Handel międzynarodowy

Rett R. Ludwikowski

Professor of Law The Catholic University of America

4. wydanie

WYDAWNICTWO C.H.BECK
WARSZAWA 2019

Wydawca: Aneta Flisek

© Wydawnictwo C.H.Beck 2019

Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o.
ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

www.ksiegarnia.beck.pl

Skład i łamanie: TiM-Print, Warszawa
Przygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H.Beck

ISBN epub: 978-83-8198-228-3

Wykaz skrótów

AB

Ciało Apelacyjne (Appellate Body)

ADB

Afrykański Bank Rozwoju (African Development Bank)

ADF

Afrykański Fundusz Rozwoju (African Development Fund)

AID

Agencja Rozwoju Międzynarodowego (Agency for International Development)

ASEAN

Stowarzyszenie Narodów Południowo-Wschodniej Azji (Association of Southeast Asian Nations)

BIS

Bank Rozliczeń Międzynarodowych (Bank for International Settlement)

CACM

Wspólny Rynek Ameryki Środkowej (Central American Common Market)

CAFT

Sąd Apelacyjny Stanów Zjednoczonych dla Dystryktu Federalnego (United States Court of Appeals for the Frederal Circuit)

CAFTA

Układ Wolnohandlowy Ameryki Centralnej (Central America Free Trade Agreement)

CAN

Wspólnota Andyjska (Comunidad Andina)

CARICOM

Caribbean Community and Common Market

CEFTA

Środkowoeuropejskie Porozumienie o Wolnym Handlu (Central European Free Trade Agreement)

CITT

Kanadyjski Międzynarodowy Trybunał Handlowy (Canadian International Trade Tribunal)

COCOM

Komitet Koordynacyjny Wielostronnej Kontroli Eksportu (Coordinating Committee on Multilateral Export Controls)

CUS-FTA

Amerykańsko-Kanadyjskie Porozumienie o Wolnym Handlu (Canada-United States Free Trade Agreement)

CWT

Organizacja Konsumentów Wobec Handlu Światowego (Consumers for World Trade)

DSB

Organ do Spraw Rozwiązywania Sporów (Dispute Settlement Body)

EAA

Export Administration Act

EAI

Fundusz Ochrony Środowiska (Environmental Fund)

EBRD

Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju (European Bank for Reconstruction and Development)

ECB

Europejski Bank Centralny (European Central Bank)

ECU

Europejska Jednostka Walutowa (European Currency Unit)

EEA

Europejski Obszar Gospodarczy (European Economic Area)

EFTA

Europejskie Stowarzyszenie Wolnego Handlu (European Free Trade Association)

EMCF

Fundusz Europejskiej Współpracy Monetarnej (European Monetary Cooperation Fund)

EMS

Europejski System Monetarny (European Monetary System)

ESCB

Europejski System banków Centralnych (European System of Banks)

ETS

Europejski Trybunał Sprawiedliwości

EURATOM

Europejska Wspólnota Energii Atomowej

EWG

Europejska Wspólnota Gospodarcza

EWWiS

Europejska Wspólnota Węgla i Stali

FCS

zagraniczna korporacja eksportowa (Foreign Sales Corporation)

FTAA

Wolny Handlowy Obszar Ameryk (Free Trade Area of The Americas)

GATS

Układ ogólny w sprawie handlu usługami (General Agreement on Trade Services)

GATT

Układ Ogólny w sprawie Taryf Celnych i Handlu (General Agreement on Tariffs and Trade)

GDP

Gross Domestic Product

GNP

Gross National Product

GSP

Ogólny System Preferencji (General System of Preferences)

ICSID

Międzynarodowe Centrum do Rozwiązywania Sporów Inwestycyjnych (International Center for Settlement of Investment Disputes)

IDA

Stowarzyszenie Rozwoju Międzynarodowego (International Development Association)

IDB

Międzyamerykański Bank Rozwoju (Inter-American Development Bank)

IEA

Międzynarodowa Agencja do Spraw Energetyki (International Energy Agency)

IFC

Międzynarodowa Korporacja Finansowa (International Finance Corporation)

ITA

Administracja Handlu Międzynarodowego (International Trade Administration)

ITC

Komisja Handlu Międzynarodowego (International Trade Commision)

ITO

Międzynarodowa Organizacja Handlowa (International Trade Organization)

LAFTA

Obszar Wolnohandlowy Ameryki Łacińskiej (Latin American Free Trade Area)

LCD

kraje najmniej rozwinięte (Least Developed Countries)

MERCOSUR

Południowo-Amerykański Wspólny Rynek

MFN

status „największego uprzywilejowania” (most-favored-nation treatment)

MFW

Międzynarodowy Fundusz Walutowy

MIGA

Agencja Wielostronnych Gwarancji Inwestycyjnych (The Multilateral Investment Guarantee Agency)

MTO

Wielostronna Organizacja Handlu (Multilateral Trade Organization)

MTS

Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości

NAFTA

Północnoamerykańskie Porozumienie o Wolnym Handlu (North American Free Trade Agreement)

NGO

organizacje pozarządowe (Non-Governmental Organizations)

NMEs

państwa nierynkowe (non-market economies)

NTF

Nigeria Trust Fund

OAS

Organizacja Państw Amerykańskich (Organization of American States)

OECD

Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (Organization for Economic Cooperation and Development)

OEEC

Organizacja Europejskiej Współpracy Gospodarczej (Organization for European Ecomonic Cooperation)

ONZ

Organizacja Narodów Zjednoczonych

OPIC

Zamorska Prywatna Korporacja Inwestycyjna (Overseas Private Investment Corporation)

RTA

Regionalne Umowy Handlowe (Regional Trade Arrangements)

SDR

specjalne prawa ciągnienia (Special Drawing Rights)

TEC

kraje eksportujące technologie (technology-exporting countries)

TIC

kraje importujące technologie (technology-importing countries)

TRIPS

Porozumienie w sprawie handlowych aspektów praw własności intelektualnej (Agreement on Trade-Related Aspects of Intellectual Property Rights)

UNCTAD

Konferencja Narodów Zjednoczonych do Spraw Handlu i Rozwoju (The United Nations Conference on Trade and Development)

USCIT

Sąd Handlu Międzynarodowego Stanów Zjednoczonych (US Court of International Trade)

WTO

Światowa Organizacja Handlu (World Trade Organization)

Bibliografia1

Część I i II: Polityka handlowa i podstawowe mechanizmy kontroli handlu międzynarodowego

Książki i opracowania ogólne wprowadzające do problematyki handlu i biznesu międzynarodowego:

Bhagwati J.N. (ed.), The New International Economic Order: The North-South Debate, Cambridge 1977

Bhala R., Dictionary of International Trade Law, Newark, New York 2008

Bhala R., International Trade Law: Theory and Practice, Miamisburg 2000

Bhala R., International Trade Law Handbook, Miamisburg 2001

Bhala R., Frisch D., Global Business Law: Principles and Practice, Carolina Academic Press, Durham 1999

Bhala R., Modern GATT Law, Sweet & Maxwell, London 2005

Bhala R., The Law of Foreign Exchange, Carolina Academic Press, Durham 1997

Bierzanek R., Symonides J., Prawo międzynarodowe publiczne, Warszawa 1985

Brudnikowski A., Międzynarodowe Stosunki Gospodarcze, Warszawa 2003

Buczkowski S., Nowakowski Z.K., Prawo Obrotu Uspołecznionego, Warszawa 1974

Calus A., Prawo cywilne i handlowe państw obcych, Warszawa 1985

Calus A., Źródła prawa handlowego w wysoko rozwiniętych państwach kapitalistycznych, Warszawa 1986

Capling A., Low P., Governments. Non-State Actors and Trade-Policy Making, Cambridge: Cambridge University Press 2010

Chow D.C.K., Schoenbaum T.J., International Business Transactions, St. Paul 2008

Destler I.M., American Trade Politics, Washington 1992

Destler I.M., International Financial Statistics: Supplement on Trade Statistics, Washington 1988

Denoon D.B.H. (ed.), The New International Economic Order. A U.S. Response, New York 1979

Falk R.A., A New Paradigm for International Legal Studies: Prospects and Proposals, [w:] R. Falk, F. Kratochwil, S. Mendlovitz, International Law: A Contemporary Perspective, Princeton 1985

Falk R.A., Kim S.S., Mendlovitz S.H., Toward a Just World Order, Boulder 1982

Feenstra R.C., Taylor A.M., International Economics, New York 2010

Feilmeth A.X., The Law of International Business Transactions, St. Paul 2009

Folsom R.H., Gordon M.W., Spanogle J.A., International Business Transactions, St. Paul 2004

Folsom R.H., Gordon M.W., Spomogle J.A., Principles of International Business Transactions, Trade and Economic Relations, St. Paul 2005

Gelberg L., Zarys prawa międzynarodowego, Warszawa 1977

GATT. Trade Policy Review Mechanism. United States, 1994

Grimwade N., International Trade, London–New York 2000

Gurtov M., Global Politics in the Human Interest, 1988

Helpman E., Understanding Global Trade, Cambridge Massachusetts, 2011

Hiscox M.J., International Trade and Political Conflict: Commerce, Coalitions and Mobility, Princeton University Press, Princeton 2002

Hołowiński J., Międzynarodowe prawo handlowe dla ekonomistów, Warszawa 1982

The Globalization of Law, Politics, and Markets, Implications for Domestic Law Reform (sympozjum), Indiana Journal of Global Legal Studies, Vol. 1, Autum 1993 r.

Jackson J.H., Davey W.J., Sykes A.O. Jr., Legal Problems of International Economic Relations. Cases, Materials and Text, St. Paul 2008

Jakubowski J., Tomaszewski M., Tynel A., Wiśniewski A., Zarys międzynarodowego prawa handlowego, Warszawa 1983

Katner W.J., Komercjalizacja i prywatyzacja. Komentarz, Warszawa 2003

Katner W.J. (red.), Podmioty gospodarcze 1992. Zbiór przepisów prawa gospodarczego (stan prawny na 1 kwietnia 1992 r.), Warszawa 1992

Kim S., The Quest for a Just World Order, Boulder 1984

Kindleberger Ch.P., International Economics, Homewood 1976

Klafkowski A., Prawo Międzynarodowe Publiczne, Warszawa 1964

Kłosiński K., Masłowski A., Globalizacja sektora usług w Polsce, Warszawa 2005

Kotyński J., Globalizacja i integracja europejska. Szanse i zagrożenia dla polskiej gospodarki, Warszawa 2005

Kravis I.B., Heston A., Summers R., World Product and Income: International Comparisons of Real Gross Product, Baltimore 1982

Kruczalak K., Prawo handlowe. Zarys wykładu, Warszawa 1994

Krugman P.R., Obstfeld M., Melitz M., International Economics (9th Edition), Boston MA 2011

Lankosz K, Chorośnicki M., Czubik P., Walka z teroryzmem w świetle prawa międzynarodowego, Bielsko-Biała 2004

Lester S., Mercurio B., Davies A., World Trade Law. Text, Materials and Commentary, Oxford 2018

Ludwikowski R.R., Ameryka – Świat Biznesu, Kraków 1991

Ludwikowski R.R., Regulacje handlu i biznesu międzynarodowego. Handel międzynarodowy, t. 1, 1996

Ludwikowski R.R., Regulacje handlu i biznesu międzynarodowego. Międzynarodowe transakcje biznesowe, t. 2, 1998

Marczuk S., Sowa K. (red.), Studia nad transformacją polskiej gospodarki, t. 1, Rzeszów 1993

McDougal M., Laswell H., Chen L., Human Rights and World Public Order, New Haven 1980

McNair L., The Law of Treaties, Oxford 1961

Mennon P.K., An Introduction to the Law of Treaties, Cave Hill 1992

Miklaszewski S., Mesjasz L., Molendowski E., Małecki P., Pera J., Bieda M., Garlińska-Bielawska J., Międzynarodowe stosunki gospodarcze u progu XXI wieku, DIFIN Centrum Doradztwa i Informacji, 2003

Milner H.V., Rosendorff B.P., International trade and domestic politics: the domestic sources of international trade agreements and institutions. The impact of international law on international cooperation: theoretical perspectives (ed. E. Benvenisti, M. Hirsch), Cambridge 2004

Pasternak K., Zarys zarządzania gospodarką, Warszawa 2005

Restatement of the Law. The Foreign Relations Law of the United States, St. Paul 1987

Reuvid J., Sherlock J. The International Trade: An Essential Guide to the Principles and Practice of Export, London–Philadelphia 2011

Ripert G. (oprac. E. Rablot), Traite elementaire de droit commercial, Paryż 1989

Rivera-Batiz L., Oliva M.A., International Trade, Strategies and Evidence, Oxford 2004

Rymarczyk J. (red.), Handel zagraniczny, Warszawa 2005

Shaw M.N., International Law, Cambridge 1991

Scharf M., The Law of International Organization, Durham, NC, 2001

Steiner J., Vagts D.F., Transnational Legal Problems, Mineola 1986

Stephan III P.B., Wallace D. Jr., Roin J.A., International Business and Economics. Law and Policy, Charlottesville 1993

Stowell A.M., US International Trade Laws. 1986 Edition, Washington 1986

Surrey S.W., Wallace D. Jr., A Lawyer Guide to International Business Transactions (cz. 1 i 2), Philadelphia 1980

Surrey W.S., Wallace D. Jr., International Business Transactions, Philadelphia 1980

Swan A.C., Murphy J.F., Cases and Materials on the Regulation of International Business and Economic Relations, New York 1991

Świerkocki J., Zarys międzynarodowych stosunków gospodarczych, Warszawa 2004

Trebilcock M.J., Howse R., The Regulations of International Trade, London 1999

Vagts D.F., Transnational Business Problems, Cambridge Mass. 1986

Vishny P.H., International Trade for Nonspecialist, Philadelphia 1992

Walker R., One World/Many Worlds: Struggles For A Just World Peace, Boulder 1988

Weston B.H., Falk R., Charlesworth H., Strauss A.L., International Law and World Order. A Problem – Oriented Coursebook, St. Paul 2006

Weston B.H., Falk R.A., D’Amato A. (eds.), Basic Documents in International Law and World Order, St. Paul 1990

Winiarz J. (red.), Prawo obrotu gospodarczego, Warszawa 1987

Włodyka S., Prawo gospodarcze. Zarys systemu, Warszawa 1982

Włudyka T., Dwa dwudziestolecia gospodarki rynkowej w Polsce, Warszawa 2008

Włudyka T. (red.), Polityka gospodarcza, Warszawa 2007

A World Without a U.N. (ed. Buron Yale Pines), The Heritage Foundation, Washington 1984

Ważniejsze artykuły wykorzystane w części I i II książki:

Abbott F.M., Regional Integration Mechanisms in the Law of the United States, Indiana Journal of Global Legal Studies, Vol. 1/1, Autumn 1993

Bush J., Europe Must Find a Way to Domesticate Its Own Tigers, The Times, Economic View, 21.7.1994

Bowett D.W., Claims Between States and Private Entities, Catholic Univ. Law Rev., 1986, Vol. 35

Deardorff A.V., Stern R.M., Greene M.N., The Implications of Alternative Trade Strategies for the United States, [w:] D.B.H. Denoon (ed.), The New International Ecomomic Order. A U.S. Response, New York 1979

Katzenstein P.J., A World of Regions: America, Europe, and East Asia, Indiana Journal of Global Legal Studies, Vol. I, 1993

Kuroda M., Strengthening Japan – US Cooperation and the Concept of Japan – US Free Trade Agreements, Free Trade Areas U.S. Trade Policy (ed. J.J. Schott), Washington 1989

Manak I., The Damage Done by Trump’s Trade Wars Will Outlast his Presidency, CATO Trade Chronicles, 7.8.2018

Munko A., Rybowski W., Współczesne tendencje w międzynarodowej polityce handlowej, Handel Zagraniczny, 1992, Nr 1–2

Neuman G.R., Adjustment Assistance for Trade-Displaced Workers, [w:] D.B.H. Denoon (ed.), The New International Ecomonic Order. A U.S. Response, New York 1979

Pazdan M., Rezolucja bazylejska z 1991 r. w sprawie autonomii woli w zakresie umów zawieranych w międzynarodowym obrocie handlowym, Problemy Prawne Handlu Zagranicznego, t. 17, Katowice 1993

Cline W.R., Trade Policy and Global Poverty, Center for Global Development, Washington 2004

Taylor J., Nafta’s Green Accords: Sound and Fury Signifying Little, Policy Analysis, No. 198, 17.11.1993

Touval S., Why the U.N. Fails, Foreign Affairs, t. 73/5, wrzesień–październik 1994

Triqueros I., A Free Trade Agreement Between Mexico and the United States?, [w:] J.J. Schott (ed.), Free Trade Areas. U.S. Trade Policy, Washington 1989

Wonnacott P., Lutz M., Is there a Case for Free Trade Areas?, [w:] J.J. Schott (ed.), Free Trade Areas. U.S. Trade Policy, Washington 1989

Yoo Jung Ho, More Free Trade Areas: A Korean Perspective, [w:] J.J. Schott (ed.), Free Trade Areas. U.S. Trade Policy, Washington 1989

Zalewski L., Sposoby zawierania umów w handlu międzynarodowym, Rzeczpospolita 1993, Nr 66

Część III: Stuktury handlu światowego

Książki i opracowania:

A. Fundusz Monetarny i Bank Światowy

Arne S., United Nations Primer, New York 1948

Aufricht H., The International Monetary Fund. Legal Bases, Structure, Functions, New York 1964

Weston B.H., Falk R.A., D’Amato A., Basic Documents in International Law and World Order, St. Paul 1990

Cavanagh J., Wysham D., Arruda M. (eds.), Beyond Bretton Woods; Alternatives to the Global Economic Order, London 1994

Cline W.R. (ed.), Policy Alternatives for a New International Economic Order, New York 1979

Dormael A. van, Bretton Woods; Birth of a Monetary System, London 1978

Driscoll D.D., What is the International Monetary Fund?, Washington 1994

Eckes A.E. Jr., A Search for Solvency. Bretton Woods and International Monetary System, 1941–1971, Austin 1975

Helleiner E., States and the Reemergence of Global Finance; from Bretton Woods to the 1990s, New York 1994

International Monetary Fund and International Bank for Reconstruction and Development, United Nations Monetary and Financial Conference, Bretton Woods, Washington 1944

Kenen B. (ed.), Managing the World Economy; Fifty Years after Bretton Woods, Washington 1994

Keynes J.M., General Theory of Employment, Interest and Money, Cambridge 1936

Mahbub ul Haq (ed.), The United Nations and the Bretton Woods Institutions; New Challenges for the Twenty-First Century, New York 1995

Mason E.S., Asher R.E., The World Bank Since Bretton Woods, Washington 1973

Mikesell R.F., Frech R., The Bretton Woods Debates; A Memoir, Princeton 1994

Morgenthau H. III, Mostly Morgenthaus. A Family History, New York 1991

Rees D., Harry Dexter White. A Study in Paradox, New York 1991

Scott H.S., Wellons P.A., International Finance Transactions, Policy and Regulation, New York 1995

Schild G., Bretton Woods and Dumbarton Oaks: American Post War Planning in the Summer of 1944, Ann Arbor 1993

Seidl-Hohenveldern I., International Economic Law, Dodrecht 1992

United Nations Monetary and Financial Conference. Final Act and Related Documents. Bretton Woods. New Hampshire, 1–22.7.1944

Williamson J. (ed.), IMF. Conditionality, Washington 1983

Widman F.L., Making International Monetary Policy, Washington 1992

B: GATT/WTO

Bachetta M., Ruta M. (ed. The WTO), Subsidies and Countervailing Duties, Edward Elgar Publishing Limited 2011

Barton J.H., Fisher B.S. International Trade and Investment. Regulating International Business, Boston 1986

Bhala R., The Forgotten Merci: GATT Article XXIV:11 and Trade on the Subcontinent, New Zealand Law Review 2002

Brown W., The United States and the Restoration of World Trade, Washington 1950

Comcau J., Institutions et Relations Internationales, Paris 1980

Dam K.W., The GATT: Law and International Ecomonic Organization, Chicago 1970

Esty D.C., Greening the GATT, Washington 1994

Gardner R., Sterling-Dolar Diplomacy, Oxford 1956

Ikenson D., While Doha Sleeps: Securing Economic Growth Trade Facilitation, Report 37, CATO Institute, 17.7.2008 r.

Irwin D.A., Mavroidis P.C. and Sykes A.O., The Genesis of the GATT, Cambridge UK: Cambridge University Press 2008

Jackson J.H., Restructuring the GATT System, London 1990

Jackson J.H., The World Trading System: Law and Policy of International Economic Relations, Cambridge 1992

Jackson J.H., World Trade and the Law of GATT, Indianapolis 1969

Kirshner O., Sharp M.E., The Bretton Woods-GATT System: Retrospect and Prospect after Fifty Years, Chicago 1996

Long O., Law and Its Limitations in the GATT Multilateral Trade System, London 1989

Lowenfeld A., The International Monetary System, New York 1984

Malinverni G., Le reglement des differends dans les organizations internationales economiques, Geneva 1974

Schott J.J., The Uruguay Round, Washington 1994

Schott J.J. (ed.), Completing the Urugway Round. A Results-Oriented Approach to the GATT Trade Negotiations, Washington 1990

Stephen P.B., Wallace D. Jr., Roin J.A., International Business and Economics. Law and Policy, Charlottesville 1993

Toward Free Trade in the Americas, Washington 2001

United Nations Conference on Trade and Development (UNCTAD) (2010) World Investment Report 2010, New York and Geneva: United Nations

Ver Loren van Themaat P., The Changing Structure of International Economic Law, Haga 1981

Vermulst E., Folkert G., WTO disputes: anti-dumping, subsidies and safeguards, Cameron 2002

Walley J., Colleen H., The Trading System after the Uruguay Round, Institute for International Economics, Washington 1996

Wilcox C., A Charter for World Trade, New York 1949

World Trade Organization (WTO) (2008b) World Trade Report 2008 Trade in a Globalizing World, Geneva: WTO

World Trade Report 2011, Genewa, WTO

Ważniejsze artykuły cytowane w części III:

Cooper K.J., House Passes GATT in Bipartisan Spirit, Washington Post, 30.11.1994, A1

Diebiold W., The End of the ITO, Princeton Essays in International Finance, No. 16, 1952

European Community Approves GATT Agreement, Reuters World Service, 14.12.1994

GATT Passes; Sessions Ends on Bipartisan Note, Washington Post, 2.12.1994, A1 i 26

Golata K., Złoty na Wall Street, Wprost, 13.11.1994, s. 70

Hills C.A., Final Call for Trade, Washington Post, 22.11.1994, A 21

Hindley B., Services, Completing the Uruguay Round (ed. J.J. Schott), London 1990

Maciejewicz J., Usługi w Rundzie Urugwajskiej, Rynki Zagraniczne 1988, Nr 32–33

Maskus K.E., Intellectual Property, Completing the Uruguay Round (ed. J.J. Schott), London 1990

Pusłecki Z.W., Rywalizacja między Stanami Zjednoczonymi a Wspólnotą Europejską – rokowania handlowe w ramach GATT, Przegląd Zachodni 1993, Nr 2

Sowa M., GATT – coraz bliżej półmetka Rundy Urugwajskiej, Rynki Zagraniczne 1988, Nr 109

Sowa M., Jak współpracować z Międzynarodową Korporacją Finansową, Rynki Zagraniczne 1988, Nr 154

Sowa M., Problemy ochrony własności intelektualnej na forum GATT, Rynki Zagraniczne 1988, Nr 125

Tarullo D.K., Paved with good intentions: the dynamic effects of WTO review of anti-dumping action. World Trade Review, Vol. 2 (2003-3)

Thomas R., Tempest Over Trade, Newsweek, 5.12.1994

Cześć IV: Struktury handlu regionalnego

Książki i opracowania:

Adlung R., Morrison P., Less than the GATS: „negative preferences” in regional services agreements, Journal of International Economic Law 2010, 13(4): 1103–1143

Baldwin R., Evenett S., Low P., „Beyond tariffs: multilateralizing non-tariff RTA commitments”, [w:] R. Baldwin, P. Low (eds.), Multilateralizing Regionalism: Challenges for the Global Trading System, Cambridge 2009

Baldwin R., Low P. (eds.), Multilateralising Regionalism: Challenges for the Global Trading System, Cambridge 2009

Beatson J., Tridimas T. (eds.), New Directions in European Public Law, Oxford 1997

Bermann G.A., Goebel R.J., Davey W.J., Fox E.M., European Community Law. Selected Documents, St. Paul 1993

Bergsten C.F., Noland M., Pacific Dynamism and the International Economic System, Washington 1993

Bergsten C.F., Noland M., Reconcilable Differences? United States – Japan Economic Conflict, Washington 1993

Bermann G.A., Goebel R.J., Davey W.J., Fox E.M., Cases and Materials on European Union Law, St. Paul 2002

Bloom H., Calori R., Woot Ph. de, Zarządzanie Europejskie, Warszawa 1995

Carranza M.E., South American Free Trade Area or Free Trade Area of the Americas? Open Regionalism and the Future of Regional Economic Integration in South America (Aldershot, England; Burlington, USA), Ashgate 2000

Chorośnicki M., NAFTA – Dekada Przemian, Kraków 2007

D’Atena A. (ed.), Federalism and Regionalism in Europe, Neapol 1998

Davey W.J., A model article XXIV: are there realistic possibilities to improve it?, [w:]  Bagwell, P.C. Mavroidis (eds.), Preferential Trade Agreements, Cambridge 2011

Dillon S., International Trade and Economic Law and the European Union, Oxford 2002

Dinnage J.D., Murphy J.F., The Constitutional Law of the European Union, New York 1996

Dür A., Protection for Exporters: Discrimination and Liberalization in Transatlantic Trade Relations, 1930–2010, Ithaca: Cornell University Press 2010

Evans M.D. (ed.), Aspects of Statehood and Institutionalism in Contemporary Europe, Aldershat 1997

Feinberg R.E., Summitry in the Americas: A Progress Report, Washington 1997

Folsom R.H., European Union Law, St. Paul 2005

Folsom R.H., Gordon M.W., Lopez D., NAFTA-A Problem-Oriented Coursebook, St. Paul, 2000

Folsom R.H., NAFTA and Free Trade in the Americas, St. Paul 2008

Freund C., Ornelas E., Regional trade agreements, Annual Review of Economics 2010, No. 2

Griswold D., Ikenson D., The case for CAFTA: consolidating Central America’s freedom revolution, Washington DC, The Cato Institute, Trade Briefing Paper 2004, No. 21

Hartley T.C., The Foundations of European Community Law, London 1998

Hearings Before the U.S.-China Economic and Security Review Commission, Washington 2005

Henning C.R., Hochreiter E., Hufbauer G.C. (eds.), Reviving the European Union, Washington 1994

Horn H., Mavroidis P.C., Sapir A., Beyond the WTO? an anatomy of EU and US preferential trade agreements, The World Economy 2010, Vol. 33, Issue 11

Hufbauer G.C., Schott J.J., North American Free Trade. Issues and Recommendations, Washington 1992

Hufbauer G.C., Schott J.J., NAFTA. An Assessment, Washington 1993

Jacobs F., Corbett R., The European Parliament, Boulder 1990

Kawai M., Wignaraja G., Asia’s Free Trade Agreements: How is Business Responding?, Cheltenham (UK), Edward Elgar, 2011

Kaye P., Private international law of tort and product liability: jurisdiction, applicable law and extraterritorial protective measures, Dartmouth 1991

Kaye P., The New Private International Law of Contract of the European Community, Dartmouth 1993

Kirgis F.L. Jr., International Organizations in their Legal Setting, St. Paul 1977

Konstadinidis S.V. (ed), The Legal Regulations of the European Community’s External Relations after the Completion of the Internal Market, Bristol 1996

Lardy N.R., China in the World Economy, Washington 1994

Lenaerts K., Arts D. (ed. Bray R.), Procedural Law of the European Union, London 1999

Lenaerts K., Van Nuffel P. (ed. Bray R.), Constitutional Law of the European Union, London 1999

Lustig N., Bosworth B.P., Lawrence R.Z. (eds.), North American Free Trade. Assessing and Impact, Washington 1998

Mathijsen P.S., A Guide to Eruopean Community Law, London 1990

NAFTA: Law and Business Review of the Americas, Hague 1995

Plender R., Cases and Materials on the Law of the European Community, Austin 1989

Pusłecki Z.W., Ochrona handlowa Wspólnoty Europejskiej, Poznań 1994

Raworth Ph., Introduction to the Legal System of the European Union, Dobbs Ferry, New York 2001

Rengger N.J., Treaties and Alliances of the World, Detroit 1990

Report to Congress of the U.S.-China Economic and Security Review Commission, Washington 2004, 2005, 2006

Roney A., The European Community Factbook, London 1990

Rosenberg J.M., The New Europe. An A to Z Compedium on the European Community, Washington 1991

Rudden B., Basic Community Cases, Oxford 1997

Rudden, B., Wyatt, D., Basic Community Laws, Oxford 1993

Schott J.J., More Free Trade Areas?, Institute for International Economics, Washington 1989

Schott J. ., NAFTA. An Assessment, Washington 1993

Scott H.S., Wellons Ph.A., International Finance. Manchester 1995

Snape R.H., A Free trade Agreement with Australia?, [w:] J.J. Schott (ed.), Free Trade Areas U.S. Trade Policy, Washington 1989

Transactions, Policy and Regulations, Westbury 1995

Tyson D’Andrea L., Who’s Bashing Whom? Trade Conflict in High-Technology Industries, Washington 1992

Wessell N.H. (ed.), The New Europe. Revolution in East-West Relations, New York 1991

Williams M., Third World Cooperation: The Group of 77 in UNCTAD, New York 1991

Wilson D.T., International Business Transactions, St. Paul 1981

Winters L.A., Wang Zhen Kun, Eastern Europe’s International Trade, Manchester 1994

Wyatt D., Dashwood A., European Community Law, London 1993

Ważniejsze artykuły cytowane w pracy:

Barav S., The Judicial Power of the European Economic Community, California Law Review 1980, No. 52

Barbash F., Norway Vote Rejects EU Membership, Washington Post, 29.11.1994

Barringer W.H., Competition policy and cross border dispute resolution: lessons learned from the U.S.-Japan film dispute. Geo. Mason L. Rev., 6 (1997/98)

Bermann G.A., Goebel R.J., Davey W.J., Fox E.M., The Four Freedoms and the Internal Market, [w:] Cases and Materials on European Community Law, St. Paul 1993

Bourgeois H.J., The Effects of International Agreements in European Community Law: Are the Dice Cast?, Michigan Law Review, No. 82

Brown R., Free Trade: Cornerstone of Summit Agenda, An Advertsing Supplement to the Washington Post, 6.12.1994, A29

Brzozowski J., Podatki a jednolity rynek EWG, Rynki Zagraniczne 1991, Nr 12–13

Chandler C., Treasury Aides Memos Warned of Peso Plunge, Washington Post, 2.3.1995, C 11 i 18

Czyżowicz W., Bariery celnotaryfowe, Przegląd Podatkowy 1992, Nr 4

Davey W.J., European Integration. Reflections on its Limits and Effects, Indiana Journal of Global Studies 1933, Vol. I, No 1

Deniszczuk M., Reguły pochodzenia towarów w wymianie z krajami Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej, Handel Zagraniczny 1992, Nr 6

Drozdiak W., France, Germany at Odds Over EU’s Direction, Washington Post, 30.10.1994

Europe Must Find a Way to Domesticate its Own Tigers, The Times, 21.7.1994

Golata K., Próba Generalna, Wprost, Nr 49, 4.12.1994

Goshko J.M., Behr P., 34 Hemispheric Leaders to Seek Free Trade Pact. NAFTA Partners Also Planning to Issue an Invitation to Chile, Washington Post, 8.12.1994

Grabczan W., Kanada – USA. Nowa sfera wolnego handlu, Rynki Zagraniczne 1988, Nr 48

Grzelakowska A., W sprawie utworzenia sfer wolnocłowych w Polsce, Handel Zagraniczny 1988, Nr 4–5

Horlick G.N., Brand A.A., Dispute Resolution Under NAFTA, World Trade, Vol. 27, 1993

Jagiełło E.M., Zmiany w handlu światowym a sytuacja państw Europy Środkowo-Wschodniej, Sprawy Międzynarodowe 1993, Nr 2

Jaton-Drozdowska E., Umiędzynarodowienie produkcji w EWG a konkurencja, wyd. UAM. Seria Prawo, Nr 142, Poznań 1992

Kaczmarek T.T., Europa Zachodnia zmierza do stworzenia jednolitego obszaru gospodarczego, Handel Zagraniczny 1988, Nr 3

Kopeć U., Środkowoeuropejskie Porozumienie o Wolnym Handlu (CEFTA), Handel Zagraniczny 1994, Nr 4

Krugman P., The Myth of Asia’s Miracle, Foreign Affairs, listopad/grudzień 1994

Kundera J., Strefy wolnego handlu między EWG a krajami EFTA, Przegląd Stosunków Międzynarodowych 1988, Nr 2

Lazar F., Investment in the NAFTA – Just Cause for Walking Away, World Trade 1993, No. 5

Leaders of Western Hemisphere Agree to Form Free Trade Zone, Washington Post, 11.12.1994

Lessons from the East Asian NICS: A Contrarian View, European Economic Papers and Proceedings, May 1994

Lichorowicz A., Stowarzyszenie Polski z EWG a polskie ustawodawstwo rolne, PiP 1992, z. 9

Małecki M., Zygamnowski M., Strefy wolnocłowe w niektórych krajach rozwiniętych, Handel Zagraniczny 1991, Nr 5–6

Maresceau M., The GATT in the Case-Law of the European Court of Justice (wyd. Hilf), The European Community and GATT (T.4 1986)

Mossberg W.S., Murray A., Departure of Treasury Secretary Baker Would Bring Halt to Initiative in Asia, Wall Street Journal, 3.8.1988

Orezia L., Liberalizacje przepływów kapitałów w EWG, Handel Zagraniczny 1988, Nr 8

Piotrowski J., Warunki ekonomiczne tworzenia w Polsce obszarów wolnocłowych, Rynki Zagraniczne 1988, Nr 118

Rowiński J., Umowa o strefie wolnego handlu między Czechami, Słowacją, Polską i Węgrami, Wieś i Rolnictwo 1993, Nr 4

Sciolino E., Shultz Calls for Free trade in Asia, New York Times, 12.7.1988

Sołtysiński S., Układ o stowarzyszeniu między Polską a Wspólnotami Europejskimi (Problematyka prawna i ekonomiczna), PiP 1992, z. 6

Sweeney J., Lead or be Left Behind on Free Trade, An Advertising Supplement to the Washington Post, 6.12.1994, A 29

Szoszkiewicz A., Wysokie progi, Wprost, 10.7.1994

Szydłowski J., Prawne aspekty ryzyka w handlu zagranicznym, Rynki Zagraniczne 1988, Nr 90

Tereposky G.A., The NAFTA and the Side Agreement on Environmental Co-operation. Addressing Environmental Co-operation. Addressing Environmental Concerns in a NAFTA Regime, Journal of World Trade, Vol. 27, No. 6, December 1993

Thomas Ch., Tereposky G.A., The NAFTA and the Side Agreement on Environmental Co-operation. Addressing Environmental Concerns in a NAFTA Regime, Journal of World Trade, Vol. 27, No. 6, December 1993

The Tyranny of Numbers: Confronting the Statistical Realities of the East Asian Growth Experience, NBER Working Papers, No. 4680, March 1994

Umowa przejściowa dotycząca handlu i spraw związanych z handlem między Rzeczypospolitą Polską, z jednej strony, a Europejską Wspólnotą Gospodarczą i Europejską Wspólnotą Węgla i Stali, z drugiej strony, Handel Zagraniczny 1993, Nr 4

US – ASEAN Talks End; Trade Study Planned, Journal of Commerce, 16.2.1988

Walaszek-Pyzioł A., Ważne dla eksportujących do Republiki Węgier. Rozporządzenie rządu węgierskiego dotyczące działań zmierzających do ochrony rynku, Rynki Zagraniczne 1991, Nr 24

Zachariasiewicz M.A., Zgłoszenia celne – inaczej, Przegląd Podatkowy, cz. 1, 1991, Nr 4, cz. 2, Przegląd Podatkowy 1991, Nr 6

Zieliński T., Stosunki gospodarcze EWG ze światem, cz. 1, Rynki Zagraniczne 1988, Nr 28, cz. 2, Rynki Zagraniczne 1988, Nr 29

Zieliński T., Wspólny Rynek 1992. Na drodze do pełnej integracji, Rynki Zagraniczne 1988, Nr 105

Zimkowska-Świecicka K., Zwolnienia z cła przy eksporcie do EWG, Rynki Zagraniczne 1992, Nr 26

Część V: Regulacja importu i eksportu

Książki i opracowania:

Antidumping Law: Policy and Implementation, Michigan Yearbook of International Legal Studies, Ann Arbor 1977

Barringer W.H., Pierce K.J., Paying the Price for Big Steel, U.N. Conference on Trade and Development, New York 2000

Bown C.P., How different are safeguards from antidumping?: evidence from US trade policies toward steel. Brandeis University, Department of Economics and International Business School, 2004

Czako J., Human J., A handbook on anti-dumping investigations. Cambridge University Press, Cambridge 2003

Durling J.P., Nicely M.R., Understanding the WTO Anti-Dumping Agreement: negotiating history and subsequent interpretation, Cameron 2002

Economic and Legal Information from Poland, dane publikowane przez Polską Ambasadę w Waszyngtonie, t. 1, Nr 1, styczeń–luty 1995

Eeckhout P., The European Internal Market and International Trade, Oxford 1994

Hufbauer G.C., Elliot K.A., Measuring the Costs of Protection in the United States, Washington 1994

Hafbauer G.C., Sheldon E.J., Subsidies in International Trade, Washington 1984

Horlick G., WTO and NAFTA rules and dispute resolution, London 2003

Jackson J.H., Vermulst E.A., Antidumping Law and Practice. A Comparative Study, Ann Arbor 1989

Lindsey B., Antidumping exposed: the devilish details of unfair trade law. Cato Institute, Washington 2003

Lindsey, Brink and Dan Ikenson. Reforming the Antidumping Agreement: a road map for WTO negotiations. Cato Institute, Washington 2002

O’Driscoll C.P., Holmes K., Kirkpatrick M., 2000–2001 Index of Economic Freedom, 2000–2001

Polish Business Law, Warszawa 1992

Reforming Export Controls, U.S. Dept. of State Dispatch, 11.4.1994

Richardson D., Sizing up E.S. Export Disincentives, Washington 1993

Steenbergenn J., De Clercq G., Foque R., Change and Adjustment; External Relations and Industrial Policy of the European Community, Kluwer 1983

Volker E.L.M., Protectionism and the European Community, Kluwer–Deventer 1995

Ważniejsze artykuły i decyzje WTO wykorzystane w pracy:

European Communities: anti-dumping duties on imports of cotton-type bed linen from India: recourse to Article 21.5 of the DSU by India: AB-2003-1. Report of the Appellate Body. World Trade Organization, 2003

Beckington J.S., The World Trade Organization’s dispute settlement resolution in United States – Anti-Dumping Act of 1916. Vanderbilt Journal of Transnational Law, Vol. 34 (2001-1)

Benke R.T.J., List of WTO dispute settlement cases on trade remedies: USA as respondent. Journal of international economic law, Vol. 6 (2003-1)

Bhala R., New WTO antidumping precedents (part one: the dumping margin determination). Singapore journal of international & comparative law, Vol. 6 (2002-1)

Bhala R., New WTO antidumping precedents: part two: causation, injury determinations and penalties, Singapore journal of international & comparative law, Vol. 6 (2002-2)

Bialos J.P., The Detection and Disclosure of Violation of U.S. Export Controls: Managment Choices and their National Security Implications, Virginia Journal of International Law, Vol. 29, 1989

Bown Ch.P., Hoekman B., The pattern of US antidumping: the path from initial filing to WTO dispute settlement. World Trade Review, Vol. 2 (2003-3)

DiSalvo N., Let’s dump the 1916 Antidumping Act: why the 1994 GATT provides betterprice protection for the U.S. industries. Vanderbilt Journal of Transnational Law, Vol. 37 (2004-3)

Electric Golf Cars from Poland, US International Trade Commission, 1980 (I.T.R.D. 5511)

Greenwald J., WTO dispute settlement: an exercise in trade law legislation?. Journal of international economic law, Vol. 6 (2003-1)

Hervey C., The Byrd Amendment battle: American trade politics at the WTO. Hastings international and comparative law review, Vol. 27 (2003-1)

Horlick G. and Vermulst E., The 10 major problems with the anti-dumping instrument: an attempt at synthesis, Journal of World Trade, Vol. 39 (2005-1)

Ikenson D., Abuse of Discretion. Time to Fix the Administration of the U.S. Dumping Law, Report 31, CATO Institute, 6.10.2005

Jung Y., Sun Hyeong Lee, The legacy of the Byrd Amendment controversies: rethinking the principle of good faith. Journal of world trade, Vol. 37 (2003-5)

Kerr W.A., Loppacher L.J., Anti-dumping in the Doha negotiations: fairy tales at the World Trade Organization. Journal of World Trade, Vol. 38 (2004-2)

Mahncke H., US Steel Tariffs and the WTO Dispute Resolution Mechanism. Leiden Journal of International Law, Vol. 17 (2004-3)

Movsesian M.L., United States-Continued Dumping and Subsidy Offset Act of 2000: WT/DS217%26234/AB/R: World Trade organization Appellate Body, January 16, 2003. American journal of international law, Vol. 98 (2004-1)

National Security Leaks. Is There a Legal Solution?, American Bar Association Report, 1986

Nedumpara J.J., Anti-dumping under the GATT/WTO: fair prices and less than fair rules: an agenda for reforms Indian journal of international law, Vol. 42 (2002-3)

Prost O., Song Li Wei, China’s accession to the WTO: how will this benefit European undertakings?. Fordham International Law Journal, Vol. 24 (2000-1-2)

Schott J.J., Comment on the Doha Ministerial. Journal of International Economic Law, Vol. 5 (2002-1)

Stomski S.M., Advanced Technology Computer Exports to the Soviet Union, Whittier Law Review 1989, Vol. II

The Agreement on Safeguards: use of the instrument, problem areas, and proposals for change. National Board of Trade 2004

United States: Anti-Dumping Act of 1916: Complaint by Japan: Report of the Panel. World Trade Organization, 2000

United States: Anti-Dumping Act of 1916: (Original Complaint by the European Communities): Recourse to Arbitration by the United States under Article 22.6 of the DSU: Decision by the Arbitrators. World Trade Organization, 2004

United States: Continued Dumping and Subsidy Offset Act of 2000: AB-2002-7: Report of the Appellate Body. World Trade Organization, 2003

Wendt A., U.S. Export Control Policy: Its Present and Future Course, Current Policy, U.S. Department of State, No. 1094, 1990

1 Wybór literatury zawiera materiały i opracowania wykorzystane w pracy oraz sugerowane do dalszych badań nad analizowaną problematyką.

Wprowadzenie

§ 1. Deficyt informacyjny

Zachodni obserwatorzy podkreślają często, że poszerzenie podstawowych wykładów z handlu międzynarodowego i transakcji biznesowych na wydziałach prawa, nauk politycznych, ekonomii, zarządzania i biznesu, w demokracjach europejskich, obiegowo określanych jako „nowe” (po 1989 r.), jest sprawą ważną. Prowadzenie choćby wyselekcjonowanych wykładów zgodnie z metodologią zachodnią, udostępnienie czytelnikom tego regionu popularnych publikacji informujących o podstawowych mechanizmach transakcji międzynarodowych, o ekonomicznych priorytetach innych krajów oraz wzmocnienie porównawczych komponentów wykładu, mogłoby pomóc rozwiązać wiele, pozornie skomplikowanych problemów komunikacyjnych.

Zainteresowanie Zachodu inwestycjami w krajach Wschodnio-Centralnej Europy jest niewątpliwe i wzrosło znacząco od późnych lat 80. ubiegłego wieku, czyli od początku przemian rynkowych w tym regionie. Amerykańskie statystyki wskazują tu szczególnie na chłonność inwestycyjną Polski. Atrakcyjność polskich rynków wynikała z obserwacji, że proces transformacji ekonomicznej był w Polsce szybszy i skuteczniejszy niż w innych „nowych” demokracjach europejskich. Komentatorzy podkreślają również, że gdy reszta krajów Europy borykała się z kryzysem ekonomicznym lat 2008–2012, wzrost gospodarczy w Polsce utrzymywał się na poziomie, który pozwalał na optymistyczne prognozy na resztę lat drugiej dekady XXI w.1 Mimo zastrzeżeń dotyczących przestrzegania regulacji Unii Europejskiej w zakresie niezależności sądownictwa, wolności prasy czy polityki imigracyjnej, stabilny rozwój gospodarczy Polski i dotacje budżetowe Unii musiały przyczynić się do ugruntowania zainteresowania reformami edukacji w zakresie międzynarodowego handlu i biznesu2.

Idea tego podręcznika zrodziła się więc w wyniku refleksji dotyczących potrzeby podniesienia poziomu informacji o regulacjach handlu globalnego i regionalnego. Jego pierwsza konceptualizacja powstała w 1991 r. i została opublikowana przez Instytut Przemysłowo-Handlowy im. Mirosława Dzielskiego w Krakowie jako „Ameryka – świat biznesu. 250 pytań i odpowiedzi na temat handlu międzynarodowego”. Forma podręcznika, w postaci krótkiego przewodnika prezentującego podstawowe pytania i odpowiedzi wraz z odpowiednim wyborem przykładów ilustrujących gówne spory handlowe, była próbą zastosowania jednej z najbardziej efektywnych metod dydaktycznych, używanych przez większość amerykańskich szkół prawa. Metoda ta zakłada, że sformułowanie odpowiednich pytań jest zadaniem co najmniej tak samo trudnym, jak udzielenie poprawnych odpowiedzi. Przyszły prawnik czy biznesmen musi wszakże zawczasu zidentyfikować problemy, z którymi mogą się do niego zwrócić przyszli klienci i przeanalizować argumenty, których użyć mogą jego przeciwnicy lub konkurenci.

Książka ta spełniła swoje zadanie i jej nakład został szybko wyczerpany. Popularność pracy wskazywała na istniejącą potrzebę rynkową zaprezentowania Czytelnikowi polskiemu problematyki handlu międzynarodowego w formie bardziej dojrzałego wykładu. Sensowność tego zamiaru potwierdził szereg rozmów prowadzonych z autorem przez jego byłych studentów i kolegów zarówno z polskich, jak i amerykańskich uczelni, Banku Światowego, Amerykańskiego Ministerstwa Handlu i Amerykańskiego Stowarzyszenia Prawników. W ich rezultacie powstała, wydana w 1996–1998 pod redakcją autora tej pracy, dwutomowa pozycja „Regulacje handlu i biznesu międzynarodowego”3.

Niniejsza książka rozwija i aktualizuje problematykę zawartą w obu powyższych publikacjach. Materiał do niej został zebrany w trakcie ponad 25 lat wykładów z handlu międzynarodowego, międzynarodowych regulacji ekonomicznych, prawa porównawczego i międzynarodowego prawa publicznego, prowadzonych w Kolumbijskiej Szkole Prawa przy Katolickim Uniwersytecie Ameryki w Waszyngtonie. Praca ta koncentruje się na regulacjach handlu międzynarodowego GATT/WTO, handlowych instytucji regionalnych i handlowych superpotęg, takich jak Stany Zjednoczone, Unia Europejska, Japonia, Kanada czy Chiny. Autor starał się dokonać przeglądu podstawowych zasad globalnej i regionalnej polityki handlowej, nie eksponując bynajmniej polskich regulacji w tej dziedzinie. Czytelnik, który chciałby studiować problematykę polskiego handlu zagranicznego, winien sięgnąć po inne opracowania szczegółowe, które są osiągalne na krajowym rynku wydawniczym. Nie brak tu pozycji nawiązujących w tytule do problematyki handlu, ale dotyczą one głównie problemów innowacyjności, spółek handlowych, rozliczeń finansowych w transakcjach biznesowych, czyli zasadniczo problemów handlu zagranicznego lub lokalnego, a nie handlu międzynarodowego.

§ 2. Uwagi terminologiczne: prawo międzynarodowego obrotu gospodarczego, międzynarodowe prawo handlowe, regulacje handlu zagranicznego, prywatne prawo międzynarodowe

Kwestia odniesienia książki do stanu prawa polskiego wymaga jednak szerszego komentarza. Powstaje niewątpliwie pytanie, czy Czytelnik polski może rozpocząć studia nad regulacjami międzynarodowego obrotu gospodarczego bez równoczesnej analizy własnego systemu prawnego. Pytanie to, często stawiane autorowi tej książki, zdaje się być niezbyt właściwie sformułowane. Któż bowiem podnosi kwestię, czy student historii powszechnej musi równocześnie studiować historię Polski; czy czytając książkę o rozwoju kultury renesansowej we Włoszech, należy równocześnie zbadać rozwój prądów odrodzenia w czasach Jagiellonów. Nikt nie przeczy, że studia historyczne każdej tematyki w aspekcie lokalnym i bardziej generalnym są użyteczne, nie oznacza to jednak, by każda pozycja musiała zawierać wyczerpującą odpowiedź na wszystkie pytania nurtujące Czytelnika. Poszczególne aspekty danego zagadnienia można rozważać równocześnie lub kolejno, a pytanie właściwie postawione dotyczy priorytetów i ewentualnych sugestii, od jakiej tematyki studia zacząć należy, a w której znaleźć można wiadomości komplementarne.

Odnosząc te uwagi do omawianej w niniejszej pracy problematyki, zauważyć należy, że interesujące nas międzynarodowe prawo handlowe jest jednym z najważniejszych, ale nie jedynym komponentem prawa międzynarodowego obrotu gospodarczego. Zakres prawa handlowego obejmuje analizę zasad handlowych uzgodnionych w ramach międzynarodowych układów handlowych lub regulacji przyjętych przez międzynarodowe lub regionalne organizacje ekonomiczne. Dla zrozumienia struktury i zasad działania międzynarodowych organizacji handlowych potrzebna jest więc istotna znajomość prawa międzynarodowego publicznego i w tym sensie elementy tej dyscypliny wchodzą w zakres prawa handlu międzynarodowego.

Adresatami regulacji handlowych uzgadnianych w ramach międzynarodowych układów handlowych są państwa i ich związki, tak więc wykład handlu międzynarodowego tradycyjnie musi udzielić odpowiedzi na pytania, w jakim stopniu te podmioty stosunków międzynarodowych respektują zobowiązania handlowe i w jakim stopniu ich własne regulacje obrotu gospodarczego pokrywają się z zobowiązaniami zaciągniętymi w ramach układów globalnych i regionalnych. Student prawa handlu międzynarodowego musi także zdawać sobie sprawę z faktu, że interesy najpotężniejszych państw decydują o tym, jakie reguły zostaną uznane za wiążące w handlu światowym. Regulacje wewnętrzne importu i eksportu superpotęg ekonomicznych stają się więc paradygmatami w procesie tworzenia globalnych regulacji handlowych. W tym sensie analiza regulacji prawnych Stanów Zjednoczonych lub Unii Europejskiej nie jest wynikiem „amerykanizmu” lub „europocentryzmu” autorów prac o handlu międzynarodowym; jest ona koniecznym elementem tego przedmiotu.

Od tak rozumianego handlu międzynarodowego odróżnia się dziedzinę handlu zagranicznego, która obejmuje narodowe regulacje zagranicznego obrotu gospodarczego. Handel zagraniczny jest spojrzeniem na opisaną wyżej problematykę z perspektywy jednego państwa, jego interesów, zobowiązań i regulacji. Handlem zagranicznym, jako komplementarną w stosunku do handlu międzynarodowego dyscypliną, powinien się zainteresować student ukierunkowany na badanie polskiej problematyki handlowej.

Kontynuując dalej rozważania nad zakresem międzynarodowego prawa obrotu gospodarczego, należy zauważyć, że podmiotami regulacji handlowych są nie tylko państwa, ale również banki, korporacje, prywatni inwestorzy lub akcjonariusze spółek założonych z udziałem kapitału zagranicznego. Zawierają oni kontrakty, podlegają przepisom o dopuszczalnej konkurencji, ubezpieczają swoje transakcje, płacą podatki, negocjują spory; tradycyjnie problematyka ta wchodzi w zakres międzynarodowych transakcji biznesowych.

Strony transakcji są narażone na rozmaite kolidujące ze sobą prawne przepisy różnych państw oraz globalnych i regionalnych organizacji handlowych. Analizą kolizji prawnych wykraczających poza granice jednego państwa zajmuje się prywatne prawo międzynarodowe. Znajomość tego prawa jest również ważna dla eksperta handlu i biznesu międzynarodowego.

1 Por. Statystki zaprezentowane przez Wyborczą.Bis, http://info.wyborcza.biz/szukaj/gospodarka/wzrost+pkb+polski+w+latach (dostęp: 4.6.2018 r.).

2 Dla bardziej wyczerpujących informacji na temat polsko-amerykańskich relacji handlowych por. dane zebrane dla firm polskich na stronie internetowej export.gov, https://2016.export.gov/poland/doingbusinessinpoland/index.asp, komentarz z 23.8.2016 r.

3 Książka została wydana przez Dom Wydawniczy ABC.

Wstęp

Poprzednie edycje książki koncentrowały się na ogólnych regulacjach handlowych wczesnego okresu globalizacji. Podręcznik ten miał być w swoim zamierzeniu wprowadzeniem do problematyki handlu międzynarodowego i z tego względu nie był wykładem wyczerpującym. Autor dokonał selekcji problemów dyskutowanych zwyczajowo w trakcie wykładu z tej dziedziny, pozostawiając szereg kwestii bardziej szczegółowych dla omówienia w trakcie seminariów czy konwersatoriów z międzynarodowych transakcji biznesowych, międzynarodowego prawa podatkowego, międzynarodowych regulacji obrotu papierami wartościowymi, międzynarodowych regulacji własności intelektualnej i wielu innych.

Dobierając problemy wykładu, autor podzielił podręcznik na części wprowadzające (I–IV) do tematyki handlu międzynarodowego, analizujące instrumenty kontroli handlu oraz struktury handlu globalnego i regionalnego, i na bardziej szczegółową część V, koncentrującą się na praktykach handlu zgodnego z zasadami wolnej konkurencji i na środkach odwetowych stosowanych za nieprzestrzeganie regulacji zaaprobowanych wspólnie przez partnerów handlowych. Część ta kładzie szczególny nacisk na tematy słabiej w polskiej literaturze opracowane lub nieanalizowane w perspektywie porównawczej, takie jak: regulacje antydumpingowe, regulacje handlu subsydiowanego, zabezpieczenia przed szkodą spowodowaną przez pogwałcenie umów handlowych, regulacje eksportu. Tematyka ta, zawarta w części V pracy, jest szczególnie ważna dla prawników, ekonomistów, młodych pracowników biznesu i zarządzania, rozpoczynających pracę w zakresie handlu międzynarodowego. Dla nich zrozumienie wspomnianych powyżej regulacji stanowi zazwyczaj pierwsze poważne wyzwanie zawodowe.

Wydanie IV niniejszego podręcznika zawiera wszystkie wyżej wymione komponenty wcześniejszych edycji, uzupełnia je jednak o nowy rozdział IV dodany do części I. Rozdział ten koncentruje się na aktualnych problemach polityki handlowej i dodanie go do wydania IV wynika z refleksji komentatora obserwującego transformacje priorytetów Stanów Zjednoczonych za prezydentury Donalda Trumpa. Zmiany w polityce handlowej USA są tak znaczne i tak silnie oddziałują na amerykańskich partnerów, że musimy się zastanowić, czy mamy do czynienia z „nowa erą” w handlu międzynarodowym. Odpowiedź na to pytanie – twierdząca czy przecząca – jest sprawą umowną, niemniej skłonność prezydenta Trumpa, a więc sternika polityki najważniejszego partnera międzynarodowych stosunków handlowych, do trywializacji możliwości „wojen handlowych” i do podkreślania, że interesy ekonomiczne Ameryki mają pierwszoplanowe znaczenie, jest niepodważalna i uzasadnia postawienie kolejnego pytania: do jakiego stopnia handel strategiczny, prowadzony z perspektywy korzyści jednego kraju, zastępuje handel globalny?1

W wydaniu IV autor zdecydował się również zastąpić znajdujący się w poprzednich wydaniach wybór źródeł listą odnośników, które mogą kierować Czytelnika do powszechnie dostępnych dokumentów. Wydawało się to uzasadnione refleksją, że szybkie zmiany w regulacjach handlu globalnego, regionalnego i lokalnego mogą wpłynąć na dezaktualizację niniejszego podręcznika. Dodatkowo należy odnotować, że rozmiar tej pracy uniemożliwia zaprezentowanie pełnych tekstów; w chwili obecnej są one jednak powszechnie dostępne na stronach internetowych cytowanych w pracy.

Książka może stanowić użyteczną lekturę uzupełniającą dla biznesmana projektującego wejście w kontakty handlowe z zachodnimi partnerami, urzędnika polskich ministerstw czy banków negocjujących lub zamierzających negocjować umowy handlowe czy finansowe, lub po prostu dla zwykłego Czytelnika zamierzającego dowiedzieć się więcej o świecie biznesu i handlu. Dla ułatwienia orientacji w strukturze zaprezentowanego wykładu każdy rozdział pracy został podzielony na podrozdziały koncentrujące się wokół jednego ważniejszego problemu. Dla większej przejrzystości tekstu podstawowe tezy podrozdziałów zostały uwypuklone pogrubionym drukiem, a na końcu każdego rozdziału autor daje krótką listę pytań, które mogą ułatwić studentowi przygotowanie się do egzaminu. Język tej pracy, w zamierzeniu autora, winien być zrozumiały dla każdego przeciętnie oczytanego odbiorcy, natomiast zawarte w przypisach i na początku książki informacje bibliograficzne mogą pomóc bardziej zaawansowanemu badaczowi w dalszej penetracji sfery handlu międzynarodowego. Dla ułatwienia Czytelnikowi dalszych studiów w języku angielskim, najpopularniejszym w zakresie handlu międzynarodowego, podstawowa terminologia transakcji handlowych została zaprezentowana w obu językach (z angielskim tłumaczeniem podanym w nawiasach). Materiał faktograficzny tej pracy został zebrany w miarę jego dostępności do połowy 2018 r.

Waszyngton, sierpień 2018 r.

Rett R. Ludwikowski

1 Badania opinii publicznej wykazują, że 2/3 respondentów nie zgadza się z oceną Trumpa, że wojny handlowe będą korzystne dla Stanów Zjednoczonych i że kraj ten może je z łatwościa wygrać. Por. K. Bowman, E. O’Neil, Trade wars and tariffs; health care and the 2018 election, AEI (The American Enterprise Institute), Political Report, May 2018.

Część I. Polityka handlowa

Rozdział I. Istota handlu międzynarodowego

1

Odpowiedź na pytanie o sens handlu, czyli obrotu lub wymiany towarów, zdaje się nie stwarzać kłopotów nawet dzieciom. W handlu uczestniczymy od lat najmłodszych, gdy wymieniamy zabawki lub dostajemy cukierki w zamian za posiadane przez nas jabłka. Trudność rodzi się wtedy, gdy napotykamy kogoś, kto ma wiele zabawek lepszych od naszych, lub kogoś, kto lubi cukierki, a nie jada posiadanych przez nas owoców. Nadal nasz handel nie jest wykluczony. Musimy zracjonalizować sens naszej wymiany, przykładowo, przekonać naszego partnera, że koleżeńskie stosunki wymagają ustępstw, że w zamian za lepszą zabawkę jesteśmy w stanie świadczyć dodatkowe usługi lub że jabłka są bardziej wartościowe dla zdrowia.

Podobnie jest z handlem międzynarodowym. Ludzie, plemiona, narody, państwa handlowali od zarania dziejów. Problem powstawał wraz z nierównością pozycji partnerów handlowych lub nierówną atrakcyjnością oferowanych przez nich produktów. Okazuje się jednak, że i w takiej sytuacji mogą istnieć bodźce do wymiany towarów. Podstawowy argument wypracowała tu znana klasyczna teoria kosztów komparatywnych czy komparatywnych korzyści (theory of comparative advantage). Teoria ta zakłada, że handel międzynarodowy ma sens nawet między dwoma krajami, z których jeden produkuje wszystko taniej, a drugi wszystko drożej. Jeżeli oba kraje wyspecjalizują się w produkcji poszczególnych towarów, ogólny koszt produkcji jest mniejszy, niż gdyby wszystkie towary były produkowane równocześnie w obu krajach. Na pierwszy rzut oka rozumowanie to wydaje się dziwaczne. Jeżeli kraj „A” produkuje, przykładowo, rowery i telewizory taniej niż kraj „B”, wydaje się, że kraj „A” nie ma żadnego interesu w handlowaniu z krajem „B”, którego towary są droższe. Prawo kosztów komparatywnych zaprzecza temu wnioskowi.

Spróbujmy założyć, że kraj „A” produkuje rower w cenie 100 USD i odbiornik telewizyjny po kosztach równych 200 USD. Łączny koszt produkcji tych towarów wynosi 300 USD. Jeżeli produkcja roweru kosztuje kraj „B” 120 USD, a telewizora 360 USD, to ich łączny koszt produkcji wynosi w kraju „B” 480 USD. Koszt produkcji dwóch rowerów i dwóch telewizorów, wytwarzanych osobno w obu krajach, wynosi 780 USD (300 + 480). Gdyby kraj „B” produkował tylko rowery, koszt produkcji dwóch rowerów wyniósłby 240 USD. Gdyby kraj „A” produkował tylko telewizory, koszt dwóch odbiorników wyniósłby 400 USD. Razem globalny koszt wynosiłby 640 USD (240 + 400), a więc o 140 USD mniej niż w pierwszym wypadku, w którym oba kraje produkują i rowery i telewizory.

Problemem pozostaje, jak zainteresować specjalizacją w produkcji kraj produkujący taniej. Spróbujmy spojrzeć raz jeszcze na liczby:

kraj „A”

kraj „B”

koszt produkcji roweru

100 USD

120 USD

koszt produkcji telewizora

200 USD

360 USD

Z powyższego zestawienia widać, że wyprodukowanie telewizora w kraju „A” wymaga dwukrotnie większego nakładu pracy, materiału, kapitału itp. niż wyprodukowanie roweru. Za koszt jednego telewizora można wyprodukować dwa rowery. Jeżeli więc kraj „B” zgodziłby się wymienić dwa odpowiedniej jakości rowery za jeden telewizor produkowany w kraju „A”, status quo w kraju „A” zostałoby zachowane. Kraj ten mógłby się specjalizować w produkcji telewizorów, które z czasem byłyby prawdopodobnie tańsze i lepsze. Dla kraju „B” transakcja ta wygląda bardzo korzystnie, gdyż w tym kraju produkcja telewizora kosztuje trzykrotnie więcej niż produkcja roweru. Importer w kraju „B” rozumuje więc, że po otrzymaniu jednego telewizora z kraju „A” może za jego cenę kupić trzy rowery; dwa odesłać do kraju „A” jako ekwiwalent za otrzymany telewizor, a wartość trzeciego roweru zachować jako zysk, który ewentualnie może podzielić z eksporterem kraju „A”1.

Naturalnie kalkulacja powyższa jest w wysokim stopniu akademicka. Nie uwzględnia ona kosztów transportu, ubezpieczenia, różnicy w jakości produkcji, różnic podatkowych itp. Zakłada również dość wygodną dla końcowych wniosków różnicę w kosztach produkcji w obu krajach. Niemniej, choć w uproszczony sposób, przykład ten oddaje ideę kosztów komparatywnych, która w konkluzjach głosi, że handel pozbawiony niepotrzebnych barier dostarczy sam stymulatorów dla produkcji i wymiany dóbr.

Rozdział II. Wolny handel (free trade), handel zgodny z zasadami wolnorynkowymi (fair trade), protekcjonizm (protectionism)

2

Przeważająca część ekonomistów przyznaje, że mechanizmy wolnego handlu są korzystne dla większości partnerów handlowych2. Wyjątkiem są kraje rozwijające się, które nie mają potencjału ekonomicznego potrzebnego do konkurowania na rynku międzynarodowym i szczególnie w okresie tworzenia swojej ekonomii wymagają wzmożonej ochrony przed działającymi brutalnie mechanizmami rynkowymi. W podobnej sytuacji są nowe działy przemysłu rozwijanego przez dany kraj, które również potrzebują okresu przejściowego do przystosowania się do mechanizmów konkurencji. Analogiczna może być sytuacja krajów przechodzących z systemu nierynkowego na system rynkowy, które wymagają czasu do dokonania reformy ekonomicznej. Długość owego okresu przejściowego, radykalność reform oraz stopień, w jakim szybkość wprowadzenia mechanizmów rynkowych może przyspieszyć lub zaszkodzić reformie, jest wysoce dyskusyjna i zależy od całego zespołu warunków, których rozważenie wymagałoby osobnego studium.

3

Dyskusja między zwolennikami wolnego handlu i protekcjonizmu jest wielopłaszczyznowa i nie możemy tu przytoczyć wszystkich używanych w niej argumentów. Spróbujmy jednak rozważyć ten problem z perspektywy przeciętnego robotnika zatrudnionego przy produkcji świeczek w amerykańskim stanie Michigan. Przyjmijmy, że zakład, w którym robotnik pracuje, jest zagrożony likwidacją na skutek konkurencji produktów importowanych przykładowo z Chin lub Kolumbii. Robotnik ten zdaje sobie sprawę, że ogólnie koszt siły roboczej w Stanach Zjednoczonych jest wysoki. Związki zawodowe przez dekady wywalczyły dla amerykańskich robotników szereg praw, o których nie marzył do niedawna robotnik azjatycki. Czy w tej sytuacji, pyta pracownik amerykański, produkty z USA są w stanie konkurować z chińskimi lub południowoamerykańskimi bez naruszenia systemu świadczeń socjalnych posiadanych przez Amerykanów? Robotnik amerykański uważa, że bez opieki państwa, a więc protekcjonistycznych barier broniących amerykański przemysł, tysiące podobnych do niego pracowników może utracić pracę na skutek konkurencji produktów importowanych. Robotnik z Michigan uważa, nie bez słuszności, że działanie mechanizmów wolnego handlu może być nie tylko korzystne, ale i kosztowne. Nawet jeżeli przyznaje on, że w globalnym rozrachunku korzyści mogą być większe, to jest przekonany, że koszt owej operacji obciąża nierówno całe społeczeństwo. Robotnik ten ma za sobą wpływowe grupy nacisku swoich związków zawodowych w Waszyngtonie.

Na początku XXI w. swobodny przepływ towarów i usług przez granice państw zwiększył tendencje do przesuwania inwestycji do światowych regionów o największej opłacalności. Zjawisko to określane w terminologii handlowej jako outsourcing potencjału produkcyjnego powoduje objawy prawdziwej paniki wśród protekcjonistycznie nastawionych komentatorów trendów handlowych. Nagminne przygotowywanie drogą elektroniczną zeznań podatkowych rezydentów amerykańskich przez specjalistów z Indii lub Pakistanu stało się tu najbardziej alarmującym przykładem „przecieku” potencjału usługowego poza granice ekonomiczne najbardziej rozwiniętych państw. Pytania o celowość ochrony przed outsourcingiem stały się wątkiem przewodnim prasowych dyskusji handlowych.

4

Należy tu wszakże zauważyć, że eksperci handlowi, rozważając niebezpieczeństwa związane z rozwojem wolnego handlu, rozumują inaczej niż robotnik czy działacz związków zawodowych z powyższych przykładów. Pytaniem podstawowym jest dla nich kwestia długofalowych skutków protekcjonizmu, a więc nie kwestia szkód wyrządzonych przez wolny handel, lecz potencjalne ich porównanie do strat spowodowanych przez nadmierną ochronę państwa. Ich zdaniem, trend do poszukiwania najlepszych możliwości produkcyjno-usługowych jest powszechny i nieunikniony, a ilość agencji specjalizujących się w zaspokajaniu potrzeb klientów stale rośnie3. Nałożenie barier celnych na konkurencyjny import nie rozwiązuje problemu. Brak konkurenta zagranicznego musi wpłynąć na obniżenie jakości produkcji krajowej i podwyższenie jej ceny. Jeżeli konkurent zagraniczny utrzyma się na rynku pomimo podwyższonych ceł, jego towary będą droższe. Jeżeli istnieje na nie popyt, amerykański konsument musi ową nadwyżkę zapłacić. Być może robotnik w Michigan nie utraci pracy, ale zarówno on, jak i inny konsument amerykański będzie musiał zapłacić więcej zarówno za chronione towary krajowe, jak i importowane. Płacąc więcej za amerykański i chiński produkt, konsument nie kupi dodatkowego aparatu telefonicznego, książki lub nowego zegarka, co może w globalnym rozrachunku zaważyć na szansach uzyskania lub utrzymania pracy przez robotników zakładów produkujących te towary. Generalne obliczenia wskazują, że koszt polityki protekcjonistycznej jest wyższy niż straty poniesione na skutek otwartej polityki handlowej.

5

Dyskusja nad celowością polityki wolnorynkowej ma również inny aspekt. Powstaje przecież bardziej ogólne pytanie, dlaczego redukcja ceł jest taka istotna? Czy nie wystarczyłoby zrównanie ceł na te same towary w obu handlujących krajach? Czy nie byłoby to zgodne z podstawową zasadą handlowej uczciwej gry (fair play), która zakłada wymianę równowartych przywilejów, towarów lub usług. Rozwiązanie takie, niejednokrotnie sugerowane przez zwolenników protekcjonizmu, byłoby jednak tylko pozornie satysfakcjonujące. Po pierwsze, równe cła ustalone przez obu partnerów na wysokim poziomie mogłyby całkowicie wyeliminować handel. Przykładowo, 25% cła na samochody japońskie i amerykańskie nakładane w obu krajach zredukowałoby niemal do zera handel w tej dziedzinie między oboma krajami. Kto kupowałby w Japonii samochody amerykańskie obłożone 25% cłem? Ilu zwolenników japońskich samochodów w Stanach Zjednoczonych zrezygnowałoby z ich kupna, gdyby cena ich była o 25% wyższa niż porównywalnych samochodów amerykańskich? Po drugie, niskie i zrównane cła dalej nie wzmacniają mechanizmów rynkowych. Zwolennicy wolnego handlu uważają, że każde cło jest ukrytą formą podatku, który odbiera konsumentowi możliwość inwestycji swoich pieniędzy. Pieniędzmi tymi obraca państwo zazwyczaj w sposób mniej produkcyjny niż indywidualny przedsiębiorca. Ich zdaniem, redukcja, a w wielu wypadkach eliminacja ceł spowodowała eksplozję handlu międzynarodowego w ostatnich dziesięcioleciach XX w. i na początku XXI w. Tak więc celem zdaje się być zarówno handel fair, czyli handel zgodny ze wspólnie przyjętymi zasadami obrotu rynkowego, jak i handel możliwie najbardziej wolny od ingerencji państwa w jego mechanizmy.

6

Zwolennicy umiarkowanego protekcjonizmu kontrargumentują, że państwo musi zebrać środki, które mogłyby pozwolić na wyrównanie kosztów wolnej konkurencji, a więc przykładowo na kompensację szkód poniesionych przez amerykańskiego robotnika z Michigan, który utracił pracę na skutek konkurencji towarów zagranicznych. Cła mogą środków takich dostarczyć.

Próby znalezienia drogi pośredniej między protekcjonizmem a polityką wolnego handlu są ponawiane od co najmniej trzech stuleci. Aktualnie ekonomiści popierają metodę tzw. pozytywnego przystosowania (positive adjustment method)4. Zakłada ona, że państwo powinno pozwolić na likwidację tych zakładów, które nie mają szans przetrwania konkurencji. Zakłady, które szansę taką mają, powinny uzyskać pomoc państwa. Robotników, którzy tracą pracę na skutek konkurencji importowanych towarów, należy przemieścić do innych rejonów kraju i resortów przemysłowych na koszt społeczny, który jest i tak niższy niż koszt protekcjonizmu. Wielu ekspertów uważa, że nawet w ramach regionalnych aranżacji wolnohandlowych należy utrzymać mikroskopijne, symboliczne cła, które pozwoliłyby na tworzenie specjalnych funduszy zabezpieczających środki dla polityki pozytywnego przystosowania5.

Pytanie o możliwość kompromisu między polityką wolnego handlu i protekcjonizmu jest nadal aktualne. Rozszerzający się od 2008 r. globalny kryzys ekonomiczny ponownie wskazał, że tendencje protekcjonistyczne są naturalną reakcją partnerów handlowych na ich wewnętrzne problemy gospodarcze. Zwycięstwo protekcjonizmu w Stanach Zjednoczonych w latach 30. XX w. doprowadziło do wieloletniej eskalacji handlowych konfliktów. Podobne tendencje obserwowane w polityce nowej amerykańskiej administracji prezydenta Obamy sprowokowały natychmiastową odwetową reakcję krajów azjatyckich, z Chinami na czele. Klauzule protekcjonistyczne wprowadzone do pakietów stymulujących ekonomię amerykańską i zapowiedź przez Obamę możliwej rewizji wielu wolnohandlowych traktatów, łącznie z NAFTA, zaalarmowały kraje Ameryki Łacińskiej6. Niepodważalne przez dekady walory wolnego handlu i wolnej konkurencji zostały raz jeszcze poddane pod dyskusję handlowych ekspertów7.

Rozdział III. Globalizacja i regionalizacja handlu światowego

7

Teoria nauki od dawna zwróciła uwagę na tendencję do kategoryzacji naszego opisu rzeczywistości. Sensowna analiza wykraczająca poza prosty opis faktów zdaje się być niemożliwa bez wyróżnienia klas, typów, rodzajów lub grup zjawisk. Filozofia nauki, a szczególnie jej odłam wywodzący się z kantyzmu, podkreślał naturalną skłonność rozsądku do łączenia wyobrażeń w kategorie, które zresztą, jak dowodzono, mogą zarówno porządkować, jak i wypaczać obraz świata.

Obok tradycyjnie przyjętych kategorii ułatwiających klasyfikowanie zjawisk, istnieją terminy, hasła, slogany wprowadzane do nauki poniekąd ad hoc, zgodnie z obiegową modą, potrzebą zakwalifikowania nowo odkrytego zjawiska lub w rezultacie prostej gimnastyki werbalnej. Niektóre z kategorii nabierają poniekąd własnego życia, choć kryjące się za nimi zjawiska utraciły dawno swoją adekwatność. W ten sposób, przykładowo, terminy „kapitalizm” i „socjalizm” są w dalszym ciągu nagminnie używane do opisu zjawisk społecznych, politycznych i ekonomicznych, chociaż w istocie proces konwergencji obu systemów został daleko zaawansowany i charakterystyka przemian społecznych z perspektywy dwóch walczących klas, obumierających elementów nadbudowy czy sprawiedliwości rozdzielczej została dawno zdezaktualizowana.

By użyć innego przykładu, w latach 70. XX w. przełomowe prace G.A. Almonda, B. Verby, G. Powella8 i ich następców wprowadziły dość trwale do terminologii socjologicznej i politologicznej kategorie kultury politycznej. „Kulturyzm” w humanistyce stał się tendencją, modą, wynikiem potrzeby znalezienia nowych elementów opisu społeczeństwa, polityki, ekonomii. Bez dyskusji o kulturze prawnej, ekonomicznej, obywatelskiej, konstytucyjnej, kulturze słowa, kulturze jedzenia czy ubioru trudno było nawiązać kontakt na odpowiednim poziomie intelektualnym. Podobnie, choć ze znacznie mniejszymi konsekwencjami, termin „paradygmat” zastąpił „wzór” czy „przykład” i brak używania go zdawał się trywializować wartość prac naukowych ostatnich kilku dziesięcioleci.

8

Teoretyk nauki i badacz języka naukowego znajdzie mnóstwo podobnych przykładów w terminologii wszystkich uprawianych dyscyplin. Każda epoka i każda dziedzina ma swoje modne i czasami adekwatne terminy. W latach 80. XX w., w zakresie teorii handlu międzynarodowego, terminy „globalizm” i „regionalizm” zaczęły spełniać ową rolę przekaźnika informacji o zmieniającej się strukturze świata biznesu. Przedmiotem dyskusji jest w znacznie mniejszym stopniu niż w ubiegłych dziesięcioleciach świat obozów ideologicznych, świat składający się z narodów, grup etnicznych, klas, korporacji czy zatomizowany świat indywidualnych przedsiębiorców. „Nowy światowy porządek”, „świat regionów czy świat handlu globalnego”, „handel międzynarodowy czy handel globalny” to tematy orientujące dyskusje, konferencje i sympozja przełomu ubiegłego i obecnego wieku9.

§ 1. Nowy „porządek światowy” czy „nowy układ globalny”?

9

Koncepcja „globalizacji” prawa, ekonomii, polityki, rynków wyłoniła się na marginesie dyskusji na temat nowego porządku światowego (new world order)10. Dyskusja ta wynikała z identyfikacji potrzeby reorganizacji świata, który ukształtował się na skutek dezintegracji dualistycznego podziału wpływów między blok kapitalistyczny i socjalistyczny11. Uczestnicy tej dyskusji wskazywali na kilka znanych z historii stosunkowo stabilnych i opartych na równowadze sił „porządków światowych”, takich jak westfalska struktura polityczna, stworzona po wojnie trzydziestoletniej (1648 r.), porządek wiedeński po okresie wojen napoleońskich (1815 r.), układ powersalski po I wojnie światowej (1919 r.), układ pojałtański tworzący równowagę sił po II wojnie światowej (1945 r.).

10

Koncepcja globalizacji zrodziła się z krytyki istniejącego porządku światowego, z obaw przed dominacją amerykańską, z rozczarowania słabością instytucji międzynarodowych z Organizacją Narodów Zjednoczonych i Międzynarodowym Trybunałem Sprawiedliwości na czele12. Wskazywano, że po okresie dziewiętnastowiecznych ruchów narodowych i etnicznych, wiek XX przyniósł rozkwit prawa międzynarodowego. Prawo to było jednak w dalszym ciągu przedłużeniem ruchów narodowościowych i jako takie miało prowadzić do lepszego zaspokojenia potrzeb narodowych, do rozwoju współpracy między narodami. Celem organizacji międzynarodowych było stworzenie forum, na którym interesy poszczególnych państw członkowskich mogły być najlepiej wyartykułowane.

11

W ostatnich dwóch dekadach XX w. ukształtował się również nurt komplementarny, nastawiony nie na realizację partykularnych celów narodowych, lecz na identyfikacje wartości wspólnych społeczeństwu światowemu. Takim celem stała się ochrona światowych dóbr kulturalnych, ochrona naturalnego środowiska, naturalnych światowych zasobów wody, czystego powietrza, minerałów, źródeł energii. Wspólnym interesem jest zabezpieczenie rezerw żywności, racjonalna gospodarka i eksploatacja oceanów, zapewnienie dostatecznych środków komunikacji, jednostkowego bezpieczeństwa. Identyfikacja i ochrona celów globalnych wymagała stworzenia globalnego systemu zasad prawnych, globalnego procesu wytwarzania dóbr i środków pozwalających realizować wspólne cele światowe i globalnego systemu zarządzania wspólnie wytworzonymi dobrami.

§ 2. Globalizacja czy amerykanizacja

12

Intelektualny ferment wokół globalizacji, obok entuzjazmu i wysiłków zmierzających do definicji samego terminu, przyniósł również wiele obaw i frustracji. Poszukiwanie źródeł zjawiska globalizacji prowadziło nieustannie do ekspozycji szeregu inicjatyw sponsorowanych, kierowanych lub w znacznym stopniu penetrowanych przez Amerykanów. Udział Ameryki w ukształtowaniu się powojennego układu politycznego, prawnego czy organizacji handlu światowego był niekwestionowany. Ze sponsorowanych przez Stany Zjednoczone negocjacji i konferencji w Dumbarton Oaks i San Francisco rodziła się wizja Organizacji Narodów Zjednoczonych. Z serii konferencji w latach 1946–1948 powstawał nie bez trudności GATT; z rozmów między amerykańskim Sekretarzem Skarbu H. Morgenthau i brytyjskim ekonomistą, lordem J.M. Keynesem wyłaniał się tzw. system Bretton Woods, który przyniósł stworzenie Banku Światowego i Międzynarodowego Funduszu Walutowego. Projekt Światowej Deklaracji Praw Człowieka, przygotowany przy współpracy szeregu amerykańskich prawników, przez E. Roosevelt, pierwszą przewodniczącą Komisji Praw Człowieka, wzorował się na amerykańskiej koncepcji katalogu praw człowieka. Przykłady te można mnożyć i bez nadmiernej potrzeby pomniejszania kontrybucji innych narodów można zaakceptować tezę o amerykańskiej dominacji procesu tworzenia powojennego porządku prawnego13.

13

Wpływ Ameryki na proces globalizacji prawa utrzymał się przez cały okres zimnej wojny. Amerykańscy konstytucjonaliści z miernym sukcesem starali się narzucić amerykańskie wzory konstytucyjne państwom postkolonialnym. Generalnie przyznać tu znowu należy, że koncepcja samego aktu konstytucyjnego, choć mająca źródło w doświadczeniach brytyjskich i kontynentalnych państw europejskich, rodziła się w Stanach Zjednoczonych. Kraj ten był również kolebką sądownictwa konstytucyjnego i choć Europa przyjęła w większości swoje własne wzory sądowej egzekucji prawa, Amerykanie są prekursorami w tej dziedzinie14.

Amerykanizacja innych dziedzin prawa, takich jak prawo handlowe, administracyjne, koncepcje transakcji biznesowych jest równie niewątpliwa. W dziedzinie prawa kontraktowego amerykańscy prawnicy narzucili skutecznie swoją wizję niezmiernie sformalizowanych umów opatrzonych niekończącymi się klauzulami. Oni też tworzyli własny styl agresywnych negocjacji biznesowych opartych na specjalnych studiach psychologicznych i socjologicznych. Amerykanie z absolutnym przekonaniem o wyższości własnego systemu edukacji prawniczej starają się przekazać swój tzw. sokratejski model kształcenia wszystkim krajom pragnącym reformować system szkół wyższych. Amerykańska kultura życia codziennego jest oparta na konkurencji i kontrowersjach, których rozwiązanie wymaga mnożenia procesów sądowych. Idąca za tym inflacja prawników stała się plagą Ameryki i nie najlepszym wzorem do naśladowania dla szeregu krajów budujących własną kulturę prawną.

14

Handel międzynarodowy jest dziedziną, w której globalizacja w epoce powojennej kojarzyła się zawsze z amerykanizacją. Amerykanie przygotowali zasady, które legły u podstaw niefortunnej Międzynarodowej Organizacji Handlowej (International Trade Organization – ITO) i działającego skuteczniej Układu Ogólnego w sprawie Taryf Celnych i Handlu (General Agreement on Tariffs and Trade – GATT). Koncepcje liberalizacji i globalizacji handlu, handlu zgodnego z zasadami wolnokonkurencyjnymi (fair trade), idee niedyskryminacji kryjące się za zasadą największego uprzywilejowania, system wielostronnych negocjacji umów handlowych – to tylko nieliczne przykłady inicjatyw, które miały przyspieszyć proces globalizacji rynku światowego, otwartego dla towarów amerykańskich.

Z jednej strony Amerykanie budowali system ochronny własnego przemysłu, kryjący się za rozmaitymi koncepcjami tzw. proceduralnych ucieczek (escape clause procedures), z drugiej – konstruowali najbardziej rygorystyczny na świecie model kontroli importu i eksportu. Amerykańskie regulacje antydumpingowe nakładały na Ministerstwo Handlu obowiązek bezwzględnego stosowania kar w wypadku wykrycia szkody i dumpingu. Decyzje amerykańskich agencji handlowych identyfikowały coraz to nowe przykłady ukrytych form subsydiowania handlu i omijania międzynarodowych przepisów GATT. Sławna klauzula „301” (z Ustawy Handlowej z 1974 r.) nakładała najpierw na Prezydenta, a potem na Reprezentanta do Spraw Handlu obowiązek nałożenia sankcji na partnerów handlowych niewywiązujących się z umownych zobowiązań wobec Stanów Zjednoczonych15.

§ 3. Amerykańska jednostronna wizja świata (american unilateralism)

15

Krytycy procesu globalizacji handlu omawiają często zjawisko „amerykańskiego unilateralizmu” (american unilateralism), czyli próby narzucenia innym krajom jednokierunkowej amerykańskiej wizji świata. Skargi na skłonność Amerykanów do uznania swojej listy wartości za listę akceptowalną globalnie wzmogły się w okresie powojennym. W rozdziałach poświęconych praktykom dumpingowym, subsydiom, zabezpieczeniom handlowym oraz amerykańskim środkom odwetowym stosowanym wobec państw naruszających amerykańskie standardy handlu fair, przedyskutujemy najnowsze przykłady sporów dotyczących amerykańskiego unilateralizmu. W tym rozdziale spróbujmy rozważyć kilka przykładów ilustrujących rozwój wspomnianej tendencji w latach 80. i 90. ubiegłego wieku.

16

Do najszerzej komentowanych należał spór dotyczący interpretacji porozumienia między Stanami Zjednoczonymi i Japonią w sprawie produkcji podzespołów komputerowych. Zgodnie z porozumieniem Japonia zgodziła się zaprzestać eksportu podzespołów po cenach dumpingowych zarówno do USA, jak i do innych krajów. Dumping, który omówimy w dalszych rozdziałach, polega na eksportowaniu towarów po cenach niższych niż oferowane na rynku wewnętrznym eksportera. Już w tym miejscu możemy stwierdzić, że jest on uznany za praktykę handlową nie fair; ceny dumpingowe są uznawane za niższe niż ceny fair (czyli towar jest sprzedawany po tzw. less than fair price). Ponieważ Japonia nie przestrzegała ugody, Stany Zjednoczone podwyższyły cło o 100% na japońskie komputery i odbiorniki telewizyjne. Zorganizowana w 1988 r. z inicjatywy Wspólnoty Europejskiej komisja GATT wydała opinię, że porozumienie japońsko-amerykańskie było niezgodne z zasadami GATT, gdyż m.in. eksporter nie może sam przyjąć na siebie ograniczeń antydumpingowych, bez inicjatywy importera. Niektóre kraje Wspólnoty Europejskiej, które nie produkowały komputerów, nie były zainteresowane podwyższeniem cen sprzętu japońskiego. Zainteresowane były oczywiście Stany Zjednoczone, które sprzedając swoje produkty po cenie fair, traciły rynek europejski na rzecz Japończyków oferujących swoje towary poniżej ich rynkowej wartości. Komisja GATT stwierdziła jednak, że przepisy antydumpingowe dają prawo do podjęcia akcji przeciwdumpingowej przez kraj importujący, nie zaś kraj eksportujący. Tak więc Stany Zjednoczone nie mogły skłonić eksportera – Japonię do wywarcia na japońskich producentów presji, zmuszającej ich do oferowania towarów po wyższych cenach na rynkach europejskich, bez inicjatywy importujących krajów Wspólnoty.

17

Szereg innych decyzji komisji GATT w latach 80. XX w. również potwierdziło niezgodność amerykańskiej polityki handlowej z zasadami GATT. Przykładowo, w 1989 r. komisja stwierdziła, że ograniczenia nałożone przez USA na import cukru są niezgodne z art. XII GATT. Podobnie, inna decyzja, ze stycznia 1989 r., ustaliła, że niektóre sformułowania § 337 Ustawy Celnej z 1930 r. (z poprawkami z 1988 r.), dotyczące eliminacji procesu weryfikacji szkody poniesionej przez amerykańskie kompanie w sprawach patentowych, są niezgodne z art. III GATT.

W ostatnich dwóch dekadach dwudziestego stulecia ze szczególnie silną krytyką spotkały się próby jednoznacznego narzucenia innym krajom amerykańskich standardów ochrony środowiska. Najszerzej komentowane były sprawy dotyczące ograniczeń eksportowych tuńczyka na łowiskach Oceanu Spokojnego przy wybrzeżach Ameryki Północnej i Środkowej.

18

Spór między Kanadą i Stanami Zjednoczonymi16 rozpoczął się w 1982 r. od zatrzymania przez Kanadę 19 amerykańskich statków rybackich łowiących w obszarze pasa 200 mil, uznawanego za strefę kanadyjskiej „wyłączności ekonomicznej”. W odpowiedzi Stany Zjednoczone nałożyły zakaz importu na kanadyjskiego tuńczyka, powołując się na art. XX (g) GATT uzasadniający restrykcje handlowe ochroną będących na wyczerpaniu światowych zasobów naturalnych. Komisja GATT, do której zwróciła się Kanada, stwierdziła, że zakazu amerykańskiego nie można uzasadnić przepisami GATT, gdyż, po pierwsze, Stany Zjednoczone nie podjęły żadnych kroków dla ograniczenia wewnętrznej konsumpcji tuńczyka, po drugie, zakaz amerykański objął wszystkie, a nie tylko zagrożone rodzaje tuńczyka.

19

Spór między Kanadą i Stanami Zjednoczonymi w 1988 r.17 został ponownie przedstawiony Komisji GATT. Problem wyniknął tym razem z kanadyjskiego zakazu eksportu nieprzetworzonego lokalnie tuńczyka. Zakaz, który w swojej intencji miał chronić interesy lokalnych przetwórców rybnych w Kanadzie, został zaskarżony przez Stany Zjednoczone w GATT jako niezgodny z art. XI (1), który zabrania nakładania ograniczeń na swobodny przepływ towarów do innego kraju. Kanada powołała się na dwa wyjątki wynikające z art. XI (2b) i XX (g), które pozwalają na wprowadzenie limitacji do celów utrzymania odpowiedniej jakości towarów i ochrony zasobów naturalnych. Komisja GATT wydała opinię przeciwko Kanadzie, twierdząc, że zakaz nie był połączony ani ze szczególną promocją jakości towarów kanadyjskich, ani z ograniczeniami miejscowej produkcji i konsumpcji. Zakaz kanadyjski był więc ukrytą formą protekcji własnych producentów. Kanada przyjęła orzeczenie komisji i wycofała zakaz, który nota bene został wkrótce zastąpiony innymi ograniczeniami eksportowymi. Amerykański unilateralizm okazał się tym razem skuteczny.

20

Spór między Meksykiem i Stanami Zjednoczonymi z 1991 r.18 dotyczący połowów tuńczyka i delfina wyniknął z regulacji Amerykańskiego aktu o ochronie morskich ssaków z 1972 r. Akt ten wymaga, by rząd Stanów Zjednoczonych przedsięwziął kroki zmierzające do ograniczenia wypadków zabijania ssaków morskich. Chodziło tu głównie o ochronę delfinów, które płynąc w pobliżu ławic tuńczyka, dostawały się do zarzucanych sieci i ginęły na skutek uduszenia. Specjalna instrukcja zmusza amerykańskiego Sekretarza do Spraw Handlu do nałożenia zakazu importu tuńczyka z krajów, w których stopień stosowania wyżej opisanej praktyki przekracza dopuszczalne normy, tzn. pewną, uznaną przez Amerykanów przeciętną ilość zabitych delfinów na sieć. W rezultacie tej polityki, wydany przez Stany Zjednoczone zakaz importu meksykańskiego tuńczyka, został zaskarżony w komisji GATT. Meksyk podnosił tam, że zakaz amerykański był niezgodny z przepisami Ogólnej Umowy, bo przyjmował za standard praktykę amerykańską i dodatkowo stosował amerykańskie limity mierząc je wstecz; przeciętna dopuszczalna ilość zabitych delfinów była mierzona według rocznej ilości podobnych wypadków na ławicach amerykańskich. Uniemożliwiało to zagranicznym rybakom porównanie swoich danych, aż do otrzymania podobnych rezultatów z USA pod koniec roku. Zakaz, dowodziła meksykańska delegacja, był niezgodny również z art. III GATT, który zakazuje ograniczenia importu w celu ochrony własnej produkcji. Komisja wydała opinię niekorzystną dla Stanów Zjednoczonych, podkreślając dodatkowo, że amerykańska polityka ochrony środowiska nie może być narzucana na inne strony konwencji jednostronnie i że Stany Zjednoczone nie mają ekstraterytorialnej jurysdykcji do wymuszania swoich standardów produkcyjnych na terenie Meksyku. Opinia Komisji nie została przyjęta przez Radę GATT, w której nie uzyskano koniecznego do jej ratyfikacji konsensusu.

21

Sprawa ochrony delfinów została ponownie przedłożona komisji GATT w 1994 r. przez Unię Europejską19 (Tuna Delphin II – maj 1994 r.), która została objęta „wtórnym embargo” Stanów Zjednoczonych, zwróconym przeciw krajom importującym tuńczyka z Meksyku. Podobnie jak w pierwszej sprawie komisja wydała opinię niekorzystną dla Stanów Zjednoczonych.

22

Kilka innych spraw dotyczących standardów ochrony środowiska zostało również przedłożonych komisjom GATT. Dwie z nich (CAFE Standards i Gas Guzzler) dotyczyły amerykańskich opłat nałożonych na producentów samochodów energetycznie mało ekonomicznych. Na podstawie Aktu o polityce energetycznej i ochronie z 1975 r. i Aktu Stanów Zjednoczonych o podatku od energii z 1978 r. Stany Zjednoczone uznały, że samochody spalające więcej benzyny, niż przewidują amerykańskie limity (22,5 mili z galona)20, będą dodatkowo opodatkowane w wysokości od 1000 do 7000 USD; wysokość podatku zależy od stopnia odstępstwa od uznanego limitu. Standardy amerykańskie nie dotyczą bagażówek i lekkich ciężarówek. Amerykańskie regulacje uzasadniane były koniecznością ograniczenia zanieczyszczenia środowiska ilością spalanej benzyny. Skierowane były one przeciw wszystkim producentom samochodów, niemniej najbardziej dotkliwie dotknęły europejskich producentów luksusowych pojazdów. Amerykańska polityka energetyczna została zaskarżona przed GATT przez Unię Europejską jako arbitralna i nieproporcjonalnie obciążająca zagranicznych konkurentów amerykańskich firm samochodowych21.

23

W trzecim sporze z zakresu ochrony środowiska (Venezuelan Reformulated Gasoline – 1994) Wenezuela poddała ostrej krytyce amerykański Akt o czystym powietrzu z 1990 r., na podstawie którego Stany Zjednoczone zażądały, by zagraniczne rafinerie zredukowały ilość substancji zanieczyszczających środowisko i dostosowały się do amerykańskich standardów. Wobec perspektywy następnego sporu w GATT administracja prezydenta B. Clintona zgodziła się na kompromis, pozwalając Wenezueli na eksport benzyny do Stanów Zjednoczonych, której stopień zanieczyszczenia został obliczony według metod z 1990 r. W odpowiedzi skarga wenezuelska do GATT została wycofana.

24

Generalnie przyznać trzeba, że amerykańskie koncepcje globalizacji prawa, polityki i handlu spotkały się zarówno w innych krajach, jak i w samych Stanach Zjednoczonych z równą dozą entuzjazmu i sceptycyzmu. Eksperci podkreślają konieczność zarówno sprawiedliwej oceny amerykańskiego wkładu w proces tworzenia i ochrony wspólnych dóbr światowych, jak i niezbędność ostrożnej ewaluacji amerykańskiego potencjału ekonomicznego i handlowego oraz amerykańskich prób monopolizacji procesu „globalizacji”.

Zdaniem sceptyków, wpływ Stanów Zjednoczonych jest aktualnie niewspółmierny do potęgi tego kraju w zakresie handlu międzynarodowego22. Dodatkowo, globalizacja sterowana przez amerykański biznes przynosi ze sobą stereotypy zachowań, przysłowiową kulturę jedzenia w McDonald’s i kupowania w wielkich supermarketach23. Eksperci, broniący interesów amerykańskich, odpowiadają, że nabywcy dóbr amerykańskiej popkultury głosują sami poprzez własne wybory; to oni decydują, czy korzystać z McDonald’s lub słuchać amerykańskiej muzyki. Antyglobaliści lub „antyamerykanoglobaliści” utrzymują, że globalną pop-kulturę konsumuje się razem z jedzeniem kanapki z McDonald’s.

Obrońcy prawa Stanów Zjednoczonych do dalszego sterowania procesami globalizacyjnymi podkreślają, że amerykańskie imperium handlowe jest nadal najpotężniejsze na świecie, co oddaje porównanie przeciętnych przychodów na głowę mieszkańca w USA i w krajach będących tradycyjnie głównymi amerykańskimi konkurentami handlowymi.

Statystyki nie potwierdzają w pełni tych obserwacji. Wskazują one, że w 1960 r. przeciętny przychód na mieszkańca we Francji, Niemczech, Wielkiej Brytanii i Japonii wyniósł od 30% do 68% przychodu obywatela amerykańskiego; w 1979 r. cyfry te lokowały się między 64% i 86%24. Przewidywania, że poziom wzrostu ekonomicznego w Japonii i w Niemczech na przełomie XX i XXI w., mierzony przychodem na mieszkańca, będzie wyższy niż w Stanach Zjednoczonych, nie sprawdziły się25; niemniej Stany utraciły pozycję bezwzględnego lidera na światowej liście krajów o najwyższej stopie życiowej. W istocie, w 2007 r., USA, z przychodem narodowym mierzonym na głowę mieszkańca równym 46 000 USD, lokowały się na 9. miejscu listy za kilkoma ludnościowo małymi krajami, takimi jak Luksemburg, wykazującym niemal dwukrotnie wyższy przychód na mieszkańca, Katar, Bermudy czy Kuweit, ale nadal wyprzedzały Japonię i Niemcy, wykazujące przychód na mieszkańca odpowiednio 33 800 USD i 34 400 USD26.

Ogólnoświatowy kryzys ekonomiczny przyniósł dalsze przetasowania na liście najbogatszych (w sensie przychodu na głowę mieszkańca) krajów świata. Szukając najważniejszych zmian, odnotować należy fakt, że w 2010 r. Stany Zjednoczone spadły na miejsce 11, Niemcy na pozycję 28, a Japonia 37. Z grupy najbogatszych państw wypadła Irlandia, spadając z 10 na 23 miejsce. Do pierwszej dziesiątki dołączyły Lichtenstein i Brunei.

Czy daje to w dalszym ciągu Stanom Zjednoczonym legitymację do sterowania procesami globalizacji? Szukając uzasadnienia dla odpowiedzi twierdzącej, należy zauważyć, że przychód roczny na głowę mieszkańca decyduje o zamożności społeczeństwa, ale nie o pozycji państwa w zakresie handlu czy biznesu międzynarodowego. W grupie pierwszych 20 państw wyodrębnionych przez powyższe kryterium Stany Zjednoczone są nadal jedynym ludnościowo dużym krajem i jedyną potegą ekonomiczną. Powyższe pytanie należałoby więc zmodyfikować i zapytać nie o potencjał pozwalający Stanom na sterowanie procesami globalizacyjnymi, ale zastanowić się, czy globalizacja nadal jest dla tego kraju równie atrakcyjna jak na początku globalizacyjnej euforii.

§ 4. Globalizacja, antyglobalizm, relatywizm kulturowy

25

Na przełomie XX i XXI w. zaczęła się organizować opozycja przeciw globalizmowi. Komentatorzy podkreślali, że z jednej strony sam ruch antyglobalistyczny przybiera „globalny” charakter, z drugiej przyznawali, że inkorporuje on rozmaite anarchistyczne elementy, dla których antyglobalizm dostarcza platformy do protestu przeciwko wszelkim formom zorganizowanego porządku27. Konferencje globalnych instytucji, takich jak Światowa Organizacja Handlu, Bank Światowy czy Międzynarodowy Fundusz Walutowy, w Seattle, Pradze, Waszyngtonie, Filadelfii czy Los Angeles, były coraz częściej paraliżowane przez gwałtowne demonstracje i protesty aktywistów antyglobalizmu28.

Dyskusje dotyczące perspektyw handlu światowego koncentrowały się wokół kilku kwestii. Wielu ekspertów handlowych wskazywało, że globalizacja jest nieuchronna, a protesty antyglobalistów wynikają z ignorancji ekonomicznej, niezrozumienia interesów krajów trzeciego świata i z błędnego założenia, że globalizacja wyrządza im największe szkody.

Jako przykład podawano problem subsydiów rolniczych, najdrażliwszy dla polityki handlowej krajów najmniej rozwiniętych. Zgodnie z argumentami zwolenników globalizmu, eliminacja subsydiów rolnych w USA oraz Unii Eurepejskiej oznaczałaby zmniejszenie produkcji rolnej w tych krajach. Przyniosłoby to wzrost popytu na towary rolnicze z krajów średnio rozwiniętych. Powstałe luki na rynkach światowych zostałyby zapełnione przez kraje takie jak Brazylia czy Argentyna. Redukcja produkcji superpotęg rolniczych oznaczałaby wzrost cen towarów rolnych, a w rezultacie katastrofę dla najuboższych krajów importujących żywność29.

Podobnie wyglądałaby reakcja rynków na zniesienie kwot nakładanych przez superpotęgi ekonomiczne na importowane towary. Przykładowo, eliminacja kwot na produkty tekstylne ułatwiłaby w pierwszym rzędzie ekspansję eksportową Chinom, a nie krajom najsłabiej rozwiniętym, a żarliwie popierana eliminacja kwot nałożonych na import cukru do Stanów Zjednoczonych otworzyłaby rynki amerykańskie dla wydajnych eksporterów z Brazylii, Tajlandii i Kolumbii. Niezbyt wydajni producenci z krajów importujących cukier w celu jego reeksportu do Stanów Zjednoczonych utraciliby w całości dostęp do rynku amerykańskiego30.

26

Antyglobaliści utrzymywali, że doceniają dobrodziejstwa globalizacji, takie jak rozwój masowej komunikacji, szerszy dostęp do informacji, intensyfikacja wymiany kulturalnej, dostęp państw rozwijających się do zasobów kapitałowych superpotęg ekonomicznych. Podkreślali jednak, że szkody, które przynosi ze sobą globalizacja, są większe niż korzyści. W sumie, za powszechnie używanym sloganem ochrony „globalnych wartości” kryje się ideologia lub mit pracujący głównie dla wielkich korporacji31. W istocie globalizacja polaryzuje świat, przyczyniając się do zwiększenia przepaści między krajami najbiedniejszymi i najbogatszymi.

27

Proces globalizacji miał się przyczyniać do upowszechnienia ideałów demokracji32. Jak jednak twierdzą antyglobaliści, po pierwsze, trudno poważnie przyjąć, że instytucje takie jak Międzynarodowy Fundusz Walutowy czy Bank Światowy, które nie są demokratycznie zorganizowane, mogą skutecznie propagować modele demokratyczne. Po drugie, trudno założyć, że porządek demokratyczny sprawdza się w każdych historycznych i politycznych uwarunkowaniach.

Powtarzając znane argumenty dziewiętnastowiecznych liberałów, przeciwnicy globalizmu utrzymują, że upowszechnienie wartości i stereotypów zachowań sprzeciwia się indywidualizmowi i różnorodności postaw, które są warunkiem postępu. Katalog wartości, które miał przynieść ze sobą porządek globalny, nie jest w żadnym razie powszechnie akceptowany. Tak zwany „zachodni uniwersalizm”33 jest atakowany przez islamskich aktywistów i azjatyckich relatywistów. Twierdzą oni, że globalizacja, przynosząc wartości obce ich kulturze, stanowi cywilizacyjne zagrożenie dla ich religii, moralności, koncepcji stosunków międzyludzkich. Dostarczający argumentów antyglobalistom, relatywizm kulturowy twierdzi coraz głośniej, że wartości respektowane przez pewne grupy społeczne nie mogą być poddane osądowi przez inne grupy34.

Niezależnie od krytyki uniwersalistycznego katalogu dóbr ogólnoludzkich, antyglobaliści zaatakowali tendencje do przyjęcia wspólnych standardów ochrony wartości. Twierdzili oni, że uzgodnienie listy ważnych celów nie oznacza jeszcze, że muszą być one realizowane w ten sam sposób. Powstawało pytanie, czy istnieje droga pośrednia, pozwalająca na uniknięcie pułapek globalizacji. Odpowiedź na to pytanie miała przynieść dyskusja wokół regionalizacji, glokalizacji i koncepcji handlu strategicznego.

§ 5. Globalizacja czy regionalizacja

28

Obawa przed próbami tworzenia „federacji światowej” czy innych form scentralizowanej lub zmonopolizowanej światowej administracji ożywiła próby rozważenia wizji „świata wysp”, składającego się z regionów, związków celnych, niezależnych obszarów wolnego handlu. Niepowodzenie Międzynarodowej Organizacji Handlowej35, stosunkowo wolny rozwój administracji Układu Ogólnego w sprawie Taryf Celnych i Handlu, a w szczególności żmudny proces rundy negocjacji urugwajskich, ożywiły dyskusje nad możliwością realizacji celów globalnych poprzez inicjatywy regionalne. Regionalizacja handlu wydawała się atrakcyjną alternatywą wobec problemów kolejnej rundy negocjacji, rozpoczętej w Doha, w Katarze w 2001 r. Brak sukcesów tej rundy, po niepowodzeniach konferencji w Cancunie w 2003 r.36, trudnych spotkaniach ministerialnych w Genewie w 2004 i 2006 r., w Paryżu i Hong Kongu 2005 r. i kolejnym załamaniem negocjacji w Poczdamie w czerwcu 2007 r. zdawał się dostarczać przekonujących argumentów, że regionalizacja może być skutecznym uzupełnieniem polityki globalizacyjnej.

29

Krytycy tendencji globalizacyjnych w handlu już od momentu kształtowania się Układu Ogólnego (GATT) podkreślali, że zawiera on równą ilość zasad jak i wyjątków od nich. Sami autorzy Układu przewidywali, że stosowanie zasady równego traktowania wszystkich partnerów handlowych nie zawsze jest realistyczne. Było sprawą oczywistą, że np. rozwijające się kraje trzeciego świata nie mogą być równorzędnymi partnerami wysoko uprzemysłowionych państw Zachodu, podobnie jak kraje gospodarki rynkowej nie mogły prowadzić handlu na równych zasadach z krajami gospodarki centralnie sterowanej. Zdawano więc sobie sprawę, że małe i słabe kraje mogą być wciągnięte w system handlu światowego tylko poprzez ich inkorporację w regionalne strefy wolnego handlu lub tzw. unie celne. Tworzenie takich stref zdawało się być krokiem do realizacji idei jednego wspólnego i otwartego rynku światowego.

30

Proces kształtowania „wysp handlowych” nie przebiegał bez wstrząsów i wątpliwości. Przez ostatnie pół wieku wydawało się, że superpotęgi handlowe czynią na drodze do regionalizacji świata jeden krok naprzód, a potem dwa kroki w tył. Przekonanie o komplementarności globalizacji i regionalizacji świata przyczyniło się do włączenia się Stanów Zjednoczonych w proces tworzenia „świata regionów”. Umowa o wolnym handlu USA z Izraelem z 1985 r., umacnianie się Północnoamerykańskiego Paktu o Wolnym Handlu (NAFTA – 1988–1994) i dalszy proces tworzenia stref wolnego handlu w Ameryce Południowej37 zdawał się sprzyjać interesom amerykańskiego biznesu38. Wydawało się, że regionalizacja handlu stanie się priorytetem polityki amerykańskiej. Za przykładem Stanów Zjednoczonych i Europejskiego Stowarzyszenia Wolnego Handlu (EFTA), RTA’s (Regional Trading Arrangements) – Regionalne Umowy Handlowe, zaczęły się mnożyć na całym świecie.

31

Z drugiej strony przekształcenie Wspólnoty Europejskiej w dojrzałą unię celną zaalarmowało amerykańskich ekspertów handlowych, którzy zaczęli się zastanawiać, czy „świat regionów” nie będzie światem osobnych „fortec” nie do przeniknięcia z zewnątrz. Amerykanów niepokoiło również, że koncentracja Europejczyków na procesie tworzenia własnego rynku wewnętrznego zaczęła blokować rozwój rundy urugwajskiej, stawiając przeszkodę na drodze do dalszej globalizacji handlu. Stało się oczywiste, że unie celne, takie jak Wspólnota Europejska, stanowią znacznie poważniejsze wyzwanie dla handlu światowego niż strefy wolnohandlowe.

Mnożyły się amerykańskie dylematy handlowe i coraz więcej komentatorów stawiało pytanie, czy dalsza regionalizacja świata jest w interesie Stanów Zjednoczonych. Obawy te jak i opozycja Chin zablokowały realizację rozważanych przez wiele lat umów wolnohandlowych Stanów Zjednoczonych z Tajwanem i Japonią oraz zawiesiły na dwie dekady decyzje o finalizacji podobnego paktu z Australią39, który wszedł w życie dopiero 1.1.2005 r. Umowy z Kolumbią, Panamą i Południową Koreą, podpisane przez Busha w trybie fast track, czekały na ratyfikację Kongresu Stanów Zjednoczonych do października 2011 r.40.

32

Rozważano, czy nie zastąpić dwustronnych i wielostronnych umów przez mniej formalne umowy konsultacyjne (consultative framework agreements), takie jak tradycyjnie przez Stany Zjednoczone zawierane traktaty o przyjaźni, handlu i nawigacji (FCN Treaties – Treaties of Friendship, Commerce and Navigation). Traktaty te miały tworzyć tło do dalszych bardziej szczegółowych dwustronnych negocjacji handlowych. Innym rodzajem alternatywnych rozwiązań miały być dwustronne umowy liberalizujące handel w zakresie jednego produktu lub sektoru wytwórczości (product or sector specific agreements). Ich przykładem mógł być amerykańsko-kanadyjski pakt o handlu artykułami samochodowymi z 1965 r. czy wspomniana powyżej amerykańsko-japońska umowa dotycząca półprzewodników komputerowych.

33

Na początku XXI w. wraz z rozczarowaniem co do postępów globalizacji zainteresowanie Amerykanów handlem regionalnym ponownie zaczęło rosnąć. W dniu 17.12.2001 r. weszła w życie umowa wolnocłowa między Stanami Zjednoczonymi i Jordanią41.

34

Załamanie się rozmów Konferencji Ministerialnej Światowej Organizacji Handlu w Meksyku w 2003 r. wzmocniło opozycję przeciwko koncepcji „wielostronnego” (multilateral decision-making process) decydowania o kierunkach rozwoju światowego handlu. Atak krajów rozwijających się na amerykańskie i europejskie subsydia rolnicze, na globalizację sterowaną przez wielkie korporacje (corporate globalization) oraz niechęć Amerykanów do dyskusji nad reformą praw antydumpingowych wzmocnił przedstawicieli antymultilateralizmu42.

35

Pierwsza dekada XXI w. nie przyniosła oczekiwanej pełniejszej integracji handlowej obu Ameryk.

36

Kolejne, odbywane pod koniec XX i na początku XXI w. konferencje ministerialne krajów amerykańskich przypominały o czekającej przez parę dziesięcioleci w uśpieniu koncepcji wolnocłowej strefy obu Ameryk (Free Trade Area of The Americas – FTAA). Pierwszym krokiem, który miał zapoczątkować integrację państw NAFTA z krajami Ameryki Południowej, miało stać się zaproszenie do negocjacji Chile. Przedstawiciele Stanów Zjednoczonych, Kanady i Meksyku wystosowali je na spotkaniu „Szczytu Ameryk” (Summit of the Americas) w Miami, w grudniu 1994 r.43 W istocie projekt ten nigdy nie wyszedł poza dwustronne umowy podpisane z Chile przez Kanadę w 1997 r., przez Stany Zjednoczone w 2003 r. i odnowioną umowę z 1999 r. między Chile a Meksykiem.

Kolejnym etapem w realizacji FTAA miało stać się stworzenie układu wolnohandlowego w Centralnej Ameryce, który miał być sztandarowym osiągnięciem nowej administracji Prezydenta Busha, po przyznaniu mu w 2002 r. prawa do użycia w procesie tworzenia nowych układów wolnohandlowych tzw. „przyspieszonej procedury negocjacyjnej” (fast track procedure)44. Rokowania wyglądały optymistycznie i w grudniu 2003 r. ministrowie handlu z Salwadoru, Hondurasu, Gwatemali, Kostaryki i Nikaragui spotkali się z R. Zoellickiem, Reprezentantem Handlowym Stanów Zjednoczonych, by celebrować zakończenie negocjacji, które doprowadziły do podpisania umowy tworzącej CAFTA (U.S.-Central America Free Trade Agreement)45.

Poszerzenie CAFTA lub jej przekształcenie w FTAA zostało zahamowane przez kilka czynników. Po pierwsze, sama umowa została przewagą zaledwie dwóch głosów zatwierdzona w 2005 r. przez amerykańską Izbę Reprezentantów. Umowa na Kostaryce z trudem została zatwierdzona w drodze referendum w 2007 r. W lipcu tego samego roku wygasła przyznana Bushowi procedura fast track, co zahamowało proces ratyfikacyjny dalszych umów wolnohandlowych. Wprawdzie Demokraci kontrolujący amerykański Kongres zatwierdzili z dodatkowymi klauzulami (dotyczącymi ochrony rynku pracy i środowiska) umowy z Peru i Panamą, jednak zablokowali strategicznie bardzo istotną umowę z Kolumbią.

Umowa z Kolumbią została przez Busha podpisana w trybie fast track w listopadzie 2006 r.46, jako dziesiąta umowa wolnohandlowa w jego kadencji prezydenckiej. Przesłana Kongresowi w kwietniu 2008 r. umowa została zaatakowana przez Demokratów. Zwycięstwo B. Obamy w prezydenckich wyborach wzmocniło frakcję kongresową sprzeciwiającą się negocjacjom dalszych wolnohandlowych umów. Umowa z Kolumbią, jak wspominaliśmy powyżej, została ratyfikowana dopiero w 2011 r.

Antyamerykańska polityka Wenezueli, wraz z opozycją Brazylii, kontrolującej w istotnym stopniu decyzje MERCOSURu, dodatkowo przystopowały dalszy proces integracyjny w obu Amerykach. Realizacja koncepcji FTAA pozostała w zawieszeniu47.

§ 6. Glokalizacja (Glocalization)

37

Początek XXI stulecia przyniósł popularyzację nowego prądu. Termin „glokalizacja” powstał jako zbitka dwóch słów: globalizacja i lokalizacja. Jak głosił J. Somavia, Dyrektor Generalny Międzynarodowego Biura Pracy (International Labour Office), „skuteczna globalizacja jest niemożliwa bez skutecznej «lokalizacji»”48.

38

Nowy ruch nie przeciwstawia się globalizacji, lecz dowodzi, że można wykorzystać jej zdobycze w interesie wspólnot lokalnych. Globalizacja przyniosła ze sobą postępujący, choć nie zamknięty i w wielu wypadkach kontrowersyjny, proces akceptacji wspólnych wartości. Regionalizacja zakładała, że wartości te można realizować zgodnie z różnymi regionalnymi standardami. Glokalizacja czyni następny krok: nie negując potrzeby dyskusji nad wspólnym katalogiem rzeczy ważnych i wspólnymi celami finalnymi, zakłada ona możliwość stosowania rozmaitych środków i różnorodnych dróg osiągnięcia podobnych zamierzeń. Glokalizacja pozwala „sprzedać” produkty globalne w opakowaniu akceptowalnym dla lokalnych nabywców49. Jak twierdzą W. Gabardi oraz J.N. Pieterse, glokalizacja prowadzi do „postmodernistycznej hybrydyzacji” (postmodern hybridization)50.

39

Glokalizacja oznacza akceptację dla japońskich, chińskich czy lokalnych restauracji, sąsiadujących z wtopionymi w miejscową architekturę lokalami sieci McDonald’s. Różnorodność oferty ma chronić lokalne grupy społeczne przed roztopieniem się w jednym standardowym modelu kulturowym. Czy hybrydyzacja będzie oznaczać sprzedaż precli i serków owczych w punktach z fast foodem, trudno w tej chwili przewidzieć.

Rozdział IV. U progu wojen handlowych XXI w.

§ 1. Handel globalny czy strategiczny?

40

Niektórzy amerykańscy eksperci od polityki handlowej twierdzą, że koncepcję handlu globalnego należy zastąpić ideą handlu strategicznego. Jak utrzymuje jeden ze zwolenników tego prądu, T. Wendt, w retoryce wolnohandlowej został zagubiony jej właściwy sens51. Celem wymiany towarowej nie jest wolny handel jako taki, ale bogacenie się narodów. Wolny handel nie jest panaceum na wszystkie kłopoty i powinien być popierany umiarkowanie. Stany Zjednoczone muszą skończyć z handlem globalnym, gdyż aktualnie przynosi on więcej strat niż korzyści. W chwili obecnej Stany Zjednoczone potrzebują nie „wolnego handlu, ale więcej handlu”. Wbrew całej retoryce antyprotekcjonistycznej nie są to cele obecnie komplementarne. Zwiększenie potencjału handlowego wymaga nowej strategii, którą Ameryka musi wypracować.

Nowa strategia wymaga polityki zróżnicowanej w zależności od celów i partnerów handlowych. Oznacza to, w pierwszym rzędzie, klarowną deklarację, że ujednolicenie przepisów handlowych, które dokonało się pod protektoratem GATT i WTO, przynosi aktualnie więcej szkody niż korzyści. Stany Zjednoczone przez wiele lat nie chciały zaakceptować wszystkich reguł GATT i były ciągle atakowane za ich nieprzestrzeganie. Obecnie sieć dwustronnych umów może służyć interesom amerykańskim lepiej niż sieć wielostronnych porozumień podpisanych pod auspicjami WTO. Po drugie, w polityce wewnętrznej Stany Zjednoczone muszą wypracować szereg taktyk chroniących rodzimy przemysł przed szkodliwymi skutkami konkurencji lub przed państwami lepiej przystosowującymi swoje korporacje do zmieniających się warunków handlowych.

41

Przyznać trzeba, że rynkowa sytuacja Ameryki jest nieco paradoksalna. Koniec zimnej wojny pozostawił Stany Zjednoczone w pozycji jedynego supermocarstwa światowego. Kraj ten wyszedł również stosunkowo szybko z kryzysu ekonomicznego początku lat 90. XX w. i ponownego kryzysu z początku obecnego wieku. Pomimo tego po raz pierwszy od wojny Amerykanie zdali sobie sprawę, że ich wpływ na proces globalizacji jest ograniczony, że komplementarność globalizacji i regionalizacji jest wątpliwa i że w rezultacie nie kontrolują już ani jednej, ani drugiej.

Wybory prezydenckie z 2016 r. potwierdziły powyższą refleksję, uzasadniając pytania: jaki stopień legitymacji społecznej daje prezydentowi swobodę potrzebną do wypracowania odpowiedniej strategii w dziedzinie polityki zagranicznej? Czy nowo wybrany prezydent Donald Trump taką akceptację społeczną posiada? Czy prezydent ma być przede wszystkim strategiem politycznym czy biznesmenem52?

Przypomnijmy, że D. Trump wygrał wybory głosami 304 elektorów, podczas gdy H. Clinton uzyskała jedynie 227 głosów53. Niemniej, po przeliczeniu głosów wyborców, okazało się, że na H. Clinton głosowało 2 864 974 osób więcej niż na D. Trumpa, co oznacza 2,1% ogólnej liczby oddanych głosów. Margines różnicy między wynikami w kolegium elektorskim i w głosowaniu powszechnym (popular vote) był znaczny, chociaż fakt jego istnienia nie jest bynajmniej wyjątkowy. Należy przypomnieć, że w 2000 r. – przegrywając wybory prezydenckie głosami elektorskimi – A. Gore uzyskał w powszechnym głosowaniu ponad pół miliona głosów więcej niż – zwycięski – G.W. Bush. Wygraną tego ostatniego musiał potwierdzić Sąd Najwyższy USA54.

Ogłoszenie rezultatu wyborów z 2016 r. zapoczątkowało falę konfliktów politycznych, wykraczającą znacznie poza normalny w USA scenariusz powyborczy. W odpowiedzi na demonstracje uliczne przeciwników D. Trumpa nowy prezydent ogłosił, że wynik wyborów powszechnych został zafałszowany przez miliony imigrantów nielegalnie głosujących i przebywających w USA. W celu udowodnienia własnej tezy, że różnica między wynikiem głosowania elektorów a wynikiem głosowania powszechnego była skutkiem pogwałcenia procedur wyborczych, D. Trump powołał Komisję do Spraw Przestępstw Wyborczych55. Organ ten nie udowodnił jednak, że doszło do wykroczeń podważających ostateczny wynik wyborów.

Zanim przejdziemy do analizy pierwszych decyzji nowego prezydenta dotyczących handlu zagranicznego, należy odnotować, że legitymacja (w rozumieniu akceptacji społecznej) przejętej przez niego władzy była niska. Każda elekcja prezydenta w USA zakończona zwycięstwem jednego kandydata w wyborach powszechnych, a drugiego w wyborach elektorskich prowadzi do konfliktów międzypartyjnych, masowych demonstracji, niezadowolenia obywateli rozczarowanych amerykańskim systemem wyborczym, a nawet do prób impeachmentu urzędującego prezydenta56. Badania porównawcze wykazują również, że amerykański model kolegium elektorskiego nie zyskuje sobie uznania nawet w krajach o systemie prezydenckim lub półprezydenckim. Trudno więc zaprzeczyć, że niedoskonałość samego systemu wyborów pośrednich była jednym z powodów powyborczych problemów odnotowanych w USA.

Można zaryzykować konkluzję, że niezależnie od argumentów Trumpa wskazujących na wykroczenia jako główny powód jego słabego poparcia wyborczego, jego wizerunek polityka wprowadzającego na arenę międzynarodową doktrynę handlu strategicznego w miejsce handlu globalnego ucierpiał znacząco już na początku jego prezydenckiej kadencji.

§ 2. Najważniejsze założenie strategiczne: „Najpierw Ameryka”

42

Donald Trump wkraczający do światowej polityki w styczniu 2017 r. jako 45. Prezydent Stanów Zjednoczonych wnosił do niej niewątpliwe doświadczenie biznesowe, które pozwoliło mu skutecznie wykorzystać odziedziczoną i pomnożoną przez inwestycje nieruchomościowe fortunę. Rodziła się wszakże wątpliwość, czy przedsiębiorca i właściciel programów rozrywkowych, takich jak „Miss Universum” czy „Miss USA”, ma wystarczającą znajomość mechanizmów politycznych.

Odpowiadając na to pytanie, Jeff Sessions, senator z Alabamy w wywiadzie dla ABC News oświadczył, że Trump „będzie musiał się nauczyć zawiłości (complexities) polityki zagranicznej”57. Nowo wybrany prezydent powołał wprawdzie senatora na stanowisko prokuratora generalnego, niemniej nie zamierzał się niczego uczyć58. Do komunikacji z obywatelami używał pisanych codziennie notek na Tweeterze, a jak twiedzili prasowi komentatorzy obserwujący styl urzędowania prezydenta – z komputera korzystał równie rzadko jak z opinii swoich doradców. Niewątpliwie świat polityki, w który wstępował, był skomplikowany, by wymienić tu jedynie stosunki Stanów Zjednoczonych z Chinami, Iranem, Koreą Północną, Rosją czy Syrią. Niemniej komplikacje te nie budziły w nowym prezydencie żadnych kompleksów.

Choć rozdział ten ogranicza się jedynie do komentarza na temat polityki handlowej i wpływu tej polityki na handel globalny i na wewnętrzne amerykańskie priorytety biznesowe, należy podkreślić, że mimo deklaracji prezydenta, że działa w interesie narodu amerykańskiego (in the interest of the people), interes ten interpretował niedwuznacznie sam. Był faktycznie jednym z najaktywniejszych prezydentów i mimo dostojnego wieku (w momencie inauguracji miał 70 lat) jego dzienny kalendarz z trudem mieścił listę wydarzeń, w których decydował się uczestniczyć – był to jednak kalendarz w pełni przez niego kontrolowany.

Ogłoszenie rezultatów wyborów prezydenckich w 2016 r. w Stanach Zjednoczonych zaskoczyło wielu komentatorów. Wizja polityki Donalda Trumpa zakładająca, że interesy Ameryki muszą przeważać nad priorytetami reszty świata, choć niewątpliwie znacząco przyczyniła się do jego zwycięstwa nad Hilary Clinton, zapoczątkowała jednak serię konfliktów daleko wykraczających poza rutynowe powyborcze spory między demokratami i republikanami.

Przywódcy kampanii wyborczej nowego prezydenta zadbali, by jego wizja świata stała się doktryną ilustrującą w sposób klarowny amerykański protekcjonizm ocierający się o charakterystyczną dla Trumpa megalomanię narodową. W 2017 r. jego doradcy stworzyli Komitet Akcji Politycznej o nazwie America First Policies, który miał za zadanie przeznaczenie 100 mln USD w 2018 r. na reklamę prezydenckiej doktryny. Jako Super PAC (Political Action Commitee) organizacja zbiera fundusze przeznaczone na poparcie celów uznanych obiegowo za publiczne. Oficjalnie PAC jest instytucją niedochodową (non-profit organization), która nie finansuje programów partyjnych, niemniej może przykładowo wspierać akcje osłabiające pozycje lokalnych przeciwników politycznych59. Sam prezydent w swoich wystąpieniach podkreślał, że jest „nacjonalistą”. W swoim przemówieniu w Huston 22.10.2018 r. wyraźnie stwierdził, że „globalista to jest osoba, która chciałaby zrobić coś dobrego dla całego świata, co mówiąc prawdę, oznacza, że taki człowiek niewiele troszczy się o swój własny kraj (...). Wiecie dobrze, że tak postępować nie możemy”60.

§ 3. Pierwsze wyzwania oraz decyzje w zakresie polityki handlowej

I. Cła na importowane wyroby stalowe i produkty z aluminium

43

Dnia 16.2.2018 r. Departament Handlu Stanów Zjednoczonych (the Department of Commerce (DOC)) przedłożył prezydentowi rekomendacje wskazujące na konieczność nałożenia wyższych ceł na importowane produkty stalowe i na towary z aluminium. Raport powoływał się na przepisy Sekcji 232 Aktu o ekspansji handlowej (Section 232 of the Trade Expansion Act of 1962), która zabraniała amerykańskiej administracji redukcji lub eliminacji ceł na importowane towary, jeżeli taka polityka stanowiłaby zagrożenie dla bezpieczeństwa narodowego61. Przepisy Sekcji 232 wymagają od Sekretarza Departamentu dochodzenia i raportowania prezydentowi o wpływie zmian celnych na bezpiecześtwo Stanów Zjednoczonych. Regulacja zostawia prezydentowi 90 dni na podjęcie decyzji o przyjęciu lub odrzuceniu rekomendacji Departamentu.

W istocie administracja Stanów Zjednoczonych korzystała rzadko z przepisów Sekcji 232. Wynikało to z niejasności, co faktycznie oznacza „bezpieczeństwo narodowe”, oraz z możliwości zastosowania nowszych i bardziej ogólnych przepisów o zabezpieczeniach (safeguards) przed szkodami wyrządzonymi przez zwiększony import. Alternatywne możliwości nałożenia czasowych restrykcji na importowane towary zostały uregulowane przez Sekcję 201–204 Aktu o handlu z 1974 r (U.S. Trade Act of 1974). Regulacje te zostaną przeanalizowane w rozdziale I części IV niniejszego podręcznika.

W tym miejscu należy potwierdzić, że Trump zadeklarował nałożenie wyższych o 25% ceł na towary stalowe i o 10% wyższych ceł na import produktów z aluminium62. Decyzja ta prowokowała dwa główne pytania. Po pierwsze, jak wskazywaliśmy powyżej, definicja „bezpieczeństwa narodowego” była niejasna i przypominała oskarżenia o amerykański unilateralism – przywłaszczenie sobie przez Amerykanów prawa do interpretowania wszystkich niejasnych terminów prawnych zgodnie z własnym interesem narodowym.

Drugim istotnym problemem związanym z nałożeniem wyższych ceł na produkty stalowe i towary z aluminium była refleksja, że import tych towarów pochodził również z krajów, takich jak np. Kanada czy Meksyk, mających ze Stanami umowy ustanawiające strefy handlu wolnego od ceł (free trade areas). Rodziło się pytanie, czy w stosunku do krajów znajdujących się w sferze wolnocłowej nie należy zastosować klauzuli wyjątkowości, czy na państwa, z którymi Stany podpisały regionalne umowy eliminujące cła, można bez zerwania takich umów cła podwyższyć.

Pytanie pierwsze, co oznacza „bezpieczeństwo narodowe”, od wielu lat sprawiało kłopoty specjalistom z prawa międzynarodowego. Z jednej strony, art. XXI GATT (General Agreement on Tariff and Trade) pozwalał stronom Układu na odwołanie się do wyjątków od zasad równego traktowania partnerów i obowiązków udzielania informacji handlowych w przypadkach dotyczących podstawowych interesów w zakresie bezpieczeństwa (essential security interests)63; z drugiej strony, samo pojęcie bezpieczeństwa budziło krytyczne komentarze.

Eksperci handlowi, szukający przykładów niejasnej interpretacji „podstawowych interesów”, wskazywali, że już w 1949 r. Czechosłowacja ostrzegała przed zbyt szeroką wykładnią art. XXI. Problem nabrał podręcznikowego wymiaru, gdy w 1982 r. kraje Europejskiej Wspólnoty Ekonomicznej, wraz z Kanadą i Australią, nałożyły na Argentynę sankcje handlowe z powodów wykraczających poza sferę handlu i ekonomii64. Szukając dalszych przykładów, przypomina się często kontrowersje dotyczące amerykańskich sankcji nałożonych w 1988 r. na japońską Toshibę eksportującą do Związku Radzieckiego ciche propelery do łodzi podwodnych. Czy Stany Zjednoczone – pytano – niebędące w żadnym militarnym konflikcie ze Związkiem Radzieckim, mogły uzasadniać sankcje nałożone na japońskiego eksportera handlującego z innym suwerennym krajem odwołaniem się do bezpieczeństwa narodowego?65

Pytanie drugie, dotyczące możliwości wykluczenia z listy krajów dotkniętych sankcjami Trumpa „ważnych politycznych partnerów” Stanów Zjednoczonych, było z punktu widzenia ekspertów od handlu międzynarodowego, jeszcze bardziej drażliwe. Szukając precedensowych przykładów, należy przypomnieć decyzję prezydenta G.W. Busha z 2002 r. o nałożeniu 30-procentowego cła na towary stalowe66. Z listy krajów dotkniętych sankacjami wykluczono państwa NAFTA (Meksyk, Kanadę) i kilka krajów rozwijających sie, takich jak Argentyna, Tajlandia i Turcja67. Decyzja o nałożeniu dodatkowych ceł przez Stany Zjednoczone została przedłożona do weryfikacji Światowej Organizacji Handlowej (WTO) przez Unię Europejską, do której dołączyły się Brazylia, Chiny, Japonia, Korea, Szwajcaria i Tajwan. Organ do Rozstrzygania Sporów WTO (Dispute Settlement Body – DSB) uznał, że nałożenie dodatkowych ceł nie nastąpiło w okresie zwiększonego importu wymaganego do zastosowania przepisów o zabezpieczeniach (safeguards) i dodatkowo dotknęło tylko wyselekcjonowanych partnerów handlowych68. Ciało Apelacyjne WTO potwierdziło decyzję DSB i dla uniknięcia kar odwetowych administracja Busha częściowo wycofała się z polityki zabezpieczeń dla przemysłu stalowego69.

II. Strategiczne menewry czy chaotyczna prowokacja?

44

Amerykańscy eksperci handlowi zaczęli stawiać powyższe pytanie wkrótce po deklaracji Trumpa, że dodatkowe cła na liczne towary importowane są nieuchronne. „Pod pozorem troski o bezpieczeństwo – pisał Dan Ikenson z liberalnego Cato Institute – Trump roznieca pożar protekcjonizmu”70. Ekonomiści z amerykańskich think tanks podkreślali, że wyższe cła uderzą przede wszystkim w amerykański przemysł samochodowy, a generalnie w lokalnych konsumentów. Przestrzegano, że środki odwetowe odbiją się na eksporcie towarów rolniczych, za co zapłacą amerykańscy farmerzy71. W połowie marca 2018 r. kolejny ekspert z Cato, Institution Simon Lester, zaczął przypominać partnerom handlowym Stanów Zjednoczonych, że administracja Trumpa jest skłonna rozważyć wyłączenie współpracujących z USA państw z listy importerów ukaranych wyższymi cłami72.

Trudno stwierdzić, czy groźby Trumpa były wynikiem przemyślanej strategii, czy też chaotycznej próby udownienia, że prezydent Stanów może być nieprzewidywalny i robić „jeden krok w przód i dwa kroki w tył”. Jego najbliźsi doradcy nie umieli odpowiedzieć na pytanie, czy Trump jest strategiem, czy tylko ryzykantem straszącym partnerów handlowych Stanów Zjednoczonych.

Za drugą optyką polityki Trumpa przemawiał fakt, że pod groźbą wojny handlowej z Unią Europejska i krajami NAFTA zaczął on opóźniać nałożenie wyższych ceł na Kanadę, Meksyk i kraje Unii73. Wyglądało na to, że Stany powtórzą dyskutowaną powyżej pomyłkę Busha z 2002 r. Eksperci handlowi zaczęli stawiać pytania, czy „polityka handlowa” Trumpa ewoluuje, czy też prezydent chaotycznie zmienia swoje stanowisko74.

Obie opcje wydawały się możliwe. Francja i Anglia, wyłączone z sankcji dotyczących importu produktów stalowych, poparły interwencję militarną Stanów w Syrii; Meksyk i Kanada przygotowywały się na negocjacje nowej wersji Północno-Amerykańskiego Traktatu Wolnohandlowego (NAFTA)75; ukierunkowanie sankcji handlowych na Chiny miało potwierdzić determinację Trumpa, by hasło jego programu „Ameryka jest najważniejsza” uzyskało akceptację Europy i krajów Latyno-Amerykańskich.

Dnia 31.5.2018 r. Trump wykonał jednak następny ruch na światowej handlowej szachownicy i odwołał specjalne przywileje Stanów Zjednoczonych, wyłączające Kanadę, Meksyk i kraje Unii Europejskiej z kar celnych, które doknęły eksporterów produktów z aluminium i stali. Administracja amerykańska motywowała tę decyzję słabym postępem negocjacji z Unią i krajami NAFTA. Komentatorzy uznali ten zwrot w polityce USA za „wewnętrzny sabotaż” (self-sabotage) i za powrót Trumpa do udziału w wojnach handlowych76. Sam Trump z właściwą sobie nonszalancją skomentował ten kolejny zwrot w swojej strategii handlowej, pisząc na Tweeterze: „W obecnej chwili handel fair należałoby nazwać handlem głupców, gdyby nie oznaczał on handlu opartego o zasady wzajemności” (Fair Trade is now to be called Fool Trade if it is not Reciprocal)77. 

III. Stany Zjednoczone v. Chiny. Handlowe „gwiezdne wojny” wycelowane w jedną galaktykę

45

Decyzja o nałożeniu wyższych ceł na towary stalowe i zawierające aluminium została podjęta 8.3.2018 r., ale kolejne rozporządzenia prezydenta zredukowały do 30% liczbę krajów dotkniętych sankcjami78. Wspomniane powyżej oczekiwania, że Chiny staną się głównym celem agresywnej polityki handlowej Trumpa, stały się faktem.

Szukając tła dla amerykańskich sankcji w stosunku do Chin, należy przypomnieć, że eksperci handlowi ostrzegali, że Chiny skupujące od lat amerykańską walutę mają w dyspozycji potężny instrument przetargowy, który może zostać wykorzystany w wypadku ewentualnej wojny handlowej. W wypadku problemów finansowych, uprzedzano, Chiny mogą zacząć masową wysprzedaż zgromadzonych dolarów, co może stać się ogromnym zagrożeniem dla amerykańskiej stabilności gospodarczej. W istocie, gdy na początku XXI w. Chiny rozpocząły proces deprecjacji swojej waluty i zaczęły się pozbywać dolarów amerykańskich i obligacji skarbowych, Stany uznały interwencję chińską na rynkach pienięznych za manipulację stanowiącą pewną formę subsydiów79.

W dodatku Trump twierdził, że Chiny jako kraj ukierunkowany na eksport są odpowiedzialne za deficyt handlowy Stanów Zjednoczonych, rozumiany jako przewaga chińskiego eksportu do USA nad amerykańskim eksportem do Chin, i sięgający 500 mld USD. Choć cyfry przytaczane przez Trumpa były wyolbrzymione, należy przyznać, że deficyt handlowy jak i brak ochrony chińskiej administracji dla amerykańskiej własności intelektualnej były realnymi problemami nękającymi handel zagraniczny Stanów Zjednoczonych80.

Przez moment wydawało się, że Chiny ugną się pod naciskiem gróźb Trumpa i zaproponują znaczne koncesje dla amerykańskiego importu. Pod koniec maja 2018 r. Pekin zapowiedział obniżenie do 15% ceł na amerykańskie, europejskie i japońskie samochody. Ogłoszono również możliwość zawieszenia skierowanych przeciwko Stanom Zjednoczonym postępowań antydumpingowych (antidumping investigations) i postępowań neutralizujących subsydia (counterwailing investigations)81.

Dwa tygodnie później nieusatysfakcjonowany Trump ogłosił, że Stany nakładają dodatkowe cła na towary chińskie warte 50 mld USD. Chiny odpowiedziały nałożeniem dodatkowych ceł i obie strony zapowiedziały użycie dodatkowych sankcji82.

W dzień przed wejściem w życie decyzji o dodatkowych cłach nałożonych na Chiny (5.7.2018 r.) Trump zasygnalizował, że jest gotowy złagodzić swoje sankcje i przekazać prowadzenie dodatkowego dochodzenia Komitetowi od Spraw Związanych z Zagranicznymi Inwestycjami Stanów Zjednoczonych (Committee on Foreign Investment in the United States – CFIUS)83. W istocie był to tylko jeden z licznych manewrów Trumpa, gdyż we wskazanym wyżej terminie wyższe cła zostały nałożone, a komentująca rozwój wypadków prasa ogłosiła „okres wyczekiwania” na odpowiedź Chin84.

W dniu 22 czerwca Unia Europejska podwyższyła o 25% cła na importowane ze Stanów motocykle Harley-Davidson, dżinsy, kukurydzę i amerykańskiego bourbona. Trump natychmiast zapowiedział zwiększenie o 20% ceł na europejskie samochody85. Nie jest to „wojna handlowa”, stwierdził, a jedynie wyrównanie wieloletnich strat poniesionych przez Stany.

Komentator polityki handlowej musi zapytać: jeżeli nie jest to wojna handlowa, to jak ten termin zdefiniować? W chwili pracy nad IV wydaniem tego podręcznika pytanie to pozostaje bez odpowiedzi86. Podkreślmy, że wszystkie wojny, handlowe także, mają początek i koniec, i zamiarem autora nie jest prezentacja wszystkich szczegółów polityki Donalda Trumpa. Podsumowując wszakże negatywne i pozytywne rezultaty jego strategicznych manewrów z pierwszych 2 lat prezydentury, należy wśród pierwszych wymienić ryzykowny trend prowadzący Stany Zjednoczone w kierunku protekcjonizmu graniczącego w skrajnych wypadkach z izolacjonizmem. Nieukrywany przez Trumpa nacjonalizm potęguje obawy amerykańskich partnerów handlowych, że wyprowadzenie US z wielostronnych umów międzynarodowych, takich jak przykładowo Paryski Układ Klimatyczny87 czy TPP (Partnerski Układ Trans-Pacyfiku)88, może sygnalizować zmierzch epoki handlu globalnego.

Wśród najważniejszych sukcesów Trumpa wymienia się: spadek bezrobocia (najniższy od maja 2007 r.), generalną stabilność amerykańskiej ekonomii potwierdzoną solidną nadwyżką budżetową89, skuteczność w obsadzeniu stanowisk w Sądzie Najwyższym (wybór sędziów: Neil Gorsucha i Brett Kavanaugha) i zwiększone zabezpieczenie granic90.

Pytania kontrolne

1. Czym różnią się dyscypliny, takie jak: prawo międzynarodowe obrotu gospodarczego, międzynarodowe prawo handlowe, regulacje handlu zagranicznego, prywatne prawo międzynarodowe?

2. Na czym polega teoria kosztów komparatywnych czy komparatywnych korzyści (theory of comparative advantage)?

3. Co to znaczy, że handel jest fair?

4. Przytocz podstawowe argumenty wspierające teorie wolnego handlu i protekcjonizmu.

5. Wyjaśnij różnice między polityką globalizacji i regionalizacji.

6. Czy globalizację można utożsamiać z amerykanizacją?

7. Jakie są podstawowe różnice między internacjonalizacją i globalizacją handlu, prawa i polityki?

8. Na czym polega amerykański unilaterism?

9. Jakie są główne założenia ruchu antyglobalistycznego i na czym polega relatywizm kulturowy?

10. Wyjaśnij znaczenie takich terminów jak globalizacja i handel strategiczny.

11. Wyjaśnij główne zasady systemu wyborów prezydenckich w Stanach Zjednoczonych i odpowiedz na pytanie, czy zgadzasz się z rozwiązaniem, że prezydentem zostaje kandydat zdobywający większość głosów kolegium elektorów, gdy kontrkandydat uzyskuje większośc głosów w tzw. wyborach powszechnych.

12. Jakie było podstawowe strategiczne założenie Donalda Trumpa w trakcie kampanii wyborczej w 2016 r.?

13. Podaj podstawę prawną pozwalajacą amerykańskiemu prezydentowi na regulacje ceł.

14. Czy zwiększenie ceł na wyselekcjonowane towary importowane z wyselekcjonowanych krajów może być uzasadniane odwołaniem się do wyjątków przewidzianych przez art. XXI Układu Ogólnego w sprawie Taryf Celnych i Handlu (GATT)?

15. Wyjaśnij głowne cechy strategii zastosowanej przez administrację prezydenta Trumpa w stosunkach handlowych z krajami NAFTA i Unii Europejskiej.

16. Podaj przyczyny głównych konfliktów handlowych między Stanami Zjednoczonymi i Chinami i wyjaśnij, czy mogą one prowadzić do światowych wojen handlowych.

1 Dla szerszej argumentacji por. Ch.P. Kindleberger, International Economics, Homewood 1976, s. 17–21, 27, 33; fragmenty cyt. także przez J.H. Jacksona i W.J. Davey, Legal Problems of International Economic Relations, St. Paul 1986, s. 11–13.

2 Już w czerwcu 1953 r. Organizacja Gallupa skierowała do znaczącej grupy Amerykanów notowanych w „Who is Who in America” (Kto jest kim w Ameryce) pytanie: „czy jesteś za czy przeciw polityce obniżenia ceł?”. Aż 67% pytanych odpowiedziało twierdząco, a jedynie 11% było przeciwnych. Chociaż podobnego sondażu nie prowadzono aktualnie, przyjmuje się, że zrozumienie dla korzyści polityki wolnorynkowej jest w Stanach silniejsze obecnie, niż było w okresie powojennym. I.M. Destler, American Trade Politics, Washington 1992, s. 6.

3 Przykładowo por. Worldwide Call Centers, Inc.: http://www.worldwidecallcenters.com /?OVRAW=outsourcing&OVKEY=outsourcing&OVMTC=standard&OVADID=560841521 &OVKWID=2152139021.

4 G.R. Neumann, Adjustment Assistance for Trade-Displaced Workers, [w:] The New International Economic Order. A U.S. Response, New York 1979, s. 109–140.

5 Zasady polityki amerykańskiej w zakresie pomocy państwa w przystosowaniu się korporacji do zagranicznej konkurencji (adjustment assistance) prezentowal już tzw. Raport Komisji Williamsa z 1971 r. (U.S. Commission on International Trade and Investment Policy Report). Komentarz do tej polityki można znaleźć w: Richardson, Worker Adjustment to U.S. International Trade: Programs and Prospects, [w:] W.R. Cline (ed.), Trade Policy in the 1980s, 1983, s. 293 i n. (praca zawiera bibliografię); także P. Sorrentino, Trade Readjustment Assistance for Unemployed Workers, 14 Univ. of Toledo Law Review, 1983, s. 285 n.; H.A. Bratt, Issues in Worker Certification and Questions of Future Direction in the Trade Adjustment Assistance Program, Law & Policy in International Business 1982, No. 14, s. 819–823.

6 P. Cohn, Chairman Baucus: Finance Panel to Vote on Kirk Thursday, Congress DailyPM, 10.3.2009.

7 Por. D. Ikenson, A Protectionism Fling: Why Tariff Hikes and Other Trade Bariers Will be Short-Lived, Free Trade Bulletin, Center for Trade Poolicy Studies, No. 37, 12.3.2009 (tekst dostępny na stronie internetowej: http://www.freetrade.org/pubs/FTBs/FTB-037.html).

8 G.A. Almond, G. Powell, Comparative Politics. A Developmental Approach, Boston 1966; G.A. Almond, B. Verba, The Civic Culture, Princeton 1963; por. także J.A. Gierowski (red.), Dzieje kultury politycznej, Warszawa 1970; R.R. Ludwikowski, Polska kultura polityczna. Mity, tradycje i współczesność, Kraków 1980.

9 Przykładem może tu być sympozjum na temat globalizacji prawa, polityki i rynków (The Globalization of Law, Politics and Markets, Implications for Domestic Law Reform). Artykuły zaprezentowane w ramach sympozjum zostały opublikowane w Indiana Journal of Global Legal Studies (dalej cyt. jako „Indiana Journal”), Vol. 1, Issue 1, Autumn 1993.

10 Zob. R.A. Falk, S.S. Kim, S.H. Mendlovitz (eds.), Toward a Just World Order, Boulder 1982; także R.A. Falk, A New Paradigm for International Legal Studies: Prospects and Proposals, [w:] R.A. Falk, F. Kratochwil, S. Mendlovitz, International Law: A Contemporary Perspective, Princeton 1985, s. 651–690; M. Gurtov, Global Politics in the Human Interest, 1988; R. Johansen, The National Interest and the Human Interest, 1988; S. Kim, The Quest for a Just World Order Boulder, 1984; M. McDougal, H. Laswell, L. Chen, Human Rights and World Public Order, New Heaven 1980; R. Walker, One World/Many Worlds, Boulder 1988.

11 W literaturze polskiej por. A. Munko, W. Rybowski, Współczesne tendencje w międzynarodowej polityce handlowej, Handel Zagraniczny 1992, Nr 1–2, s. 26–29.

12 Zob. wstęp do R.A. Falk, S.S. Kim, S.H. Mendlovitz (eds.), Toward a Just World Order, s. 1–9.

13 M. Shapiro, The Globalization of Law, [w:] Indiana Journal, s. 37–64.

14 A.P. Blaustein, The Influence of the United States Constitution Abroad, Washington 1986.

15 Tzw. „specjalna klauzula 301”, stanowiąca szczególne źródło kontrowersji i krytyki, nakłada na rząd amerykański obowiązek identyfikacji i penalizacji krajów, w których brak równowagi między importem i eksportem ze Stanami Zjednoczonymi jest szczególnie rażący. Zob. szerzej w tej kwestii część V, rozdział V.

16 Komentarz za: D.C. Esty, Greening the GATT, Washington 1994, s. 266.

17 Tamże, s. 267.

18 Tamże, s. 268.

19 Dla pełniejszego komentarza na temat różnic w stanowiskach w interpretacji przepisów GATT, w polskiej literaturze, por. Z.W. Puslecki, Rywalizacja między Stanami Zjednoczonymi a Wspólnotą Europejską – rokowania handlowe w ramach GATT, Przegląd Zachodni 1993, Nr 2, s. 83–99.

20 Wynosi to w przybliżeniu 4,5 litra benzyny na 36,2 km. W przeliczeniu 1 galon = 4,546 litra; 1 mila = 1,609 km.

21 D. Esty, Greening the GATT, Washington 1994, s. 269–270.

22 Stany Zjednoczone są nadal najpotężniejszym ekonomicznie państwem na świecie, niemniej dominacja w handlu z tradycyjnymi partnerami USA się kurczy. Przykładowo, statystki z 2004 r. wykazały, że Chiny wyprzedziły Stany Zjednoczone na liście najpotężniejszych handlowych partnerów Japonii. Eksport i import pomiędzy Japonią a Chinami w 2004 r. był wartości 213 mld USD, co stanowiło 20,1% całego handlu Japonii, podczas gdy wartość handlu między Japonią a Stanami Zjednoczonymi w tym samym okresie wyniosła 197 mld USD, co stanowi 19% wartości japońskiego eksportu i importu. P. Blustein, China Passes U.S. in Trade with Japan, Washington Post, 27.1.2005, Sekcja E. Na początku 2011 r. Chiny wyprzedziły Japonię jako drugą (po Stanach Zjednoczonych) światową potęgą ekonomiczną, posiadającą potencjał wysunięcia się na pierwsze miejsce między 2020 i 2030 rokiem: J. McCurry i J. Kollewe, China overtakes Japan as world’s second-largest economy, 14.2.2011, strona internetowa: http://www.guardian.co.uk/business/2011/feb/14/china-second-largest-economy.

23 A. Lam, Globalization vs. Americanization, AlertNet 6.4.2004, http://www.alternet.org/ story/18336.

24 I.B. Kravis, A. Heston, R. Summers, World Product and Income: International Comparisons of Real Gross Product, Baltimore 1982, s. 15.

25 Przewidywano, że w Stanach Zjednoczonych przychód roczny na mieszkańca wzrośnie do 2000 r. o 21% (do 17 252 USD), w Japonii o 40% (do 18 055 USD), w Niemczech o 33% (do 18 025 USD), a w pozostałych (poza Niemcami) krajach EWG o 27% (do 15 162 USD). R.R. Ludwikowski, Ameryka, s. 21–22; także I.M. Destler, American Trade Politics, Washington 1992, s. 47–48.

26 Central Intelligence Agency. The Fact Book, https://www.cia.gov/library/publications/ the-world-factbook/rankorder/2004rank.html.

27 Zob. T. Straus, The Antiglobalization Movements Gets Global, Alert Net, 3.10.2000, s. 1, http://www.alternet.org/story/9889.

28 Tamże, s. 2–4.

29 S. Mallaby, More Than Free Trade, Washington Post, 18.4.2005, A 17.

30 Tamże.

31 Why are so many people opposed to globalization?, The Globalization Website, 2000–2001, http://www.sociology.emory.edu/globalization/about.html.

32 Tamże, s. 1.

33 Uchwalenie w 1948 r. Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka zdawało się gruntować zwycięstwo uniwersalizmu. Jak pisał M. Rosenfeld, „przeciwstawiająca się horrorom polityki ludobójstwa Trzeciej Rzeszy Powszechna Deklaracja wynikała z przekonań, że wszyscy ludzie, przez sam fakt bycia istotami ludzkimi, są równie uprawnieni do posiadania najbardziej fundamentalnych praw” – Can Human Rights Bridge the Gap Between Universalism and Cultural Relativism? A Pluralistic Assessment Based on the Rights of Minorities, 30 Colum. Hum. Rts. L. Rev. 240 (1999); J. Donnelly, Universal Human Rights in Theory and Practices. 89–106 (2003).

34 Por. A. Sen, Human Rights and Asian Values, The New Republic, 14.7.1997, s. 33–40; zob. też U.N. World Conference on Human Rights, Report on the Regional Meeting for Asia of the World Conference on Human Rights, UN Doc. A/CONF 157/ASRM/8-A/Conf.157/PC/59 (1993).

35 Projekt stworzenia ITO, kształtujący się równolegle z przygotowaniem Układu ogólnego w sprawie taryf celnych i handlu, załamał się ostatecznie, gdy 6.12.1950 r. prezydent H. Truman zdecydował się nie przedłożyć statutu ITO amerykańskiemu Kongresowi.

36 L. Wallach, W. Bello, WTO Talks Collapse in Cancun, International Forum on Globalization, 14.12.2003, http://www.ifg.org/.

37 W Ameryce Południowej Argentyna, Brazylia, Chile, Peru, Paragwaj i Urugwaj utworzyły Stowarzyszenie Wolnego Handlu Ameryki Łacińskiej. W Centralnej Ameryce obszar wolnego handlu stworzyły Costa Rica, El Salvador, Guatemala i Honduras. W Centralnej Afryce unię celną założyły Cameron, Kongo, Gabon i Chad. Dla szerszego komentarza zob. P. Wonnacott, M. Lutz, Is there a Case for Free Trade Areas?, [w:] Free Trade Areas. U.S. Trade Policy, Washington 1989, s. 59 i n.; także P.J. Katzenstein, A World of Regions: America, Europe and East Asia, [w:] Indiana Journal, s. 65 i n.

38 Zob. H.F. Rosen, The US – Israel Free Trade Area Agreement: How Well is it Working and What Have We Learn?; także I. Triqueros, A Free Trade Agreement Between Mexico and the United States?, [w:] Free Trade Areas, s. 97 i n. i 155 i n. Więcej na temat kontrowersji wokół NAFTA (North American Free Trade Agreement) zob. J. Taylor, Nafta’s Green Accords: Sound and Fury Signifying Little, [w:] Policy Analysis, No. 198, 17.11.1993.

39 R.H. Snape, A Free Trade Agreement with Australia?, Washington 1989; M. Kuroda, Strengthening Japan – US Cooperation and the Concept of Japan – U.S. Free Trade Agreements Washington 1989; Jung Ho Yoo, More Free Trade Areas: A Korean Perspective, [w:] Free Trade Areas, s. 121–200. por. także stronę internetową Reprezentanta Stanów Zjednoczonych do Spraw Handlu (USTR): http://www.ustr.gov/trade-agreements/free-trade-agreements/australian-fta.

40 Por. oświadczenie USTR na stronie internetowej: http://www.ustr.gov/about-us/press-office/press-releases/2011/october/statement-us-trade-representative-ron-kirk-preside.

41 The U.S. – Jordan Free Trade Agreement (Fact Sheets), http://www.usembassyamman. org.jo/FTA/FTA.html.

42 Por. szerzej w tej kwestii L. Wallach, W. Bello, WTO Talks Collapse in Cancun, s. 1.

43 Por. R.H. Folsom, NAFTA and Free Trade In the Americas, Thomson West 2008, s. 250.

44 Por. Trade Adjustment Assistance Reform Act of 2002, Public Law 107–210, Title XXI – Trade Promotion Authority.

45 A.G. Durkin, R. Reyes, Another Revolution in Latin America: Who Will Win?, Free Trade Bulletin, Center for Trade Policy Studies No. 9, 23.3.2004, http://www.freetrade.org/node/103.

46 Por. U.S., Columbia Sign Landmark Free Trade Agreement, http://www.caltradereport.com/eWebPages/front-page-1164603939.html; por. Ch.A. Weybright, U.S.-Columbia Trade Promotion Agreement – Congress Gets Some Guts, 13.4.2008, http://berrystreetbeacon.wordpress.com/2008/04/13/us-columbia-trade-promotion-agreement-congress-gets-some-guts/.

47 W kwietniu 2008 r. N. Pelosi, speaker kontrolowanej przez Demokratów Izby Reprezentantów, ujawniła intencje swojej partii do zmiany zasad procedury fast track, która nakazywałaby Kongresowi poddanie pod głosowanie umowy handlowej sfinalizowanej w trybie przyspieszonym w ciągu 90 dni od jej przedłożenia. Por. Drop Dead, Columbia, Washington Post, 10.4.2008, http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/04/09/AR 2008040903638.html.

48 Glocalization-Urban Children and Youth in the MENA Region, Development Gateway, 12–13.1.2005, http://topics.developmentgateway.org/glocalization.

49 Por. ogólnie A Fair Globalization: Creating Opportunities for All, Raport Światowej Komisji do Spraw Społecznego Wymiaru Globalizacji, luty 2004 r., International Labour Organization, http://www.ilo.org/public/english/fairglobalization/.

50 W. Gabardi, Negotiating Postmodernism, 2000, s. 33–34; także „Glocalization”, Craig Stroupe Ideas, http://www.d.umn.edu/~estraupe/ideas/glocalization.html.

51 Dla szerszego komentarza na temat alternatywnych strategii handlowych zob. A.V. Deardorff, R.M. Stern, M.N. Greene, The Implications of Alternative Trade Strategies for the United States, [w:] The New International Economic Order. A U.S. Response, New York 1979, s. 78–108.

52 Probując odpowiedzieć na te pytania, autor korzystał z fragmentów swojego artykułu: Demokracja elektorska i populistyczna z perspektywy wyboru D. Trumpa na Prezydenta USA, PiP 2018, z. 1.

53 Siedmiu elektorów zagłosowało na kandydatów spoza głównych partii. Szerzej o podsumowaniu wyników zob. Presidential Election Results: Donald J. Trump Wins, New York Times, 10.2.2017, https://www.nytimes.com/elections/results/president.

54 Szerzej zob. R.R. Ludwikowski, Aspekty prawne wyborów prezydenta w Stanach Zjednoczonych, PiP 2001, z. 4, s. 33–45; por. także E. Kilgore, Final Results for the Presidential Popular Vote, Daily Intelligencer, 20.12.2016, http://nymag.com/daily/intelligencer/2016/12/the-final-final-final-results-for-the-popular-vote-are-in.html.

55 A. Vitali, P. Alexander, K. O’Donnell, Trump Establishes Voter Fraud Commission, NBC News, 11.5.2017, http://www.nbcnews.com/politics/white-house/trump-establish-vote-fraud-commission-n757796; A fraudulent commission on voter fraud, Burlington County Times, 21.5.2017, http://www.burlingtoncountytimes.com/8e2ceb04-d810-51dc-bb3a-729f11717e35.html.

56 E. Perez, Sources: White House lawyers research impeachment, CNN Politics, 19.5.2017, http://edition.cnn.com/2017/05/19/politics/donald-trump-white-house-lawyers-research-impeachment/index.html.

57 J. Fishel, 7 major challenges facing President Donald Trump, ABC News, 23.1.2017.

58 Juz w maju Trump stwierdził, że „żałuje, że powołał J. Session na stanowisko Prokuratora Generalnego”. Por. V. Stracqualursi, A. Malloy, K. Liptak, Trump wishes he hadn’t picked Jeff Sessions for attorney general, CNN Politics, 30.5.2018.

59 Dla szerszych informacji o roli PAC’ów por. Outside Spending: Frequently Asked Questions About 501(c)(4) Groups, https://www.opensecrets.org/outsidespending/faq.php. Dla komentarza o roli American First Action por. Z. Stern, America First Policies, https://www.factcheck.org/2018/04/america-first-policies/ (dostęp: 20.4.2018 r.).

60 Cyt. za: Evan Vucci/Associated Press, https://www.kcci.com/article/trump-embraces-nationalist-title-at-texas-rally/24086796 (dostęp: 28.10.2018 r.).

61 Sekcja 232 jest skodyfikowana w U.S. Code, Title 19, Chapter 7, Subchapter II, Part IV, § 1862, https://www.law.cornell.edu/uscode/text/19/1862.

62 Donald Trump orders big tariffs on steel, aluminum; markets roiled, World News, 2.3.2018, The Indian Express, http://indianexpress.com/article/world/donald-trump-orders-big-tariffs-on-steel-aluminum-markets-roiled-5083703/.

63 Dla szerszego ogólnego komentarza na temat znaczenia terminu „bezpieczeństwo narodowe” warto skierować Czytelnika do materiału dotyczącego „Article XXI security exceptions”, zamieszczonego na stronie internetowej https://www.wto.org/english/res_e/booksp_e/gatt_ai_e/art21_e.pdf.

64 Tamże, s. 600.

65 Szerzej Wende A. Wrubel, The Toshiba-Kongsberg Incident: Shortcomings of Cocom, and Recommendations for Increased Effectiveness of Export Controls to the East Bloc., American University International Law Review 1989, Vol. 4, No. 1, s. 241–273.

66 Tyler Durden In 2002, President Bush Imposed 30% Steel Tariffs; This Is What Happened Next, 3.2.2018, https://www.zerohedge.com/news/2018-03-02/2002-president-bush-imposed-30-steel-tariffs-what-happened-next.

67 E. Patterson, WTO Rules Against US Safeguard Measures on Steel, American Journal of International Law 2003, Vol. 8, No. 26.

68 Szersza analiza procedur wymaganych do zastosowania zabezpieczeń zob. część V, rozdział I.

69 Bush ditches steel import duties, BBC News, 4.12.2003, http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/3291537.stm.

70 D. Ikenson, With His Intention to Impose Tariffs on Steel, Trump L. Lights Protectionist Fuse, 1. 2018; także Under the Guise of Security, Trump Sets a Protectionst Fire, CATO at Liberty, 8.3.2018; por. także dodatkowe artykuły opublikowane przez CATO Trade Chronicle: Trump’s Trade Policy: Are We Winning Yet?, 2.4.2018.

71 Zob. D. Ikenson, Trump’s National Security Protectionism Will Open Pandora’s Box, Forbes. Com, 1.3.2018. W istocie należy odnotować, że pierwsze problemy z wyższymi cłami nałożonymi na Chiny odczuli amerykańscy farmerzy produkujący i eksportujący soję. Wprawdzie Trump z tryumfem podkreślał, że ceny wyrobów z soi wzrosły, faktycznie jednak spadły one do poziomu najniższego od 10 lat głównie z powodu decyzji chińskiej administracji o zwiększeniu importu tych produktów z krajów Ameryki Południowej. Zob. Crop Life Staff, 25.9.2018. Escalating Trade War with China Will Increase Damage to American Soybean Farmers, https://www.croplife.com/management/escalating-trade-war-with-china-will-increase-damage-to-american-soybean-farmers/ (dostęp: 28.10.2018 r.).

72 S. Lester, One Week Left To Get Exemptions from the Steel/Aluminum Tariffs, CATO at Liberty.

73 D. Lawder, Trump delays metal tariffs on Canada, EU, Mexico, exempts some others., Reuters, Business News, 10.4.2018.

74 D. Ikenson, Has Trump Evolved on Trade?, Forbes.com, 12.2.2018; por. także A. Gearan, K. Demirjian, Trump trade adviser says no exceptions for allies on new aluminum and steel tariffs, Washington Post, 4.3.2018.

75 S. Lester, I. Manak, D. Ikenson, Renegotiating NAFTA in the Era of Trump: Keeping the Trade Liberalization In and the Protectionism Out, (working paper), 14.8.2017, https://www.cato.org/publications/working-paper/renegotiating-nafta-era-trump-keeping-trade-liberalization-protectionism.

76 The Latest: US going ahead with steel, aluminum tariffs, raport udostępniony na stronie internetowej przez Associated Press, 31.5.2018, https://finance.yahoo.com/news/latest-us-european-officials-meet-075340501.html. Więcej szczegółów można znaleźć w artykule H. Scotta i J. Hecker, US to impose steel, aluminum tariffs on EU, Canada, Mexico, AFP, 31.5.2018, https://www.yahoo.com/news/us-impose-steel-aluminum-tariffs-eu-canada-mexico-141143459.html?soc_trk=gcm&soc_src=1e613f5c-cc2c-11e5-a020-fa163e2c24a6&.tsrc=notification-brknews.

77 A. Hopkins, D. Ljunggren, U.S.-Canada dispute escalates after tense G7; Trump renews criticism of Trudeau, Reuters, 8.6.2018.

78 D. Lynch, P. Rucker, E. Werner, Trump imposes tariffs on steel and aluminum, but offers relief to allies, Washington Post, 8.3.2018.

79 Szerzej zob. M. Żuławiński, Chiny sprzedały obligacje USA?, 28.8.2015, https://www.bankier.pl/wiadomosc/Chiny-sprzedaly-obligacje-USA-7275798.html; R.R. Ludwikowski, The Twilight of China’s Decade? The American Problems with the Chinese Trade Policy, 17 AD AMERICAM: J. AM. STUD. 221 (2016).

80 Por. dane z U.S., Census Bureau od 1985 do 2018, https://www.census.gov/foreign-trade/balance/c5700.html#2015.

81 China’s Latest Move on Trade Is a Massive Cut to Car Tariffs, Bloomberg News, 25.5.2018, https://www.bloombergquint.com/business/2018/05/22/china-is-said-to-cut-car-import-duty-in-boost-for-lexus-bmw.

82 https://apnews.com/580916378b5144119c0e9bd02f42296c

83 Por. komentarz C. Barfielda, Targeting China’s high-tech protectionism: CFIUS is not enough, https://www.aei.org/publication/targeting-chinas-high-tech-protectionism-cfius-is-not-enough/.

84 W pierwszym etapie uruchomiono wyższe cła na chińskie towary o wartości 34 miliardów dolarów i ogloszono, że wkrótce zostana one podwyższone o kolejne 16 miliardów. Por. Martina, D. Lawder, As tariffs strike, U.S., China trade conflict escalates, Reuters, 6,7.2018.

85 M. Thompson, Take that, America. Europe’s tariffs take effect, CNN Money, 6.6.2018, http://money.cnn.com/2018/06/22/news/economy/tariffs-europe-us/index.html?utm_source=twCNN&utm_medium=social&utm_content=2018-06-22T14%3A00%3A08&utm_term=image; por. także, Trump threatens 20% tariff on vehicles imported from Europe, US News, 6.6.2018, https://twitter.com/i/moments/1010179554856620032?cn=ZmxleGlibGVfcmVjcw% 3D%3D&refsrc=email.

86 W istocie, w końcu lipca 2018 r., administracje Stanów Zjednoczonych i Unii Europejskiej osiągnęły porozumienie mające wyeliminować cła i niecelne bariery na wiele towarów, co komentatorzy uznali za wielki sukces Trumpa. Zob. D. Palmer, Trump hopes for „fair trade deal” with EU, „Hopefully we can work something out”, says US president at Juncker meeting, Politico, 25.7.2018. Dla administracji prezydenta Trumpa był to jeszcze jeden „strategiczny test” i pod koniec sierpnia napięcie w stosunkach US – EU wzrosło ponownie. Por. artykuł redakcyjny PAP – Business Insider/Polska, 31.8.2018, Napięcie na linii UE – USA rośnie. Juncker ostrzega Trumpa, https://businessinsider.com.pl/polityka/ue-ostrzega-usa-przed-wprowadzeniem-cel-na-samochody/61596qc.

87 Por. szerszy komentarz C. Flavelle, What Did Trump Just Do? The Paris Climate Withdrawal Explained, 1.6.2017, Bloomberg, https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-06-01/what-did-trump-just-do-the-paris-climate-withdrawal-explained/.

88 Y.Q. Mui, President Trump signs order to withdraw from Trans-Pacific Partnership,The Washington Post, 23.1.2017, https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2017/01/23/president-trump-signs-order-to-withdraw-from-transpacific-partnership/?utm_term=.3b2404e413dc.

89 Por. U.S. April budget surplus rises to $182 billion,10.5.2017, https://www.marketwatch.com/story/us-april-budget-surplus-rises-to-182-billion-2017-05-10.

90 Za wyjątkiem okresów, w których granice południowe Stanów były oblegane przez „karawany” z Ameryki Południowej, statystki potwierdzają, że liczba nielegalnych imigrantów zmalała o 40%. Por. G. Lanktree, Under Trump 40% fewer people have been caught illegally crossing the border, Newsweek, 1.10.2018, https://www.newsweek.com/trump-administration-sees-40-decrease-illegal-border-crossing-captures-776531.