psychiatrycznych środków zabezpieczających, skupiając uwagę przede wszystkim na jego aspektach psychiatrycznych i psychologicznych, co w założeniu nie zostało przedstawione w tomie 7 Systemu, ani – wystarczająco wnikliwie – w jakiejkolwiek innej dotychczasowej publikacji.

Ustalenia i wnioski końcowe formułują także postulat przekształcenia modelu psychiatrycznych środków zabezpieczających, ujętych w Kodeksie karnym z 1997 r. oraz w Kodeksie karnym wykonawczym z 1997 r.

Bibliografia zawiera pełną informację także o najnowszym piśmiennictwie polskim i obcym, dotyczącym niepoczytalności i psychiatrycznych środków zabezpieczających, zwłaszcza tej z zakresu psychiatrii i psychologii sądowej.

§ 2. Okoliczności wyłączające albo ograniczające winę

Rozdział III Kodeksu karnego z 1997 r. zatytułowany został „Wyłączenie odpowiedzialności karnej”. Określone w nim zostały dwa rodzaje sytuacji, w których następuje wyłączenie albo ograniczenie odpowiedzialności tego rodzaju za popełnienie czynu zabronionego przez prawo karne. Pierwsza ma miejsce wówczas, gdy czyn co prawda wypełnia ustawowe znamiona czynu zabronionego określone przez prawo karne, jednak nie jest wówczas bezprawny (obrona konieczna – art. 25 KK, stan wyższej konieczności – art. 26 KK, ryzyko nowatorskie – art. 27 KK). Druga grupuje sytuacje, gdy czyn zabroniony nie stanowi przestępstwa, gdyż sprawcy nie można przypisać winy. W tych ostatnich wypadkach chodzi o zachowanie pod wpływem błędu (art. 28–30 KK) oraz niepoczytalność i poczytalność ograniczoną (art. 31 KK). Jeżeli sprawca popełnia czyn zabroniony w stanie niepoczytalności (art. 31 § 1 KK) albo poczytalności ograniczonej w stopniu znacznym (art. 31 § 2 KK), to – o ile spełnione są wymogi określone w art. 93–100 KK – sąd musi albo może orzec wobec takiego sprawcy środek zabezpieczający o charakterze leczniczym albo administracyjnym.

Obowiązujący Kodeks karny nie definiuje pojęcia „wina”, a twórcy jego projektu wprost stwierdzają, że, choć ustawa ta „wprowadza jednoznacznie zasadę odpowiedzialności za czyn zawiniony”, to „nie przesądza jednak akceptacji określonej teorii winy, pozostawiając to doktrynie i orzecznictwu”¹. Jednakże jeden z twórców tego projektu, prof. A. Zoll, w kolejnych publikacjach konsekwentnie wyraża pogląd, że „winę sprawcy ustala się wtedy, gdy można mu zarzucić, że w czasie swego bezprawnego, karalnego i karygodnego czynu nie dał posłuchu normie prawnej, chociaż można było podporządkowania się normie prawnej od sprawcy wymagać”, a więc winą jest „oceniana z punktu widzenia kryteriów społeczno-etycznych nieusprawiedliwiona wadliwość procesu decyzyjnego”².

To jedna z bardzo wielu wypowiedzi w doktrynie, dotycząca istoty winy. Nawiązują one, mniej czy bardziej konsekwentnie, do jednej z teorii winy, które przedstawiane są we wszystkich akademickich podręcznikach prawa karnego materialnego i w większości komentarzy do Kodeksu karnego, ale także, choć w nielicznych, opracowaniach monograficznych³.

W tym opracowaniu nie jest ani potrzebne, ani nawet możliwe obszerne przedstawienie problematyki winy, gdyż wymagałoby to – o ile miałoby odznaczać się oryginalnością – odrębnego, bardzo pogłębionego studium. Tu wystarczy przypomnieć o psychologicznej i normatywnej teorii winy. Z punktu widzenia teorii psychologicznej wina wyczerpuje się w stosunku psychicznym sprawcy do popełnionego czynu (działania lub zaniechania). Z kolei „czysta” teoria normatywna wyczerpuje się w zarzucalności (naganności) postępowania z punktu widzenia określonych norm (wartości)⁴.

Wydaje się, że żadna z tych teorii, oddzielnie, nie wyjaśnia wystarczająco istoty winy i dopiero dostrzeżenie tego, że wina to „zarzucalność” z powodu wystąpienia albo braku stosunku psychicznego sprawcy do popełnionego czynu zabronionego przez prawo karne, jak to postuluje teoria kompleksowa (normatywno-psychologiczna), pozwala określić jej istotę. Właśnie ta ostatnia teoria jest również w polskiej doktrynie najczęściej przyjmowana⁵, z najbardziej syntetycznym i jednocześnie w pełni trafnym ujęciem W. Woltera, że „wina jest zarzucalną (wadliwą) decyzją woli”, a więc zarzucalną umyślnością albo nieumyślnością⁶.

Właśnie w wypadku niepoczytalności (art. 31 § 1 KK), wobec tego, że sprawca czynu zabronionego przez prawo karne jako przestępstwo, w czasie czynu, nie mógł rozpoznać jego znaczenia lub pokierować swoim postępowaniem, nie można mu postawić zarzutu naganności zachowania, a więc nie można mu przypisać winy. W wypadku ograniczenia poczytalności, także w stopniu znacznym (art. 31 § 2 KK), zarzucalność ta, w porównaniu do czynu będącego udziałem sprawcy w pełni poczytalnego, jest odpowiednio mniejsza, a więc i stopień winy jest niższy.

§ 3. Kary i środki karne a środki zabezpieczające

Sprawca czynu zabronionego przez prawo karne ponosi z tego tytułu odpowiedzialność prawną, na którą składa się przede wszystkim odpowiedzialność karna, w ramach której są orzekane wobec niego kary lub środki karne (kary dodatkowe), również odpowiedzialność cywilna, z którą wiąże się obowiązek naprawienia szkody spowodowanej przestępstwem, ale także odpowiedzialność prawna związana z popełnieniem czynu zabronionego przez prawo karne przez sprawcę niepoczytalnego albo przestępstwa popełnionego przez sprawcę, którego poczytalność w czasie czynu była ograniczona w stopniu znacznym, z czym wiąże się orzekanie wyłącznie środków zabezpieczających albo orzekanie takich środków obok kar. Z tego wynika oczywiste stwierdzenie, że kary i środki karne orzekane są, gdy sprawcy czynu zabronionego przez prawo karne można przypisać winę, natomiast środki zabezpieczające tylko wobec sprawcy niepoczytalnego, któremu winy przypisać nie można albo którego poczytalność była ograniczona w stopniu znacznym, z czym wiąże się znacznie niższy stopień winy.

Historia kary kryminalnej równa jest historii ludzkiej cywilizacji i historii państwa jako szczególnej formy organizacji społeczeństwa, można więc powiedzieć, że była zawsze. Koncepcja środków zabezpieczających, sformułowana przez szkołę pozytywną prawa karnego (najwyśmienitsi jej twórcy i przedstawiciele to: C. Lombroso, R. Galofaro i E. Ferri), postulowała rezygnację z kar na rzecz środków zabezpieczających, celem stosowania których jest wyłącznie przeciwdziałanie społecznemu niebezpieczeństwu sprawcy. Taką ideę formułował opracowany w 1921 r. projekt Kodeksu karnego dla Włoch, który jednak nigdy nie stał się obowiązującym prawem. Kodeks „zabezpieczenia społecznego” nie został przyjęty w żadnym państwie, choć miał on wpływ na unormowania włoskiego kodeksu karnego z 1932 r., radzieckiego kodeksu z 1922 r. oraz wielu innych ustaw karnych przyjmowanych w okresie międzywojennym w Europie i Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej. Co więcej, idea stosowania wobec sprawców czynów zabronionych i przestępstw zamiast albo obok kary środków zabezpieczających nie została zarzucona i przejęta, w znacznym zakresie, przez „ruch obrony społecznej”⁷.

To właśnie swoisty spór między klasyczną a pozytywną szkołą prawa karnego o wyższość kar albo środków zabezpieczających doprowadził do sformułowania przez szkołę socjologiczną postulatów stosowania wobec sprawców przestępstw i czynów zabronionych przez prawo karne zarówno kar (środków karnych), jak i środków zabezpieczających. Na podstawie tej idei, za twórcę której uchodzi F. Liszt, powstały w pierwszej połowie XX w. tzw. kodeksy dwutorowe, określające zasady orzekania kar i środków zabezpieczających⁸.

Tego typu kodeksem były szwajcarski kodeks karny z 1937 r., ustawodawstwo niemieckie z 1934 r., austriacki kodeks karny z 1974 r. oraz polskie kodyfikacje prawa karnego z 1932 r. oraz 1969 r. i takim też kodeksem jest obowiązująca ustawa karna z 1997 r.⁹.

W kodeksach „dwutorowych”, w tym także w kodeksie z 1932 r., a nawet w kodeksie z 1969 r., środki zabezpieczające mogły być stosowane nie tylko wobec niepoczytalnych sprawców czynów zabronionych przez prawo karne i tych, których poczytalność była ograniczona w stopniu znacznym, ale także wobec wielokrotnych recydywistów (niepoprawnych), przestępców „z nawyknienia”, przestępców „zawodowych” oraz sprawców czynów „pozostających w związku ze wstrętem do pracy” – art. 83 i 84 KK z 1932 r. oraz art. 64 i 65 KK z 1969 r.

Obecnie obowiązujący kodeks z 1997 r. przewiduje, w niewielkim zakresie, stosowanie nieleczniczych środków zabezpieczających o charakterze administracyjnym w postaci obowiązków i zakazów oraz przepadku, określonych w art. 39 pkt 2 i 3 oraz w pkt 4 KK, stanowiących środki karne, w stosunku do sprawców niepoczytalnych – art. 99 i 100 KK, ale przede wszystkim środki zabezpieczające o charakterze leczniczym, orzekane wobec sprawców niepoczytalnych (umieszczenie w zakładzie psychiatrycznym – art. 94 KK), wobec sprawców, których poczytalność w czasie czynu była ograniczona w stopniu znacznym (umieszczenie w zakładzie karnym, w którym stosuje się szczególne środki lecznicze lub rehabilitacyjne – art. 95 KK), wobec sprawców o zakłóconej psychice na tle zaburzenia preferencji seksualnych (umieszczenie w zakładzie zamkniętym albo skierowanie na leczenie ambulatoryjne – art. 95a KK) oraz wobec sprawców uzależnionych od alkoholu lub innego środka odurzającego (umieszczenie w zakładzie zamkniętym albo skierowanie na leczenie ambulatoryjne – art. 96–98 KK). Kodeks ten nie przewiduje natomiast stosowania środków zabezpieczających wobec innych kategorii sprawców, w tym niepoprawnych, zawodowych czy wielokrotnych recydywistów. Ci ostatni (recydywiści i sprawcy, którzy z popełniania przestępstw uczynili sobie stałe źródło dochodu – przestępcy zawodowi) ponoszą surowszą odpowiedzialność prawną, będącą odpowiedzialnością karną, jednak wyłącznie na zasadzie winy, w zakresie określonym w art. 64 i 65 KK.

¹ I. Fredrich-Michalska, B. Stachurska-Marcińczak (oprac.), Nowe kodeksy karne z 1997 r. z uzasadnieniami, Warszawa 1997, s. 118.

² A. Zoll, w: A. Zoll (red.), Kodeks karny. Część ogólna, t. I, Komentarz do art. 1–116 KK, Warszawa 2012, s. 54, 55; W. Wróbel, A. Zoll, Polskie prawo karne. Część ogólna, Kraków 2010, s. 314, 315, 323–327.

³ Tylko przykładowo na gruncie kodeksów karnych z 1969 r. i z 1997 r.: G. Rejman, Teorie i formy winy w prawie karnym, Warszawa 1980, s. 131 i nast.; M. Król-Bogomilska, „Formy winy” w prawie karnym w świetle psychologii, Warszawa 1991, s. 11 i nast.; I. Andrejew, Polskie prawo karne w zarysie, Warszawa 1986, s. 183 i nast.; J. Bafia, Polskie prawo karne, Warszawa 1989, s. 156 i nast.; K. Buchała, Prawo karne materialne, Warszawa 1989, s. 293 i nast.; M. Cieślak, Polskie prawo karne. Zarys systemowego ujęcia, Warszawa 1990, s. 144 i nast.; A. Gubiński, Zasady prawa karnego, Warszawa 1986, s. 59 i nast.; W. Świda, Prawo karne, Warszawa 1989, s. 158 i nast.; J. Giezek, w: M. Bojarski (red.), Prawo karne materialne. Część ogólna i szczególna, Warszawa 2004, s. 159 i nast.; L. Wilk, w: T. Dukiet-Nagórska (red.), Prawo karne. Część ogólna, szczególna i wojskowa, Warszawa 2010, s. 109 i nast.; 2012, s. 105 i nast.; L. Gardocki, Prawo karne, Warszawa 2011, s. 53 i nast.; A. Grześkowiak, w: A. Grześkowiak (red.), Prawo karne, Warszawa 2009, s. 80 i nast.; M. Budyn-Kulik: w: M. Mozgawa (red.), Prawo karne materialne. Część ogólna, Warszawa 2006, s. 255 i nast.; Ł. Pohl, R.A. Stefański, Prawo karne materialne – część ogólna, Warszawa 2008, s. 117 i nast.; J. Warylewski, Prawo karne. Część ogólna, Warszawa 2004, s. 290 i nast.; 2012, s. 322 i nast.; T. Bojarski (red.), Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 2012, s. 29 i nast.; J. Giezek, w: J. Giezek (red.), Kodeks karny. Część ogólna. Komentarz, Warszawa 2007, s. 64 i nast.; A. Grześkowiak, w: A. Grześkowiak, K. Wiak (red.), Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 2012, s. 34 i nast.; G. Rejman,w: G. Rejman (red.), Kodeks karny. Część ogólna. Komentarz, Warszawa 1999, s. 148 i nast.; Ł. Pohl, Prawo karne. Wykład części ogólnej, Warszawa 2012, s. 291 i nast.

⁴ A. Marek, Prawo karne, Warszawa 2011, s. 131; tenże, Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 2010, s. 23.

⁵ A. Marek, Prawo karne, Warszawa 2011, s. 131; A. Wąsek, w: O. Górniok (red.), Kodeks karny. Komentarz, t. I, Art. 1–116, Gdańsk 2005, s. 33 i nast.; tenże, w: M. Filar (red.), Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 2012, s. 19 i nast.; K. Buchała, Prawo karne, s. 293 i nast.; W. Świda, Prawo karne, s. 158 i nast.

⁶ W. Wolter, Nauka o przestępstwie, Warszawa 1973, s. 118.

⁷ Zob. L. Tyszkiewicz, Doktryna i ruch „obrony społecznej” we współczesnym prawie karnym, Poznań 1968; T. Grygier, Zbiór zasad obrony społecznej, Warszawa 1976 oraz zamieszczone tam Wprowadzenie M. Cieślaka, s. 8–20,

⁸ A. Marek, Prawo karne, Warszawa 2011, s. 25 i nast.; K. Krajewski, w: L.K. Paprzycki (red.), System Prawa Karnego, t. 7, Środki zabezpieczające, Warszawa 2012, s. 3 i nast.; K. Zgryzek, Postępowanie w przedmiocie zastosowania środków zabezpieczających w polskim procesie karnym, Katowice 1989, s. 14 i nast.; A. Kwieciński, Lecznicze środki zabezpieczające w polskim prawie karnym i praktyka ich wykonania, Wrocław 2009, s. 15 i nast.

⁹ L.K. Paprzycki, System środków zabezpieczających w ujęciu Kodeksu karnego z 1932 r. – koncepcja i rzeczywistość, w: A. Grześkowiak, K. Wiak, (red.), 80-lecie Kodeksu karnego z 1932 r., Lublin 2012, w druku; I. Andrejew, Polskie prawo karne, s. 312 i nast.; J. Bafia, Polskie prawo karne, s. 298–300; K. Buchała, Prawo karne, s. 503 i nast.; M. Cieślak, Polskie prawo karne, s. 477 i nast.; A. Gubiński, Zasady prawa karnego, 1986, s. 158 i nast.; W. Świda, Prawo karne, s. 331 i nast.; Z. Sienkiewicz, w: M. Bojarski (red.), Prawo karne materialne, s. 371 i nast.; O. Sitarz, w: T. Dukiet-Nagórska (red.), Prawo karne, 2012, s. 268 i nast.; L. Gardocki, Prawo karne, 2011, s. 208 i nast.; F. Ciepły, w: A. Grześkowiak (red.), Prawo karne, s. 233 i nast.; M. Budyn-Kulik, w: M. Mozgawa (red.), Prawo karne materialne, s. 445 i nast.; R.A. Stefański, Prawo karne materialne, s. 369 i nast.; J. Warylewski, Prawo karne, 2012, s. 392 i nast.; W. Wróbel, A. Zoll, Polskie prawo karne, s. 546 i nast.; A. Kwieciński, Lecznicze środki zabezpieczające, s. 35 i nast.