PODRĘCZNIKI PRAWNICZE

Ł. Gruszczyński, M.J. Menkes

Prawo międzynarodowe gospodarcze

W sprzedaży:

E. Cała-Wacinkiewicz, W.S. Staszewski (red.)

PRAWO MIĘDZYNARODOWE PUBLICZNE – ZARYS SYSTEMU

Studia Prawnicze

A. Zawidzka-Łojek (red.)

PRAWO MIĘDZYNARODOWE PUBLICZNE, wyd. 5

Podręczniki Prawnicze

K. Myszona-Kostrzewa, Z. Kulińska-Kępa (red.)

PRAWO KOSMICZNE MIĘDZYNARODOWE, EUROPEJSKIE I KRAJOWE

Podręczniki Prawnicze

R. Grzeszczak, J. Barcik (red.)

PRAWO UNII EUROPEJSKIEJ, wyd. 2

Studia Prawnicze

Polecamy też bezpłatne czasopismo „Edukacja Prawnicza”.
Szukaj go na swojej uczelni oraz w księgarniach prawniczych C.H.Beck.

Łukasz Gruszczyński
Marcin J. Menkes

Prawo międzynarodowe gospodarcze

2. wydanie rozszerzone

WYDAWNICTWO C.H.BECK
WARSZAWA 2026

Wydawca: Lucyna Wyciszkiewicz-Pardej

Publikacja dofinansowana przez Akademię Leona Koźmińskiego i Szkołę Główną Handlową.

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując ją, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo!

Polska Izba Książki

Więcej o prawie autorskim na www.legalnakultura.pl

© Wydawnictwo C.H.Beck 2026

Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o.
ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa
email: dok@beck.pl, tel. +48 22 311 22 22

Skład i łamanie: Marta Świerk
Przygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H.Beck

ksiegarnia.beck.pl

ISBN epub 978-83-8411-440-7

Wykaz skrótów

1. Akty prawne

ADA / Porozumienie antydumpingowe

Porozumienie o stosowaniu artykułu VI Układu ogólnego w sprawie taryf celnych i handlu – załącznik do Porozumienia ustanawiającego Światową Organizację Handlu (WTO), sporządzonego w Marrakeszu dnia 15.4.1994 r. (Dz.Urz. WE L 336, s. 103) (Agreement on Implementation of Article VI of the General Agreement on Tariffs and Trade)

Artykuły KPM z 2001 r.

Artykuły Komisji Prawa Międzynarodowego ONZ o odpowiedzialności państw za czyny międzynarodowo bezprawne – załącznik do rezolucji Zgromadzenia Ogólnego ONZ 53/83 z 12.12.2001 r. (A/RES/53/83)

CETA

Kompleksowa umowa gospodarczo-handlowa (CETA) między Kanadą, z jednej strony, a Unią Europejską i jej państwami członkowskimi, z drugiej strony, podpisana dnia 30.10.2016 r. (Dz.Urz. UE L 11 z 2017 r., s. 23) (Comprehensive Economic and Trade Agreement)

CPTPP

Wszechstronne i postępowe porozumienie o partnerstwie transpacyficznym z 8.3.2018 r. (Comprehensive and Progressive Agreement for Trans-Pacific Partnership)

CTPA

Umowa o promocji handlu pomiędzy Stanami Zjednoczonymi a Kolumbią z 12.10.2011 r. (United States – Colombia Trade Promotion Agreement)

DSU

Uzgodnienie w sprawie zasad i procedur regulujących rozstrzyganie sporów – załącznik 2 do Porozumienia ustanawiającego Światową Organizację Handlu (WTO), sporządzonego w Marrakeszu dnia 15.4.1994 r. (Dz.Urz. WE L 336, s. 234) (Dispute Settlement Understanding)

GAB

Ogólne porozumienie pożyczkowe (General Agreements to Borrow)

GATS

Układ ogólny w sprawie handlu usługami – załącznik 1B do Porozumienia ustanawiającego Światową Organizację Handlu (WTO), sporządzonego w Marrakeszu dnia 15.4.1994 r. (Dz.Urz. WE L 336, s. 190) (General Agreement on Trade in Services)

GATT 1947

Układ ogólny w sprawie taryf celnych i handlu, podpisany w Genewie dnia 30.10.1947 r. (UNTS 1950, vol. 55, s. 194) (General Agreement on Tariffs and Trade 1947)

GATT 1994

Układ ogólny w sprawie taryf celnych i handlu – załącznik 1A do Porozumienia ustanawiającego Światową Organizację Handlu (WTO), sporządzonego w Marrakeszu dnia 15.4.1994 r. (Dz.Urz. WE L 336, s. 11) (General Agreement on Tariffs and Trade 1994)

konwencja berneńska

Konwencja berneńska o ochronie dzieł literackich i artystycznych, przyjęta w Bernie dnia 9.9.1886 r., przejrzana w Berlinie dnia 13.11.1908 r. i w Rzymie dnia 2.6.1928 r. (Dz.U. z 1935 r. Nr 84, poz. 515 ze zm.)

konwencja paryska

Konwencja związkowa paryska o ochronie własności przemysłowej, przyjęta w Paryżu dnia 20.3.1883 r., przejrzana w Brukseli dnia 14.12.1900 r., w Waszyngtonie dnia 2.6.1911 r. i w Hadze dnia 6.11.1925 r. (Dz.U. z 1932 r. Nr 2, poz. 8 ze zm.)

Konwencja z Mauritiusa

Traktat o przejrzystości w traktatowym arbitrażu inwestor–państwo – załącznik do rezolucji Zgromadzenia Ogólnego ONZ 69/116 z 10.12.2014 r. (ARES/69/116)

KORUS

Umowa o wolnym handlu pomiędzy Stanami Zjednoczonymi a Koreą Południową (United States – Korea Free Trade Agreement)

KPP

Karta praw podstawowych Unii Europejskiej podpisana w Nicei 7.12.2000 r. (Dz.Urz. UE C 202 z 2016 r., s. 389)

KWPT

Konwencja wiedeńska o prawie traktatów, sporządzona w Wiedniu dnia 23.5.1969 r. (Dz.U. z 1990 r. Nr 74, poz. 439, zał.)

NAFTA

Północnoamerykański układ o wolnym handlu z 17.12.1992 r. (international.gc.ca) (North American Free Trade Agreement)

Porozumienie SCM

Porozumienie w sprawie subsydiów i środków wyrównawczych – załącznik do Porozumienia ustanawiającego Światową Organizację Handlu (WTO), sporządzonego w Marrakeszu dnia 15.4.1994 r. (Dz.Urz. WE L 336, s. 229) (Agreement on Subsidies and Countervailing Measures)

Porozumienie SPS

Porozumienie w sprawie stosowania środków sanitarnych i fitosanitarnych – załącznik do Porozumienia ustanawiającego Światową Organizację Handlu (WTO), sporządzonego w Marrakeszu dnia 15.4.1994 r. (Dz.Urz. WE L 336, s. 69) (Agreement on the Application of Sanitary and Phytosanitary Measures)

Porozumienie TBT

Porozumienie w sprawie barier technicznych w handlu (Agreement on Technical Barriers to Trade)

Porozumienie TRIPS

Porozumienie w sprawie handlowych aspektów praw własności intelektualnej – załącznik 1C do Porozumienia ustanawiającego Światową Organizację Handlu (WTO), sporządzonego w Marrakeszu dnia 15.4.1994 r. (Dz.Urz. WE L 336, s. 213) (Agreement on Trade-Related Aspects of Intellectual Property Rights)

Porozumienie WTO

Porozumienie ustanawiające Światową Organizację Handlu (WTO), sporządzone w Marrakeszu dnia 15.4.1994 r. (Dz.U. z 1995 r. Nr 98, poz. 483 ze zm.)

RCEP

Regionalne Kompleksowe Partnerstwo Gospodarcze z 15.11.2020 r. (Regional Comperhensive Economic Partnership)

rozporządzenie 833/2014

rozporządzenie Rady (UE) Nr 833/2014 z 31.7.2014 r. dotyczące środków ograniczających w związku z działaniami Rosji destabilizującymi sytuację na Ukrainie (Dz.Urz. UE L 229, s. 1 ze zm.)

TFUE

Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz.Urz. UE C 202 z 2016 r., s. 47)

TKE

Traktat Karty Energetycznej oraz Protokół Karty Energetycznej dotyczący efektywności energetycznej i odnośnych aspektów ochrony środowiska, sporządzone w Lizbonie dnia 17.12.1994 r. (Dz.U. z 2003 r. Nr 105, poz. 985)

Traktat z Lizbony

Traktat z Lizbony z 13.12.2007 r. zmieniający Traktat o Unii Europejskiej i Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską (Dz.Urz. UE C 306, s. 1)

TPP

Partnerstwo Transpacyficzne z 5.10.2015 r. (Trans-Pacific Partnership)

TTIP

Transatlantyckie Partnerstwo w dziedzinie Handlu i Inwestycji (Transatlantic Trade and Investment Partnership)

TUE

Traktat o Unii Europejskiej (Dz.Urz. UE C 202 z 2016 r., s. 13)

Układ MFW

Umowa o utworzeniu Międzynarodowego Funduszu Walutowego, zawarta w Bretton Woods dnia 22.7.1944 r. (M.P. z 2010 r. Nr 36, poz. 501 ze zm.)

USMCA

Porozumienie pomiędzy Stanami Zjednoczonymi, Meksykiem i Kanadą z 30.11.2018 r. (ustr.gov) (United States-Mexico-Canada Agreement)

2. Instytucje, organy, organizacje

ADB

Azjatycki Bank Rozwoju (Asian Development Bank)

AfDB

Afrykański Bank Rozwoju (African Development Bank)

ASEAN

Stowarzyszenie Narodów Azji Południowo-Wschodniej (Association of South-East Asian Nations)

BCBS

Bazylejski Komitet ds. Nadzoru Bankowego (Basel Committee on Banking Supervision)

BIS

Bank Rozrachunków Międzynarodowych (Bank for International Settlements)

EBRD

Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju (European Bank for Reconstruction and Development)

EIB

Europejski Bank Inwestycyjny (European Investment Bank)

EIF

Europejski Fundusz Inwestycyjny (European Investment Fund)

ICC

Międzynarodowa Izba Handlowa w Paryżu (International Chamber of Commerce)

ICSID

Międzynarodowe Centrum Rozstrzygania Sporów Inwestycyjnych (International Centre for Settlement of Investment Disputes)

IDA

Międzynarodowe Stowarzyszenie Rozwoju (International Development Association)

IDB

Międzyamerykański Bank Rozwoju (Inter-American Development Bank)

IFC

Międzynarodowa Korporacja Finansowa (International Finance Corporation)

ISO

Międzynarodowa Organizacja Normalizacyjna (International Organization for Standardization)

ITO

Międzynarodowa Organizacja Handlu (International Trade Organization)

ITU

Międzynarodowy Związek Telekomunikacyjny (International Telecommunications Union)

KPM

Komisja Prawa Międzynarodowego ONZ

LCIA

Londyński Sąd Arbitrażu Międzynarodowego (London Court of International Arbitration)

MBOiR

Międzynarodowy Bank Odbudowy i Rozwoju

MERCOSUR

Wspólny Rynek Południa (hiszp. Mercado Común del Sur)

MFW

Międzynarodowy Fundusz Walutowy

MIGA

Agencja Wielostronnych Gwarancji Inwestycyjnych (Multilateral Investment Guarantee Agency)

MOP

Międzynarodowa Organizacja Pracy

MTS

Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości

NBP

Narodowy Bank Polski

OECD

Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (Organisation for Economic Co-operation and Development)

ONZ

Organizacja Narodów Zjednoczonych

OPEC

Organizacja Krajów Eksportujących Ropę Naftową (Organization of the Petroleum Exporting Countries)

PCA

Stały Sąd Arbitrażowy w Hadze (Permanent Court of Arbitration)

SADC

Południowoafrykańska Wspólnota Rozwoju (Southern African Development Community)

SBA

promesy kredytowe MFW (Stand-by Arrangements)

SCC

Sztokholmska Izba Handlowa (Stockholm Chamber of Commerce)

STSM

Stały Trybunał Sprawiedliwości Międzynarodowej

TS

Trybunał Sprawiedliwości

TSUE

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej

UNCITRAL

Komisja Międzynarodowego Prawa Handlowego ONZ (United Nations Commission on International Trade Law)

UNCTAD

Konferencja ONZ ds. Handlu i Rozwoju (United Nations Conference on Trade and Development)

WTO

Światowa Organizacja Handlu (World Trade Organization)

3. Orzecznictwo i publikatory

Dz.U.

Dziennik Ustaw

Dz.Urz. WE/UE

Dziennik Urzędowy Wspólnot Europejskich / Unii Europejskiej

ICJ Reports

Annual Reports of International Court of Justice

LNTS

League of Nations Treaty Series. Publication of Treaties and International Engagements registered with the Secretariat of the League of Nations

PCIJ Reports

Reports of Permanent Court of International Justice

4. Inne

BIT

dwustronne umowy o ochronie inwestycji (Bilateral Investment Treaties)

BIZ

bezpośrednie inwestycje zagraniczne

BRIC

zbiorcza nazwa grupy państw rynków wschodzących: Brazylii, Rosji, Indii oraz Chin

ECF

instrument rozszerzonego wsparcia kredytowego (Extended Credit Facility)

EFF

instrument rozszerzonego wsparcia finansowego (Extended Fund Facility)

ESG

środowisko, społeczna odpowiedzialność, ład korporacyjny (environmental, social, and governance)

FCC

zdolność pożyczkowa MFW (Forward Commitment Capacity)

FCL

elastyczna linia kredytowa (Flexible Credit Line)

FED

System Rezerwy Federalnej (bank centralny USA) (Federal Reserve System)

GAR

rachunek zasobów ogólnych (General Resources Account)

GSP

generalny system preferencji

HAPA

High access precautionary arrangements (linia kredytowa MFW)

IBW

instytucje Bretton Woods

ISDS

mechanizm rozstrzygania sporów między inwestorem a państwem goszczącym (investor-state dispute settlement)

KNU

klauzula najwyższego uprzywilejowania

KTN

klauzula traktowania narodowego

LCDs

państwa najsłabiej rozwinięte

MCP

niejednolite praktyki walutowe (Multiple Currency Practices)

MFN

najwyższe uprzywilejowanie (most-favoured-nation)

NAB

Nowe Porozumienie Pożyczkowe (New Arrangements to Borrow)

NPM

klauzule dozwolonych środków (non-precluded measures)

NT

traktowanie narodowe (national treatment)

NU

najwyższe uprzywilejowanie

p.p.

punkt procentowy

PKB

produkt krajowy brutto

PMG

prawo międzynarodowe gospodarcze

PMI

prawo międzynarodowe inwestycyjne

PMP

prawo międzynarodowe publiczne

PPP

parytet siły nabywczej (Purchasing Power Parity)

RCF

instrument szybkiego kredytowania (Rapid Credit Facility)

RFI

instrument szybkiego finansowania (Rapid Financing Instrument)

SCF

instrumenty kredytowe stand-by (Standby Credit Facility)

SDR

Specjalne Prawa Ciągnienia (Special Drawing Rights)

STC

konkretne problemy handlowe (specific trade concerns)

SUT

sprawiedliwe i uczciwe traktowanie (FET – fair and equitable treatment)

TN

traktowanie narodowe

VER

dobrowolne ograniczenie eksportowe (voluntary export restraints)

Wykaz orzeczeń

1. Wykaz orzeczeń systemu rozstrzygania sporów GATT/WTO

Argentina – Financial Services

Raport Organu Odwoławczego: Argentina – Measures Relating to Trade in Goods and Services, WT/DS453/AB/R, 9.5.2016

Argentina – Footwear (EC)

Raport Organu Odwołaczego: Argentina – Safeguard Measures on Imports of Footwear, WT/DS121/AB/R, 12.1.2000

Australia – Automotive Leather II (Art. 21.4 – US)

Raport Zespołu Orzekającego: Australia – Subsidies Provided to Producers and Exporters of Automotive Leather (Article 21.4 – US), WT/DS126/RW, 11.2.2000

Australia – Plain Packaging

Raport Zespołu Orzekającego: Australia – Certain Measures Concerning Trademarks, Geographical Indications and Other Plain Packaging Requirements Applicable to Tobacco Products and Packaging, WT/DS435/R, WT/DS441/R, WT/DS458/R, WT/DS467/R, 27.8.2018

Australia – Salmon

Raport Organu Odwoławczego: Australia – Measures Affecting Importation of Salmon, WT/DS18/AB/R, 6.11.1998

Brazil – Retreaded Tyres

Raport Organu Odwoławczego: Brazil – Measures Affecting Imports of Retreaded Tyres, WT/DS332/AB/R, 17.12.2007

Canada – Autos

Raport Organu Odwoławczego: Canada – Certain Measures Affecting the Automotive Industry, WT/DS139/AB/R, WT/DS142/AB/R, 19.6.2000

Canada – Periodicals

Raport Organu Odwoławczego: Canada – Certain Measures Concerning Periodicals, WT/DS31/AB/R, 20.7.1997

Canada – Pharmaceutical Patents

Raport Zespołu Orzekającego: Canada – Patent Protection of Pharmaceutical Products, WT/DS114/R, 7.4.2000

China – Electronic Payment Services

Raport Zespołu Orzekającego: China – Certain Measures Affecting Electronic Payment Services, WT/DS413/R, 31.8.2012

EC and Certain member States – Large Civil Aircraft

Raport Organu Odwoławczego: European Communities and Certain member States – Measures Affecting Trade in Large Civil Aircraft, WT/DS316/AB/R, 1.6.2011

EC – Asbestos

Raport Organu Odwoławczego: European Communities – Measures Affecting Asbestos and Asbestos-Containing Products, WT/DS135/AB/R, 5.4.2001

EC – Bananas III

Raport Zespołu Orzekającego: European Communities – Regime for the Importation, Sale and Distribution of Bananas, WT/DS27/R, 25.9.1997
Raport Organu Odwoławczego: European Communities – Regime for the Importation, Sale and Distribution of Bananas, WT/DS27/AB/R, 25.9.1997

EC – Bananas III (Article 21.5 – Ecuador)

Raport Zespołu Orzekającego: European Communities – Regime for the Importation, Sale and Distribution of Bananas (Article 21.5 – Ecuador), WT/DS27/RW/ECU, 6.5.1999

EC – Fasteners

Raport Organu Odwoławczego: European Communities – Definitive Anti-Dumping Measures on Certain Iron or Steel Fasteners from China, WT/DS397/AB/R, 28.7.2011

EC – Hormones

Raport Organu Odwoławczego: EC Measures Concerning Meat and Meat Products (Hormones), WT/DS26/AB/R, WT/DS48/AB/R, 13.2.1998

EC – Seal Products

Raport Organu Odwoławczego: European Communities – Measures Prohibiting the Importation and Marketing of Seal Products, WT/DS400/AB/R, WT/DS401/AB/R, 18.6.2014

EC – Tariff Preferences

Raport Organu Odwoławczego: European Communities – Conditions for the Granting of Tariff Preferences to Developing Countries, WT/DS246/AB/R, 20.4.2004

Japan – Alcoholic Beverages

Raport Organu Odwoławczego: Japan – Taxes on Alcoholic Beverages, WT/DS8/AB/R, WT/DS10/AB/R, WT/DS11/AB/R, 1.11.1996

Korea – Various Measures on Beef

Raport Organu Odwoławczego: Korea – Measures Affecting Imports of Fresh, Chilled and Frozen Beef, WT/DS161/AB/R, WT/DS169/AB/R, 10.1.2001

Philippines – Distilled Spirits

Raport Organu Odwoławczego: Philippines – Taxes on Distilled Spirits, WT/DS403/AB/R, 20.1.2012

Russia – Certain Agricultural and Manufacturing Products

Raport Zespołu Orzekającego: Russia – Tariff Treatment of Certain Agricultural and Manufacturing Products, WT/DS485/R, 28.9.2016

Russia – Pigs

Raport Panelu Orzekającego: Russian Federation – Measures on the Importation of Live Pigs, Pork and Other Pig Products from the European Union, WT/DS475/R, 21.3.2017

Russia – Traffic in Transit

Raport Zespołu Orzekającego: Russia – Measures Concerning Traffic in Transit, WT/DS512/R, 26.4.2019

Spain – Unroasted Coffee

Raport Zespołu Orzekającego GATT: Spain – Tariff Treatment of Unroasted Coffee, L/5135, 11.6.1981, BISD 28S/102

Turkey – Textile and Clothing Products

Raport Organu Odwoławczego: Turkey – Restrictions on Imports of Textile and Clothing Products, WT/DS34/AB/R, 19.11.1999

US – 1916 Act (EC)

Raport Organu Odwoławczego: United States – Anti-Dumping Act of 1916, WT/DS136/AB/R, 26.9.2000

US – Anti-Dumping and Countervailing Duties (China)

Raport Organu Odwoławczego: United States – Definitive Anti-dumping and Countervailing Duties on Certain Products from China, WT/DS379/AB/R, 25.3.2011

US – Clove Cigarettes

Raport Organu Odwoławczego: United States – Measures Affecting the Production and Sale of Clove Cigarettes, WT/DS406/AB/R, 24.4.2012

US – Continued Suspension

Raport Organu Odwoławczego: United States – Continued Suspension of Obligations in the EC – Hormones Dispute, WT/DS320/AB/R, 14.11.2008

US – COOL

Raport Zespołu Orzekającego: United States – Certain Country of Origin Labelling (COOL) Requirements, WT/DS384/R, WT/DS386/R, 18.11.2011

US – Gambling

Raport Organu Odwoławczego: United States – Measures Affecting the Cross-Border Supply of Gambling and Betting Services, WT/DS285/AB/R, 20.4.2005

US – Hot-Rolled Steel

Raport Organu Odwoławczego: United States – Anti-Dumping Measures on Certain Hot-Rolled Steel Products from Japan, WT/DS184/AB/R, 23.8.2001

US – Lamb

Raport Organu Odwoławczego: United States – Safeguard Measure on Imports of Fresh, Chilled or Frozen Lamb from New Zealand, WT/DS177/AB/R, WT/DS178/AB/R, 16.5.2001

US – Large Civil Aircraft (2nd complaint)

Raport Organu Odwoławczego: United States – Measures Affecting Trade in Large Civil Aircraft – Second Complaint, WT/DS353/AB/R, 23.3.2012

US – Line Pipe

Raport Organu Odwoławczego: United States – Definitive Safeguard Measures on Imports of Circular Welded Carbon Quality Line Pipe from Korea, WT/DS202/AB/R, 8.3.2002

US – Origin Marking Requirement

Raport Zespołu Orzekającego: United States – Origin Marking Requirement, WT/DS597/R (w apelacji)

US – Shrimp (21.5)

Raport Organu Odwoławczego: United States – Import Prohibition of Certain Shrimp and Shrimp Products – Recourse to Article 21.5 of the DSU by Malaysia, WT/DS58/AB/R, 21.11.2001

US – Softwood Lumber IV

Raport Organu Odwoławczego: United States – Final Countervailing Duty Determination with respect to certain Softwood Lumber from Canada, WT/DS257/AB/R, 17.2.2004

US – Softwood Lumber V

Raport Zespołu Orzekającego: United States – Final Dumping Determination on Softwood Lumber from Canada, WT/DS264/R, 31.8.2004

US – Steel and Aluminium Products (China)

Raport Zespołu Orzekającego: United States – Certain Measures on Steel and Aluminium Products (China), WT/DS544/R (w apelacji)

US – Steel Safeguards

Raport Organu Odwoławczego: United States – Definitive Safeguard Measures on Imports of Certain Steel Products, WT/DS252/AB/R, 10.12.2003

US – Tuna II (Mexico)

Raport Organu Odwoławczego: United States – Measures Concerning the Importation, Marketing and Sale of Tuna and Tuna Products, WT/DS381/AB/R, 13.6.2012

US – Washing Machines

Raport Organu Odwoławczego: United States – Anti-Dumping and Countervailing Measures on Large Residential Washers from Korea, WT/DS464/AB/R, 26.9.2016

2. Wykaz orzeczeń trybunałów międzynarodowych

Diallo

Diallo (Republic of Guinea v. Democratic Republic of the Congo), Merits, Judgement, 30.11.2010, ICJ Reports 2010

ELSI

Elettronica SiculaS.p.A. (ELSI) (United States of America v. Italy), 20.7.1989, ICJ Reports 1989, s. 15

Nottebohm

Nottebohm (Liechtenstein v. Guatemala), 18.11.1953, ICJ Reports 1953, s. 111

Serbian Loans

Case Concerning the Payment of Various Serbian Loans Issued in France, PCIJ Reports 1928, Series A, No. 20, s. 44.

Brazilian Loans

Case Concerning the Payment in Gold of Brazilian Federal Loans Contracted in France, PCIJ Reports 1929, Series A, No. 21, s. 122

3. Wykaz orzeczeń Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

Achmea

Slowakische Republik v. Achmea BV (sprawa C-284/16), wyrok TS z 6.3.2018 r., EU:C:2018:158

Jemerak

GM, ON v. PR (sprawa C-109/23), wyrok TS z 5.9.2024 r., EU:C:2024:681

Komstroy

Republika Mołdawii v. Komstroy LLC (sprawa C-741/19), wyrok TS z 2.9.2021 r., EU:C:2021:655

Pl Holdings

Republika Polska v. Pl Holdings Sàrl (sprawa C-109/20), wyrok TS z 26.10.2021 r., EU:C:2021:875

Rosneft

PJSC Rosneft Oil Company v. Her Majesty’s Treasury i in. (sprawa C-72/15), wyrok TS z 28.3.2017 r., EU:C:2017:236

4. Wykaz orzeczeń trybunałów inwestycyjnych

AAPL v. Sri Lanka

Asian Agricultural Products Ltd v. Republic of Sri Lanka (Case No. ARB/87/3), Final Award, 27.6.1990

Abaclat and Others v. Argentina

Abaclat and Others v. Argentine Republic (ICSID Case No. ARB/07/5), Decision on Jurisdiction and Admissibility, 4.8.2011

ACF v. Bulgaria

ACF Renewable Energy Limited v. Republic of Bulgaria (ICSID Case No. ARB/18/1), Award, 5.1.2024

Adel a Hamadi Al Tamimi v. Oman

del a Hamadi Al Tamimi v. Sultanate of Oman (ICSID Case No. ARB/11/33), Award, 3.11.2015

Aeroport Belbek and Kolomoisky v. Russia

Aeroport Belbek LLC and Mr. Igor Valerievich Kolomoisky v. Russia (UNCITRAL, PCA Case No. 2015-07)

AES Summit v. Hungary

AES Summit Generation Limited v. Hungary (ICSID Case No. ARB/07/22), Award, 23.9.2010

Aguas del Tunari v. Bolivia

Aguas del Tunari v. Bolivia (ICSID Case No. ARB/02/3), Decision on Respondent’s Objections to Jurisdiction, 21.10.2005

Al Warraq v. Indonesia

Al Warraq v. The Republic of Indonesia (UNCITRAL), Final Award, 15.12.2014

AMT v. Zaire

American Manufacturing and Trading, Inc. v Republic of Zaire (ICSID Case No. ARB/93/1), Award, 21.2.1997

Apotex v. USA

Apotex Holdings Inc. v. United States of America (ICSID Case No. ARB(AF)/12/1), Award, 25.8.2014

Aucoven v. Venezuela

Autopista Concesionada de Venezuela, C.A. v. Bolivarian Republic of Venezuela (ICSID Case No ARB/00/5), Decision on jurisdiction, 27.9.2001

Azurix v. Argentina

Azurix Corp. v. The Argentine Republic (ICSID Case No. ARB/01/12), Award, 14.7.2006

Bernhard von Pezold v. Zimbabwe

Bernhard von Pezold v. Zimbabwe (ICSID Case No. ARB/10/15), Award, 28.7.2015

Biwater v. Tanzania

Biwater Gauff (Tanzania) Ltd. v. United Republic of Tanzania (ICSID Case No. ARB/05/22), Award, 24.7.2008

Bosh v. Ukraine

Bosh International, Inc. and B&P Ltd. Foreign Investments Enterprise v. Ukraine (ICSID Case No. ARB/08/11), Award, 25.10.2012

British Caribbean Bank v. Belize

British Caribbean Bank Limited (Turks & Caicos) v. The Government of Belize (PCA Case No. 2010-18), Award, 19.12.2014, Decision of Liability, 14.12.2012

Burlington v. Ecuador

Burlington Resources Inc. v. Republic of Ecuador (ICSID Case No. ARB/08/5), Decision on Jurisdiction, 2.6.2010

Canfor v. USA

Canfor Corporation v. United States of America (UNCITRAL), Decision on Preliminary Question, 6.6.2006

Caratube v. Kazakhstan

Caratube International Oil Co. LLP and Mr. Devincci Salah Hourani v. Kazakhstan (ICSID Case No. ARB/13/13), Award, 27.9.2017

Casinos Austria v. Argentine

Casinos Austria International GmbH and Casinos Austria Aktiengesellschaft v. Argentine Republic (ICSID Case No. ARB/14/32), Award, 5.11.2021

Charanne and Construction Investments v. Spain

Charanne BV and Construction Investments SARL v. Kingdom of Spain (SCC Case No. V 062/2012)

CEMEX v. Venezuela

CEMEX Caracas Investment B.V. v. The Bolivarian Republic of Venezuela (ICSID Case No. ARB/08/15)

Chevron and Texaco v. Ecuador

Chevron Corporation and Texaco Petroleum Corporation v. Ecuador (PCA No 2009-23), Second Partial Award on Track II, 30.8.2018

Clayton v. Canada

Clayton v. Government of Canada (UNCITRAL/PCA Case No. 2009-04), Award on Jurisdiction and Liability, 17.3.2015

CME v. Czech Republic

CME Czech Republic BV (Netherlands) v. Czech Republic (UNCITRAL), Partial Award, 13.9.2001 and Final Award, 14.3.2003

CMS v. Argentina

CMS Gas Transmission Company v. The Republic of Argentina (ICSID Case No. ARB/01/8), Award, 12.5.2005 and Decision of the ad hoc Committee on the Application for Annulment of the Argentine Republic, 25.9.2007

Continental v. Argentine

Continental Casualty Company v. The Argentine Republic (ICSID Case No. ARB/03/9), Award, 5.8.2008

Daimler v. Argentine

Daimler Financial Services AG v. Argentine Republic (ICSID Case No. ARB/05/1), Award, 22.8.2012

Desert Line v. Yemen

Desert Line Projects LLC v. The Republic of Yemen (ICSID Case No. ARB/05/17), Award, 6.2.2008

Detroit International Bridge v. Canada

Detroit International Bridge Company v. Government of Canada (PCA Case No. 2012-25), Award on Jurisdiction, 2.4.2015

Duke Energy v. Ecuador

Duke Energy Electroquil Partners and Electroquil S.A. v. Republic of Ecuador (No. ARB/04/19), Award, 18.8.2008

ECE v. Czech Republic

ECE Projektmanagement International GmbH v. Czech Republic (PCA Case No. 2010-5), Award, 19.9.2013

Eco Oro v. Colombia

Eco Oro Minerals Corp. v. Republic of Colombia (ICSID Case No. ARB/16/41), Decision on Jurisdiction, Liability and Directions on Quantum, 9.9.2021

Eiser and Energía Solar v. Spain

Eiser Infrastructure Limited and Energía Solar Luxembourg S.à r.l. v. Kingdom of Spain (ICSID Case No. ARB/13/36)

Electrabel v. Hungary

Electrabel SA v. Republic of Hungary (ICSID Case No. ARB/07/19), Decision, 30.11.2012

El Paso v. Argentina

El Paso Energy International v. The Argentine Republic (ICSID Case No. ARB/03/15), Decision on Jurisdiction, 27.4.2006 and Award, 31.10.2011

Enkev Beheer v. Poland

Enkev Beheer B.V. v. The Republic of Poland (UNCITRAL/PCA Case No. 2013-01), First Partial Award, 29.4.2014 and Final Award on Costs, 13.6.2014

Enron v. Argentina

Enron Corporation Ponderosa Assets, L.P. v. The Republic of Argentina (ICSID Case No. ARB/01/3), Award, 22.5.2007

Eskosol v. Italy

Eskosol S.p.A. In Liquidazione v. Italian Republic (ICSID Case No. ARB/15/50), Decision on Termination Request and Intra-EU Objection, 7.5.2019

Eureko v. Poland

Eureko B.V. v. Republic of Poland (UNCITRAL), Partial Award, 19.8.2005

Everest Estate LLC et al. v. Russia

Everest Estate LLC et al. v. Russia (PCA Case No. 2015-36), Award, 2.5.2018

Fedax v. Venezuela

Fedax N.V. v. The Republic of Venezuela (ICSID Case No. ARB/96/3), Decision of the Tribunal on Objections to Jurisdiction, 11.7.1997

Feldman v. Mexico

Marvin Roy Feldman Karpa v. United Mexican States (ICSID Case No. ARB(AF)/99/1), Award, 16.12.2002

Fraport v. Philippines

Fraport AG Frankfurt Airport Services Worldwide v. Republic of the Philippines (ICSID Case No. ARB/11/12), Award, 10.12.2014

Global Trading v. Ukraine

Global Trading Resource Corp. and Globex International, Inc. v. Ukraine (ICSID Case No. ARB/09/11), Award, 1.12.2010

Gold Reserve v. Venezuela

Gold Reserve Inc. v. The Bolivarian Republic of Venezuela (ICSID Case No. ARB(AF)/09/1), Award, 22.9.2014

Guaracachi v. Bolivia

Guaracachi America, Inc. v. The Plurinational State of Bolivia (PCA Case No. 2011-17), Award, 31.1.2014

Hochtief v. Argentina

Hochtief AG v. Argentine Republic (ICSID Case No. ARB/07/31), Decision on Liability, 29.12.2014 and Decision on Jurisdiction, 24.10.2011

Impregilo v. Pakistan

Impregilo S.p.A. v. Islamic Republic of Pakistan (ICSID Case No. ARB/03/3), Decision on Jurisdiction, 22.4.2005

Isolux v. Spain

Isolux Netherlands, BV v. Kingdom of Spain (SCC Case V2013/153)

Jan de Nul v. Egypt

Jan de Nul NV & Dredging International NV v. Arab Republic of Egypt (ICSID Case No. ARB/04/3), Award, 6.11.2008

Karkey Karadeniz v. Pakistan

Karkey Karadeniz Elektrik Uretim A.S. v. Islamic Republic of Pakistan (ICSID Case No. ARB/13/1), Award, 22.8.2017

Khan Resources v. Mongolia

Khan Resources Inc. v. Mongolia (PCA Case No. 2011-09), Award on the Merits, 2.3.2015

Kiliç v. Turkmenistan

Kiliç Ĭnşaat Ĭthalat Ĭhracat Sanyiv ve Ticaret Anonim Şirketi v. Turkmenistan (ICSID Case No. ARB/10/1), Award, 2.7.2013

Lauder v. Czech Republic

Lauder v. Czech Republic (UNCITRAL), Final Award, 3.9.2001

Levy v. Peru

Levy v. Republic of Peru (ICSID Case No. ARB/10/17), Award, 26.2.2015

LG&E v. Argentina

LG&E Energy Corp. v. The Argentine Republic (ICSID Case No. ARB/02/1), Decision on Liability, 3.10.2006 and Award, 3.10.2006

Lugzor and others v. Russia

Limited Liability Company Lugzor and Others v. Russian Federation (PCA Case No. 2015-29)

Maffezini v. Spain

Emilio Augusto Maffezini v. The Kingdom of Spain (ICSID Case No. ARB/97/7), Decision of the Tribunal on Objections to Jurisdiction, 25.1.2000 and Award, 13.11.2000

Mamidoil v. Albania

Mamidoil Jetoil Greek Petroleum Products Societe S.A. v. Republic of Albania (ICSID Case No. ARB/11/24), Award, 30.3.2015

ME Shipping v. Egypt

Middle East Cement Shipping and Handling Co. SA v. Arab Republic of Egypt (ICSID Case No. ARB/99/6), Award, 12.4.2002

Metalclad v. Mexico

Metalclad Corporation v. The United Mexican States (ICSID Case No. ARB(AF)/97/1), Award, 30.8.2000

Metal-Tech v. Uzbekistan

Metal-Tech Ltd. v. Republic of Uzbekistan (ICSID Case No. ARB/10/3), Award, 4.10.2013

Methanex Corp v. USA

Methanex Corp v United States of America (UNCITRAL/NAFTA), Final Award of the Tribunal on Jurisdiction and Merits, 3.8.2005

Michael Anthony Lee-Chin v. Dominican Republic

Michael Anthony Lee-Chin v. Dominican Republic (ICSID Case No. UNCT/18/3), Final Award, 6.10.2023

Micula v. Romania

Micula v. Romania (ICSID Case No. ARB/05/20), Decision on Jurisdiction and Admissibility, 24.9.2008

Mihaly International, Inc v. Sri Lanka

Mihaly International, Inc. v. Democratic Socialist Republic of Sri Lanka (ICSID Case No. ARB/00/2), Award, 15.3.2002

Minotte v. Poland

Minnotte and Lewis v. Republic of Poland (ICSID Case No. ARB(AF)/10/1), Award, 16.5.2014

Mobil v. Venezuela

Mobil v. Venezuela (ICSID Case No. ARB/07/27), Decision on Jurisdiction, 10.6.2010

MTD v. Chile

MTD Equity Sdn. Bhd. and MTD Chile S.A. v. Republic of Chile (ICSID Case No. ARB/01/7), Award, 25.5.2004

Naftogaz and others v. Russia

NJSC Naftogaz of Ukraine and others v. Russian Federation (UNCITRAL, PCA Case No. 2017-16)

National Grid v. Argentina

National Grid plc v. The Argentine Republic (UNCITRAL), Award, 3.11.2008

Noble Ventures, Inc. v. Romania

Noble Ventures, Inc. v. Romania (ICSID Case No. ARB/01/11), Award, 12.10.2005

Occidental v. Ecuador

Occidental Exploration and Production Company v. The Republic of Ecuador (UNCITRAL/LCIA Case No. UN 3467), Final Award, 1.7.2004

Orazul International v. Argentina

Orazul International España Holdings S.L. v. Argentine Republic (ICSID Case No. ARB/19/25), Award, 14.12.2023

Oschadbank v. Russia

Oschadbank v. Russian Federation (PCA Case No. 2016-14)

Quiborax v. Bolivia

Quiborax S.A. v. Plurinational State of Bolivia (ICSID Case No. ARB/06/2), Decision on Jurisdiction, 27.9.2012

Pac Rim v. El Salvador

Pac Rim Cayman LLC v. Republic of El Salvador (ICSID Case No. ARB/09/12), Decision on the Respondent’s Jurisdictional Objections, 1.6.2012

Pan American v. Argentina

Pan American Energy LLC and BP Argentina Exploration Company v. The Argentine Republic (No. ARB/03/13), Decision on Preliminary Objections, 27.7.2006

Paushok v. Mongolia

Sergei Paushok, CJSC Golden East Co. and CJSC Vostokneftegaz Co. v. The Government of Mongolia (UNCITRAL), Award on Jurisdiction and Liability, 28.4.2011

Pey Casado v. Chile

Pey Casado v. Republic of Chile (ICSID Case No. ARB/98/2), Sentence Arbitrale, 8.5.2008

Philip Morris v. Australia

Philip Morris Asia Limited (Hong Kong) v. The Commonwealth of Australia (PCA Case No. 2012-12), Decision on Jurisdiction and Admissibility, 17.12.2015

Philip Morris v. Paraguay

Philip Morris Brands SÀRL v. Oriental Republic of Paraguay (ICSID Case No. ARB/10/7), Decision on Jurisdiction, 2.7.2013

Phoenix Action v. Czech Republic

Phoenix Action, Ltd v. The Czech Republic (ICSID Case No. ARB/06/5), Award, 15.4.2009

PJSC Ukrnafta v. Russia

PJSC Ukrnafta v. The Russian Federation (PCA Case No. 2015-34), Award, 12.4.2019

PL Holdings v. Poland

PL Holdings S.à.r.l. v. Republic of Poland (SCC Case No. V2014/163), Partial Award, 28.6.2017

Plama v. Bulgaria

Plama Consortium Limited v. Republic of Bulgaria (ICSID Case No. ARB/03/24), Decision on Jurisdiction, 8.2.2005

Pope & Talbot v. Canada

Pope & Talbot Inc. v. Government of Canada (NAFTA/UNCITRAL), Award on the Merits of Phase 2, 10.4.2001

Portigon v. Spain

Portigon AG v. Kingdom of Spain (ICSID Case No. ARB/17/15)

Privatbank and Finilon v. Russia

PJSC CB PrivatBank and Finance Company Finilon LLC v. Russian Federation (PCA Case No. 2015-21)

PSEG v. Turkey

PSEG Global, Inc. v. Republic of Turkey (ICSID Case No. ARB/02/5), Award, 19.1.2007

Romak v. Uzbekistan

Romak (Switzerland) S.A. v. Uzbekistan (PCA Case No. AA280), Award, 26.11.2009

RREEF Infrastructure (G.P.)

RREEF Infrastructure (G.P.) Limited and RREEF Pan-European Infrastructure Two Lux S.à r.l. v. Kingdom of Spain (ICSID Case No. ARB/13/30), Decision on Liability and on the Principles of Quantum, 30.11.2018

RSM and others v. Grenada

Rachel S. Grynberg and others and RSM Production Corporation v. Grenada (ICSID Case No. ARB/10/6), Award, 10.12.2010

Salini v. Morocco

Salini Construttori S.p.A. v. Kingdom of Morocco (ICSID Case No. ARB/00/4), Decision on Jurisdiction, 16.7.2001

Saluka v. Czech Republic

Saluka Investments BV (Netherlands) v. The Czech Republic (UNCITRAL/PCA), Partial Award, 17.3.2006

SD Myers, Inc. v. Canada

SD Myers, Inc. v. Government of Canada (NAFTA/UNCITRAL), 1st Partial Award and Separate Opinion, 13.11.2000

Sempra v. Argentina

Sempra Energy International v. The Argentine Republic (ICSID Case No. ARB/02/16), Award, 28.9.2007

SGS v. Pakistan

SGS Société Générale de Surveillance S.A. v. The Islamic Republic of Pakistan (ICSID Case No. ARB/01/13), Decision of the Tribunal on Objections to Jurisdiction, 6.8.2003

SGS v. Philippines

SGS Société Générale de Surveillance S.A. v. Republic of the Philippines (ICSID Case No. ARB/02/6), Decision of the Tribunal on Objections to Jurisdiction, 23.1.2006

SGS v. Paraguay

SGS Société Générale de Surveillance S.A. v. The Republic of Paraguay (ICSID Case No. ARB/07/29), Decision on Jurisdiction, 12.2.2010

Siemens v. Argentina

Siemens A.G. v. The Argentine Republic (ICSID Case No. ARB/02/08), Decision on Jurisdiction, 3.8.2004 and Award, 6.2.2007

Société Générale v. The Dominican Republic

Société Générale v. The Dominican Republic (LCIA Case No. UN 7927), Award on Preliminary Objections to Jurisdiction, 19.9.2008

Soufraki v. UAE

Hussein Nuaman Soufraki v. The United Arab Emirates (ICSID Case No. ARB/02/7), Award, 7.7.2004 and Decision on Annulment Application, 5.6.2007

Stabil LLC and Others v. Russian Federation

Stabil LLC and Others v. Russian Federation (PCA Case no. 2015-35), Award on Jurisdiction, 26.6.2017

Suez v. Argentina

Suez, Sociedad General de Aguas de Barcelona, S.A. v. The Argentine Republic (ICSID Case No. ARB/03/19), Order in Response to Petition for Transparency and Participation as Amicus Curiae, 19.5.2005

Tecmed v. Mexico

Técnicas Medioambientales Tecmed, S.A. v. The United Mexican States (ICSID Case No. ARB(AF)/00/2), Award, 29.5.2003

TECO v. Guatemala

Teco Guatemala Holdings, LLC v. Republic of Guatemala (ICSID Case No. ARB/10/17), Award on Jurisdiction and Merits, 19.12.2013

Teinver v. Argentina

Autobuses Urbanos del Sur SA, Teinver SA and Transportes de Cercanías SA v. Argentine Republic (ICSID Case No. ARB/09/1), Decision on Jurisdiction, 21.12.2012 and Award, 21.7.2017

Telefónica v. Argentina

Telefónica S.A. v. Argentine Republic (ICSID Case No ARB/03/20), Decision on Jurisdiction, 25.5.2006

The Channel Tunnel v. UK and France

The Channel Tunnel Group ltd. and France-Manche S.A. v. United Kingdom and France (UNCITRAL), Partial Award, 30.1.2007

Thunderbird v. Mexico

International Thunderbird Gaming Corporation v. The United Mexican States (NAFTA/UNCITRAL), Arbitral Award, 26.1.2006; Separate Opinion of Thomas Wälde

Tokios Tokelés v. Ukraine

Tokios Tokelés v. Ukraine (ICSID Case No. ARB/02/18), Decision on Jurisdiction, 29.4.2004

Total v. Argentina

Total S.A. v. The Argentine Republic (ICSID Case No. ARB/04/01), Decision on Liability, 27.12.2010 and Award and Dissenting Opinion, 27.11.2013

Toto v. Lebanon

Toto Construzioni Generali S.p.A. v. The Republic of Lebanon (ICSID Case No. ARB/07/12), Decision on Jurisdiction, 11.9.2009

Tulip v. Turkey

Tulip Real Estate and Development Netherlands B.V. v. Republic of Turkey (ICSID Case No. ARB/11/28), Decision on Bifurcated Jurisdictional Issue, 5.3.2013

Valores Mundiales and Consorcio Andino v. Venezuela

Valores Mundiales, S.L. and Consorcio Andino S.L. v. Bolivarian Republic of Venezuela (ICSID Case No. ARB/13/11), Award, 25.7.2017

Vanessa Ventures v. Venezuela

Vannessa Ventures Ltd. v. Bolivarian Republic of Venezuela (ICSID Case No. ARB(AF)/04/6), Award, 16.1.2013

Venezuela Holdings v. Venezuela

Venezuela Holdings V.B. v. The Bolivarian Republic of Venezuela (ICSID Case No. ARB/07/27), Award, 9.10.2014

Vigotop Limited v. Hungary

Vigotop Limited v. Hungary (ICSID Case No. ARB/11/22), Award, 1.10.2014

Wena Hotels v. Egypt

Wena Hotels v. Arab Republic of Egypt (ICSID Case No. ARB/98/4), Award, 8.12.2000

Western NIS v. Ukraine

Western NIS Entreprise Fund v. Ukraine (ICSID Case No ARB/04/2), Order, 16.3.2006

Yaung Chi v. Myanmar

Yaung Chi Oo Trading Pte Ltd. v. Myanmar (ICSID Case No. ARB/01/1), Award, 31.3.2003

Część I. Zagadnienia wprowadzające

Rozdział I. Globalizacja a prawo międzynarodowe gospodarcze

Nb 1

Żyjemy w zglobalizowanym świecie. Pomijając realizację katastroficznego scenariusza, w wyniku którego nasza cywilizacja utraci znane technologie, nic tego nie odwróci. Globalizacja, czyli coraz silniejsza współzależność i bliższa integracja państw, przyniosła zarówno korzyści, jak i stwarza wyzwania.

Z jednej strony korzystamy z bogatej oferty dóbr i usług zarówno produkcji krajowej, jak i pochodzących z importu. Począwszy od surowców, przez towary przetworzone, po zdalnie świadczone usługi, wszystko to stanowi wynik zjawisk kształtujących globalną gospodarkę. Z drugiej strony udział w światowych łańcuchach wartości¹ oznacza, że krajowe gospodarki stały się wrażliwe na zdarzenia mające miejsce na rynkach państw trzecich. Część kosztów działań realizowanych w jednym państwie może obciążyć inne. W ekonomii fakt nieponoszenia pełnych kosztów własnych działań określa się mianem negatywnych efektów zewnętrznych. Przykładowo, jeżeli w jednym państwie przemysł nie podlega regulacjom środowiskowym, to takie państwo zgarnia korzyści tańszej produkcji, natomiast koszty środowiskowe „brudnej produkcji” w postaci skażenia powietrza czy wody mogą obciążać również państwa sąsiednie. Światowy kryzys gospodarczy, którego symbolicznym początkiem był upadek we wrześniu 2008 r. banku Lehman Brothers, czy gospodarcze konsekwencje pandemii COVID-19 i kryzysu klimatycznego boleśnie uświadomiły wszystkim skalę współzależności. Co więcej, współzależności wynikające ze współpracy gospodarczej mogą mieć istotny wpływ na bezpieczeństwo publiczne. Przykładowo bezpośrednią konsekwencją rosyjskiej agresji na Ukrainę w 2022 r. w relacjach między Unią Europejską a Rosją były europejskie sankcje uderzające w rosyjską gospodarkę, a jednocześnie rosyjski szantaż energetyczny względem Europy. Z kolei kontrola infrastruktury krytycznej (sieci energetycznych i wodociągowych, transportu czy przesyłu danych) i dostęp do zaawansowanych technologii, kiedyś postrzegane głównie przez pryzmat przepływu inwestycji zagranicznych, obecnie stanowią jeden z istotniejszych elementów rywalizacji geopolitycznej między Stanami Zjednoczonymi a Chinami.

Zarządzanie szansami oraz zapobieganie zagrożeniom wynikającym z międzynarodowej współzależności gospodarczej wymagają współpracy regulacyjnej. Właśnie to stanowi cel normatywny prawa międzynarodowego gospodarczego (PMG), a zarazem przedmiot niniejszego podręcznika. Wykład zaczniemy od genezy tych regulacji oraz stanowiących ich fundament teorii ekonomicznych.

1 Łańcuchy wartości (value chains) opisują współpracę podmiotów gospodarczych z różnych krajów w procesie tworzenia produktu. Wyobraź sobie, że produkt, np. samochód, składany jest jak zestaw klocków. Każdy klocek (karoseria, silnik, układ hamulcowy, elektronika) wytwarzany jest w innym państwie. Jak to działa w praktyce? Zakłady produkcyjne na całym świecie wnoszą swój cząstkowy wkład w produkt końcowy od etapu projektowania, przez pozyskanie niezbędnych surowców i wytworzenie komponentów, po montaż, marketing i dystrybucję. Podmioty te łączą pozostające w ich dyspozycji zasoby, umiejętności i pracę, aby wspólnie wyprodukować samochód. Każdy uczestnik tego procesu podnosi wartość produktu. Łącznie wszystkie te współzależności określane są mianem łańcucha wartości.

Rozdział II. Prawo międzynarodowe gospodarcze a ekonomia międzynarodowa

§ 1. Handel

Nb 2

Pełen wykład z historii PMG wymagałby cofnięcia się co najmniej do starożytności, skąd pochodzą pierwsze świadectwa sukcesów międzynarodowej współpracy handlowej czy też pierwsze przypadki stosowania sankcji gospodarczych¹. Umiejętność handlu pomiędzy obcymi sobie grupami – jako element rewolucji kognitywnej – mogła przesądzić o ewolucyjnym sukcesie Homo sapiens². Starożytni Grecy dysponowali dobrze rozwiniętą bankowością – znali weksle i przekazy pieniężne ułatwiające obrót gospodarczy między państwami-miastami³. W czasach nowożytnych nie sposób byłoby pominąć ekonomicznych koncepcji bulionizmu czy merkantylizmu (oraz ich odpowiedników w postaci kameralizmu w państwach niemieckich oraz regalizmu w sferze wpływów włoskich i hiszpańskich)⁴. Zgodnie z tymi teoriami państwa powinny być gospodarczo samowystarczalne, promując eksport i interwencjonizm, a ograniczając import.

Nb 3

Na potrzeby wykładu z zakresu regulacji handlu międzynarodowego przełomowe znaczenie miały prace Adama Smitha, który dowodził:

„Człowiek (…) prawie ciągle potrzebuje pomocy swych bliźnich i na próżno szukałby jej jedynie w ich życzliwości. Jest bardziej prawdopodobne, że nakłoni ich do pomocy, gdy potrafi przemówić do ich egoizmu i pokazać im, że jest dla nich samych korzystne, by zrobili to, czego od nich żąda. Każdy, kto proponuje drugiemu jakiś interes, postępuje w ten sposób. Daj mi to, czego ja chcę, a otrzymasz to, czego ty chcesz: oto znaczenie każdej takiej propozycji, i to jest właśnie sposób, w jaki otrzymujemy nawzajem od siebie największą część usług, których potrzebujemy. Nie od przychylności rzeźnika, piwowara czy piekarza oczekujemy naszego obiadu, lecz od ich dbałości o własny interes. Zwracamy się nie do ich humanitarności, lecz do egoizmu i nie mówimy im o naszych własnych potrzebach, lecz o ich korzyściach”⁵.

Powyższego fragmentu nie należy rozumieć jako pochwały egoizmu. Nieodłącznym elementem koncepcji A. Smitha była empatia, zgodnie z kolejnym wielkim, choć rzadziej cytowanym traktatem tego autora⁶. Nie ulega wątpliwości, że dostrzeżenie korzyści pochodnych specjalizacji pracy i wymianie dóbr w sposób fundamentalny wpłynęło na postrzeganie funkcji państwa i międzynarodowego obrotu gospodarczego. Cytując ponownie A. Smitha:

„Weźmy więc dla przykładu drobny przemysł (…) mianowicie wyrób szpilek; robotnik nie zaprawiony do tej pracy (…) i nie obeznany z używanymi w niej maszynami (do których wynalezienia podnietę dał prawdopodobnie ten podział pracy) potrafiłby może z trudnością przy największej pilności zrobić jedną szpilkę na dzień, ale z pewnością nie zrobiłby dwudziestu. Jednak przy obecnym sposobie wykonywania tej pracy jest ona nie tylko odrębnym zawodem, ale dzieli się jeszcze na szereg gałęzi, których większość stanowi również pewnego rodzaju odrębne zajęcie. Jeden robotnik wyciąga drut, drugi go prostuje, trzeci tnie, czwarty zaostrza, piąty szlifuje koniec dla osadzenia główki; by zrobić główkę, potrzebne są dwie lub trzy odrębne czynności. Odrębną pracą jest nałożyć ją, inną jeszcze pobielić szpilki; oddzielnym nawet zajęciem jest wetknąć szpilki w papier; w ten sposób ważne rzemiosło wyrobu szpilek jest podzielone na blisko 18 odrębnych czynności, które w pewnych manufakturach wykonują różni pracownicy, chociaż w innych ten sam pracownik wykonuje czasami dwie lub trzy czynności. Widziałem małą pracownię tego rodzaju, gdzie zatrudnionych było tylko dziesięć osób, niektóre z nich wykonywały więc dwie lub trzy odrębne czynności. Chociaż ludzie ci byli bardzo biedni i dlatego skąpo zaopatrzeni w niezbędne maszyny, mogli, gdy się przyłożyli do pracy, wyrobić wspólnie około dwunastu funtów szpilek dziennie. Ponieważ każda z nich robiła dziesiątą część owych 48 000 szpilek, przeto można uważać, że wyrabiała 4800 szpilek dziennie. Gdyby natomiast każda z tych osób pracowała oddzielnie i samodzielnie i nie była uprzednio wyszkolona w tej specjalnej pracy, to z pewnością żadna z nich nie zrobiłaby dwudziestu, a może nawet i jednej szpilki na dzień (…)”⁷.

Jak tłumaczył Smith, jedna osoba nie może samodzielnie i efektywnie realizować wszystkich tych zadań. Prawidłowość taka zachodzi zarówno na poziomie indywidualnym – poszczególnych pracowników, jak i całych gospodarek i „doprawdy byłoby głupotą zajmować się produkcją dóbr, które taniej można kupić za granicą”.

Nb 4

Rozwinięciem tej ostatniej myśli w kontekście handlu międzynarodowego jest teoria przewagi absolutnej, w świetle której państwa powinny wyspecjalizować się w produkcji tych dóbr lub usług, które są w stanie zaoferować taniej od innych. Przykładowo, jeżeli w jednym państwie łatwo dostępne są zaawansowane technologie i wysoko wykwalifikowani pracownicy, a gospodarka drugiego państwa głównie oferuje tanią pracę nisko wykwalifikowanych robotników, to w pierwszym kraju tańsza będzie produkcja np. szczepionek, a w drugim uprawa ryżu niepodlegająca mechanizacji. Zgodnie z teorią przewagi absolutnej specjalizacja w tych obszarach pozwoli na obniżenie kosztów i zwiększenie produkcji. Tak wypracowane nadwyżki, czyli dobra ponad potrzeby konsumpcyjne w państwie produkcji, można przeznaczyć na wymianę towarów produkowanych taniej za granicą. Zamiast nieefektywnie zatrudniać robotników rolnych w laboratoriach, a naukowców na polach ryżowych, społeczeństwa obu państw odniosą większe korzyści dzięki handlowi szczepionkami w zamian za ryż.

Nb 5

Jednak nawet gdyby jedno rozwinięte państwo dysponowało przewagą w produkcji wszystkich dóbr, handel międzynarodowy nadal może być obopólnie korzystny dzięki tzw. przewadze komparatywnej (względnej). Oznacza to, że kraj posiada przewagę komparatywną w produkcji tego dobra (A), dla którego ponosi niższy koszt alternatywny, czyli koszt utraconych korzyści produkcji innego dobra (B)⁸. Sformalizowany zapis powyższej prawidłowości stanowi model Ricardo⁹. Ilustruje to poniższy przykład.

Załóżmy, że istnieją dwa kraje (A i B) produkujące dwa dobra: samochody i rowery. Oba kraje dysponują 2000 roboczogodzinami. Kraj A potrzebuje odpowiednio 10 i 5 godzin pracy, aby wyprodukować jeden samochód oraz rower. Kraj B jest bardziej wydajny, gdyż wyprodukowanie jednego samochodu wymaga tam tylko 8 godzin, a roweru – 2 godziny. Jeśli oba kraje zdecydują się być samowystarczalne i przeznaczą połowę dostępnych zasobów pracy na produkcję każdego z dóbr, to kraj A wyprodukuje 100 samochodów i 200 rowerów, zaś kraj B – 125 samochodów i 500 rowerów. Łącznie wyprodukowanych zostanie więc 925 jednostek (225 samochodów i 700 rowerów).

Tabela 1. Produkcja bez specjalizacji

Kraj

Samochody

Rowery

A

100

200

B

125

500

Razem

225

700

Kraje mogą jednak zdecydować się na specjalizację w produkcji dobra, w którym mają przewagę komparatywną. Dla kraju A jest to produkcja samochodów. Zarówno samochody, jak i rowery produkowane są tu wolniej. Jednak wyprodukowanie samochodu w A zabiera 10 zamiast 8 godzin, czyli o 1/4 więcej czasu; wyprodukowanie roweru zajmuje 5 zamiast 2 godzin, czyli aż 2,5 razy dłużej. To oznacza, że różnica między efektywnością produkcji jest niższa w przypadku samochodów (tu przewaga absolutna B jest mniejsza). Przeciwnie, kraj B ma przewagę komparatywną (i absolutną) w produkcji rowerów. Jeżeli A i B tak się wyspecjalizują, to całkowita produkcja wzrośnie. Załóżmy, że po specjalizacji kraj A przeznacza wszystkie dostępne godziny pracy (2000) na produkcję samochodów, zaś kraj B większość swoich godzin pracy na produkcję rowerów. O ile poziom produkcji samochodów jest taki sam jak w poprzedniej sytuacji, to rowerów udało się wyprodukować o 200 więcej (łącznie 1125 jednostek).

Tabela 2. Produkcja ze specjalizacją

Kraj

Samochody

Rowery

A

200

0

B

25

900

Razem

225

900

Nb 6

Widać zatem, że państwa mogą znaleźć swoją specjalizację w gospodarce światowej, nawet jeżeli ów wybór nie od razu będzie oczywisty. Próbą ekonomicznej odpowiedzi na pytanie, w jaki sposób włączyć się w światowe łańcuchy wartości, jest teoria Heckschera–Ohlina–Samuelsona oceny dóbr według relatywnych kosztów czynników produkcji (pracy, kapitału). To m.in. powyższe teorie stanowiły fundament dla stworzenia ram prawnych GATT/WTO, omawianych w dalszej części podręcznika.

Zarazem trzeba pamiętać, że nawet przy założeniu ogólnej zasadności teorii obopólnych korzyści z handlu w długim okresie, jak zauważył w odniesieniu do polityki monetarnej John Maynard Keynes, „w długim okresie wszyscy jesteśmy martwi”¹⁰. Międzynarodowa współpraca gospodarcza stwarza szansę na podniesienie ogólnego poziomu zamożności. Zasadnicze pytanie dotyczy jednak warunków i zakresu współpracy, tak aby w międzyczasie kosztami dostosowań strukturalnych nie zostały obciążone osoby najuboższe, a zarazem najsłabiej chronione, ani żeby nie wiązało się to z nieproporcjonalnymi kosztami w innych obszarach, w tym ochrony środowiska naturalnego (czyli spowodowaniem negatywnych efektów zewnętrznych).

Prawo międzynarodowe gospodarcze jest instrumentem stwarzającym szansę realizacji potencjału globalizacji. To od nas jednak zależy, jak z niej skorzystamy.

§ 2. Finanse

Nb 7

Wśród koncepcji, które wywarły znaczny wpływ na myślenie o międzynarodowej współpracy gospodarczej, wspomniany już został choćby bulionizm, tj. XVI-wieczna teoria, w myśl której źródłem i odzwierciedleniem bogactwa państwa jest jego zasób kruszców. Nie wdając się w ocenę zasadności tego postulatu – szczególnie w sytuacji upowszechnienia takiej polityki wśród partnerów handlowych, kiedy to wszyscy chcą eksportować, a nikt nie chce kupować – zwraca to naszą uwagę na związek między międzynarodowym handlem towarami i usługami a finansami.

Mimo że korzenie choćby bankowości międzynarodowej sięgają nieomal początków handlu międzynarodowego¹¹, to właściwie do końca II wojny światowej stosunki monetarne nie były regulowane w prawie międzynarodowym. W systemie waluty złotej, tzn. ograniczenia podaży pieniądza krajowego wartością posiadanych rezerw kruszcu (emitowany pieniądz musiał mieć pokrycie w złocie), bilans płatniczy¹² podlegał automatycznej stabilizacji, w związku z czym przepływy kapitałowe nie wymagały regulacji¹³.

Przykładowo w przypadku deficytu handlowego rośnie zapotrzebowanie na walutę obcą, a zatem spada wartość pieniądza krajowego. To skłania kupców do wymiany (taniego) pieniądza krajowego na kruszec i zapłaty za granicą złotem. Odpływ złota ogranicza możliwość podaży pieniądza, którego cena (czyli stopa procentowa) wzrasta. Skoro wartość nabywcza pieniądza rośnie (deflacja), to oznacza, że ceny spadają, co prowadzi do wzrostu atrakcyjniejszego eksportu i spadku importu zbyt drogich dóbr importowych. Dochodzi zatem do zmiany kierunku przepływów towarowych i pieniężnych. W przypadku nadwyżki w obrotach handlowych proces ten przebiegałby odwrotnie.

Stabilność finansowa nie wymagała więc regulacji międzynarodowych. Czynnikiem dodatkowo hamującym rozwój finansów w kręgu cywilizacji zachodniej była kościelna krucjata przeciwko lichwie¹⁴.

Nb 8

Zasoby złota, a w rezultacie możliwość podaży pieniądza, są jednak naturalnie ograniczone, co tłumi potencjał wzrostu gospodarki. W różnych okresach skłaniało to państwa do stosowania systemów bimetalicznych, czyli do dopuszczenia do obrotu monet srebrnych albo stopów obu metali. Ta ostatnia forma bimetalizmu oraz jego degeneracja¹⁵ były przede wszystkim dorobkiem okresu rewolucji przemysłowej. Fluktuacja cen obu kruszców, stwarzająca przestrzeń do spekulacji, czyniła system bimetaliczny trudnym do utrzymania.

W związku z tym w XIX w. kolejne państwa Europy i Ameryk wdrożyły odmianę systemu waluty złotej¹⁶, charakteryzującą się stałym parytetem walut w złocie, wymienialnością waluty na złoto oraz swobodą przepływu złota. Dwie pierwsze właściwości oznaczały, że kursy walut były stałe, co eliminowało ryzyko kursowe. Zarazem – wracamy tutaj do przyczyn powstania systemu bimetalicznego – ograniczona podaż złota wymuszała restrykcyjną politykę monetarną (jeżeli w ogóle można mówić o takiej polityce, skoro podaż pieniądza pozostawała niezależna od woli rządzących) oraz ograniczała swobodę państw w zakresie prowadzenia polityki budżetowej (skoro ograniczona ilość rezerw złota nie pozwalała na zwiększenie podaży pieniądza, to tym bardziej nie sposób było w ten sposób zwiększać poziomu wydatków publicznych). Ograniczenia systemu waluty złotej z pełną mocą ujawniły się w związku z wybuchem I wojny światowej, kiedy to doszło do skokowego zwiększenia wydatków publicznych, niemożliwych do pokrycia w złocie. W rezultacie zawieszono wymienialność walut na złoto, co doprowadziło do upadku systemu.

Nb 9

W związku z tym w dwudziestoleciu międzywojennym podjęto eksperymenty z systemami mieszanymi, częściowo rozluźniając związek walut krajowych ze złotem przez ograniczenie zasad wymienialności (system waluty sztabowo-złotowej – gold bullion standard, oraz dewizowo-złotowej – gold exchange standard). Państwa ograniczyły w ten sposób swoją zależność od rezerw złota, za co jednak zapłaciły uzależnieniem od innych walut, czyli ryzykiem kursowym. W rezultacie problemy jednej istotnej gospodarki mogły być przenoszone na kolejne, co rodziło pytania o stabilność takiego rozwiązania. Najgorsze obawy ziściły się 24.10.1929 r. – w „czarny czwartek” stanowiący symboliczny początek Wielkiego Kryzysu.

Nb 10

Poniższy szkic stanowi poglądowe podsumowanie dylematów (wyboru systemu walutowego, systemów kursowych) i doświadczeń (wyidealizowanych wspomnień okresu systemu waluty złotej i traumy Wielkiego Kryzysu), które pod koniec II wojny światowej kierowały dyplomatami i finansistami, snującymi wizje nowego ładu gospodarczego. Istotę części problemów z czasem wyrażono w ramach tzw. trójkąta niemożliwości¹⁷. Spośród trzech celów – utrzymania swobody przepływów kapitałowych, stabilności kursów walutowych i autonomii polityki pieniężnej – jednocześnie można zrealizować najwyżej dwa.

Schemat 1. „Trójkąt niemożliwości”

Punkt wyjścia do kolejnych rozdziałów stanowi rok 1944. Wtedy to na konferencji w Bretton Woods rozwiązano powyższy trylemat, opowiadając się na rzecz autonomii monetarnej i stabilności walutowej w ramach sytemu dewizowo-złotowego, na straży którego ustanowiono Międzynarodowy Fundusz Walutowy¹⁸. Kosztem tego wyboru musiało być ograniczenie przepływów kapitałowych.

Ład Bretton Woods przetrwał do 1971 r., kiedy to załamał się w wyniku postępującej liberalizacji de facto przepływów kapitałowych. Z perspektywy PMG zrodziło to szereg wyzwań regulacyjnych, przede wszystkim w odniesieniu do rynków kapitałowych.

§ 3. Bezpośrednie inwestycje zagraniczne

Nb 11

O ile wskazanie korzeni (regulacji) handlu i finansów międzynarodowych jest relatywnie proste, o tyle trudniej o precyzyjną cezurę wykształcenia się prawa ochrony bezpośrednich inwestycji zagranicznych (BIZ).

Z jednej strony, już w epoce wielkich odkryć geograficznych, przede wszystkim Europejczycy przyczynili się do rozwoju regulacji w przedmiocie traktowania kupców cudzoziemskich, jak choćby do upowszechnienia tzw. faktorii handlowych¹⁹. W tym okresie znajdujemy takie konstrukcje prawne jak zasada traktowania narodowego, stanowiąca filar współczesnego prawa inwestycyjnego. Z drugiej strony choćby państwa azjatyckie uważały kupców europejskich za niegodnych objęcia prawem krajowym²⁰, a eksterytorialność cudzoziemców zaczęto postrzegać jako sprzeczną z własnymi interesami dopiero w XIX w.²¹ Tym samym reżimy prawne traktowania kupców cudzoziemskich, tam gdzie terytorium zamorskie nie zostało skolonizowane, a zatem włączone w zakres jurysdykcji krajowej, stanowiły zaprzeczenie natury współczesnej relacji (zob. niżej, Nb 266) inwestycyjnej oraz przyznania określonego standardu traktowania na zasadzie wzajemności. Wszystko to utrudnia wskazanie momentu krystalizacji koncepcji ochrony obcokrajowców chcących trwale wpisać się w tkankę gospodarczą państwa goszczącego. Wystarczy zauważyć, że cel i zasady stałej obecności kupców w państwach trzecich uległy daleko idącym przeobrażeniom na przestrzeni wieków.

Nb 12

Poprzestając na razie na pewnym poziomie ogólności, pomocniczo możemy odnotować główne różnice między prawem inwestycyjnym a pozostałymi obszarami międzynarodowej współpracy gospodarczej. Inwestycje bezpośrednie od przepływu kapitału (tzw. inwestycji portfolio) odróżnia przede wszystkim udział w bieżącym zarządzaniu danym podmiotem. W obu przypadkach dochodzi do zmiany struktury właścicielskiej, jednak tylko w przypadku BIZ inwestor chce bezpośrednio wpływać na prowadzenie przedsiębiorstwa. Z kolei różnica między BIZ a handlem wynika z perspektywy czasowej, tj. trwałości przedsięwzięcia. O ile w przypadku BIZ celem jest stworzenie relacji, o tyle handel ma charakter transakcyjny. W praktyce to ostatnie rozróżnienie może budzić wątpliwości w przypadku stałych stosunków handlowych – historycznie inwestycje bezpośrednie (w dzisiejszym rozumieniu) odgrywały rolę subsydiarną względem handlu i istotna zmiana w tym zakresie nastąpiła dopiero w XX w., kiedy to właśnie BIZ wysunęły się na pierwszy plan.

Nb 13

Uchwycenie zmiany w myśleniu o relacjach między państwem macierzystym przedsiębiorcy (kupca) a państwem prowadzenia działalności gospodarczej jest niezbędne dla określenia ekonomicznych i prawnych warunków takiego zaangażowania, stosownie do celu obecności na „terytoriach zamorskich”. Z jednej strony znamy historyczne przykłady jednostronnej eksploatacji – grabieży bogactw choćby w Afryce czy Ameryce Południowej²². Z drugiej strony BIZ, we współczesnym rozumieniu, oznaczają transfer aktywów materialnych lub niematerialnych do państwa trzeciego na potrzeby wspólnego wypracowywania zysku pod całkowitą lub częściową kontrolą właściciela aktywów (inwestora)²³. Swoistym wariantem pośrednim są transakcje handlowe, w których jedna strona, korzystając ze swojej przewagi, uzyskuje znacznie korzystniejsze warunki od partnera. Jedynie w przypadku „współczesnych” inwestycji zagranicznych celem BIZ jest zrównoważenie interesów inwestora w wypracowaniu zysku z interesem państwa goszczącego (a być może również pracowników i lokalnej społeczności²⁴). To zaś rodzi pytanie, jakim wymogom powinna podlegać inwestycja, tak aby była obustronnie korzystna.

W tym miejscu poprzestańmy na ogólnej konstatacji, że mimo powszechnego przeświadczenia o korzyściach gospodarczych wynikających z BIZ ekonomistom daleko do ustalenia kanonu kryteriów, które takie inwestycje powinny spełniać, tak aby godzić interesy wszystkich zainteresowanych. Można zatem powiedzieć, że w porównaniu z prawem handlowym i finansowym ekonomia odgrywa relatywnie mniejszą rolę w kształtowaniu prawa międzynarodowego inwestycyjnego.

§ 4. Ekonomia, funkcja państwa a prawo międzynarodowe gospodarcze

Nb 14

Powyższe uwagi o charakterze ogólnym pozwalają dostrzec dwie tendencje regulacyjne w odniesieniu do (międzynarodowej) aktywności gospodarczej²⁵. Z jednej strony wiara w autoregulacyjne właściwości rynku – zgodnie z przywołanymi koncepcjami Adama Smitha czy Davida Ricardo – przemawia na rzecz liberalizacji prawa i pozwolenia, aby procesy gospodarcze toczyły się swoim rytmem. Innymi słowy, w okresach dobrej koniunktury powszechne są żądania, aby państwo „nie tłamsiło” przedsiębiorczości. Taki trend ograniczania roli państwa dominował choćby od lat 90. XX w. aż do światowego kryzysu finansowego (symbolicznie zapoczątkowany upadłością banku Lehman Brothers w 2008 r.). To wówczas doszło m.in. do zniesienia zasadniczej części ograniczeń dotyczących sektora finansowego, skutkiem czego była skala i intensywność kryzysu. Z drugiej strony przeświadczenie o racjonalności aktywnej polityki gospodarczej państwa (np. wspomniany merkantylizm) oraz o konieczności pełnienia przez nie funkcji zabezpieczającej i o potrzebie ochrony słabszych uczestników rynku przemawiają na rzecz interwencjonizmu. Te ostatnie tendencje nabierają na sile w szczególności w okresach kryzysów, kiedy to obywatele oczekują pomocy ze strony państwa. Zostało to zasygnalizowane choćby w odniesieniu do Wielkiego Kryzysu, światowego kryzysu finansowego w 2008 r. czy pandemii COVID-19.

Z punktu widzenia PMG kolejne zmiany w rozumieniu funkcji państwa są w tym sensie ciekawe, że pociągały za sobą różny stopień ingerencji polityki w funkcjonowanie rynków (i kontroli społecznej nad nimi). Większe zaangażowanie państwa wiązało się z postrzeganiem danej materii jako istotnej zarówno dyplomatycznie, jak i politycznie, co mogło utrudniać współpracę. Dopiero rozwój governance w drugiej połowie XX w. przyczynił się do popularyzacji przekonania, że współpraca ma często charakter techniczny i może być realizowana na niższych szczeblach (ministerstw i urzędów). Wprawdzie pozwoliło to na zmniejszenie emocji wokół negocjacji, jednak wadą takiej metody są wątpliwości dotyczące legitymizacji takich ustaleń²⁶.

1 Np. przyjęty na wniosek Peryklesa Dekret megaryjski, który przyczynił się do wybuchu najdłuższej wojny starożytnych Greków, wojny peloponeskiej. Zob. R. Kulesza, Wojna peloponeska, Warszawa 2006, s. 57–64.

2 Y. Harari, Sapiens: Od zwierząt do bogów, Kraków 2014.

3 Historia bankowości sięga zaś czasów Mezopotamii i Egiptu. Zob. G. Davies, A History of Money: From Ancient Times to the Present Day, Cardiff 2002.

4 E. Rostworowski, Historia powszechna. Wiek XVIII, Warszawa 2002, s. 410–414; A. Budnikowski, Międzynarodowe stosunki gospodarcze, Warszawa 2006, s. 35–60.

5 A. Smith, Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów, t. 1, Warszawa 1954, s. 21–22.

6 Tenże, Teoria uczuć moralnych, Warszawa 1989, s. 7–8. Na temat relacji między naturalnym charakterem autoregulacji rynku a prawem naturalnym zob. P. Umiński, „Bogactwo narodów” w świetle Teorii uczuć moralnych – o człowieku w myśli Adama Smitha, Zeszyty Naukowe Wydziałowe Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach, Studia Ekonomiczne 2014, Nr 180, s. 220–230.

7 A. Smith, Badania, s. 10–11.

8 R. Carbaugh, International Economics, Mason 2007, s. 29–55.

9 Szerzej D. Ricardo, Zasady ekonomii politycznej i opodatkowania, Warszawa 1957.

10 „(...) long run is a misleading guide to current affairs. In the long run we are all dead” – J.M. Keynes, A Tract on Monetary Reform, London 1924, s. 80 (bit.ly, dostęp: 20.5.2025 r.).

11 L. Baxter, Understanding the Global in Global Finance and Regulation, [w:] R. Buckley, D. Arner, E. Avgouleas (eds.), Reconceptualizing Global Finance and its Regulation, Cambridge 2016.

12 Bilansem płatniczym określa się zestawienie transakcji między krajem a zagranicą. Szerzej na temat bilansu płatniczego zob. rozdział XIII na temat finansów.

13 Pierwsze nieudane próby stworzenia pieniądza papierowego, tj. niebitego z kruszcu, podjęto dopiero na przełomie XVII i XVIII w. Na jego popularyzację przyszło czekać aż do XIX w. Zob. M. Kachniewski, A. Waszkiewicz, Finanse międzynarodowe, Warszawa 2012, passim.

14 Wprawdzie walka z lichwą nie była domeną wyłącznie Kościoła katolickiego – oprocentowaniu w różnych okresach i stopniu sprzeciwiali się również kapłani Islamu czy Judaizmu – ale z perspektywy eurocentrycznego prawa międzynarodowego publicznego to właśnie ten czynnik miał szczególne znaczenie. Szerzej J. Vincent, Historical, Religious and Scholastic Prohibition of Usury: The Common Origins of Western and Islamic Financial Practices, Seton Hall University, Law School Student Scholarship 2014, No. 600.

15 Relację między dobrym a złym pieniądzem opisuje Prawo Kopernika-Greshama o naturalnym wypieraniu lepszego pieniądza przez gorszy.

16 E.J. Weber, Pre-Industrial Bimetallism: The Index Coin Hypothesis, The University of Western Australia, Discussion Paper 2012, No. 09.

17 W dalszej części określenia trójkąt (trójca) niemożliwości i hipoteza niemożliwości Mundella stosowane są zamiennie.

18 J. Aizenman, H. Ito, The „Impossible Trinity”, the International Monetary Framework, and the Pacific Rim, [w:] I. Kaur, N. Singh (eds.), The Oxford Handbook of the Economics of the Pacific Rim, New York 2014, s. 551–586.

19 C.R. Boxer, Morskie imperium Holandii 1600–1800, Gdańsk 1980.

20 J. Balicki, M. Bogucka, Historia Holandii, Warszawa 1976, s. 224–225.

21 A. Cassese, Diritto internazionale, Bologna 2006, s. 33–34.

22 Z. Wójcik, Historia powszechna. Wiek XVI–XVII, Warszawa 2002.

23 Tak M. Sornarajah, The International Law on Foreign Investments, Cambridge 2004, s. 7.

24 Por. np. z IISD Model International Agreement on Investment for Sustainable Development.

25 D. Carreau, P. Juillard, Droit international économique, Paris 2007.

26 Por. A. Buchanan, R. Keohane, The Legitimacy of Global Governance Institutions, Ethics and International Affairs 2006, vol. 20, iss. 4, s. 405–437.

Pełny spis treści

Wykaz skrótów

Wykaz orzeczeń

Część I. Zagadnienia wprowadzające

Rozdział I. Globalizacja a prawo międzynarodowe gospodarcze

Rozdział II. Prawo międzynarodowe gospodarcze a ekonomia międzynarodowa

§ 1. Handel

§ 2. Finanse

§ 3. Bezpośrednie inwestycje zagraniczne

§ 4. Ekonomia, funkcja państwa a prawo międzynarodowe gospodarcze

Rozdział III. Charakterystyka prawa międzynarodowego gospodarczego

§ 1. Zakres regulacji

§ 2. Źródła prawa

I. Uwagi wprowadzające

II. Traktaty

III. Prawo zwyczajowe

IV. Orzecznictwo

Część II. Handel międzynarodowy

Rozdział IV. Ramy instytucjonalne i system rozstrzygania sporów WTO

§ 1. Wstęp

§ 2. Funkcje oraz struktura organizacji

I. Funkcje WTO

II. Organy WTO

§ 3. Członkostwo

§ 4. Struktura zobowiązań

§ 5. System rozstrzygania międzynarodowych sporów handlowych

§ 6. Runda negocjacyjna z Doha

Rozdział V. Międzynarodowy handel towarami – podstawowe porozumienia

§ 1. Wstęp

§ 2. GATT 1994

I. Klauzula najwyższego uprzywilejowania

II. Listy koncesyjne

III. Klauzula traktowania narodowego

IV. Zakaz stosowania ograniczeń ilościowych

V. Wyjątki ogólne oraz dotyczące bezpieczeństwa narodowego

§ 3. Inne wyjątki

I. Integracja (między-)regionalna w kontekście zobowiązań GATT

II. Preferencyjne traktowanie państw rozwijających się

§ 4. Porozumienie TBT

I. Uwagi wprowadzające

II. Zakres przedmiotowy

III. Klauzula najwyższego uprzywilejowania oraz traktowania narodowego (przepisy techniczne)

IV. Zasada konieczności (przepisy techniczne)

V. Harmonizacja krajowych przepisów technicznych

VI. Normy techniczne

VII. Inne zobowiązania

§ 5. Porozumienie SPS

I. Zakres przedmiotowy

II. Harmonizacja

III. Środki SPS wykraczające poza standardy międzynarodowe

IV. Środki tymczasowe

V. Inne zobowiązania

Rozdział VI. Pozostałe porozumienia WTO

§ 1. Zasady dotyczące środków ochrony handlu

I. Porozumienie w sprawie antydumpingu

II. Porozumienie w sprawie subsydiów i środków wyrównawczych

§ 2. Porozumienie w sprawie środków ochronnych

§ 3. GATS

I. Wprowadzenie

II. Klauzula najwyższego uprzywilejowania

III. Klauzula traktowania narodowego

IV. Bariery w zakresie dostępu do rynku usług

V. Wyjątki

§ 4. Porozumienie TRIPS

I. Wprowadzenie

II. Główne zasady

III. Zasady szczegółowe dotyczące poszczególnych praw własności intelektualnej

1. Prawa autorskie i prawa pokrewne

2. Prawa ochronne na znak towarowy

3. Patenty

4. Oznaczenia geograficzne

Rozdział VII. Regionalne porozumienia handlowe

§ 1. Wstęp

§ 2. Rodzaje regionalnych porozumień handlowych

§ 3. Zasady dotyczące reguły pochodzenia

§ 4. Elementy regionalnych porozumień handlowych

I. Handel towarami

II. Bariery techniczne w handlu oraz środki sanitarne i fitosanitarne

III. Handel usługami

IV. Ochrona inwestycji zagranicznych

V. Współpraca w zakresie polityki konkurencji

VI. Ochrona praw własności intelektualnej

VII. Handel elektroniczny

VIII. Zamówienia publiczne

IX. Ochrona środowiska naturalnego oraz praw pracowniczych

X. Mechanizmy rozwiązywania sporów

XI. Postanowienia instytucjonalne

§ 5. Relacja między prawem WTO a zobowiązaniami wynikającymi z RTA

Część III. Prawo międzynarodowe inwestycyjne

Rozdział VIII. Prawo międzynarodowe inwestycyjne – zagadnienia wstępne

§ 1. Wstęp

§ 2. Bezpośrednie inwestycje zagraniczne i sposoby ich ochrony

§ 3. Kodyfikacja standardów ochrony prawa międzynarodowego inwestycyjnego

§ 4. Cechy charakterystyczne prawa międzynarodowego inwestycyjnego

I. Bilateralizm i regionalizm

II. Hybrydowy charakter

III. Ogólnikowość standardów traktowania

IV. Niespójność orzecznictwa

V. Trwałość zobowiązań traktatowych

§ 5. Najważniejsze trendy i wyzwania

I. Oczekiwania prawne inwestorów a swoboda regulacyjna państw

II. Upolitycznienie BIZ

Rozdział IX. Dopuszczalność inwestycji, zakres i ograniczenia ochrony inwestycji

§ 1. Wstęp

§ 2. Dopuszczalność inwestycji zagranicznych

§ 3. Zakres podmiotowy, przedmiotowy, czasowy i terytorialny ochrony

I. Uwagi wprowadzające

II. Zakres podmiotowy ochrony: „inwestor”

1. Uwagi ogólne

2. Osoby fizyczne

3. Osoby prawne

4. Artykuł 25 ust. 2 lit. b Konwencji ICSID

III. Zakres podmiotowy ochrony: pojęcie państwa

IV. Zakres przedmiotowy ochrony: pojęcie inwestycji

V. Zakres czasowy ochrony

VI. Zakres terytorialny ochrony

§ 4. Ograniczenia i wyłączenia stosowania traktatów

Rozdział X. Względne standardy traktowania

§ 1. Wstęp

§ 2. Stadia stosowania klauzul traktowania narodowego i najwyższego uprzywilejowania

I. Test podobieństwa

II. Gorsze traktowanie

III. Uzasadnione zróżnicowanie traktowania

§ 3. Skutki stosowania

I. Podniesienie materialnego standardu traktowania

II. Zniesienie ograniczeń stosowania standardu traktowania

III. Uzyskanie dostępu do korzystniejszego mechanizmu rozstrzygania sporów

Rozdział XI. Bezwzględne standardy ochrony, wywłaszczenie, nowe klauzule

§ 1. Wstęp

§ 2. Sprawiedliwe i uczciwe traktowanie

§ 3. Pełne bezpieczeństwo i ochrona

§ 4. Dotrzymywanie zobowiązań (klauzula parasolowa)

§ 5. Arbitralne traktowanie

§ 6. Swoboda przepływów kapitałowych

§ 7. Wywłaszczenie

I. Uwagi wprowadzające

II. Wywłaszczenie bezpośrednie

III. Wywłaszczenie pośrednie

§ 8. Nowe klauzule

Rozdział XII. Stosowanie prawa międzynarodowego inwestycyjnego i rozstrzyganie sporów inwestycyjnych

§ 1. Wstęp

§ 2. Stosowanie prawa międzynarodowego inwestycyjnego

§ 3. Spory między inwestorem zagranicznym a państwem goszczącym

I. Uwagi wprowadzające

II. Traktatowa klauzula arbitrażowa

III. Właściwość trybunału arbitrażowego

1. Zgoda na arbitraż inwestycyjny (właściwość ratione voluntatis)

2. Właściwość podmiotowa (ratione personae)

3. Właściwość rzeczowa (ratione materiae)

4. Właściwość czasowa (ratione temporis) i terytorialna (ratione loci)

IV. Dopuszczalność sporu

1. Uwagi ogólne

2. Notyfikacja

3. Polubowne załatwienie sporu, wniesienie go przed organy państwa goszczącego

4. Konieczność wiążącego wyboru mechanizmu rozstrzygnięcia sporu

5. Zarzut korupcji

V. Fora rozstrzygania sporów inwestycyjnych

1. Uwagi ogólne

2. Międzynarodowe Centrum Rozstrzygania Sporów Inwestycyjnych (ICSID)

3. Inne instytucje arbitrażowe: SCC, ICC

4. Arbitraż ad hoc

VI. Przebieg postępowania arbitrażowego

VII. Uchylanie wyroków

VIII. Koszty postępowania

IX. Wykonywanie wyroków

§ 4. Reformy i perspektywy

I. Reforma ISDS

II. Zmierzch arbitrażu inwestycyjnego wewnątrz UE – sprawa Achmea

III. Monitorowanie inwestycji zagranicznych

Część IV. Finanse międzynarodowe

Rozdział XIII. Prawo międzynarodowe monetarne i finansowe

§ 1. Zakres przedmiotowy międzynarodowej współpracy monetarnej i finansowej

§ 2. Ewolucja międzynarodowego systemu monetarnego

§ 3. Reżimy kursowe, bilans płatniczy

Rozdział XIV. Instytucje Bretton Woods

§ 1. Geneza systemu Bretton Woods

§ 2. Funkcje oraz struktura MFW

I. Funkcje MFW

II. Organy oraz proces decyzyjny

III. Członkostwo w MFW

IV. Rozstrzyganie wątpliwości interpretacyjnych

V. Reforma MFW

§ 3. Funkcje oraz struktura organizacji Grupy Banku Światowego

I. Funkcje organizacji Grupy Banku Światowego

II. Organy oraz proces decyzyjny

III. Członkostwo w organizacjach Grupy Banku Światowego

Rozdział XV. Międzynarodowy porządek monetarny i finansowy

§ 1. Wstęp

§ 2. Dyscyplina monetarna

I. Uwagi wprowadzające

II. Uporządkowane stosunki walutowe – obowiązki ogólne

III. Krajowy reżim walutowy

IV. Środki kontroli płatności i transakcji

V. Wyjątki

1. Wyjątki w ramach reżimu ogólnego

2. Okres przejściowy

3. Brak środków Funduszu

4. Bezpieczeństwo narodowe

5. Reżimy szczególne

§ 3. Uprawnienia kontrolne MFW

I. Uwagi wprowadzające

II. Konsultacje dotyczące reżimów walutowych (art. IV Układu MFW)

III. Konsultacje dotyczące ogólnych obowiązków członkowskich (art. VIII Układu MFW)

IV. Konsultacje dotyczące obowiązków w okresie przejściowym (art. XIV Układu MFW)

§ 4. Kodeks liberalizacji przepływów kapitałowych OECD

§ 5. Bank Rozrachunków Międzynarodowych

§ 6. Pomoc finansowa MFW

I. Uwagi ogólne

II. Zasoby MFW

III. Korzystanie z zasobów MFW

IV. Transza rezerwowa, listy intencyjne i promesy kredytowe

V. Polityka warunkowości

VI. Specjalne Prawa Ciągnienia

VII. Państwa rozwijające się i gospodarki w fazie transformacji

VIII. Nowe instrumenty finansowania

IX. Pomoc techniczna i szkolenia

§ 7. Finansowanie przez Grupę Banku Światowego

§ 8. Finansowanie przez regionalne banki rozwoju

Część V. Międzynarodowe sankcje gospodarcze

Rozdział XVI. Sankcje gospodarcze – charakterystyka ogólna

Rozdział XVII. Schemat oceny legalności stosowania sankcji gospodarczych

Rozdział XVIII. Sankcje gospodarcze a rozstrzyganie międzynarodowych sporów gospodarczych

Indeks rzeczowy