STUDIA PRAWNICZE

Prawo Unii Europejskiej

W sprzedaży:

J. Barcik, T. Srogosz

PRAWO MIĘDZYNARODOWE PUBLICZNE, wyd. 4

Studia Prawnicze

A. Zawidzka-Łojek (red.)

PRAWO MIĘDZYNARODOWE PUBLICZNE, wyd. 3

Podręczniki Prawnicze

K. Orzeszyna, M. Skwarzyński, R. Tabaszewski

PRAWO MIĘDZYNARODOWE PRAW CZŁOWIEKA, wyd. 2

Podręczniki Prawnicze

M.M. Kenig-Witkowska (red.)

PRAWO INSTYTUCJONALNE UNII EUROPEJSKIEJ, wyd. 8

Podręczniki Prawnicze

Polecamy też bezpłatne czasopismo „Edukacja Prawnicza”.
Szukaj go na swojej uczelni oraz w księgarniach prawniczych C.H.Beck.

prof. dr hab. Robert Grzeszczak
prof. dr hab. Jacek Barcik

Prawo Unii Europejskiej

2. wydanie

Autorzy

dr hab. Michał Balcerzak, prof. UMK i US

prof. dr hab. Jacek Barcik

dr hab. Adam Bodnar, prof. SWPS

dr hab. Ewelina Cała-Wacinkiewicz, prof. US

dr hab. Anna Doliwa-Klepacka, prof. UwB

prof. dr hab. Magdalena Fedorowicz

dr hab. Agnieszka Grzelak, prof. ALK

prof. dr hab. Robert Grzeszczak

prof. dr hab. Dagmara Kornobis-Romanowska

dr hab. Sylwia Majkowska-Szulc, prof. UG

prof. dr hab. Artur Nowak-Far

dr Krzysztof Pacuła

prof. dr hab. Nina Półtorak

dr hab. Magdalena Słok-Wódkowska, prof. UW

dr. hab. Aleksandra Szczerba, prof. AJP

prof. dr hab. Maciej Szpunar

WYDAWNICTWO C.H.BECK
WARSZAWA 2025

Propozycja cytowania:
R. Grzeszczak (red.), J. Barcik (red.), Prawo Unii Europejskiej, Nb 18, Warszawa 2025

Poszczególne rozdziały napisali:

Robert Grzeszczak – rozdziały I, II i VI § 3, pkt IX

Ewelina Cała-Wacinkiewicz – rozdział III

Jacek Barcik – rozdziały IV i VIII

Michał Balcerzak – rozdział V

Adam Bodnar – rozdział VI

Aleksandra Szczerba – rozdział VII

Anna Doliwa-Klepacka – rozdział IX

Dagmara Kornobis-Romanowska – rozdział X

Maciej Szpunar, Krzysztof Pacuła – rozdział XI

Nina Półtorak – rozdział XII

Magdalena Fedorowicz – rozdział XIII

Sylwia Majkowska-Szulc – rozdział XIV

Artur Nowak-Far – rozdział XV

Agnieszka Grzelak – rozdział XVI

Magdalena Słok-Wódkowska – rozdział XVII

Wydawca: Lucyna Wyciszkiewicz-Pardej

Redakcja: Katarzyna Szubińska

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując ją, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo!

Polska Izba Książki

Więcej o prawie autorskim na www.legalnakultura.pl

© Wydawnictwo C.H.Beck 2025

Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o.
ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa
email: dok@beck.pl, tel. +48 22 311 22 22

Skład i łamanie: Marta Świerk
Przygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H.Beck

Wersja elektroniczna została dostosowana do czytania na ekranach.
Układ tabel może różnić się od wydania drukowanego.

ksiegarnia.beck.pl

ISBN epub: 978-83-8411-228-1

Wprowadzenie do drugiego wydania

Podręcznik akademicki „Prawo Unii Europejskiej” jest kompletnym wykładem z zakresu prawa i ustroju Unii Europejskiej. Został przygotowany z myślą o pełnym i przystępnym przedstawieniu integracyjnego systemu prawnego Unii Europejskiej. W efekcie stanowi on źródło wiedzy umożliwiające kompleksowe przygotowanie się do egzaminów z zakresu prawa unijnego, a także pogłębienie rozumienia procesów integracyjnych i ich znaczenia dla państw członkowskich oraz obywateli Unii.

Drugie wydanie podręcznika, przygotowane przez grono specjalistów z wiodących polskich ośrodków akademickich, ukazuje się ponownie nakładem wydawnictwa C.H. Beck. Od publikacji pierwszego wydania w 2022 r. nie doszło do zmian w traktatach założycielskich Unii Europejskiej, jednak świat – w tym sama Unia – uległ istotnym przemianom. Zmieniła się m.in. obsada kluczowych stanowisk unijnych w wyniku nowych kadencji Parlamentu Europejskiego i Komisji Europejskiej. Nadal trwa brutalna agresja Federacji Rosyjskiej wobec Ukrainy, wpływająca nie tylko na działania Unii w zakresie sankcji wobec Rosji, lecz także na zmianę podejścia do wspólnej polityki bezpieczeństwa i obrony.

W 2024 r. Komisja Europejska formalnie zakończyła procedurę z art. 7 TUE wobec Polski, co – niezależnie od oceny tej decyzji – ma istotny symboliczny wydźwięk. Jednocześnie pogłębiły się i tak już napięte relacje pomiędzy instytucjami unijnymi a Węgrami, które coraz wyraźniej oddalają się od wartości i zasad leżących u podstaw integracji. Trwa rewolucja cyfrowa, rozwija się sztuczna inteligencja, postępuje kryzys klimatyczny i energetyczny, powracają napięcia związane z polityką migracyjną i uchodźczą. W wielu państwach członkowskich oraz na poziomie unijnym rośnie popularność ruchów populistycznych, a wspólna polityka Unii w różnych obszarach – od handlu po ochronę środowiska – musi zmagać się z nowymi wyzwaniami.

W odpowiedzi na zmieniający się kontekst geopolityczny, w szczególności trudności w relacjach transatlantyckich oraz nasilające się zjawiska protekcjonizmu i wprowadzania barier handlowych (takich jak cła), drugie wydanie podręcznika zostało rozszerzone o nowy rozdział poświęcony wspólnej polityce handlowej. To uzupełnienie stanowi istotny krok w kierunku pełniejszego zrozumienia roli Unii Europejskiej jako aktora gospodarczego i politycznego na arenie międzynarodowej.

Jak pisał Jean Monnet, „Europa będzie wykuwana w kryzysach i stanie się sumą rozwiązań przyjętych w tych kryzysach”. Ta myśl doskonale oddaje naturę współczesnych przemian w Unii Europejskiej, których analiza jest kluczowym elementem niniejszego podręcznika.

Podręcznik odnosi się do wszystkich wspomnianych czynników, co pozwala Czytelnikom na zrozumienie zarówno wewnętrznych, jak i zewnętrznych mechanizmów integracyjnych. Jego wartość przejawia się w aktualnej treści wykładu, wzbogaconej o liczne przykłady z praktyki integracji europejskiej. Całość porządkuje stan wiedzy w zakresie funkcjonowania UE: przedstawiono historię integracji w świetle teorii integracyjnych, charakterystykę Unii z perspektywy prawa międzynarodowego, system ochrony praw człowieka, obywatelstwo UE, wartości leżące u podstaw integracji, źródła prawa UE i procedury jego stanowienia, system instytucjonalny i podział kompetencji, relacje prawa unijnego z prawem krajowym, mechanizmy zapewniające skuteczność prawa UE, budżet i unię walutową, a także przestrzeń wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości. Zamykający podręcznik wykład dotyczy unijnego rynku wewnętrznego – z charakterystyką czterech swobód przepływu: towarów, pracowników, usług i działalności gospodarczej oraz kapitału. Całość bogato ilustrowano orzeczeniami Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, Europejskiego Trybunału Praw Człowieka i sądów krajowych, ze szczególnym uwzględnieniem judykatury sądów polskich.

Podręcznik przygotowano przede wszystkim z myślą o studentach prawa i administracji oraz kierunków pokrewnych. Będzie on jednak również cenną pomocą dla praktyków prawa – sędziów, adwokatów i radców prawnych. Skorzystać z niego mogą także studenci zarządzania, ekonomii, nauk politycznych i pokrewnych kierunków, a także wszystkie osoby zainteresowane problematyką integracji europejskiej. Każdy rozdział zawiera przykłady z praktyki orzeczniczej oraz wykaz aktualnej literatury przedmiotu. Fragmenty „Dla pogłębienia wiedzy” umożliwiają szerszą refleksję nad omawianą tematyką.

Podręcznik pozostaje publikacją unikatową na polskim rynku wydawniczym. Jego autorami jest szesnaścioro wybitnych specjalistów z zakresu prawa i ustroju Unii Europejskiej, reprezentujących większość polskich ośrodków akademickich. Teoretyczne podejście oparte na przykładach z praktyki oraz skład autorski są – naszym zdaniem – gwarancją najwyższej jakości publikacji. Wyrażamy wdzięczność wszystkim Autorkom i Autorom za ich zaangażowanie i wkład pracy.

Stan prawny uwzględniony został na dzień 1.8.2025 r.

Warszawa–Katowice, sierpień 2025 r.

prof. Robert Grzeszczak
prof. Jacek Barcik

Wykaz skrótów

1. Akty prawne

decyzja 1999/352/WE

decyzja Komisji 1999/352/WE z 28.4.1999 r. ustanawiająca Europejski Urząd ds. Zwalczania Nadużyć Finansowych (OLAF) (Dz.Urz. WE L 136, s. 20 ze zm.)

decyzja 2020/2053

decyzja Rady (UE, Euratom) 2020/2053 z 14.12.2020 r. w sprawie systemu zasobów własnych Unii Europejskiej oraz uchylająca decyzję 2014/335/UE, Euratom (Dz.Urz. UE L 424, s. 1)

dyrektywa 88/361/EWG

dyrektywa Rady 88/361/EWG z 24.6.1988 r. w sprawie wykonania art. 67 Traktatu (Dz.Urz. WE L 178, s. 5)

dyrektywa 2004/38/WE

dyrektywa 2004/38/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 29.4.2004 r. w sprawie prawa obywateli Unii i członków ich rodzin do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium Państw Członkowskich, zmieniająca rozporządzenie (EWG) nr 1612/68 i uchylająca dyrektywy 64/221/EWG, 68/360/EWG, 72/194/EWG, 73/148/EWG, 75/34/EWG, 75/35/EWG, 90/364/EWG, 90/365/EWG i 93/96/EWG (Dz.Urz. UE L 158, s. 77)

dyrektywa 2006/123/WE

dyrektywa 2006/123/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 12.12.2006 r. dotycząca usług na rynku wewnętrznym (Dz.Urz. UE L 376, s. 36)

dyrektywa CSDD

dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2024/1760 z 13.6.2024 r. w sprawie należytej staranności przedsiębiorstw w zakresie zrównoważonego rozwoju oraz zmieniająca dyrektywę (UE) 2019/1937 i rozporządzenie (UE) 2023/2859 (Dz.Urz. UE 2024/1760)

DyscFinPublU

ustawa z 17.12.2004 r. o odpowiedzialności za naruszenie dyscypliny finansów publicznych (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r. poz. 289 ze zm.)

EKPC

Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzona w Rzymie dnia 4.11.1950 r., zmieniona następnie Protokołami Nr 3, 5 i 8 oraz uzupełniona Protokołem Nr 2 (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.)

FinPublU

ustawa z 27.8.2009 r. o finansach publicznych (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r. poz. 305 ze zm.)

KodeksWyb

ustawa z 5.1.2011 r. – Kodeks wyborczy (teksy jedn. Dz.U. z 2025 r. poz. 365)

Konstytucja RP

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.)

konwencja stambulska

Konwencja Rady Europy w sprawie zapobiegania i zwalczania przemocy wobec kobiet i przemocy domowej z 11.5.2011 r. (Dz.U. z 2015 r. poz. 961)

KPA

ustawa z 14.6.1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 572 ze zm.)

KPC

ustawa z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (tekst jedn. z 2021 r. poz. 1805 ze zm.)

KPP

Karta praw podstawowych Unii Europejskiej z 7.12.2000 r. (Dz.Urz. UE C 202 z 2016 r., s. 389)

KWPT

Konwencja wiedeńska o prawie traktatów sporządzona w Wiedniu dnia 23.5.1969 r. (Dz.U. z 1990 r. Nr 74, poz. 439, zał.)

OrdPU

ustawa z 29.8.1997 r. – Ordynacja podatkowa (tekst jedn. Dz.U. z 2025 r. poz. 111 ze zm.)

PostAdmU

ustawa z 30.8.2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 935 ze zm.)

Protokół (Nr …)

Protokoły (Nr 1–37) dołączone do Traktatu o Unii Europejskiej oraz Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz.Urz. UE C z 2016 r. Nr 202, s. 201–329)

Regulamin PE

Regulamin Parlamentu Europejskiego (Parlament Europejski 2024–2029, Regulamin. Dziesiąta kadencja Parlamentu, styczeń 2025, europarl.europa.eu)

Regulamin Sądu

Regulamin postępowania przed Sądem (Dz.Urz. UE L 105 z 2015 r., s. 1 ze zm.)

Regulamin TS

Regulamin postępowania przed Trybunałem Sprawiedliwości z 25.9.2012 r. (Dz.Urz. UE L 265 z 2012 r., s. 1 ze zm.)

rozporządzenie 883/2004

rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) Nr 883/2004 z 29.4.2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.Urz. UE L 166, s. 1 ze zm.)

rozporządzenie 492/2011

rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 492/2011 z 5.4.2011 r. w sprawie swobodnego przepływu pracowników wewnątrz Unii (Dz.Urz. UE L 141, s. 1 ze zm.)

rozporządzenie 883/2013

rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE, Euratom) Nr 883/2013 z 11.9.2013 r. dotyczące dochodzeń prowadzonych przez Europejski Urząd ds. Zwalczania Nadużyć Finansowych (OLAF) oraz uchylające rozporządzenie (WE) Nr 1073/1999 Parlamentu Europejskiego i Rady i rozporządzenie Rady (Euratom) Nr 1074/1999 (Dz.Urz. UE L 248, s. 1 ze zm.)

rozporządzenie 2017/1939

rozporządzenie Rady (UE) 2017/1939 z 12.10.2017 r. wdrażające wzmocnioną współpracę w zakresie ustanowienia Prokuratury Europejskiej (Dz.Urz. UE L 283, s. 1 ze zm.)

rozporządzenie 2018/1046

rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE, Euratom) 2018/1046 z 18.7.2018 r. w sprawie zasad finansowych mających zastosowanie do budżetu ogólnego Unii, zmieniające rozporządzenia (UE) Nr 1296/2013, (UE) Nr 1301/2013, (UE) Nr 1303/2013, (UE) Nr 1304/2013, (UE) Nr 1309/2013, (UE) Nr 1316/2013, (UE) Nr 223/2014 i (UE) Nr 283/2014 oraz decyzję Nr 541/2014/UE, a także uchylające rozporządzenie (UE, Euratom) Nr 966/2012 (Dz.Urz. UE L 193, s. 1)

rozporządzenie 2020/2092

rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE, Euratom) 2020/2092 z 16.12.2020 r. w sprawie ogólnego systemu warunkowości służącego ochronie budżetu Unii (Dz.Urz. UE L 433I, s. 1)

rozporządzenie 2020/2093

rozporządzenie Rady (UE, Euratom) 2020/2093 z 17.12.2020 r. określające wieloletnie ramy finansowe na lata 2021–2027 (Dz.Urz. UE L 433I, s. 11)

rozporządzenie 2020/2094

rozporządzenie Rady (UE) 2020/2094 z 14.12.2020 r. ustanawiające Instrument Unii Europejskiej na rzecz Odbudowy w celu wsparcia odbudowy w następstwie kryzysu związanego z COVID-19 (Dz.Urz. UE L 433I, s. 23)

rozporzędzenie 2024/1263

rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1263 z 29.4.2024 r. w sprawie skutecznej koordynacji polityk gospodarczych i w sprawie wielostronnego nadzoru budżetowego oraz uchylające rozporządzenie Rady (WE) Nr 1466/97 (Dz.Urz. UE L 2024/1263)

rozporządzenie 2024/2019

rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE, Euroatom) 2024/2019 z 11.4.2024 r. zmieniające Protokół Nr 3 w sprawie statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (Dz.Urz. UE L 2024/2019)

Statut Rady Europy

Statut Rady Europy przyjęty w Londynie dnia 5.5.1949 r. (Dz.U. z 1994 r. Nr 118, poz. 565)

TEWEA

Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Energii Atomowej z 25.3.1957 r.

TEWG

Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Gospodarczą z 25.3.1957 r.

TEWWiS

Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Węgla i Stali z 18.4.1951 r.

TFUE

Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (wersja skonsolidowana: Dz.Urz. UE C 202 z 2016 r., s. 47)

Traktat z Amsterdamu

Traktat z Amsterdamu zmieniający Traktat o Unii Europejskiej, Traktaty ustanawiające Wspólnoty Europejskie i niektóre związane z nimi akty z 2.10.1997 r. (Dz.Urz. WE C 340, s. 1)

Traktat z Lizbony

Traktat z Lizbony z 13.12.2007 r. zmieniający Traktat o Unii Europejskiej i Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską (Dz.Urz. UE C 306, s. 1)

Traktat z Maastricht

Traktat o Unii Europejskiej z 7.2.1992 r. z Maastricht (Dz.Urz. WE C 191, s. 1)

Traktat z Nicei

Traktat z Nicei zmieniający Traktat o Unii Europejskiej, Traktaty ustanawiające Wspólnoty Europejskie i niektóre związane z nimi akty z 26.2.2001 r. (Dz.Urz. WE C 80, s. 1)

TUE

Traktat o Unii Europejskiej (wersja skonsolidowana: Dz.Urz. UE C 202 z 2016 r., s. 13)

TWE

Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską (wersja skonsolidowana: Dz.Urz. UE C 321E z 2006 r., s. 37)

Układ z Schengen

Układ między Rządami Państw Unii Gospodarczej Beneluksu, Republiki Federalnej Niemiec oraz Republiki Francuskiej w sprawie stopniowego znoszenia kontroli na wspólnych granicach, podpisany w Schengen dnia 14.6.1985 r. (Dz.Urz. UE L z 2000 r. Nr 239, s. 13)

unijny kodeks celny

rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 952/2013 z 9.10.2013 r. ustanawiające unijny kodeks celny (Dz.Urz. UE L 269, s. 1 ze zm.)

2. Instytucje, organy, organizacje

COREPER

Komitet Stałych Przedstawicieli Rządów Państw Członkowskich

CPVO

Wspólnotowy Urząd Ochrony Odmian Roślin (Community Plant Variety Office)

EBC

Europejski Bank Centralny

EBI

Europejski Bank Inwestycyjny

EFTA

Europejskie Stowarzyszenie Wolnego Handlu (European Free Trade Association)

EJN

Europejska Sieć Sądowa w sprawach karnych (European Judicial Network)

EMA

Europejska Agencja Leków (European Medicines Agency)

ENO

Europejska Sieć Ombudsmanów (European Network of Ombudsmen)

EOG

Europejski Obszar Gospodarczy

EPPO

Prokuratura Europejska (European Public Prosecutor’s Office)

ESBC

Europejski System Banków Centralnych

ETPC

Europejski Trybunał Praw Człowieka

ETS

Europejski Trybunał Sprawiedliwości

EUIPO

Urząd Unii Europejskiej ds. Własności Intelektualnej (European Union Intellectual Property Office)

EURES

Europejskie Służby Zatrudnienia (European Employment Services)

EWEA (Euratom)

Europejska Wspólnota Energii Atomowej

EWG

Europejska Wspólnota Gospodarcza

EWWiS

Europejska Wspólnota Węgla i Stali

FTK

Federalny Trybunał Konstytucyjny

KAS

Krajowa Administracja Skarbowa

MTS

Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości

NIK

Najwyższa Izba Kontroli

NSA

Naczelny Sąd Administracyjny

OBWE

Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie

OECC

Organizacja Europejskiej Współpracy Gospodarczej (Organisation for European Economic Co-operation)

OECD

Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (Organisation for Economic Co-operation and Development)

OLAF

Europejski Urząd ds. Zwalczania Nadużyć Finansowych (Office européen de lutte antifraude)

ONZ

Organizacja Narodów Zjednoczonych

SN

Sąd Najwyższy

SPI

Sąd Pierwszej Instancji (obecnie Sąd)

STSM

Stały Trybunał Sprawiedliwości Międzynarodowej

TK

Trybunał Konstytucyjny

TS

Trybunał Sprawiedliwości

TSUE

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej

UGiW

Unia Gospodarcza i Walutowa

UOKiK

Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów

3. Czasopisma, orzecznictwo, publikatory

Biul. NDFP

Biuletyn orzecznictwa w sprawach o naruszenie dyscypliny finansów publicznych

BVerfGE

Entscheidungen des Bundesverfassungsgerichts (Orzeczenia Federalnego Trybunału Konstytucyjnego)

CBOSA

Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl)

CETS

Council of Europe Treaty Series

CMLRev.

Common Market Law Review

Dz.U.

Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej

Dz.Urz. UE/WE

Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej / Wspólnot Europejskich

EPS

Europejski Przegląd Sądowy

HUDOC

baza orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (hudoc.echr.coe.int)

ICJ Reports

International Court of Justice Reports

OJ

Official Journal of the European Union

ONSAiWSA

Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego i wojewódzkich sądów administracyjnych

OSNC

Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna

OSNKW

Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Karna i Wojskowa

OTK-A

Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego – Zbiór Urzędowy, Seria A

PCIJ Reports

Permanent Court Of International Justice Reports

PiP

Państwo i Prawo

RPEiS

Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Społeczny

4. Inne skróty

DNB

Dochód Narodowy Brutto

EMS

Europejski Mechanizm Stabilności

ENA

europejski nakaz aresztowania

ESW

Europejski System Walutowy

EURES

europejskie służby zatrudnienia (European Employment Services)

JST

jednostki samorządu terytorialnego

KPO

Krajowy Plan Odbudowy

KTZ

kraje i terytoria zamorskie

OFE

otwarte fundusze emerytalne

PSPP

Program Zakupowy Aktywów Sektora Publicznego Europejskiego Banku Centralnego na rynkach wtórnych (Public Sector Purchase Programme)

PWBiS

przestrzeń wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości

SIS

System Informacyjny Schengen

WPH

wspólna polityka handlowa

WPZiB

wspólna polityka zagraniczna i bezpieczeństwo

Rozdział I. Teorie integracji europejskiej

Literatura: J. Barcz, Unia Europejska na rozstajach. Dynamika i główne kierunki rozwoju reformy ustrojowej – Traktat z Nicei, Traktat konstytucyjny, Traktat z Lizbony, Warszawa 2008; J. Czaputowicz, Teorie integracji europejskiej, Warszawa 2020; T. Diez, A. Wiener (eds.), European integration theory, Oxford 2009; R. Grzeszczak, Teorie integracji europejskiej, [w:] S. Biernat (red.), System Prawa Unii Europejskiej, t. 1, Podstawy i źródła prawa Unii Europejskiej, Warszawa 2020; D. Kornobis-Romanowska, R. Grzeszczak (red.), Traktat o Unii Europejskiej. Komentarz, Warszawa 2023 [preambuła]; E.B. Haas, The Uniting of Europe: Political, Social, and Economic Forces 1950–1957, Stanford 1958; S. Konopacki, Dylematy federalizmu europejskiego, Studia Europejskie 1998, Nr 4; J. Kranz (red.), Suwerenność i ponadnarodowość a integracja europejska, Warszawa 2006; B. Rosamond, Theories of European Integration, Palgrave 2000; J. Ruszkowski, Wstęp do studiów europejskich, Warszawa 2007.

§ 1. Wprowadzenie

I. Uwagi ogólne

Nb 1

W tym otwierającym podręcznik rozdziale Czytelnik odnajdzie przegląd podstawowych teorii integracji europejskiej. Jest to mozaika wielu i zróżnicowanych teorii, co odpowiada dynamice rozwoju integracji europejskiej, zapoczątkowanej formalnie w latach 50. XX w. i trwającej do czasów współczesnych w postaci Unii Europejskiej. Prezentowany przegląd teorii integracji europejskiej obejmuje siedem głównych koncepcji, ujętych tu w porządku wyznaczanym głównie przez ich chronologię oraz w powiązaniu z rozwojem danej teorii, do którego przyczyniły się badania naukowe, a przede wszystkim debaty i krytyka starszych teorii przez zwolenników kolejnych, uzupełniających lub konkurencyjnych w stosunku do poprzednich.

Zaprezentowane w niniejszym rozdziale teorie to: federacja i federalizm, konfederalizm, funkcjonalizm i neofunkcjonalizm, międzyrządowa teoria integracji, teoria komunikacji, integracja przez prawo oraz, dodatkowo, charakterystyka systemu wielopoziomowego zarządzania, oddającego najpełniej charakter współczesnego modelu integracyjnego struktur integracyjnych. Zaprezentowany tu zbiór oczywiście nie wyczerpuje katalogu teorii analizujących lub też mogących służyć analizie Unii Europejskiej, jest ich bowiem bardzo wiele. Rozdział, prezentując podstawowy trzon teorii zjawisk integracyjnych, buduje obraz tego, jak była i jak jest rozumiana integracja europejska, oraz jak kształtuje się wizja jej rozwoju w przyszłości, pozwala na zrozumienie natury instytucji Unii Europejskiej, roli państw członkowskich, wyjaśnia problemy normatywne integracji.

Oczywiście ważną rolę odgrywają także aktualne koncepcje, z natury rzeczy nieposiadające rozbudowanej struktury teoretycznej, a dotyczące wizji rozwoju UE. Teorie te wyjaśniają zazwyczaj istniejące mechanizmy funkcjonowania Unii Europejskiej. Są one prezentowane najczęściej przez unijnych decydentów, jak np. koncepcja Unii „wielu prędkości”, teorie fuzji, reżimów, „Europy a la carte” czy np. scenariusze Komisji Europejskiej o koncepcjach budowy przyszłej UE. Debata ta zintensyfikowała się na różnych forach i instytucjach po decyzji Zjednoczonego Królestwa o wystąpieniu z UE, podjętej w wyniku referendum z czerwca 2016 r., a zrealizowanej w 2020 r. Komisja Europejska 1.3.2017 r. ogłosiła Białą księgę w sprawie przyszłości Europy. Przedstawione zostały w tym dokumencie główne wyzwania, z jakimi zmaga się UE i zaproponowano pięć scenariuszy, według których można poprowadzić integrację. Strategie te czerpią z przedstawionych poniżej teorii integracyjnych, aczkolwiek nie jest możliwe, aby przyporządkować im jednoznacznie założenia jednej tylko teorii integracyjnej.

Kolejne punkty dotyczą wybranego teoretycznego podejścia, obejmując omówienie założeń teorii i odniesienia ich do Unii Europejskiej.

II. Teoria integracji europejskiej i jej znaczenie

Nb 2

Wyjaśnienia wymagają dwa tytułowe pojęcia – „teoria” oraz „integracja europejska”.

Teoria integracji europejskiej, generalnie, jest usystematyzowaną refleksją naukową nad rozwojem współpracy politycznej, prawnej, społecznej i gospodarczej w Unii Europejskiej i rozwojem jej struktur instytucjonalnych oraz nad zakładanym jej politycznym finalite. Bliskoznaczne pojęcia do teorii integracyjnych to koncepcje integracyjne, a także założenia, plany, idee czy projekty integracyjne.

Integracja europejska jest procesem toczącym się na kontynencie europejskim, a jego głównym podmiotem jest Unia Europejska, która jest związana różnymi współzależnościami z Radą Europy, zajmującą się ochroną praw człowieka i innymi organizacjami międzynarodowymi, a także z państwami, które formalnie członkami UE nie są, ale są z nią ściśle powiązane (jak np. Szwajcaria, Norwegia czy Islandia).

Nb 3

Proces integracyjny jest dynamiczny i ulega ciągłym przeobrażeniom. Bezpośrednio wskazuje na to preambuła Traktatu Unii Europejskiej (wersja skonsolidowana: Dz.Urz. UE C 202 z 2016 r., s. 13 ze zm.), stwierdzając, że państwa-strony traktatu (a więc państwa członkowskie Unii Europejskiej) są zdecydowane „przejść do nowego etapu procesu integracji europejskiej, zapoczątkowanego ustanowieniem Wspólnot Europejskich; (…) kontynuować proces tworzenia coraz ściślejszego związku między narodami Europy, w którym decyzje są podejmowane jak najbliżej obywateli, zgodnie z zasadą pomocniczości” (akapity 1 i 13 preambuły TUE). E.B. Haas, jeden z najbardziej wpływowych neofunkcjonalnych teoretyków integracji, zdefiniował integrację jako proces, w którym aktorzy polityczni w kilku różnych, narodowych kontekstach są skłonni do zmiany lojalności, oczekiwań i działań na rzecz nowego centrum, którego instytucje posiadają lub pretendują do uzyskania jurysdykcji nad wcześniej istniejącymi państwami narodowymi (E.B. Haas, The Uniting of Europe, s. 16). Definicja ta obejmuje zatem zarówno proces społeczny (zmiana lojalności), jak i proces polityczny i prawny (budowa nowych instytucji władnych do wpływania na sprawy państw poprzez tworzenie prawa, które wiąże te państwa i ich obywateli).

Nb 4

Integracja europejska jest to zatem proces tworzenia coraz ściślejszego związku między narodami Europy, w którym decyzje podejmowane są z możliwie najwyższym poszanowaniem zasady otwartości i jak najbliżej obywateli (art. 1 TUE). Proces ten, od lat 50. XX w., tj. od powstania trzech Wspólnot Europejskich – w 1952 r. Wspólnoty Węgla i Stali (WWiS) oraz w 1957 r. Wspólnoty Gospodarczej (EWG) i Wspólnoty Energii Atomowej (Euratom), doprowadził do powstania w 1992 r. Unii Europejskiej, a więc organizacji ponadnarodowej (supranarodowej), która przejęła wiele cech państwowości (szerzej na ten temat zob. rozdział III, § 3 i 4). Integracja międzynarodowa prowadzi do harmonizacji, ujednolicania i unifikacji prawa państw w niej uczestniczących. Proces ten dotyczy państw i ich obywateli, a w efekcie oddziałuje także na grupy społeczne, systemy wartości czy systemy prawa. Integracja jest to proces wyłaniania się i organizowania horyzontalnych oraz wertykalnych powiązań między podmiotami (społecznymi, politycznymi i ekonomicznymi), które stabilizowane są przez reguły i procedury. W efekcie integracja jest to proces wyłaniania się szeregu, coraz bardziej skomplikowanych i zaawansowanych, powiązań między podmiotami (społecznymi, politycznymi i ekonomicznymi), opartych na wspólnych regułach, procedurach oraz wartościach (art. 2 TUE).

Przebieg procesu integracji w Unii Europejskiej jest determinowany przez trzy podstawowe czynniki, tj. przez rosnącą liczbę państw członkowskich (od 6 założycielskich do 27 współcześnie), rozszerzanie kompetencji UE poprzez traktaty rewizyjne (zmieniające) traktaty stanowiące Unię Europejską (Traktat o Unii Europejskiej i Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej) i w efekcie – przechodzenie z jednego etapu integracji do kolejnego oraz przez stały rozwój wspólnych polityk (jak np. wspólna polityka rolna czy handlowa – na temat wspólnej polityki handlowej zob. rozdział XVII).

Nb 5

Funkcją użytych w tytule „teorii” jest wyjaśnianie Czytelnikowi istoty i natury europejskich procesów integracji w ich złożonym kształcie, której jednak one same nie kreują, ale definiują, opisują oraz objaśniają zależności i idee, które ciążą do określonych rozwiązań. Teoria, będąc uogólnieniem określonej praktyki, jest zbiorem założeń, które są sprawdzane w praktyce przez odrzucenie lub potwierdzenie. Teorie przedstawione w tym rozdziale stanowią zazwyczaj ogólną refleksję o abstrakcyjnym charakterze. Niektóre z nich opisują podejścia teoretyczne, wyjaśniające cele danej polityki lub skutki określonych decyzji, inne krytykują lub wskazują problemy związane z ogólnymi trendami na podstawie rozważań abstrakcyjnych, niektóre nadają ramy dla rozwoju w ramach większego schematu klasyfikacyjnego, inne zaś starają się wskazywać wytyczne normatywne.

Teorii integracyjnych, jak widać w tym rozdziale, jest wiele, a każda kolejna jest formułowana na podstawie krytyki poprzedniej, tzn. starszej, najczęściej w efekcie zmian, jakie zachodzą w procesie integracji oraz rozwoju badań naukowych. Kwestia tego, czy dana teoria przetrwa próbę czasu, czy też nie i zostanie zanegowana lub istotnie zrewidowana, zależy od wielu czynników, nie tylko od tego, czy trafnie w danym momencie opisuje ona określone zjawisko lub prognozuje jego konsekwencje. Przyjęcie pewnych określonych założeń teoretycznych może prowadzić do bardziej lub mniej odmiennych interpretacji integracji i samej Unii Europejskiej.

Z teorii czerpią polityczni decydenci, a więc zazwyczaj politycy, którzy zgodnie z reprezentowanymi ideami dążą do określonego rozwoju integracji. Jednak trudno założyć, że decydenci będą trzymali się określonej koncepcji i wizji integracyjnej. Swego czasu dobrze skomentował to Jean-Claude Juncker, ówczesny (i wieloletni) premier Luksemburga, a także w latach 2014–2019 Przewodniczący Komisji Europejskiej, który stwierdził, że europejscy przywódcy wiedzą doskonale, co mają zrobić w UE, ale nie wiedzą, jak wygrać następne wybory, jak już to zrobią. Jakże trafne spostrzeżenie, które odpowiada realiom samej Unii jak i jej państw członkowskich i prowadzonej na każdym z tych poziomów polityki.

III. Państwo jako centrum integracji europejskiej w warunkach globalizacji

Nb 6

Lektura traktatów stanowiących Unię Europejską dowodzi, że to państwa są źródłem integracji i – co stanowi pewien paradoks integracyjny – jej naturalną granicą, gdyż procesy te nie mogą się rozwijać wbrew woli państw, a ich istnienie (państwowości) nie pozwala na przekształcenie się UE w państwo federalne, co oznaczałoby, że państwa stałyby się częściami składowymi nowego państwa. Globalizacja przyczynia się do wzrostu ilości podmiotów aktywnych w stosunkach międzynarodowych, ich wzajemnych powiązań i uzależnień, a wreszcie wzmacnia procesy konstytucjonalizacji, zwłaszcza prawa międzynarodowego. Nie zmienia to jednak faktu, że to wciąż państwo pozostaje w centrum procesów integracyjnych i wciąż jest najwyższą formą struktury politycznej. Z drugiej strony państwo, w warunkach globalizacji, musi włączać się coraz mocniej w różnego rodzaju powiązania międzynarodowe, jest więc otwarte na integrację z innymi państwami. Szczególnym przykładem takich powiązań jest Unia Europejska. Istota wspomnianego paradoksu polega na tym, że państwo – aby skutecznie wykonywać swoje funkcje oraz utrzymać niezależność – zmuszone jest włączać się w jak największym zakresie w powiązania międzynarodowe i uczestniczyć w procesie globalizacji.

Nb 7

Globalizacja, która jest źródłem tych tendencji, oznacza szereg globalnych procesów gospodarczych, prawnych, społecznych i kulturowych prowadzących do wykształcania się coraz większych współzależności między państwami i kształtowania się globalnego społeczeństwa, zmiany roli państwa narodowego i poddania go silnej presji konkurencji transgranicznej, wzrostu skali różnorodnych interakcji poprzez wykorzystanie technologii informacyjnych, a także wzrostu znaczenia międzynarodowych organizacji o charakterze ponadnarodowym (jak Unia Europejska) i klasycznym międzynarodowym (jak np. Rada Europy czy Organizacja Narodów Zjednoczonych), a także coraz silniejszej pozycji ponadnarodowych korporacji (np. Apple, Alphabet, Microsoft i wiele innych).

W globalnym układzie sił wytwarza się paradoks. Globalizacja powstaje w znacznym stopniu bez, a nawet wbrew woli państw. W dużej mierze odpowiedzią właśnie na globalizację staje się integracja, a z kolei na procesy integracji – regionalizacja, rozumiana jako wzrost tendencji odśrodkowych w państwach, prowadzących do autonomizacji określonych regionów.

§ 2. Federacja i federalizm

Nb 8

Federacja to forma państwa (jego ustrój) złożonego z jednostek terytorialnych, o określonej autonomii, której obywatele wspólnie tworzą jeden naród. Federalizm z kolei to teoria i ideologia polityczna zorganizowania państwa lub niepaństwowej struktury terytorialnej, jaką jest np. Unia Europejska. O ile federacja nie może zaistnieć bez zmaterializowania się jednocześnie federalizmu, o tyle federalizm bez federacji może, a dowodem tego jest właśnie Unia Europejska.

Nb 9

Powstanie nowoczesnego państwa silnie wpłynęło na współczesne ujęcie federalizmu i to przede wszystkim ewolucja roli państwa wpływa na doktrynalne ujęcie federalizmu. Jednym z podstawowych czynników kształtujących rolę państwa są wskazane wcześniej procesy globalizacji, które doprowadziły do rozkwitu idei federalizmu jako zasady ustrojowej w Europie i generalnie – na całym świecie. Mowa jest tutaj nie tylko o federalizmie sensu stricto, a więc modelu odnoszonym do struktury terytorialnej państw i związanym z tym podziałem władz, ale także o zjawisku przyjmowania cech federalnych, nieprowadzących jednak do kształtowania federalnej państwowości, jak dzieje się to w przypadku UE. Idea federalna wyraża się w łączeniu terytorialnych jednostek, wcześniej oddzielnych lub autonomicznych, w nową formę związku. Początkowo dogmatyczne ujęcie suwerenności państwa wyprowadzało zasadę federalizmu do czysto międzynarodowych i umownych stosunków pomiędzy państwami. Dlatego wszelkie federalne związki interpretowane były pierwotnie jako organizacje międzynarodowe. Gdy pod koniec XVIII w. powstała jednak Unia Amerykańska, doszło tu do jakościowej zmiany i wprowadzenia idei federalnej w struktury państwowe, rozwijając się z czasem do form współczesnych nam, tj. federalizmu konstytucyjnego państw (jak np. Republika Federalna Niemiec czy Królestwo Belgii).

W efekcie federalizm zaczęto utożsamiać z federacją i z państwem federalnym. Federalizm to w pierwszej mierze prawny pluralizm i jest to pluralizm konstytucyjny. Federaliści dążą do zawarcia porozumień konstytucyjnych, określających relacje między kilkoma szczeblami władzy (europejskim, krajowym i lokalnym). Teoria federalizmu nie jest jednorodna, w naukach politycznych i prawnych wskazuje się m.in. na federalizm centralistyczny i decentralistyczny, federalizm równowagi, kooperacyjny, regulacyjny oraz federalizm wykonawczy i finansowy. Różnorodność form federalizmu nie ogranicza się zatem tylko do państwa federalnego. Przejawia się na poziomie „związku państw”, jakim jest Unia Europejska, a w tym wypadku zwłaszcza w zobowiązaniu Unii do poszanowania tożsamości państw członkowskich, łącznie z ich państwowością i wewnętrzną autonomią konstytucyjną (art. 4 TUE).

Nb 10

Federalizm, ujmowany jako projekt teoretyczny dla procesów integracyjnych, blisko powiązany jest z ruchem postulującym stworzenie „Stanów Zjednoczonych Europy”. Po II wojnie światowej decydenci polityczni położyli nacisk na nowe modele współpracy państw w Europie, przede wszystkim aby zapobiegać kolejnej wojnie. Był to ruch antyfaszystowski z wieloma strategiami politycznymi opracowywanymi jako nowe koncepcje Europy, a prowadzące ostatecznie właśnie do powstania Unii Europejskiej. Wyrazem tych tendencji było słynne wystąpienie W. Churchilla, który, przemawiając w 1946 r. na Uniwersytecie w Zurychu, zasugerował, że Europejczycy powinni stworzyć strukturę, którą można by nazwać „Stanami Zjednoczonymi Europy”, ujmując to w ten sposób:

„Rada [Europy – R.G.] (…) musi ostatecznie objąć całą Europę, a pewnego dnia wszelkie podstawowe gałęzie europejskiej rodziny muszą stać się w niej partnerami (…), osiągniemy najwyższy dostępny stopień wspólnoty zintegrowanego życia Europy, bez niszczenia indywidualnych cech charakterystycznych dla tradycji jej starych i historycznych ras” (A Four Years’ Plan. A Broadcast Survey of Post – War Reconstruction. The War Speeches of Winston S. Churchill completed by Ch. Eade, vol. II, London 1952, s. 428).

Formy tej struktury W. Churchill nie przesądzał, ale w sposób wyraźny nawiązywał do sukcesu Ameryki Północnej i sprawnie funkcjonującego tam już przez z górą 200 lat państwa federalnego, opartego na wspólnej dla wszystkich stanów konstytucji. Trzeba mieć jednak na względzie, że żadna federacja nie jest identyczna z inną, każda kształtowana i determinowana była unikalnymi czynnikami historycznymi, tym samym nie można uznać którejś z nich za wzór dla rozwoju Unii Europejskiej.

Nb 11

Różne drogi procesów federalizacji Unii Europejskiej odzwierciedlane są dwiema historycznymi i założycielskimi metodami integracyjnymi – Monneta (tzw. metoda małych kroków) oraz Spinelliego (tj. wprowadzania systemowych rozwiązań, np. Traktatu ustanawiającego Konstytucję dla Europy z 29.10.2004 r., Dz.Urz. UE C 310, s. 1, zwanego potocznie traktatem konstytucyjnym lub konstytucją europejską). Kulminacją strategii Monneta, tj. konkretnych kroków gospodarczych, miała być federalna Europa (efekt funkcjonalny). Sednem tej koncepcji jest postrzeganie integracji jako małych, przejrzystych, lecz mimo wszystko długofalowych kroków integracji gospodarczej, które koniec końców mają prowadzić do politycznego zjednoczenia Europy. Jakże znamienne są słowa Jeana Monneta, że Europa będzie wykuwana w kryzysach i stanie się sumą rozwiązań przyjętych w tych kryzysach. Altiero Spinelli uważał natomiast, że Europa Monneta w pewnym momencie w niedookreślonej przyszłości będzie podatna na paraliż wskutek kryzysu (np. wywołanego przez pandemię COVID czy wojnę w Ukrainie), ponieważ nie uda jej się skonfrontować realiów i posiadanych zasobów siły politycznej. Instytucje centralne pozostają bowiem zbyt słabe, a przewidywane przejście z ilości na jakość nie nastąpiłoby z powodu nadmiernego uzależnienia od logiki funkcjonalnej (na temat funkcjonalizmu zob. niżej, § 4), stąd zakładał przejście od unii politycznej do federacji wskutek przyjęcia radykalnych reform (traktatów). Obecny kryzys, wywołany wojną w Ukrainie i zmianą polityki amerykańskiej, zmusza Unię Europejską do zjednoczenia zasobów obronnych. W konkluzjach z nadzwyczajnego szczytu Rady Europejskiej z 6.3.2025 r. przywódcy państw członkowskich zobowiązali się do wzmocnienia gotowości i zdolności obronnych UE, a także zwiększenia wsparcia wojskowego dla Ukrainy [zob. Special meeting of the European Council (6 March 2025) – Conclusions, Brussels, 6.3.2025 r., EUCO 6/25, consilium.europa.eu, dostęp: 1.6.2025 r.].

Nb 12

Jednak, jak dowiodły tego doświadczenia przed- i powojenne, klasyczna współpraca międzynarodowa była nieefektywna, a jednocześnie brak było woli i warunków, by tworzyć europejskie państwo federalne. Europa poszła więc swą własną drogą stopniowej integracji, której zapowiedź znalazła się w radiowym przemówieniu francuskiego Ministra Spraw Zagranicznych R. Schumana, wygłoszonym 9.5.1950 r. – w 5-lecie zwycięstwa nad Niemcami, co zresztą miało głęboko symboliczne znaczenie. I właśnie to stopniowe przechodzenie z jednego stadium integracji w drugie, rozszerzanie jej na kolejne dziedziny, oryginalny charakter mechanizmów decyzyjnych powodują, że bardzo trudno jest określić jakimś znanym pojęciem aktualny stan ustrojowy Unii Europejskiej.

Lektura traktatów stanowiących – Traktatu o Unii Europejskiej oraz Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, przekonuje, że istnieją dwa oblicza Unii Europejskiej – unii państw i Unii jako nowego podmiotu w stosunkach międzynarodowych. Powyższe uwidacznia się podczas próby zdefiniowania statusu państw członkowskich. W traktatach stanowiących UE znalazły się bowiem rozwiązania świadczące o silnej, suwerennej pozycji państw członkowskich, jak również i takie, które mogą otwierać drogę ku federalizacji systemu ustrojowego UE.

Nb 13

Mimo że w traktatach nie znalazło się ostatecznie odniesienie do federalizmu, to próby takie były podejmowane. Jednak począwszy od próby umieszczenia w Traktacie z Maastricht z 7.2.1992 r. (Dz.Urz. WE C 191, s. 1) wzmianki o federalnym systemie Unii Europejskiej, każda kolejna była konsekwentnie odrzucana. Słowo „federalny” było i nadal jest postrzegane w Europie jako słowo politycznie niebezpieczne. Stosunkowo niedawnym przykładem tego było usunięcie z preambuły Traktatu ustanawiającego Konstytucję dla Europy formuły oparcia procesów integracyjnych na „zasadach federalnych”. Zapis taki wprowadziło pierwotnie w 2002 r. Prezydium Konwentu, tj. ciała powołanego przez szefów rządów i państw UE (czyli Radę Europejską) dla opracowania głównych zagadnień składających się na rozwój i przyszłość Unii Europejskiej, a wynikiem prac którego był projekt traktatu konstytucyjnego.

Nb 14

Współczesna nam Unia Europejska jest silnie sfederalizowana, niemniej federacją nie jest. Innymi słowy, w jej strukturze instytucjonalnej, posiadanych kompetencjach, ukształtowaniu niektórych polityk wpisana jest idea federalizmu, w znaczeniu, jakie zostało przedstawione na początku tego punktu. Nie jest jednak federacją, a więc nie jest państwem. Najsilniejsze cechy federalizmu występują w konstrukcji jednolitego rynku wewnętrznego i unii monetarnej, a także w unijnej strukturze instytucjonalnej. W tym wypadku federalizujący charakter ma zwłaszcza urząd wysokiego przedstawiciela Unii do spraw zagranicznych i polityki bezpieczeństwa (który prowadzi wspólną politykę zagraniczną i bezpieczeństwa Unii), silna pozycja instytucjonalna Parlamentu Europejskiego i Komisji Europejskiej (a więc dwóch instytucji ponadnarodowych o charakterze regulacyjnym), a także Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (a więc sądu, który zapewnia jednolitą wykładnię prawa UE we wszystkich państwach członkowskich UE oraz jego przestrzeganie przez państwa i instytucje UE). Także unijna polityka monetarna niesie ze sobą silny „ładunek federalny” w odniesieniu do państw strefy euro. Do elementów federalnych systemu unijnego (czy też go federalizujących) można zaliczyć zasady podejmowania decyzji w głosowaniu większościowym w Radzie Europejskiej. Również procedura uchwalania budżetu wykazuje silną federalną naturę. Współdziałają w niej dwie instytucje: Rada i Parlament Europejski. Jest to pierwsza, na wskroś federalna, forma podejmowania decyzji, gdzie silne są odniesienia do zasad podejmowania decyzji w systemie dwuizbowych parlamentów. Obraz uzupełnia własny system finansowy Unii z określonymi dochodami własnymi, instytucja obywatelstwa Unii Europejskiej oraz unijny katalog praw podstawowych, a także charakter prawa Unii z fundamentalną w znaczeniu dla całego systemu integracyjnego zasadą pierwszeństwa tego prawa wobec prawa krajowego, w czym trudno nie zauważyć analogii do ustaw federalnych.

Nb 15

Analiza systemu Unii Europejskiej prowadzi m.in. do wniosku, że jest to szczególny typ federalizmu charakterystycznego dla samej Unii. W niemieckiej doktrynie nazwano go federalizmem wykonawczym. Kompetencje organów krajowych i unijnych przeplatają się, funkcjonalnie stapiając je w jeden system instytucjonalny, który wymaga szerokiej współpracy pomiędzy swoimi poziomami. Współpraca ta ma swój instytucjonalny wyraz w Radzie (UE), sumie krajowych egzekutyw, na forum której krajowe kierownictwo angażuje się bezpośrednio i w najważniejsze dla Unii Europejskiej procesy decyzyjne.

Nb 16

Unia Europejska jest też szczególnym przykładem rozwiniętego federalizmu regulacyjnego. W tej odmianie federalizmu wagę przykłada się do regulacji normatywnych, a zatem do źródeł prawa, które regulują funkcjonowanie całej struktury. Postanowienia traktatów umożliwiają wyrobienie sobie ogólnego poglądu na rozdysponowanie władzy regulacyjnej w UE, która jawi się tu jako zorganizowany system regulacji wertykalnych i horyzontalnych. W ujęciu wertykalnym dotyczy on podziału kompetencji pomiędzy Unią i jej instytucjami a państwami członkowskimi, a w ujęciu horyzontalnym odnosi się do podziału kompetencji w określonych obszarach działania samej Unii. Przedstawiona tu wizja federalizmu, także z wyszczególnionymi dwoma typami – wykonawczym i regulacyjnym, jest bardzo pomocna w zrozumieniu natury prawnoustrojowej Unii Europejskiej. Dla opisania istoty unijnego federalizmu doktryna często używa, powszechnie znanej, formuły traktatowej mówiącej o „coraz ściślejszej unii wśród narodów Europy” (art. 1 TUE).

§ 3. Konfederalizm

Nb 17

Drugim znanym modelem odniesienia dla unii Europejskiej jest regionalna organizacja międzynarodowa, oparta na umowie międzynarodowej, w ramach której państwa współpracują ze sobą, z poszanowaniem suwerenności członków tej organizacji. W istocie jest to ogólna definicja konfederacji. Do tego modelu nawiązano m.in. w 1948 r. na Kongresie europejskim w Hadze, którego prawnoustrojowym następstwem było powołanie w 1949 r. Rady Europy, która jednak wskutek starań brytyjskich przyjęła formę klasycznej organizacji międzynarodowej, bez elementów federacyjnych czy konfederacyjnych.

Rada Europy (Council of Europe) powstała 5.5.1949 r. w wyniku podpisania Traktatu z Londynu (Statutu Rady Europy) przez 10 państw (Belgię, Danię, Francję, Holandię, Irlandię, Luksemburg, Norwegię, Szwecję, Wielką Brytanię i Włochy). Obecnie liczy 46 państw członkowskich, Białoruś została zawieszona w członkostwie, a Rosja – członek od 28.2.1996 r.– w związku z agresją na Ukrainę – została najpierw zawieszona 25.2.2022 r., w efekcie sama rozpoczęła procedurę wystąpienia z Rady Europy 15.3.2022 r., ale już w tym samym dniu została z niej usunięta.

Nb 18

Konfederacyjna teoria integracji stoi w swoich założeniach w opozycji do federalizmu. Koncepcja ta wykazuje silne powiązania z międzyrządowością (międzyrządową teorią integracji). Konfederalizm jest koncepcją teoretyczną, zakładającą utworzenie w Europie systemu międzynarodowego w formie konfederacji. Istotą konfederalizmu jest dążenie do zbudowania, w drodze stopniowego procesu integracji oraz przy zachowaniu suwerenności państwowej, związku państw (europejskich). Zakłada on zatem najsłabsze powiązania między współpracującymi państwami.

Nb 19

Konfederacja jest to co do zasady związek państw realizowany w określonych politykach i dziedzinach. Termin „konfederalizm” pochodzi od łacińskiego słowa confoederatio („związek”) i jest to pojęcie wywodzące się od starszego terminu „konfederacja”. Konfederacja jest teoretycznym podejściem do procesów integracyjnych, które różni się koncepcyjnie zarówno od federalizmu, jak i federacji.

Zwolennikiem takiej formy współpracy europejskiej był m.in. prezydent Francji Ch. de Gaulle, którego wizja zintegrowanej Europy bywa utożsamiana właśnie z ujęciem konfederalnym. Reprezentowana przez de Gaulle’a koncepcja tzw. Europy ojczyzn oparta była na założeniu suwerenności narodowej, prymatu bezpieczeństwa i potrzeby współpracy dyplomatyczno-politycznej. De Gaulle krytykował ponadnarodowe wizje Europy, a opowiadał się za „koncertem państw europejskich”, w którym państwa członkowskie współpracowałyby ze sobą, nie przekazując jednak prawa do wykonywania swoich suwerennych praw i kompetencji na rzecz instytucji Unii Europejskiej.

Nb 20

Trzeba mieć na uwadze, że koncepcja konfederalna nie wyklucza, aczkolwiek w dłuższej perspektywie czasowej, możliwości przejścia z tej formy integracji do federacji. W związku jednak z rozwojem procesów integracji idea konfederacji europejskiej wyczerpała swój potencjał tak intelektualny, jak i aplikacyjny. Nie wyklucza to jednak możliwości powrotu do tej koncepcji w przyszłości, co oznaczałoby jednak silny regres integracji europejskiej.

§ 4. Funkcjonalizm i neofunkcjonalizm

Nb 21

Zważywszy, że Unia Europejska (tzn. Wspólnoty w latach 50. XX w.) powstała przede wszystkim wskutek pragmatycznych celów, tj. zapewnienia pokoju, przyspieszenia rozwoju gospodarczego oraz zniwelowania różnic rozwojowych między państwami członkowskimi, to założenia teorii funkcjonalizmu oraz neofunkcjonalizmu wpisują się w te wskazane założenia założycielskie i je objaśniają najpełniej. Jednak procesy integracyjne poszerzały się o kolejne cele (nie tylko gospodarcze, ale także społeczne, polityczne) i w efekcie także te charakteryzowane w tym punkcie teorie nie sprostały w pełni „próbie czasu”.

Nb 22

Funkcjonalizm, jako teoria charakteryzująca procesy integracji europejskiej, przeżywał swój intelektualny rozkwit w latach 50. XX w. Dominował wówczas pogląd, że rozwój procesów integracyjnych w Europie postępować będzie funkcjonalnie, tj. wyznaczać je będą poszczególne sektory gospodarcze poddane procesom integracyjnym, jak np. utworzenie wspólnego sektora węglowego. W zasadzie było to sedno idei funkcjonalizmu.

Funkcjonalizm jest jednak szerszą, uniwersalną teorią, tłumaczącą zjawisko integracji międzynarodowej jako takiej. Założenia funkcjonalizmu opierają się na konsensusie państw (ich rządów), a więc spójności oczekiwań, interesów, a w pewnej mierze i problemów. Założenia te stały się zresztą przyczyną późniejszej krytyki tej teorii. W ujęciu tej koncepcji podstawową motywację rządu stanowią korzyści, które niesie ze sobą sektorowa integracja dla zaspakajania potrzeb obywateli. Funkcjonalizm, wyjaśniany w nauce przede wszystkim przez prace D. Mitrany’ego, oferuje przede wszystkim technokratyczną wizję rządów. Autor ten zakładał, że ograniczone terytorialnie państwo narodowe (co ma miejsce zwłaszcza w warunkach wzmożonej konkurencji powstającej w wyniku wspomnianej wyżej globalizacji) nie może skutecznie osiągnąć zakładanych celów i efektywnie realizować polityki, gdyż opiera się na utrwalaniu narodowo kształtowanych dogmatów i możliwości działania. W ujęciu tej teorii efektywne, a więc przynoszące korzyści, zarządzanie potrzebami ludzkimi wymaga powołania podmiotów, które będą dostosowane do realizacji poszczególnych zadań. Ich forma powinna zależeć od funkcji, jaką mają spełniać (stąd wywodzi się nazwa teorii – funkcjonalizm).

Nb 23

Model funkcjonalizmu Mitrany’ego stoi w opozycji do idealistycznych koncepcji federalistów, ponieważ zakłada, że „Stany Zjednoczone Europy” powstałe na podstawie traktatu konstytucyjnego, pozostaną tworem sztucznym, który nie doprowadzi do harmonijnej współpracy i nie ukształtuje wspólnoty. W efekcie dojdzie w pewnym momencie tego procesu do dezintegracji i regionalizacji, zwłaszcza w wyniku różnic poziomu życia i rozwoju pomiędzy niektórymi regionami.

Funkcjonalizm zaproponował inną drogę. W przeciwieństwie do federalizmu nie zakładał tworzenia nowego federalnego państwa europejskiego, w opozycji zaś do konfederalizmu podważał utrzymanie przez państwa członkowskie wyłącznego prawa do wykonywania ich kompetencji. Była to próba wyboru drogi pomiędzy twierdzą państwa narodowego i formą państwa na wzór „Stanów Zjednoczonych Europy”. Funkcjonalizm wywodzi się z liberalnej wizji świata. Państwa decydują się na przystąpienie do organizacji międzynarodowych, w tym o charakterze integracyjnym, przede wszystkim ze względu na płynące z tego korzyści gospodarcze. Funkcjonaliści twierdzili, że społeczeństwa są gotowe poświęcić „część swojej wolności” (rozumianej bardziej jako praw gwarantowanych tylko dla własnych obywateli / przynależnych danego państwa) za uzyskiwany dobrobyt i redukcję źródeł konfliktów międzypaństwowych. W wyniku gospodarczej współpracy w Europie miał zapanować trwały pokój. I rzeczywiście, tworząc Wspólnoty w latach 50. XX w., przyjęto za podstawowy cel zapewnienie pokoju (no-war principle). Z pewnością ustanowienie Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali było początkiem rewolucji w życiu międzynarodowym jednoczącej się części Europy, która ze względu na amerykański parasol ochronny nad nią przestała być „drapieżnikiem” w stosunkach międzynarodowych i mogła się w efekcie tego harmonijnie rozwijać w trudnych globalnych realiach politycznych XX w. Z kolei dobrobyt gospodarczy przyczyniłby się do rozszerzania form integracyjnych także na dziedziny pozagospodarcze. Traktatowy wymiar tych założeń znajduje się w wielu przepisach jak i w preambule TUE, ale zwłaszcza w celach Unii Europejskiej wyrażonych w art. 3 ust. 1 TUE: „Celem Unii jest wspieranie pokoju, jej wartości i dobrobytu jej narodów”.

Nb 24

Jak każda z teorii integracyjnych, także ta doczekała się krytyki, wywołując tym samym dyskusję, która wykreowała kolejną teorię (w tym wypadku neofunkcjonalizm). Krytycy teorii funkcjonalnej zarzucali jej przede wszystkim, że dąży do utopijnego oddzielenia interesów społecznych od polityki, a także że sprowadziła potrzeby ludzi zasadniczo do dóbr materialnych, pomijając inne uwarunkowania i czynniki, takie jak np. tożsamość, system wartości, historię czy tradycje.

Neofunkcjonalizm został niejako u swoich źródeł dedykowany integracji europejskiej i jest z nią związany. Można uznać, że w zasadzie stanowi pierwszą próbę teoretycznego wyjaśnienia bezpośrednio nowych form integracji regionalnej, zapoczątkowanej w Europie w latach 50. XX w. Teoria ta narodziła się na założeniach (a raczej ich krytyce) funkcjonalizmu i podobnie jak on wypływa z liberalnej wizji świata, operując podobnymi metodami działania. Mimo to różni się od niego. Dlatego nie należy jej uważać za kontynuację funkcjonalizmu, ale za kolejną i opozycyjną wręcz teorię.

Neofunkcjonalizm wychodzi z założenia, że integracja opiera się na zjawisku „rozlewania” (spill-over), a także socjalizacji elit oraz pluralizmu interesów społecznych. Teoria ta proponuje procesowy charakter integracji, kładąc silny nacisk na istnienie instytucji ponadnarodowych (zwłaszcza takich jak obecnie Komisja Europejska i Parlament Europejski czy Trybunał Sprawiedliwości UE), które naturalnie dążą do intensyfikacji integracji i stanowią gwarancję zachowania tego, co w niej zostało już osiągnięte. Obierając za punkt wyjścia doświadczenia Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali oraz dwóch kolejnych Wspólnot, tj. EWG i Euratomu, neofunkcjonaliści wskazali, w jaki sposób celowa integracja działań w wybranych sektorach gospodarki różnych państw może przyczynić się do szerszej integracji ekonomicznej.

Neofunkcjonalizm kształtuje określoną strategię dla architektury integrującej się Europy, zgodnie z którą w pierwszej kolejności powinna nastąpić integracja powierzchowna w obszarach związanych ze strategicznymi sektorami gospodarki, jakimi były np. w latach 50. XX w. węgiel i stal, a współcześnie jest to np. energetyka. Towarzyszyć temu powinno powołanie ośrodka władzy centralnej, projektującej i wykonującej proces integracji w tych dziedzinach, oraz umożliwienie tej władzy podejmowania działań wspierających dalszą integrację. Integracja poszczególnych sektorów gospodarki różnych państw wywrze w efekcie presję funkcjonalną na integrację sektorów z nimi powiązanych (spill-over).

§ 5. Międzyrządowa teoria integracji

Nb 25

Co do zasady międzyrządowość traktuje państwa, a w szczególności ich rządy, jako podstawowe podmioty biorące udział w kreowaniu procesów integracji. Dlatego międzyrządowość jest postrzegana jako główny oponent wszystkich tych teorii, które przewidują zanik państw narodowych w Europie. Integracja państw jest wynikiem strategicznych i racjonalnych negocjacji, w których pozycja rządu odgrywa kluczową rolę.

Zwłaszcza w okresach kryzysów (np. kryzysy w UE z XXI w. – gospodarczy i finansowy zwłaszcza w sferze euro, imigracyjny i uchodźczy, związany z pandemią COVID-19) zdolność operacyjna instytucji unijnych, zazwyczaj wskutek brakujących im kompetencji, okazywała się niewystarczająca do ich rozwiązywania. W efekcie powstawało bardziej lub mniej uzasadnione w faktach przekonanie społeczne, że najważniejszym, bo najskuteczniejszym elementem struktury integracji europejskiej pozostają nadal państwa członkowskie. To z kolei w naturalny sposób ożywiało teorię międzyrządowości jako charakteryzującej obecne podczas kryzysów zjawiska.

Nb 26

Są różne podejścia do teorii międzyrządowej, ich przedstawiciele wspólnie jednak twierdzą, że teoria ta jest w stanie ująć i wyjaśnić zarówno okresy radykalnych zmian w UE (a więc nawiązujących np. do metody Spinellego – poważnych, daleko idących rewizji), jak i zmian wynikających ze zbieżnych preferencji rządów, a także okresy inercji wynikającej z rozbieżnych interesów narodowych. Najsłynniejszy przedstawiciel tej teorii, A. Moravcsik, podkreśla kluczowy wpływ wewnątrzpaństwowych procesów kształtowania opinii i interesów na zachowanie się państw w systemie międzynarodowym. „Międzyrządowcy” postawili hipotezę, że rozwój integracji europejskiej jest determinowany przez interesy państw i wyniki negocjacji prowadzonych na forum UE. Integracja ma miejsce wówczas, jeśli dla państw narodowych występuje stała nadwyżka zysków nad stratami. W efekcie integracja nie tylko nie prowadzi do osłabienia państw uczestniczących w integracji, ale przeciwnie – wzmocnienia ich, ponieważ odbywa się zgodnie z ich zasadami i interesami.

Nb 27

Warto wspomnieć, że z teorią międzyrządową silnie powiązany jest tzw. nowy instytucjonalizm. Jest to ruch w ramach nauk społecznych, jednakże wewnętrznie zdywersyfikowany, bo łączący w sobie kilka nurtów, które łączy jednak uznanie kluczowej roli instytucji w kształtowaniu życia społecznego, dlatego ma na celu udoskonalenie badań nad instytucjami.

§ 6. Teoria komunikacyjna

Nb 28

Prekursorem intelektualnym teorii komunikacyjnej był na przełomie lat 50. i 60. XX w. K. Deutsch. Jest ona także nazywana transakcjonalizmem ze względu na znaczenie podmiotów w transnarodowych w procesie integracji. Osią procesu integracji pozostaje państwo, a w efekcie powstaje wspólnota państw, w której podstawą dla działań stanowi proces komunikowania się. Teoria ta zyskała na znaczeniu wraz z okrzepnięciem integracji ekonomicznej, co zaktywizowało także pozagospodarcze obszary, co z kolei wymagało porozumienia między narodami ingerujących się państw. Teoria ta eksponuje społeczny wymiar integracji, opiera się na zaufaniu i poczuciu przynależności do wspólnoty. Postęp procesów integracyjnych prowadzić ma do powstania stanu bezpieczeństwa, co zapewnia wspólnota ludzi, powstała właśnie w wyniku komunikowania się. Deutsch wskazywał na ograniczone możliwości w rozszerzaniu integracji o kolejne państwa, uznając, że istnieją granice wyporności integracji, a są nim tylko efektywne państwa.

W praktyce teoria ta bywa wykorzystywana do opisu różnych współczesnych procesów współpracy międzynarodowej. Jej elementy są zakodowane m.in. w celach i w sposobie działania NATO, Rady Europy, a także samej Unii Europejskiej, zwłaszcza w jej ujęciu z koncepcji de Gaulle’a, opartej na założeniu suwerenności narodowej, prymatu bezpieczeństwa i współpracy dyplomatycznej.

§ 7. Integracja przez prawo

Nb 29

Prawo per se posiada bardzo silny potencjał integracyjny. Dzięki tej cesze możliwy był na niespotykaną wcześniej skalę rozwój struktur, które prawo tworzyło, zwłaszcza w drugiej połowie XX w. Procesy te wciąż trwają, a szczególnie rozwiniętym ich przykładem pozostaje Unia Europejska. Integracja przez prawo to zbiór, często zróżnicowanych, poglądów i idei na temat tego, w jaki sposób prawo Unii Europejskiej wspomaga proces integracji. Unia Europejska jest w niej przedstawiana jako jurystyczna idea, która powstała na podstawie prawa, działa w oparciu o prawo i jest strukturą prawa.

Integracja przez prawo wywarła silny wpływ na rozwój badań nad UE. Od początku bowiem teoria ta stawia pytanie, w jaki sposób prawo stwarza formę „związku federalnego” w Europie. Pytanie to pozostaje aktualne, jednak jego kontekst dynamicznie się zmienia, czego najnowszym przykładem jest pandemia COVID-19 i zmiany w procesach integracyjnych, które już wywołała i zapewne jeszcze wywoła. Wydaje się, że najpoważniejsza trudność w integracji przez prawo wynika z problematycznego zadania znalezienia sposobu na rozwijanie integracji w kontekście nie tylko wielowymiarowego kryzysu, a w zasadzie sekwencji kryzysów, ale także w atmosferze powszechnej nieufności wobec pozytywnej siły prawa. Problem ten narasta zwłaszcza w związku z obserwowanym w XXI w. bezprecedensowym co do skali łamaniem przez niektóre z państw członkowskich wartości UE (art. 2 TUE), a przede wszystkim zasady rządów prawa.

Nb 30

Od samego początku integracji europejskiej przyjęto zasadę autonomii prawa integracyjnego, tak od systemów prawa krajowego, jak i międzynarodowego. Należy podkreślić, że owa separacja Unii i jej prawa od prawa międzynarodowego była i wciąż jest kwestionowana przez wielu prawników internacjonalistów (zajmujących się badaniami nad prawem międzynarodowym publicznym), analizujących Unię Europejską w ramach systemu organizacji międzynarodowych, przyjmujących często pogląd, że Unia Europejska jest, choć najwyżej rozwiniętym, to jednak przykładem swojego (międzynarodowego) rodowodu i natury. Sprzeciwu wobec postrzegania UE jako organizacji międzynarodowej nie wnosiły ani państwa członkowskie, ani sama UE i jej instytucje. Także Trybunał Sprawiedliwości UE nie sformułował poglądu odmiennego, stwierdzając, że „Traktat EWG stworzył własny system prawny”. Trybunał w słynnych wyrokach w sprawach van Gend & Loos oraz Costa usiłował odróżnić Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Gospodarczą z 25.3.1957 r. od „innych” lub „zwykłych” traktatów międzynarodowych, ale ta odmienność nie była podkreślana jako fakt oznaczający, że TEWG stworzył coś innego niż organizację międzynarodową (szerzej na ten temat zob. rozdział III, § 3, pkt III).

Zob. wyr. TS z 5.2.1963 r., 26/62, NV Algemene Transport- en Expeditie Onderneming van Gend & Loos przeciwko Nederlandse administratie der belastingen, EU:C:1963:1, oraz z 15.7.1964 r., 6/64, Flaminio Costa przeciwko E.N.E.L., EU:C:1964:66.

Nb 31

To Trybunał Sprawiedliwości UE znacząco przyczynił się do obecnego stanu integracji (prawnej) przez sformułowanie wielu nawiązujących do siebie „doktryn prawnych”. Mowa tu m.in. o doktrynie bezpośredniego skutku (direct effect), pierwszeństwa prawa (primacy, supremacy), kompetencji dorozumianych (implied powers) czy doktrynie praw człowieka (human rights). Wszystkie one są szczegółowo omówione w podręczniku (zob. rozdziały IV, XII i inne). Pojawienie się kodyfikowanych źródeł ochrony praw podstawowych, jak Karta praw podstawowych Unii Europejskiej (Dz.Urz. UE C 202 z 2016 r., s. 389), przyczyniło się do wzmocnienia integracji europejskiej właśnie przez prawo. Dzieje się tak w kilku płaszczyznach, a mianowicie dochodzi do uniformizacji systemu prawnego, wzmocnienia procesów jurydyzacji struktur integracyjnych i tym samym zaktywizowania procesów ich konstytucjonalizacji. Warto mieć na względzie, że to właśnie Karta praw podstawowych, od 2009 r. jako źródło prawa pierwotnego UE, wzmocniła rolę Trybunału Sprawiedliwości UE jako ogólnosystemowego (unijnego) jej interpretatora, utrwaliła tendencje federalistyczne Unii, a wreszcie dodała „substancji materialnej” obywatelstwu UE, ustanawiając wielopoziomowy system ochrony praw podstawowych (człowieka). Wszystkie te elementy, chociaż w różnym zakresie, mają wpływ na budowanie europejskiej przestrzeni sądowej, a de facto – procesów integracyjnych.

Nb 32

Rozwój procesów integracyjnych jako integracji przez prawo doprowadził do powstania nowego systemu prawnego, który jest wiążący dla państw i ich obywateli (obok krajowego i międzynarodowego). Ten nowy stan obowiązujących norm różnych systemów prawnych na jednym terytorium objaśnia koncepcja multicentryczności systemu prawnego, w której tradycyjny model systemu prawnego jako systemu monocentrycznego o hierarchicznej strukturze ulega zakłóceniu, gdyż monocentryzm ustępuje multicentryzmowi. Podstawowym założeniem koncepcji multicentryczności prawa oraz nauki o stosunkach międzynarodowych jest fakt zajmowania przez niepaństwowe podmioty obszarów (decyzji politycznych, prawa) wcześniej zastrzeżonych wyłącznie dla państwa. Następuje krzyżowanie i zazębianie się kompetencji do tworzenia, implementacji, stosowania i wykładni prawa pomiędzy państwami narodowymi a podmiotami o charakterze ponadnarodowym, związane z przepływem władzy między tymi poziomami. Tym samym powstaje jeden niehierarchiczny system środków władzy posiadających kompetencje prawodawcze, a tym samym niehierarchiczny system prawa. Multicentryczność prawa oznacza konieczność akceptacji samego faktu, że różne centra mogą w wiążący sposób wypełniać swoim działaniem tę samą przestrzeń prawną. Dotyczy to zarówno tworzenia prawa, jak i wykonywania oraz interpretacji. Można zatem mówić o multicentryczności ośrodków tworzenia prawa, multicentryczności wykonawczej, a wreszcie stosowania i interpretacji prawa (sądowej).

§ 8. System wielopoziomowego rządzenia

Nb 33

Założenia licznych teorii objaśniających wybrane zagadnienia integracji europejskiej stara się połączyć koncepcja wielopoziomowości czy też wielopoziomowego rządzenia (multilevel governance). Jest to nurt relatywnie wciąż młody, bo powstały w latach 90. XX w., który wciąż pozostaje w fazie kształtowania.

Koncepcja „wielopoziomowości” obejmuje relacje zachodzące pomiędzy podmiotami aktywnymi w procesie rządzenia na poziomie lokalnym i regionalnym, krajowym oraz międzynarodowym (tu: unijnym). Dotyczy ona, ujmując najkrócej jej przedmiot, decyzji i procesów prowadzących do ich podjęcia, a zachodzących na różnych poziomach, będąc tym samym koncepcją transgranicznego porządku administracyjno-regulacyjnego. W związku z tym wielopoziomowe rządzenie nie jest teorią, a raczej modelem podziału władzy, i wiąże się z wielopoziomową strukturą UE oraz wyraźnie wpisuje w analizę politologiczną. Różni się ona od analizy prawnej, która z kolei odwołuje się do wielocentrycznego charakteru prawa unijnego, o czym była mowa w poprzednim punkcie rozdziału.

Nb 34

W Unii Europejskiej państwa członkowskie, w niektórych obszarach polityki, połączyły swoje suwerenności (tzw. suwerenność dzielona) i zharmonizowały przepisy dotyczące w szerokim zakresie spraw ekonomicznych, społecznych i kwestii politycznych. Połączenie suwerenności czy też jej wspólne wykonywanie przejawia się właśnie uksztaltowaniem systemu wielopoziomowego, w którym władza została podzielona pomiędzy wiele szczebli (państwowy i regionalny oraz unijny). Kompetencje organów krajowych i unijnych przeplatają się, funkcjonalnie stapiając je w jeden system instytucjonalny, który w związku z tym wymaga szerokiej współpracy pomiędzy tymi poziomami.

Nb 35

Wielopoziomowe rządzenie oraz podział kompetencji między różne szczeble władzy w procesach decyzyjnych ukształtowały się początkowo na gruncie unijnej polityki regionalnej (spójności). Jest to skoordynowane działanie Unii, państw członkowskich oraz władz regionalnych i lokalnych, oparte na partnerstwie i służące tworzeniu i realizowaniu polityki Unii Europejskiej. Wiąże się ono ze wspólną odpowiedzialnością poszczególnych szczebli władzy i opiera się na wszystkich źródłach legitymizacji demokratycznej oraz reprezentatywnym charakterze poszczególnych podmiotów. Wielopoziomowe sprawowanie rządów stanowi zatem raczej polityczny schemat działania niż instrument prawny i nie powinno być postrzegane jedynie przez pryzmat podziału uprawnień. Jest to proces dynamiczny, odbywający się w kierunku poziomym i pionowym (horyzontalnie i wertykalnie), który nie prowadzi jednak do rozmycia się odpowiedzialności politycznej, a wręcz przeciwnie – w sytuacji gdy jego mechanizmy i narzędzia są odpowiednie i prawidłowo stosowane, ułatwia przyjmowanie odpowiedzialności za decyzje i za wspólną ich realizację.

Nb 36

Fundamentalne znaczenie dla realizacji koncepcji multilevel governance w UE ma zasada pomocniczości, której przestrzeganie zagwarantuje odpowiedni podział kompetencji między współrządzącymi, a tym samym zapewni największą efektywność realizowanych działań. Dodatkowo kluczową rolę odgrywa tu zasada lojalnej współpracy państw członkowskich (art. 4 TUE), której wynikiem są liczne kooperacyjne obowiązki współpracy samych organów państw członkowskich (wymiar horyzontalny) oraz organów krajowych i instytucji, organów i jednostek organizacyjnych UE (wymiar wertykalny). Wzmożone procesy decentralizacji są efektem coraz szerszych zadań w ramach kompetencji zarządzania rozbudowywanymi i nowymi politykami (polityka sieci). W tych warunkach, tj. wobec coraz większej specjalizacji tematów i powiększającego się kręgu podmiotów współuczestniczących w kreowaniu polityki i jej wdrażaniu, w procesie decyzyjnym konieczne stało się uwzględnianie wiedzy specjalistycznej, pozwalającej na wybór odpowiednich rozwiązań. Charakterystyczny jest wzrost znaczenia tzw. prawa miękkiego (soft law), a także rosnąca rola społeczeństwa obywatelskiego (civil society) w procesie decyzyjnym.

§ 9. Dla pogłębienia wiedzy

Nb 37

Przykładów i możliwych form uszczegóławiania podtypów teorii i koncepcji jest wiele, szeroko o tym piszą zwłaszcza autorzy zachodni, np.: T. Diez, A. Wiener (eds.), European Integration theory, Oxford 2009, B. Rosamond, Theories of European Integration, Palgrave 2000, S. Schieder, M. Spindler (eds.), Theories of International Relations, London–New York 2014 oraz D.N. Chryssochoou, Theorizing European Integration, Routledge 2009, a w Polsce przede wszystkim autorzy wywodzący się głównie z nauk politycznych (zob. prace takich autorów, jak m.in. J. Ruszkowski, S. Konopacki, W. Bokajło, P. Borkowski czy J. Barcz i C. Mik). Autorzy ci wskazują na wiele kolejnych teorii i koncepcji, a jest to proces niezakończony, co wiąże się z dynamiką integracji i zmienną jej uwarunkowań.

Część teorii dawnych odzyskuje w efekcie „na aktualności”, część przestaje odpowiadać realiom integracyjnym, co nie oznacza, że nie powrócą ich założenia do praktyki integracyjnej. Jednak o tym, czy dana teoria obroni się wraz z upływem czasu, czy też upadnie lub zostanie znacząco zrewidowana, decyduje więcej czynników niż tylko to, czy z powodzeniem opisuje ona dane zjawisko lub przewiduje jego konsekwencje. Idąc dalej w wątpliwościach co do zdolności aplikacyjnych istniejących teorii, stawia się pytanie: jeżeli jednak Unia Europejska jest tylko unikalna, to czy możliwe jest sformułowanie ogólnej teorii odnoszącej się do zjawiska tak wyjątkowego? Teorie integracji europejskiej należy analizować zarówno na gruncie kryteriów, jakie wydają się one sobie stawiać, jak i – w sposób krytyczny – jako przejaw pewnych form tworzenia wiedzy, umiejscowiony jednak w określonych realiach i zmiennych czasowo uwarunkowaniach. Tym samym jest to również spojrzenie na teorie z perspektywy kontekstu, w jakim powstawały (zatem na gruncie nauk społecznych oraz rzeczywistości praktyki integracyjnej) oraz z perspektywy związku między teoriami integracji europejskiej a praktyką integracji i zarządzania na szczeblu UE. To stopniowe przechodzenie z jednego stadium integracji w drugie, rozszerzanie jej na kolejne dziedziny, oryginalny charakter mechanizmów decyzyjnych powodują, że bardzo trudno jest określić jakimś znanym pojęciem aktualny stan ustrojowy Unii Europejskiej.

Nb 38

Wnioski wynikające z analizy teorii – tych wcześniejszych i tych współcześnie eksploatowanych – wskazują, że abstrakcyjne i oderwane od praktyki teorie integracji europejskiej pozostały nieaplikowalne. Pierwotne teorie integracji europejskiej były tworzone przede wszystkim jako programy polityczne, których celem było przezwyciężenie kryzysu europejskiej państwowości narodowej w połowie lat 50. XX w.

Jednak wraz z neofunkcjonalizmem rozwinęła się empiryczno-analityczna teoria, która była bardziej pojemna i elastyczna, prognozując nie stan zastany, ale i jego tendencje rozwojowe. W tym nurcie, dla zobrazowania, można umieścić szereg nowszych tzw. koncepcji zależności integracyjnych. Podkreślany jest w nich proces stopniowego scalania się dotąd niezależnych elementów. Ważną koncepcją są w tym ujęciu teorie reżimów, łączące ze sobą pozornie sprzeczne założenia. Co do zasady popierają ideę ponadnarodowych instytucji i przenoszenie niektórych kompetencji państwowych na szczebel ponadnarodowy, z drugiej jednak strony zakładają nieuchronność maksymalizacji siły i prestiżu państw narodowych, powiązanych jednak szeregiem współzależności (wyrażających się zwłaszcza w potrzebie dostosowania ustrojowego po stronie państw członkowskich, odpowiednim rozwojem po stronie UE przez umocnienie legitymacji demokratycznej, wspólnej aksjologii i ochrony praw podstawowych). Powyższe wyróżnia organizacje ponadnarodowe, jak UE, od organizacji międzynarodowych (międzypaństwowych), przy czym nie zmienia to statusu takiej organizacji jako organizacji międzynarodowej.

Pełny spis treści

Wprowadzenie do drugiego wydania

Wykaz skrótów

Rozdział I. Teorie integracji europejskiej

§ 1. Wprowadzenie

I. Uwagi ogólne

II. Teoria integracji europejskiej i jej znaczenie

III. Państwo jako centrum integracji europejskiej w warunkach globalizacji

§ 2. Federacja i federalizm

§ 3. Konfederalizm

§ 4. Funkcjonalizm i neofunkcjonalizm

§ 5. Międzyrządowa teoria integracji

§ 6. Teoria komunikacyjna

§ 7. Integracja przez prawo

§ 8. System wielopoziomowego rządzenia

§ 9. Dla pogłębienia wiedzy

Rozdział II. Historia integracji europejskiej

§ 1. Wprowadzenie

§ 2. Ogólny zarys historii integracji europejskiej

§ 3. Pochodzenie Unii Europejskiej

§ 4. Powstanie i rozwój Wspólnot Europejskich

I. Uwagi ogólne

II. „Ojcowie założyciele”

III. Od Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali przez Europejską Wspólnotę Gospodarczą i Europejską Wspólnotę Energii Atomowej do Unii Europejskiej

1. Uwagi ogólne

2. Europejska Wspólnota Węgla i Stali oraz towarzyszące inicjatywy

3. Europejska Wspólnota Gospodarcza i Euratom

§ 5. Relacje pomiędzy Wspólnotami

§ 6. Rewizje traktatów stanowiących Wspólnoty i Unię Europejską

I. Uwagi ogólne

II. Jednolity akt europejski

III. Traktat z Maastricht: Unia Europejska

IV. Traktat z Amsterdamu

V. Traktat z Nicei

VI. Konwent Europejski i Konstytucja dla Europy

VII. Traktat z Lizbony

§ 7. Historia rozszerzeń Wspólnot i Unii Europejskiej o nowe państwa członkowskie

§ 8. Dla pogłębienia wiedzy: związki przyczynowo-skutkowe odczytywane w historii integracji

Rozdział III. Charakter prawny Unii Europejskiej

§ 1. Wprowadzenie

§ 2. Podmiotowość prawnomiędzynarodowa – zagadnienia wprowadzające

I. Uwagi ogólne

II. Definicja pojęcia podmiotowości prawnomiędzynarodowej i jej istota

III. Atrybuty podmiotowości prawnomiędzynarodowej

IV. Katalog podmiotów prawa międzynarodowego

§ 3. Charakter prawny Unii Europejskiej w Traktacie z Maastricht

I. Uwagi ogólne

II. Trudności w określeniu charakteru prawnego Unii Europejskiej w świetle postanowień Traktatu z Maastricht

III. Filarowa struktura Unii Europejskiej

IV. Koncepcja Unii Europejskiej w świetle założeń państwowych (federalnych)

V. Koncepcja Unii Europejskiej w świetle założeń konfederalnych

VI. Koncepcja Unii Europejskiej w świetle założeń właściwych organizacjom międzynarodowym – pomiędzy współpracą państw a organizacją międzynarodową in statu nascendi?

§ 4. Charakter prawny Unii Europejskiej w Traktacie z Lizbony

I. Uwagi ogólne

II. Klasyfikacja (typologia) organizacji międzynarodowych i ich ewolucja w kierunku organizacji ponadnarodowych

III. Unia Europejska jako organizacja międzynarodowa typu ponadnarodowego o prawnomiędzynarodowej i krajowej podmiotowości

IV. Atrybuty podmiotowości prawnomiędzynarodowej Unii Europejskiej

V. Członkostwo w Unii Europejskiej

VI. Symbole Unii Europejskiej

VII. Języki urzędowe Unii Europejskiej

VIII. Siedziby instytucji i organów Unii Europejskiej

IX. Przywileje i immunitety przysługujące Unii Europejskiej

§ 5. Unia Europejska jako podmiot (uczestnik) stosunków międzynarodowych

I. Uwagi ogólne

II. Zasady i cele działań zewnętrznych Unii Europejskiej oraz ich instytucjonalne uwarunkowania

III. Traktatowe obszary działań zewnętrznych Unii Europejskiej

§ 6. Dla pogłębienia wiedzy: status Euratomu po Traktacie z Lizbony

Rozdział IV. Aksjologia i zasady ustrojowe Unii Europejskiej

§ 1. Wprowadzenie

§ 2. Systematyka aksjologii UE

§ 3. Wartości Unii Europejskiej

I. Uwagi ogólne

II. Katalog wartości Unii Europejskiej

1. Uwagi ogólne

2. Poszanowanie godności osoby ludzkiej

3. Wolność

4. Demokracja

5. Równość

6. Państwo prawne

7. Poszanowanie praw człowieka

III. Sankcje na wypadek naruszenia wartości Unii Europejskiej

§ 4. Zasady ustrojowe Unii Europejskiej

I. Pojęcie zasad ustrojowych UE

II. Zasada kompetencji przyznanych i podział kompetencji

1. Uwagi ogólne

2. Kategorie i dziedziny kompetencji Unii Europejskiej

3. Suwerenność państw członkowskich a przekazywanie kompetencji na rzecz Unii Europejskiej

III. Poszanowanie tożsamości narodowych państw członkowskich Unii Europejskiej

IV. Zasada pomocniczości

V. Zasada proporcjonalności

VI. Zasada jednolitych ram instytucjonalnych

VII. Zasada równowagi instytucjonalnej

VIII. Zasada autonomii instytucjonalnej

IX. Zasada lojalnej współpracy

X. Zasada otwartości w działaniu instytucji Unii Europejskiej

§ 5. Dla pogłębienia wiedzy

Rozdział V. Ochrona praw człowieka w Unii Europejskiej

§ 1. Wprowadzenie

§ 2. Geneza i istota ochrony praw podstawowych w unijnym porządku prawnym

I. Nieobecność problematyki praw człowieka na etapie tworzenia Wspólnot

II. Konceptualizacja praw podstawowych w orzecznictwie TSUE

III. Umocowanie praw podstawowych w prawie pierwotnym UE

§ 3. Karta praw podstawowych Unii Europejskiej

I. Idea kodyfikacji i prace przygotowawcze

II. Status Karty praw podstawowych w prawie Unii Europejskiej i w prawie polskim

III. Zakres zastosowania Karty praw podstawowych Unii Europejskiej

IV. Ograniczenia w korzystaniu z praw podstawowych

V. Treść Karty praw podstawowych Unii Europejskiej

VI. Zakaz dyskryminacji w Karcie praw podstawowych i tzw. dyrektywy antydyskryminacyjne

§ 4. Przystąpienie UE do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka

I. Geneza i celowość przystąpienia UE do EKPC

II. Opinia TS 2/13 w sprawie projektu umowy o akcesji Unii Europejskiej do EKPC

III. Skutki akcesji Unii Europejskiej do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka dla unijnego porządku prawnego

IV. Europejski Trybunał Praw Człowieka wobec spraw z „elementem unijnym” – domniemanie ekwiwalencji ochrony

§ 5. Prawa człowieka w stosunkach zewnętrznych Unii Europejskiej

I. Uwagi ogólne

II. Prawa człowieka a zasady i cele działań zewnętrznych Unii Europejskiej

III. Praktyczny wymiar praw człowieka w działaniach zewnętrznych Unii Europejskiej

IV. Standardy wspierające ochronę praw człowieka w polityce zewnętrznej Unii Europejskiej

§ 6. Dla pogłębienia wiedzy

I. Zobowiązania międzynarodowe Unii Europejskiej w dziedzinie praw człowieka

II. Prawa człowieka w biznesie – dyrektywa CSDD

Rozdział VI. Obywatelstwo Unii Europejskiej. Prawa obywateli Unii oraz pozasądowe środki ochrony praw. Mechanizmy partycypacji

§ 1. Wprowadzenie

§ 2. Obywatelstwo Unii Europejskiej – charakter prawny

I. Uwagi ogólne

II. Obywatelstwo Unii Europejskiej jako członkostwo we wspólnocie politycznej

III. Obywatelstwo wielopoziomowe

IV. Zależność obywatelstwa UE od obywatelstwa państwa członkowskiego

§ 3. Obywatelstwo UE a inny status prawny jednostki w Unii Europejskiej

I. Różne statusy prawne

II. Unijni rezydenci długoterminowi

III. Członkowie rodzin obywateli UE nieposiadający statusu obywatelstwa państwa członkowskiego

IV. Obywatele Wielkiej Brytanii po brexicie

V. Uchodźcy oraz inne osoby objęte ochroną międzynarodową

VI. Szczególny status uchodźców z Ukrainy po ataku Rosji w lutym 2022 r.

VII. Inne osoby przebywające legalnie na terenie Unii Europejskiej

VIII. Osoby przebywające nielegalnie na terenie Unii Europejskiej

IX. Wymóg „rzeczywistego związku” jednostki z państwem przyjmującym (genuine link)

§ 4. Prawa związane z obywatelstwem Unii Europejskiej

I. Uwagi ogólne

II. Wolność przemieszczania się i osiedlania na terytorium innego państwa członkowskiego

1. Bezpośredni skutek wolności przemieszczania się i osiedlania

2. Zakres podmiotowy

3. Wpływ wolności przemieszczania się na sytuacje rodzinne

4. Skutek „wewnętrzny” wolności przemieszczania się

5. Ograniczenia wolności przemieszczania się i osiedlania

III. Prawa wyborcze w wyborach lokalnych

IV. Prawa wyborcze w wyborach do Parlamentu Europejskiego

V. Prawo do opieki dyplomatycznej i konsularnej

VI. Dostęp do dokumentów i informacji

VII. Znaczenie zasady równego traktowania obywateli Unii Europejskiej

§ 5. Pozasądowe środki ochrony praw obywateli Unii Europejskiej

I. Skarga do Ombudsmana Europejskiego

II. Komisja Petycji Parlamentu Europejskiego

III. Współpraca pomiędzy krajowymi instytucjami praw człowieka a Ombudsmanem Unii Europejskiej

IV. Współpraca krajowych organów ds. równości (Equinet)

§ 6. Europejska inicjatywa legislacyjna

§ 7. Dla pogłębienia wiedzy

I. Ograniczenia wynikające z polskiego prawa a efektywność obywatelstwa UE

II. Czy długoterminowi rezydenci powinni uzyskać status obywateli UE?

III. Czy możliwe jest używanie własnego języka przez obywateli Unii w relacjach z organami UE?

IV. Czy należy umożliwić nabywanie obywatelstwa UE osobom bogatym?

V. Czy obywatelstwo UE oznacza, że w każdym państwie członkowskim obywatele mają mieć zagwarantowane takie same prawa podstawowe?

Rozdział VII. Struktura instytucjonalna Unii Europejskiej

§ 1. Wprowadzenie

§ 2. Ustrój polityczny Unii Europejskiej

I. Ewolucja ustroju politycznego Unii Europejskiej

II. Elementy systemu instytucjonalnego UE: instytucje, organy i jednostki organizacyjne

§ 3. Skład i sposób powołania instytucji i organów Unii Europejskiej

I. Wprowadzenie

II. Parlament Europejski

III. Komisja Europejska

1. Charakter prawny i organizacja wewnętrzna

2. Przewodniczący Komisji

3. Wysoki przedstawiciel Unii do spraw zagranicznych i polityki bezpieczeństwa

IV. Rada (Unii Europejskiej)

V. Rada Europejska

1. Charakter prawny i organizacja wewnętrzna

2. Przewodniczący Rady Europejskiej

VI. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej

VII. Trybunał Obrachunkowy

VIII. Europejski Bank Centralny

§ 4. Zasady dotyczące funkcjonowania systemu instytucjonalnego Unii Europejskiej

I. Zasada lojalnej współpracy między instytucjami

II. Zasada kompetencji powierzonych

III. Zasada pomocniczości i zasada proporcjonalności

IV. Zasada równowagi instytucjonalnej

V. Zasada autonomii wewnętrznej instytucji UE

§ 5. Proces decyzyjny w instytucjach politycznych Unii Europejskiej

I. Wprowadzenie

II. Parlament Europejski

III. Komisja Europejska

IV. Rada (UE)

V. Rada Europejska

§ 6. Kompetencje instytucji Unii Europejskiej

I. Wprowadzenie

II. Parlament Europejski

1. Kompetencje prawodawcze

2. Kompetencje budżetowe

3. Kompetencje kontrolne

4. Ochrona praw obywateli Unii Europejskiej

III. Rada Europejska

1. Rada Europejska: instytucja polityczna – wytyczanie kierunków rozwoju UE

2. Rola Rady Europejskiej w planowaniu finansowym

3. Udział w procesie powoływania instytucji

4. Udział w procedurze prawodawczej

IV. Rada (UE)

1. Kompetencje ustawodawcze

2. Kompetencje budżetowe i koordynacja polityk

3. Inne kompetencje

V. Komisja Europejska

1. Wprowadzenie

2. Funkcja prawotwórcza

3. Funkcja kontrolna

4. Kompetencje wykonawcze

VI. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej

VII. Trybunał Obrachunkowy

1. Wprowadzenie

2. Kontrola finansów Unii Europejskiej

3. Funkcje koordynacyjne i doradcze

VIII. Europejski Bank Centralny

§ 7. Inne jednostki organizacyjne Unii Europejskiej

I. Europejski Bank Inwestycyjny

II. Instytucje doradcze

1. Komitet Ekonomiczno-Społeczny

2. Komitet Regionów

III. Pomocnicze jednostki organizacyjne – Europejskie Służby Zatrudnienia

IV. Agencje unijne

1. Agencje zdecentralizowane

2. Agencje wykonawcze

V. Inne organy: Europejska Agencja Kosmiczna

VI. Organy międzyinstytucjonalne

1. Urząd Oficjalnych Publikacji Unii Europejskiej

2. Europejski Urząd Doboru Kadr

3. Europejska Szkoła Administracji

§ 8. Dla pogłębienia wiedzy: unijne instytucje wobec przystąpienia Unii Europejskiej do tzw. konwencji stambulskiej

Rozdział VIII. Pojęcie i źródła prawa Unii Europejskiej

§ 1. Wprowadzenie

§ 2. Pojęcie prawa UE i jego podziały

§ 3. Prawo Unii Europejskiej jako system

§ 4. Zakresy obowiązywania prawa Unii Europejskiej

I. Uwagi ogólne

II. Zakres podmiotowy

III. Zakres przedmiotowy

IV. Zakres czasowy

V. Zakres terytorialny

§ 5. Katalog źródeł prawa Unii Europejskiej

I. Uwagi ogólne

II. Prawo pierwotne

1. Prawo traktatowe

2. Akty konstytucyjne Rady (UE) lub Rady Europejskiej

3. Ogólne zasady prawa Unii Europejskiej

3.1. Pojęcie

3.2. Źródło pochodzenia ogólnych zasad prawa Unii Europejskiej

3.3. Katalog ogólnych zasad prawa Unii Europejskiej

3.4. Funkcje ogólnych zasad prawa Unii Europejskiej

III. Prawo pochodne

1. Uwagi ogólne

2. Rozporządzenie

3. Dyrektywa

4. Decyzja

5. Zalecenia i opinie

6. Inne akty spoza katalogu art. 288 TFUE

IV. Akty wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa

V. Umowy międzynarodowe

VI. Zwyczaj międzynarodowy

§ 6. Hierarchia aktów prawa Unii Europejskiej

I. Uwagi ogólne

II. Akty ustawodawcze

III. Akty nieustawodawcze

1. Akty delegowane

2. Akty wykonawcze

§ 7. Wymogi formalne dotyczące aktów prawa pochodnego Unii Europejskiej

§ 8. Technika legislacyjna aktów prawa Unii Europejskiej

I. Uwagi ogólne

II. Sposób redakcji aktów prawa Unii Europejskiej

III. Standardowa struktura aktów prawa pochodnego

§ 9. Publikowanie i cytowanie aktów prawa Unii Europejskiej

I. Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej

II. Sposób cytowania aktów prawnych UE

§ 10. Dla pogłębienia wiedzy

Rozdział IX. Tworzenie prawa Unii Europejskiej

§ 1. Wprowadzenie

§ 2. Prawo pierwotne

I. Uwagi ogólne

II. Zawieranie traktatów założycielskich

III. Procedury zmiany (rewizji) traktatów

1. Zwykła procedura zmiany traktatów

2. Uproszczone procedury zmiany traktatów (procedury kładki)

2.1. Specyfika uproszczonych procedur zmiany traktatów

2.2. Ogólne procedury kładki przewidziane w art. 48 ust. 6 i 7 TUE

2.3. Procedury kładki ad hoc

IV. Zawieranie traktatów akcesyjnych

§ 3. Zawieranie umów międzynarodowych przez Unię Europejską

I. Uwagi ogólne

II. Podstawowa procedura zawierania umów międzynarodowych

III. Szczególne procedury zawierania umów międzynarodowych

§ 4. Tworzenie unijnego prawa pochodnego

I. Zakres kompetencji do stanowienia aktów prawa pochodnego – zasada kompetencji powierzonych

II. Wybór właściwej podstawy prawnej aktu

III. Wybór formy (rodzaju) aktu prawa pochodnego

IV. Inicjatywa legislacyjna

1. Uwagi ogólne

2. Bezpośrednia inicjatywa legislacyjna

3. Pośrednia inicjatywa legislacyjna

V. Obowiązek uzasadnienia aktu prawa pochodnego Unii Europejskiej

VI. Procedury tworzenia aktów ustawodawczych

1. Uwagi ogólne

2. Zwykła procedura ustawodawcza

3. Specjalna procedura ustawodawcza

VII. Procedury stanowienia aktów nieustawodawczych

1. Uwagi ogólne

2. Stanowienie aktów nieustawodawczych „bez przymiotnika”

3. Stanowienie aktów delegowanych

4. Stanowienie aktów wykonawczych

VIII. Rola parlamentów narodowych w stanowieniu prawa pochodnego

IX. Podstawy sądowego uchylenia aktu prawa pochodnego

X. Wymogi dotyczące wejścia w życie aktów prawa pochodnego

XI. Metoda schengeńska i wzmocniona współpraca

§ 5. Zapewnienie poprawy jakości prawa Unii Europejskiej

§ 6. Dla pogłębienia wiedzy

Rozdział X. Relacje pomiędzy prawem Unii Europejskiej a prawem krajowym państw członkowskich

§ 1. Wprowadzenie

§ 2. Autonomiczny charakter prawa Unii Europejskiej wobec prawa krajowego państw członkowskich

I. Autonomia prawa Unii Europejskiej – podstawa prawna i treść

II. Odrębność systemu prawa Unii Europejskiej – system prawa sui generis

III. Zupełność systemu prawa Unii Europejskiej

IV. Stanowisko krajowych sądów najwyższych i trybunałów konstytucyjnych wobec autonomii prawa Unii Europejskiej

§ 3. Bezpośrednie obowiązywanie prawa Unii Europejskiej w prawie krajowym

§ 4. Pierwszeństwo prawa Unii Europejskiej przed prawem krajowym

I. Pochodzenie i znaczenie zasady pierwszeństwa

II. Treść i zakres stosowania zasady pierwszeństwa

III. Zasada skuteczności prawa Unii Europejskiej jako uzasadnienie dla zasady pierwszeństwa

§ 5. Bezpośredni skutek prawa Unii Europejskiej w prawie krajowym

I. Pojęcie

II. Rodzaje bezpośredniego skutku

1. Podział dwustopniowy

2. Sytuacja triangularna

§ 6. Obowiązek prounijnej wykładni prawa krajowego

I. Pojęcie

II. Zakres wykładni prounijnej

III. Granice wykładni prounijnej

§ 7. Dla pogłębienia wiedzy

Rozdział XI. Ochrona prawna przed Trybunałem Sprawiedliwości Unii Europejskiej

§ 1. Wprowadzenie

§ 2. Źródła prawa o postępowaniu przed Trybunałem Sprawiedliwości Unii Europejskiej

§ 3. Postępowanie przed Trybunałem Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Zagadnienia ogólne

§ 4. Skargi bezpośrednie i postępowania ich dotyczące

I. Skarga przeciwko państwu członkowskiemu z tytułu uchybienia zobowiązaniu

1. Uwagi ogólne

2. Wezwanie do usunięcia naruszenia

2.1. Cel

2.2. Treść

3. Uzasadniona opinia

4. Postępowanie przed Trybunałem

4.1. Dopuszczalność

4.1.1. Prawidłowość postępowania wstępnego

4.1.2. Wymogi formalne co do treści skargi

4.1.3. Przedmiot sporu a wezwanie do usunięcia naruszenia i uzasadniona opinia

4.1.4. Termin na wniesienie skargi

4.1.5. Ocena Komisji, że Traktat został naruszony

4.1.6. Interes prawny

4.2. Zasadność

5. Orzeczenie Trybunału Sprawiedliwości i jego skuteczność

6. Środki tymczasowe

II. Skarga o stwierdzenie nieważności

1. Wprowadzenie

2. Dopuszczalność

3. Przedmiot skargi o stwierdzenie nieważności

4. Skutki orzeczenia wydanego na skutek skargi o stwierdzenie nieważności

5. Zarzut niezgodności z prawem, incydentalna kontrola legalności aktów o zasięgu ogólnym (art. 277 TFUE)

III. Skarga na zaniechanie

1. Wprowadzenie

2. Dopuszczalność

3. Przedmiot skargi na zaniechanie

4. Postępowanie przedsądowe jako przesłanka dopuszczalności skargi

5. Skutki orzeczenia wydanego na skutek skargi o zaniechanie

IV. Skarga odszkodowawcza przeciwko Unii

1. Wprowadzenie

2. Dopuszczalność

3. Przedmiot skargi odszkodowawczej

4. Skutki orzeczenia wydanego na skutek skargi odszkodowawczej

V. Skarga pracownicza z art. 270 TFUE

VI. Skarga rozpoznawana w postępowaniu prowadzonym na podstawie klauzuli arbitrażowej z art. 272 TFUE

VII. Skarga rozpoznawana w postępowaniu prowadzonym na podstawie kompromisu z art. 273 TFUE

VIII. Skarga rozpoznawana w ramach sądowej kontroli decyzji administracyjnych

§ 5. Inne postępowania

I. Procedura prejudycjalna

1. Wprowadzenie

2. Przekazanie Sądowi kompetencji do wydawania orzeczeń w trybie prejudycjalnym w niektórych dziedzinach

3. Organy uprawnione do złożenia wniosku

4. Przedmiot wniosku o wydanie orzeczenia prejudycjalnego

4.1. Uwagi wstępne

4.2. Wykładnia traktatów

4.3. Wykładnia aktów przyjętych przez instytucje, organy lub jednostki organizacyjne Unii Europejskiej

4.4. Wykładnia umów międzynarodowych zawartych przez Unię

4.5. Pytania o ważność aktów przyjętych przez instytucje, organy lub jednostki organizacyjne Unii

5. Niezbędność odesłania prejudycjalnego dla rozstrzygnięcia sprawy przez sąd krajowy

5.1. Uwagi wstępne

5.2. Brak „rozstrzygania sporu”

5.3. Pytania o charakterze hipotetycznym

5.4. Stosowanie prawa krajowego, które odsyła do prawa unijnego lub które powiela rozwiązania przewidziane w prawie UE

5.5. Stosowanie reguł prawa UE w odniesieniu do stanów faktycznych wykraczających poza temporalny zakres jego obowiązywania

5.6. Podsumowanie

6. Skutki orzeczenia prejudycjalnego

6.1. Uwagi wstępne

6.2. Rozstrzygnięcie o wykładni

6.3. Rozstrzygnięcie o ważności

6.4. Temporalne skutki orzeczenia prejudycjalnego

7. Sądy krajowe uprawnione oraz zobowiązane do złożenia wniosku

7.1. Uwagi wstępne

7.2. Pojęcie sądu, którego orzeczenia nie podlegają zaskarżeniu

7.3. Odstąpienie od obowiązku zwrócenia się z pytaniem przez sąd ostatniej instancji

7.4. Naruszenie obowiązku skierowania wniosku do Trybunału

8. Odesłanie prejudycjalne z perspektywy sądu krajowego

8.1. Sformułowanie wniosku

8.2. Aspekty proceduralne

II. Postępowanie w sprawie zgodności umowy międzynarodowej z traktatem (art. 218 ust. 11)

Rozdział XII. Zapewnianie skuteczności prawa Unii Europejskiej w prawie krajowym

§ 1. Wprowadzenie

§ 2. Dzielone wykonywanie prawa Unii Europejskiej

§ 3. Efektywność unijnego systemu prawnego

§ 4. Obowiązki władzy ustawodawczej i wykonawczej państw członkowskich

§ 5. Skuteczna ochrona prawna i obowiązki sądów państw członkowskich

I. Zasada skutecznej ochrony prawnej

II. Skuteczna ochrona prawna po Traktacie z Lizbony

III. Autonomia proceduralna i instytucjonalna

IV. Obowiązki sądów – skutki stwierdzenia naruszenia skutecznej ochrony prawnej

V. Przykłady wpływu skutecznej ochrony prawnej na prawo krajowe

1. Uwagi wprowadzające

2. Dostęp do sądu krajowego

3. Podnoszenie zarzutów prawa UE z urzędu

4. Zastosowanie środków zabezpieczających (tymczasowych)

5. Wznowienie zakończonych postępowań krajowych

6. Roszczenia odszkodowawcze i restytucyjne

§ 6. Dla pogłębienia wiedzy

Rozdział XIII. Prawo budżetowe Unii Europejskiej

§ 1. Wprowadzenie

§ 2. Podstawy prawne budżetu Unii Europejskiej i procedura jego uchwalania

I. Podstawy prawne budżetu UE

II. Procedura uchwalania budżetu Unii Europejskiej i wieloletnich ram finansowych (budżetu wieloletniego)

§ 3. Definicje podstawowych pojęć z zakresu budżetu Unii Europejskiej

§ 4. Zasady prawa budżetowego Unii Europejskiej

§ 5. Instrumenty finansowego reagowania na sytuacje kryzysowe w budżetowości unijnej (Fundusz Odbudowy)

§ 6. Zewnętrzna kontrola wykonania budżetu UE oraz zwalczanie nadużyć finansowych w Unii Europejskiej

§ 7. Ochrona budżetu Unii Europejskiej w świetle rozporządzenia 2020/2092

§ 8. Powiązania budżetu Unii Europejskiej z budżetem Rzeczypospolitej Polskiej

§ 9. Dla pogłębienia wiedzy

Rozdział XIV. Swobody gospodarcze Unii Europejskiej

§ 1. Wprowadzenie

§ 2. Rynek wewnętrzny

§ 3. Swobodny przepływ towarów

I. Uwagi ogólne

II. Pojęcie towaru

III. Unia celna i wspólna taryfa celna

IV. Zakaz ceł i opłat o skutku równoważnym w obrocie między państwami członkowskimi

V. Zakaz ograniczeń ilościowych w przywozie i wywozie między państwami członkowskimi oraz środków o skutku im równoważnym

VI. Dopuszczalne odstępstwa od swobodnego przepływu towarów

VII. Reguły pochodzenia towarów

VIII. Zakaz dyskryminacji podatkowej towarów

IX. Dostosowanie monopoli państwowych

X. Wzajemne uznawanie towarów

XI. Jednolite warunki wprowadzania do obrotu bezpiecznych produktów w UE (oznakowanie zgodności)

XII. Reklama wprowadzająca w błąd i reklama porównawcza

§ 4. Swobodny przepływ osób

I. Uwagi ogólne

II. Pojęcie pracownika i członka rodziny pracownika

III. Dostęp do zatrudnienia

IV. Zatrudnienie i równość traktowania

V. Prawo pozostawania na terytorium państwa członkowskiego po ustaniu zatrudnienia

VI. Ograniczenia uzasadnione względami porządku publicznego, bezpieczeństwa publicznego i zdrowia publicznego

VII. Zatrudnienie w administracji publicznej

VIII. Zabezpieczenie społeczne pracowników migrujących

§ 5. Swoboda świadczenia usług i swoboda przedsiębiorczości

I. Usługi

II. Przedsiębiorczość

III. Dopuszczalne ograniczenia swobody przepływu usług i swobody przedsiębiorczości

§ 6. Swobodny przepływ kapitału i płatności

I. Swobodny przepływ kapitału

II. Swoboda płatności

III. Dopuszczalne ograniczenia w przepływie kapitału i płatnościach

1. Zakres dopuszczalnych ograniczeń

2. Ograniczenia swobody przepływu kapitału uzasadnione odmiennym traktowaniem podatników ze względu na różne miejsce zamieszkania lub inwestowania kapitału

3. Ograniczenia swobody przepływu kapitału uzasadnione środkami niezbędnymi do zapobiegania naruszeniom ustaw i aktów wykonawczych państw członkowskich

4. Ograniczenia swobody przepływu kapitału uzasadnione środkami związanymi z ochroną porządku publicznego lub bezpieczeństwa publicznego

IV. Rozgraniczenie swobody przepływu kapitału i swobody przedsiębiorczości

V. Podsumowanie

§ 7. Dla pogłębienia wiedzy

Rozdział XV. Unia Gospodarcza i Walutowa

§ 1. Wprowadzenie

§ 2. Istota unii walutowej i jej europejska koncepcja

§ 3. Unia Gospodarcza i Walutowa w świetle kompetencji Unii Europejskiej

§ 4. Historia integracji walutowej w Europie

§ 5. Europejski System Walutowy (1979–1998) jako punkt odniesienia obecnych polityk walutowych państw członkowskich UE

§ 6. Kwalifikacja państw do strefy euro – kryteria konwergencji

I. Uwagi ogólne

II. Derogacja i kwalifikacja państw członkowskich do strefy euro, czyli procedura abrogacyjna

§ 7. Architektura instytucjonalna Unii Gospodarczej i Walutowej

I. Komitet Ekonomiczno-Finansowy

II. Eurosystem i Europejski System Banków Centralnych

III. Europejski Bank Centralny

IV. Rada ECOFIN i Eurogrupa

§ 8. Dla pogłębienia wiedzy

Rozdział XVI. Przestrzeń wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości Unii Europejskiej

§ 1. Wprowadzenie

§ 2. Zakres, rozwój i cele PWBiS

I. Uwagi ogólne

II. Geneza

III. Traktatowy rozwój i zmiany w zakresie PWBiS. Acquis Schengen

IV. Specyfika systemowa PWBiS

§ 3. Polityka Unii Europejskiej w dziedzinie kontroli granicznych, wiz, azylu i imigracji

I. Uwagi ogólne

II. Polityka azylowa Unii Europejskiej

III. Polityka imigracyjna UE

IV. Zarządzanie granicami i polityka wizowa UE

§ 4. Współpraca sądowa w sprawach cywilnych

§ 5. Współpraca sądowa w sprawach karnych w Unii Europejskiej

I. Uwagi ogólne

II. Zasada wzajemnego uznawania orzeczeń w sprawach karnych

III. Zbliżanie przepisów procesowego prawa karnego w państwach członkowskich

IV. Zakres minimalnej harmonizacji prawa karnego materialnego

V. Agencje UE do spraw współpracy w sprawach karnych

1. Agencja Unii Europejskiej do spraw Współpracy Wymiarów Sprawiedliwości w Sprawach Karnych (Eurojust)

2. Prokuratura Europejska

3. Europejska sieć sądowa w sprawach karnych

§ 6. Współpraca policyjna

I. Uwagi ogólne

II. Charakter i cele współpracy

III. Instrumenty współpracy policyjnej

§ 7. Dla pogłębienia wiedzy

I. Rola praworządności we współpracy w ramach PWBiS

II. Strategiczne wytyczne

Rozdział XVII. Wspólna polityka handlowa

§ 1. Wprowadzenie

§ 2. Kompetencje Unii Europejskiej w zakresie polityki handlowej

§ 3. Umowy stowarzyszeniowe i ich rola w WPH

§ 4. Charakterystyka umów handlowych Unii Europejskiej

§ 5. Dla pogłębienia wiedzy

Indeks rzeczowy