Redaktor

dr hab. Izabella Gil, prof. UWr

Zarys postępowania cywilnego

1. wydanie

Autorzy

dr Adrian Borys
Paweł Bury
Emilia Gil
dr hab. Izabella Gil, prof. UWr
Jan Jurgowiak
Magdalena Korkuś-Soroka
dr Agnieszka Lewek
Mateusz Niedźwiecki
Katarzyna Ociepka
dr Kewin Rozum
Martyna Stachowiak
Ewelina Tomczyk
Agnieszka Zawlińska

WYDAWNICTWO C.H.BECK
WARSZAWA 2025

Propozycja cytowania:
I. Gil (red.), Zarys postępowania cywilnego, wyd. 1, Warszawa 2025, Nb. 15

Poszczególne rozdziały opracowali:
dr Adrian Borys, radca prawny – rozdziały VIII i XV
Paweł Bury, radca prawny – rozdział XIII
Emilia Gil – rozdział XVI
dr hab. Izabella Gil, prof. UWr, radca prawny – wprowadzenie i rozdział X § 94 i 96
Jan Jurgowiak – rozdział XI
Magdalena Korkuś-Soroka, asesor w SR w Dzierżoniowie – rozdziały III i IX
dr Agnieszka Lewek, adwokat – rozdział II
Mateusz Niedźwiecki, zastępca notarialny – rozdziały IV–VI, XVIII
Katarzyna Ociepka – rozdział X (z wyłączeniem § 94 i 96)
dr Kewin Rozum – rozdział VII
Martyna Stachowiak – rozdziały I i XIV
Ewelina Tomczyk – rozdział XVII
Agnieszka Zawlińska, zastępca notarialny – rozdział XII

Recenzja: prof. dr hab. Łukasz Błaszczak
Wydawca: Aneta Flisek

© Wydawnictwo C.H.Beck 2025

Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o.
ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

Skład i łamanie: Marta Świerk
Przygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H.Beck

www.ksiegarnia.beck.pl

ISBN 978-83-8411-045-4

Wprowadzenie

„Zarys postępowania cywilnego” stanowi opracowanie, które w założeniach jego Autorów ma służyć przybliżeniu i wyjaśnieniu złożonych zagadnień dotyczących prowadzenia cywilnego postępowania rozpoznawczego, zabezpieczającego, egzekucyjnego, międzynarodowego oraz arbitrażowego, co pozwala zaliczyć je do publikacji o charakterze podręcznikowym.

W opracowaniu, w celu ułatwienia nauki i przyswajania poszczególnych kwestii, zastosowano zróżnicowaną wielkość czcionki, w zależności od tego, czy informacje mają charakter zasadniczy (większa czcionka) czy bardziej szczegółowy (mniejsza czcionka). Ponadto dla podkreślenia znaczenia omawianych zagadnień zastosowano w tekście pogrubienia. Technika taka niewątpliwie jest pomocna w nauce, a zwłaszcza w trakcie powtarzania już opanowanego materiału. Aby dokonać prawidłowej wykładni analizowanych przepisów, przy wyjaśnianiu instytucji oraz instrumentów prawnych regulujących przebieg postępowania cywilnego, wykorzystano stanowiska wyrażane w literaturze i orzecznictwie.

Autorzy opracowania nie tylko zajmują się dydaktyką, ale są jednocześnie praktykami, reprezentującymi różne zawody prawnicze (sędziami, adwokatami, radcami prawnymi, notariuszami), co pozwoliło na przedstawienie złożonej problematyki postępowania cywilnego zarówno w ujęciu teoretycznoprawnym, jak i praktycznym, a więc stanowi novum w przypadku prezentowania wiedzy podręcznikowej.

Publikacja niniejsza ma umożliwić zrozumienie istoty i specyfiki postępowania cywilnego, a w szczególności jego zasadniczych celów i funkcji, jakie pełni w realizacji ochrony prawnoprocesowej, na którą składa się: prawo do wymiaru sprawiedliwości, prawo do drogi sądowej, prawo do rzetelnego procesu oraz prawo do obrony prawnoprocesowej. Dostęp do ochrony prawnoprocesowej stanowi pochodną realizacji prawa do sądu, które obejmuje także prawo do rzetelnego procesu1. Prawo do sądu jest uznawane w judykaturze i doktrynie za prawo podmiotowe człowieka, a więc podlegające ochronie2. Prawo to jest zagwarantowane konstytucyjnie, stosownie do art. 45 ust. 1 Konstytucji RP: każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Prawo do sądu należy rozpatrywać w dwóch aspektach, jako zapewnienie jednostce ochrony jej praw na mocy przepisów prawa, a także jako możliwość uruchomienia postępowania przed sądem w celu nałożenia sankcji na podmiot, który prawa danej jednostki narusza3. „Prawo do sądu oznacza dla ustawodawcy obowiązek ustanowienia regulacji prawnej, która zapewni rozpatrzenie sprawy przez sąd, na żądanie zainteresowanego. Do legislatywy należy określenie sądu, który uważa za najbardziej adekwatny do rozpoznawania danego rodzaju spraw”4. Trybunał Konstytucyjny wyraził stanowisko, że na prawo to składa się: prawo dostępu do sądu, tj. prawo uruchomienia procedury przed sądem – organem o określonej charakterystyce (niezależnym, bezstronnym i niezawisłym); prawo do odpowiedniego ukształtowania procedury sądowej, zgodnie z wymogami sprawiedliwości i jawności; prawo do wyroku sądowego, tj. prawo do uzyskania wiążącego rozstrzygnięcia danej sprawy przez sąd5. „W państwie prawnym prawo do sądu nie może być rozumiane jedynie formalnie, jako dostępność drogi sądowej w ogóle, lecz i materialnie, jako możliwość prawnie skutecznej ochrony praw na drodze sądowej”6. Rolą państwa jest zapewnienie sprawiedliwości proceduralnej, przy poszanowaniu takich wartości, jak: bezpieczeństwo prawne, zasada legalizmu oraz zaufanie do prawa, a więc wartości charakterystycznych dla państwa prawa7. W niniejszym opracowaniu wyjaśniono, w jaki sposób prawo to zostało zagwarantowane w przepisach ustawy – Kodeks postępowania cywilnego. Kodeks zawiera bowiem regulacje prawne, które dotyczą rozpoznawania spraw cywilnych przez sądy powszechne. Definicja spraw cywilnych zawarta została w art. 1 KPC. W myśl tego przepisu Kodeks postępowania cywilnego normuje postępowanie sądowe w sprawach ze stosunków z zakresu prawa cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego oraz prawa pracy, jak również w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych oraz w innych sprawach, do których przepisy tego Kodeksu stosuje się z mocy ustaw szczególnych. Powyższa definicja sprawy cywilnej odwołuje się do rodzaju dochodzonego roszczenia, a także podstawy faktycznej żądania. Przedmiot postępowania (roszczenie lub prawo) delimituje dopuszczalność ich dochodzenia na drodze sądowej, gdyż do rozpoznawania spraw cywilnych powołane są sądy powszechne, jeśli sprawy te nie należą do właściwości sądów szczególnych, oraz Sąd Najwyższy (art. 2 § 1 KPC). Podstawą do uznania danej sprawy za sprawę cywilną, jak wynika z wykładni literalnej art. 1 KPC, są dwa zasadnicze kryteria: materialnoprawne oraz formalnoprawne, które pozwalają na uznanie danej sprawy za sprawę cywilną. Przy czym warto zaznaczyć, że skorzystanie z ochrony prawnej jest możliwe, gdy istnieje „sprawa”, wtedy powstaje prawo do zainicjowania postępowania sądowego przed sądami powszechnymi8. Natomiast prawo do sądu nie zapewnia ochrony prawnej sporom o charakterze pozornym9, a w odniesieniu do powództw oczywiście bezzasadnych wprowadzona została szczególna regulacja10.

Przepisy regulujące przebieg postępowania cywilnego na przestrzeni ostatniego dwudziestolecia wielokrotnie były nowelizowane, a zmiany te miały niejednokrotnie charakter istotny w zakresie roli sądu, przebiegu postępowania dowodowego, sposobów zabezpieczeń, a nawet funkcji organów egzekucyjnych. Liczne zmiany przepisów, które nie zawsze uwzględniają cele i funkcje instytucji czy poszczególnych instrumentów prawnych, wcale nie zmierzają do usprawnienia prowadzenia postępowania, a wręcz przeciwnie – wywołują efekt odwrotny od zakładanego przy wprowadzaniu zmian przepisów. Ekonomika prowadzenia postępowania czy uproszczenie przepisów procesowych nie mogą powodować ograniczeń strony (uczestników) postępowania w zakresie realizacji zasady prawa do sądu jako naczelnej i zagwarantowanej konstytucyjnie. W związku z tym wszelkie wprowadzane zmiany powinny być oceniane w aspekcie tej naczelnej zasady, przy jednoczesnym wprowadzeniu prawidłowej struktury sądów jako organów sprawujących wymiar sprawiedliwości.

Mimo tak wielu wprowadzonych zmian w przepisach Kodeksu postępowania cywilnego, które muszą być wprowadzane także ze względu na europeizację czy informatyzację stosunków społecznych, to w zasadzie obecne regulacje prawne nie spełniają wszystkich oczekiwanych standardów gwarantujących uczestnikom postępowania cywilnego realizację właściwej ochrony prawnoprocesowej. Jak zasadnie zostało dostrzeżone w literaturze, „granice dla swobody ustawodawcy w kształtowaniu procedur sądowych wyznaczają regulacje konstytucyjne. Określają one zasadnicze standardy, których należy dochować w unormowaniach kodeksowych”11.

Stan prawny w opracowaniu uwzględniono na luty 2025 r., jednakże należy mieć na uwadze, że trwają zaawansowane prace legislacyjne związane z dokonaniem nowelizacji postępowania cywilnego. W ramach Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego zostały utworzone m.in. Zespół problemowy do spraw prawa cywilnego procesowego, Zespół problemowy do spraw nowej kodyfikacji postępowania cywilnego, Zespół problemowy do spraw prawa upadłościowego i restrukturyzacyjnego, Zespół problemowy do spraw rozpoznawania przez sądy spraw z udziałem konsumentów, Zespół problemowy do spraw prawa konsumenckiego oraz ochrony słabszej strony umowy (B2B), Zespół problemowy do spraw ochrony dóbr osobistych i prawa własności intelektualnej. Celem prac prowadzonych w poszczególnych zespołach jest opracowanie projektów regulacji prawnych, które mają odpowiadać wymaganiom zgodności z interesem publicznym i sprzyjać prawidłowej interpretacji i stosowaniu prawa.

W momencie oddawania opracowania do publikacji nie zostały jeszcze uchwalone projektowane zmiany przepisów regulujących postępowanie cywilne, które wiążą się także ze zmianami przepisów prawa materialnego.

Znaczące zmiany w przepisach zawiera projekt ustawy o szczególnych rozwiązaniach w zakresie rozpoznawania spraw dotyczących zawartych z konsumentami umów kredytu denominowanego lub indeksowanego do franka szwajcarskiego (UD 184). Projektowane zmiany nie tylko mają na celu „stworzenie norm prawnych umożliwiających sądom szybsze rozpoznawanie spraw dotyczących kredytów denominowanych lub indeksowanych do franka szwajcarskiego, zwanych dalej „«sprawami frankowymi»”12, lecz także utworzenie wydziałów w sądach okręgowych wyspecjalizowanych w prowadzeniu spraw frankowych oraz wprowadzenie przepisów przyznających sądom możliwość orzekania na posiedzeniu niejawnym, przeprowadzenia dowodu z przesłuchania świadka w formie zdalnej mimo sprzeciwu strony, czy też odbierania zeznań świadków na piśmie.

W zakresie ustroju sądów powszechnych przygotowywany jest rządowy projekt ustawy o zmianie ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz ustawy – Prawo o ustroju sądów wojskowych (druk Nr 988)13, który zawiera regulacje w zakresie dostosowania przepisów do wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w sprawach połączonych od C-748/19 do C-754/19 oraz modelu tzw. delegacji orzeczniczych.

Ze względu na szybki rozwój technologii w zakresie komunikacji i szeroki dostęp do informacji w mediach społecznościowych na uwagę zasługuje opracowany poselski projekt ustawy o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (druk Nr 864)14, który zawiera „istotne rozszerzenie obowiązków sądów w zakresie postępowań związanych z naruszeniami dóbr osobistych w Internecie. Nowe regulacje w Kodeksie postępowania cywilnego wprowadzają trzy tryby przyspieszone (postępowanie w sprawach o naruszenia związane z rozpowszechnianiem nielegalnych treści przeciwko osobom o znanej tożsamości, postępowanie w sprawach o naruszenia związane z rozpowszechnianiem nielegalnych treści przeciwko osobom o nieustalonej tożsamości oraz postępowanie w sprawach o naruszenia związane z rozpowszechnianiem nielegalnych treści przeciwko dostawcom usług pośrednich) mające na celu skuteczniejszą ochronę osób poszkodowanych w przestrzeni cyfrowej, celem zapewnienia stosowania rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2022/2065 z 19.10.2022 r. w sprawie jednolitego rynku usług cyfrowych oraz zmiany dyrektywy 2000/31/WE (Dz.Urz. UE L 277 z 27.10.2022, str. 1)”15.

Znaczna liczba nowelizacji przepisów zarówno prawa materialnego, jak i procesowego z pewnością wpłynie na kształt i przebieg postępowania cywilnego, co w konsekwencji wymusi konieczność podjęcia trudnego wysiłku opracowania nowego Kodeksu postępowania cywilnego. Na potrzebę stworzenia od początku, modelowo uregulowanego postępowania cywilnego zwracano uwagę w doktrynie już dawno16, ale potrzeba jego opracowania aktualizuje się zwłaszcza celem zapewnienia spójnej regulacji prawnej, skoro: „Gdy ustaje przyczyna, dla której wydano ustawę, traci moc sama ustawa” (łac. Cessante ratione legis, cessat lex ipsa17), a „Wszelkie prawo powinno być stanowione ze względu na ludzi” (łac. Hominum causa omne ius constitutum18).

Autorzy mają nadzieję, że opracowanie nie tylko umożliwi Czytelnikom, choć w zarysie, poznanie i zrozumienie przebiegu postępowania cywilnego, zwłaszcza cele i funkcje poszczególnych rodzajów postępowań cywilnych, a dodatkowo będzie stanowić zachętę do dalszego zgłębiania tej materii.

dr hab. Izabella Gil, prof. UWr

1 A. Jakubecki, Dostęp do ochrony prawnej w świetle ustawy nowelizującej KPC z 4.7.2019 r., [w:] K. Flaga-Gieruszyńska, R. Flejszar, E. Marszałkowska-Krześ (red.), Dostęp do ochrony prawnej w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2021, s. 2.

2 L. Garlicki, Polskie prawo konstytucyjne. Zarys wykładu, Warszawa 2021, s. 125.

3 Por. P. Sarnecki, Komentarz do art. 45, [w:] L. Garlicki (red.), Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, Komentarz, Tom II, Warszawa 2016.

4 Wyr. TK z 9.6.1998 r., K 28/97, OTK 1998, Nr 4, poz. 50.

5 K 28/97, OTK ZU 1998, Nr 4, poz. 50; SK 12/99, OTK ZU 2000, Nr 5, poz. 143.

6 Uchw. TK z 25.1.1995 r., W 14/94, OTK 1995, Nr 1, poz. 19.

7 T. Zembrzuski, Skarga kasacyjna. Dostępność w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2011, s. 83.

8 Post. SN z 18.11.2008 r., II CSK 303/08, OSNC-ZD 2009, Nr 3, poz. 72.

9 T. Zembrzuski, Powództwo oczywiście bezzasadne, a dostęp do ochrony prawnej w postępowaniu cywilnym, [w:] K. Flaga-Gieruszyńska, R. Flejszar, E. Marszałkowska-Krześ (red.), Dostęp do ochrony prawnej w postępowaniu cywilnym, s. 172.

10 Ł. Błaszczak, Powództwo oczywiście bezzasadne. Art. 1911 KPC, Warszawa 2021, passim.

11 T. Ereciński, Dalsze zmiany czy nowy Kodeks postępowania cywilnego?, [w:] K. Markiewicz (red.), Reforma postępowania cywilnego w świetle projektów Komisji Kodyfikacyjnej, Warszawa 2011, s. 5.

12 Projekt ustawy o szczególnych rozwiązaniach w zakresie rozpoznawania spraw dotyczących zawartych z konsumentami umów kredytu denominowanego lub indeksowanego do franka szwajcarskiego, Kancelaria Prezesa Rady Ministrów, Portal Gov.pl [dostęp: 12.2.2025 r.].

13 Projekt ustawy o zmianie ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz ustawy – Prawo o ustroju sądów wojskowych, Kancelaria Prezesa Rady Ministrów, Portal Gov.pl [dostęp: 12.2.2025 r.].

14 Projekt ustawy o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego, ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych, ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw, Kancelaria Prezesa Rady Ministrów, Portal Gov.pl [dostęp: 12.2.2025 r.].

15 Opinia Krajowej Rady Sądownictwa z 5.12.2024 r. w przedmiocie poselskiego projektu ustawy o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw, Poselski projekt ustawy o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw – Akty korporacyjne, Lex.

16 W. Broniewicz, Czy potrzebny jest nowy kodeks postępowania cywilnego, PiP 2004, z. 4, s. 11–17; T. Ereciński, O potrzebie nowego Kodeksu postępowania cywilnego, PiP 2004, z. 4, s. 3–10; T. Ereciński, O uwarunkowaniach, potrzebie oraz zakresie nowego kodeksu postępowania cywilnego, Polski Proces Cywilny 2010, Nr 1, s. 9–19; K. Weitz, Czy nowa kodyfikacja postępowania cywilnego?, PiP 2007, z. 3, s. 23 i n.; F. Zedler, Co dalej z kodeksem postępowania cywilnego?, [w:] Czterdziestolecie kodeksu postępowania cywilnego. Zjazd Katedr Postępowania Cywilnego w Zakopanem (7–9 października 2005 r.), Kraków 2006, s. 139 i n.

17 https://prawo.uni.wroc.pl/sites/default/files/students-resources/Sentencje%20z%20t%C5%82umaczeniami_0.pdf [dostęp: 31.3.2025 r.].

18 Ibidem.

Wykaz skrótów

1. Źródła prawa

BankFGwU

ustawa z 10.6.2016 r. o Bankowym Funduszu Gwarancyjnym, systemie gwarantowania depozytów oraz przymusowej restrukturyzacji (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 487)

EgzAdmU

ustawa z 17.6.1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (tekst jedn. Dz.U. z 2025 r. poz. 132)

EgzKarRozp

rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 29.7.2016 r. w sprawie sposobu prowadzenia egzekucji grzywien i kar pieniężnych orzeczonych w postępowaniu cywilnym, a także kosztów sądowych w sprawach cywilnych, przysługujących Skarbowi Państwa (Dz.U. z 2016 r. poz. 1227)

EKPC

Konwencja z 4.11.1950 r. o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (tekst jedn. Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284)

InfDzPodmRealZadPubl

ustawa z 17.2.2005 r. o informatyzacji działalności podmiotów realizujących zadania publiczne (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 1557 ze zm.)

KASU

ustawa z 16.11.2016 r. o Krajowej Administracji Skarbowej (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 615 ze zm.)

KC

ustawa z 23.4.1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 1061 ze zm.)

KK

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny (tekst jedn. Dz.U. z 2025 r. poz. 383)

KKS

ustawa z 10.9.1999 r. – Kodeks karny skarbowy (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 628 ze zm.)

KKW

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 706 ze zm.)

KomSądU

ustawa z 22.3.2018 r. o komornikach sądowych (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 1458)

Konstytucja RP

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.)

KP

ustawa z 26.6.1974 r. – Kodeks pracy (tekst jedn. Dz.U. z 2025 r. poz. 277 ze zm.)

KPA

ustawa z 14.6.1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 572)

KPC

ustawa z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 1568 ze zm.)

KRO

ustawa z 25.2.1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 2809 ze zm.)

KRSU

ustawa z 20.8.1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1500 ze zm.)

KSCU

ustawa z 28.7.2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 959 ze zm.)

KSH

ustawa z 15.9.2000 r. – Kodeks spółek handlowych (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 18 ze zm.)

KW

ustawa z 20.5.1971 r. – Kodeks wykroczeń (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 2119 ze zm.)

KWU

ustawa z 6.7.1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn. Dz.U. z 2025 r. poz. 341)

NBPU

ustawa z 29.8.1997 r. o Narodowym Banku Polskim (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 2025)

OchrPrLokU

ustawa z 21.6.2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 725)

OP

ustawa z 29.8.1997 r. – Ordynacja podatkowa (tekst jedn. Dz.U. z 2025 r. poz. 111 ze zm.)

PrBank

ustawa z 29.8.1997 r. – Prawo bankowe (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 1646 ze zm.)

PrGeod

ustawa z 17.5.1989 r. – Prawo geodezyjne i kartograficzne (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 1151 ze zm.)

PiZPU

ustawa z 27.3.2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 1130 ze zm.)

PrNot

ustawa z 14.2.1991 r. – Prawo o notariacie (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 1001)

PrPostAmd

ustawa z 30.8. 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 935 ze zm.)

PrPras

ustawa z 26.1.1984 r. – Prawo prasowe (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 1914)

PrPrzed

ustawa z 6.3.2018 r. – Prawo przedsiębiorców (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 236 ze zm.)

PrRDrog

ustawa z 20.6.1997 – Prawo o ruchu drogowym (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 236 ze zm.)

PrRestr

ustawa z 15.5.2015 r. – Prawo restrukturyzacyjne (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 1428 ze zm.)

PrUpad

ustawa z 28.2.2003 r. – Prawo upadłościowe (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 794 ze zm.)

PrUSP

ustawa z 27.7.2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 334 ze zm.)

RFU

ustawa z 5.8.2015 r. o rozpatrywaniu reklamacji przez podmioty rynku finansowego, o Rzeczniku Finansowym i o funduszu edukacji finansowej (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 1109 ze zm.)

RPDU

ustawa z 6.1.2000 r. o Rzeczniku Praw Dziecka (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 292)

RPOU

ustawa z 15.7.1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 1264 ze zm.)

RPPU

ustawa z 6.11.2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 581)

SKOKU

ustawa z 5.11.2009 r. o spółdzielczych kasach oszczędnościowo-kredytowych (tekst jedn. Dz.U. z 2025 r. poz. 379 ze zm.)

SNU

ustawa z 8.12.2017 r. o Sądzie Najwyższym (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 622)

SystUbSpołU

ustawa z 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn. Dz.U. z 2025 r. poz. 350)

ŚwiadOpZdrowU

ustawa z 27.8.2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 146 ze zm.)

WzajPomDochPodU

ustawa z 11.10.2013 r. o wzajemnej pomocy przy dochodzeniu podatków, należności celnych i innych należności pieniężnych (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 2009 ze zm.)

2. Organy i instytucje

ETPCz

Europejski Trybunał Praw Człowieka

NBP

Narodowy Bank Polski

SA

Sąd Apelacyjny

SN

Sąd Najwyższy

SN (7)

Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów

SO

Sąd Okręgowy

SOKiK

Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów

TK

Trybunał Konstytucyjny

TSUE

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej

UOKiK

Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów

3. Publikatory i czasopisma

Dz.U.

Dziennik Ustaw

Dz.Urz. UOKiK

Dziennik Urzędowy Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumenta

Dz.Urz. UE

Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej

EP

Edukacja Prawnicza

Legalis

System Informacji Prawnej Legalis

Lex

System Informacji Prawnej LEX

MoP

Monitor Prawniczy

NP

Nowe Prawo

OSA

Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych

OSNC

Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izby Cywilnej

OSNCP

Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izby Cywilnej, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych (1963–1994)

OSP

Orzecznictwo Sądów Polskich

Pal.

Palestra

PiP

Państwo i Prawo

PPE

Przegląd Prawa Egzekucyjnego

PPH

Przegląd Prawa Handlowego

PS

Przegląd Sądowy

PUG

Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego

R.Pr.

Radca Prawny

RPES

Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny

SC

Studia Cywilistyczne

4. Inne skróty

art.

artykuł

BFG

Bankowy Fundusz Gwarancyjny

cyt.

cytat

dec.

decyzja

EFTA

Europejskie Stowarzyszenie Wolnego Handlu (European Free Trade Association)

ENZ

Europejski Nakaz Zapłaty

EWG

Europejska Wspólnota Gospodarcza

nast.

następne

niepubl.

niepublikowany

Nr

numer

pkt

punkt (-y)

post.

postanowienie

poz.

pozycja

przyp.

przypis

red.

redakcja

s.

strona

t.

tom

tekst jedn.

tekst jednolity

tłum.

tłumaczenie

uchw.

uchwała

ust.

ustęp

w zw.

w związku

WE

Wspólnota Europejska

wyr.

wyrok

ww.

wyżej wymieniony (-a, -e)

z.

zeszyt

ze zm.

ze zmianami

zob.

zobacz

Rozdział I. Postępowanie cywilne – podstawowe pojęcia

Literatura: Ł. Błaszczak, Metodologiczne podstawy teorii dowodów i prawa dowodowego, [w:] System Postępowania Cywilnego. Tom 2: Dowody w postępowaniu cywilnym, Ł. Błaszczak (red.), Warszawa 2021, Legalis; Ł. Błaszczak, [w:] Meritum. Postępowanie cywilne, E. Marszałkowska-Krześ (red.), Warszawa 2017; Ł. Błaszczak, Problematyka sprawy cywilnej i drogi sądowej w kontekście zagadnienia sprawy konstytucyjnej i domniemania drogi sądu powszechnego z art. 177 Konstytucji, [w:] Konstytucjonalizacja postępowania cywilnego, Ł. Błaszczak (red.), Wrocław 2015; Ł. Błaszczak, Wiadomości wstępne i wprowadzenie do nauki postępowania cywilnego, [w:] Postępowanie cywilne, E. Marszałkowska-Krześ, Warszawa 2013; J. Bodio, [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz aktualizowany. Tom I. Art. 1–729, A. Jakubecki (red.), SIP Lex; W. Broniewicz, A. Marciniak, I. Kunicki, Postępowanie cywilne w zarysie, Warszawa 2016; K. Brzozowska, Postępowanie w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, [w:] System postępowania cywilnego. Tom 6: Postępowania odrębne, A. Machnikowska (red.), Warszawa 2022, Legalis; S. Cieślak, Pojęcie, skład i charakter systemu postępowania cywilnego, [w:] S. Cieślak, Powiązania wewnątrzsystemowe w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2013, SIP Lex; S. Dąbrowski, A. Łazarska, Nadużycie władzy sędziowskiej, [w:] Polski Proces Cywilny 2012, Nr 1, s. 7; T. Ereciński, [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom I. Postępowanie rozpoznawcze, T. Ereciński (red.), SIP Lex; tenże, Nadużycie praw procesowych w postępowaniu cywilnym. Tezy i wstępne propozycje do dyskusji, [w:] Nadużycie prawa procesowego cywilnego, P. Grzegorczyk, M. Walasik, F. Zedler (red.), SIP Lex; M. Górna-Zawadzka, [w:] Postępowanie cywilne, I. Gil (red.), Warszawa 2017; S. Hanausek, „Związanie” sądu cywilnego decyzją administracyjną, SC 1974, Nr 23; J. Jodłowski, Z. Resich, J. Lapierre, T. Misiuk-Jodłowska, K. Weitz, Postępowanie cywilne, Warszawa 2009; M. Kurowski, [w:] Kodeks postępowania karnego. Tom I. Komentarz aktualizowany; A. Sikorski, [w:] Postępowanie cywilne, I. Gil (red.) Warszawa 2017, D. Świecki (red.), SIP Lex; E. Marszałkowska-Krześ (red.), Meritum. Postępowanie cywilne, Warszawa 2017; H. Mądrzak, Postępowanie cywilne, Warszawa 2003, s. 14; W. Siedlecki, Z. Świeboda, Postępowanie cywilne. Zarys wykładu, Warszawa 2001; A. Torbus, [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz do art. 1–205, t. I, A. Marciniak (red.), Warszawa 2019, Legalis; Łukasz M. Wyszomirski, Moc wiążąca decyzji administracyjnej w postępowaniu cywilnym, PPP 2013, Nr 11, SIP Lex; A. Zieliński (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa 2017, Legalis.

§ 1. Pojęcie postępowania cywilnego

1

W przepisach ustawy z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego nie została zamieszczona definicja legalna pojęcia „postępowanie cywilne”. Termin „postępowanie cywilne” został zdefiniowany w doktrynie prawa procesowego cywilnego1.

Pojęcie postępowania cywilnego doczekało się na przestrzeni lat wielu definicji. Systematyka Kodeksu postępowania cywilnego potwierdza jego niejednolitość2. Stąd też definicji postępowania cywilnego nie można wywodzić jedynie z treści art. 1 KPC, ponieważ zawarta w nim regulacja nie wyczerpuje wszelkich możliwych form postępowania właściwych dla rozstrzygania spraw cywilnych.

Artykuł 1 KPC stanowi, że przepisy Kodeksu regulują rozpatrywanie spraw cywilnych w ramach postępowania sądowego (postępowanie cywilne sensu stricto), ale sprawy cywilne mogą być także przedmiotem pozasądowych form rozstrzygania, takich jak sądownictwo polubowne czy mediacja3 (postępowanie cywilne sensu largo4).

2

Próbując ująć postępowanie cywilne w ramy definicyjne, należy do zadania podejść w sposób systemowy, akcentując cztery zasadnicze elementy:

a) aspekt podmiotowy,

b) aspekt przedmiotowy,

c) zakres spraw rozpoznawanych w ramach postępowania cywilnego oraz

d) aspekt organizacyjny w postaci zorganizowanego kompleksu czynności podejmowanych przez podmioty postępowania.

Prawo procesowe cywilne – zważywszy m.in. na jego cel – jest zamkniętym zbiorem norm formalnoprawnych określających konieczne albo tylko możliwe czynności sądu oraz stron i innych uczestników postępowania; ustawodawca nadaje im określoną formę, oznaczając czas i miejsce ich dokonywania, a także ustanawia wiązane z ich podjęciem lub zaniechaniem skutki (post. SN z 28.3.2019 r., III CZP 92/18, Legalis).

3

Kodeks postępowania cywilnego stanowi zespół norm prawa formalnego regulujących postępowanie przed sądami i innymi organami wymiaru sprawiedliwości, a jednym z celów tego postępowania jest urzeczywistnianie przepisów prawa materialnego oraz ich egzekwowanie.

Ustawodawca, nadając czynnościom sądu, stron i innych osób biorących udział w postępowaniu określoną formę, oznaczając czas i miejsce ich dokonywania, a także normując wiązane z ich podjęciem lub zaniechaniem skutki, czyni postępowanie sądowe sprawnym, skutecznym i przewidywalnym (post. SN z 26.7.2017 r., III CZ 25/17, Legalis).

4

Aspekt podmiotowy powinien uwzględniać zarówno kompetencje sądów powszechnych oraz Sądu Najwyższego do rozpatrywania spraw cywilnych w rozumieniu art. 1 KPC, jak i innych kompetentnych organów, np. sądu arbitrażowego.

5

Aspekt przedmiotowy powinien podkreślać podstawową funkcję postępowania cywilnego, jaką jest funkcja ochronna, której celem jest zagwarantowanie ochrony, zarówno interesu indywidualnego, jak i ogólnego.

6

Postępowanie cywilne powinno być ponadto definiowane także z punktu widzenia zakresu spraw, jakie podlegają rozpoznaniu w jego granicach, tj. z punktu widzenia definicji sprawy cywilnej unormowanej w art. 1 KPC.

7

Z powyższych względów postępowanie cywilne powinno być rozumiane jako prawnie zorganizowany ciąg działań sądu lub innych kompetentnych organów przy udziale zainteresowanych podmiotów, które to działania są podejmowane w celu udzielenia ochrony prawnej oraz urzeczywistnienia konkretnej normy prawnej, przez rozpoznanie i rozstrzygnięcie sprawy cywilnej w rozumieniu art. 1 KPC5.

Powyższa definicja zasługuje na aprobatę z punktu widzenia przydatności dydaktycznej oraz przyszłej analizy systemu postępowania cywilnego, akcentując najważniejsze elementy, takie jak: sfera podmiotowo-przedmiotowa, zorganizowany kompleks czynności czy realizacja norm prawa materialnego6.

Postępowanie cywilne stanowi postępowanie o charakterze niejednolitym, uregulowane zarówno w przepisach Kodeksu postępowania cywilnego (w ramach dwóch trybów postępowania rozpoznawczego: procesu i postępowania nieprocesowego, postępowania zabezpieczającego, egzekucyjnego, międzynarodowego oraz arbitrażowego), jak również w przepisach prawa restrukturyzacyjnego oraz upadłościowego. Wspólnym mianownikiem rodzaju procedowanych w nich spraw7 jest to, że rozpoznawane są w nich sprawy o charakterze cywilnym w znaczeniu materialnym i formalnym.

§ 2. Źródła prawa procesowego cywilnego

8

Zasadniczym i podstawowym źródłem prawa procesowego cywilnego jest ustawa z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, podzielona na tytuł wstępny „Przepisy ogólne” (art. 1–14 KPC) oraz pięć części, tj.:

1) część pierwsza „Postępowanie rozpoznawcze”, składająca się z trzech ksiąg:

– „Proces”,

– „Postępowanie nieprocesowe” oraz

– „Postępowanie w razie zaginięcia lub zniszczenia akt”,

2) część druga „Postępowanie zabezpieczające”,

3) część trzecia „Postępowanie egzekucyjne”,

4) część czwarta „Przepisy z zakresu międzynarodowego postępowania cywilnego” oraz

5) część piąta „Sąd polubowny (arbitrażowy)”.

9

Poza normami wskazanymi w KPC, postępowanie cywilne regulowane jest także przez inne akty prawne.

Są to w szczególności:

1) ustawa z 28.7.2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 959 ze zm.);

2) ustawa z 27.7.2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 334 ze zm.);

3) ustawa z 22.3.2018 r. o komornikach sądowych (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 1458);

4) ustawa z 28.2.2018 r. o kosztach komorniczych (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 377);

5) ustawa z 28.2.2003 r. – Prawo upadłościowe (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 794 ze zm.);

6) ustawa z 15.5.2015 r. – Prawo restrukturyzacyjne (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 1428 ze zm.);

7) ustawa z 20.8.1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 979 ze zm.);

8) ustawa z 6.7.1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn. Dz.U. z 2025 r. poz. 341);

9) rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 22.10.2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1935 ze zm.);

10) rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 22.10.2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1964 ze zm.);

11) rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 18.6.2019 r. – Regulamin urzędowania sądów powszechnych (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 867 ze zm.);

12) ustawa z 17.6.2004 r. o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym lub nadzorowanym przez prokuratora i postępowaniu sądowym bez uzasadnionej zwłoki (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1725);

13) ustawa z 8.12.2017 r. o Sądzie Najwyższym (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 622).

[...] podstawową zasadą obowiązującą w prawie procesowym jest zasada terytorialności tego prawa, co oznacza, że sąd przeprowadza postępowanie stosując prawo procesowe obowiązujące w jego siedzibie (lex fori), chyba że odstępstwa w tym zakresie wynikają z uregulowań międzynarodowych (art. 91 ust. 2 Konstytucji RP).

Sądy obydwu instancji były zobowiązane stosować przepisy polskiego postępowania cywilnego, w tym przepisy określające zasady ponoszenia kosztów procesu. Za źródła prawa procesowego uznawane są także akty prawne określające rozmiar kosztów sądowych oraz te, które wyznaczają zasady wynagradzania fachowych pełnomocników stron w postępowaniu przed organami wymiaru sprawiedliwości na potrzeby rozliczenia między stronami kosztów procesu (post. SN z 8.2.2013 r., IV CZ 107/12, Legalis).

10

W związku z tym, że Polska jest jednym z członków Unii Europejskiej, prawo unijne stało się jednym ze źródeł prawa powszechnie obowiązującego. W związku z powyższym za źródło prawa procesowego cywilnego należy także uznać m.in.:

1) rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) Nr 861/2007 z 11.7.2007 r. ustanawiające europejskie postępowanie w sprawie drobnych roszczeń (Dz.Urz. UE L Nr 199 z 31.7.2007, s. 1, ze zm.);

2) rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) Nr 1896/2006 z 12.12.2006 r. ustanawiające postępowanie w sprawie europejskiego nakazu zapłaty (Dz.Urz. UE L Nr 399 z 30.12.2006, s. 1, ze zm.);

3) rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 1215/2012 z 12.12.2012 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.Urz. UE L Nr 351 z 20.12.2012, s. 1, ze zm.);

4) rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 2020/1783 z 25.11.2020 r. w sprawie współpracy między sądami państw członkowskich przy przeprowadzaniu dowodów w sprawach cywilnych lub handlowych (przeprowadzanie dowodów (Dz.Urz. UE L Nr 405 z 25.11.2020 r., s. 1, ze zm.);

5) rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) Nr 805/2004 z 21.4.2004 r. w sprawie utworzenia Europejskiego Tytułu Egzekucyjnego dla roszczeń bezspornych (Dz.Urz. UE L Nr 143 z 30.4.2004, s. 15, ze zm.);

6) rozporządzenie Rady (WE) Nr 4/2009 z 18.12.2008 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń oraz współpracy w zakresie zobowiązań alimentacyjnych (Dz.Urz. UE L Nr 7 z 10.1.2009 r., s. 1, ze zm.).

Podkreślić trzeba, że dorobek judykatury i doktryny nie stanowi źródeł prawa procesowego cywilnego.

Sąd powszechny, rozpoznający sprawę, nie jest związany uchwałami Sądu Najwyższego, nawet o mocy zasady prawnej, jeżeli nie zostały wydane w tej samej sprawie (wyr. SN z 17.5.2017 r., V CSK 466/16, Legalis).

§ 3. Relacje pomiędzy postępowaniem cywilnym a prawem cywilnym materialnym

11

Stosunek pomiędzy prawem procesowym cywilnym a prawem cywilnym materialnym można określić jako relację ścisłej współzależności8.

Obie wyżej wymienione gałęzie prawa są powiązane w stopniu tak daleko idącym, że brak którejkolwiek z nich oznaczać będzie dla drugiej tzw. bycie martwą literą9. Regulacje procesowe stanowią niezbędne instrumentarium przymusowej, co do zasady, realizacji norm prawa cywilnego materialnego. Prawo postępowania cywilnego przez niektórych nazywane jest prawem instrumentalnym10, ale nie można upatrywać w tej relacji stosunku pomocniczości norm prawa procesowego wobec norm prawa materialnego. Wnioskowanie takie nie znajduje potwierdzenia zarówno w przejawach woli ustawodawcy, jak i w doktrynie przedmiotu, bowiem oznaczałoby to przyznanie normom prawa cywilnego materialnego rangi norm wyższych, nadrzędnych.

12

Przejawem zależności między prawem cywilnym materialnym a prawem cywilnym procesowym jest, chociażby, korzystanie ze wspólnej siatki pojęć. Należy poczynić jednakże zastrzeżenie, że nie każdy termin, którym posługują się obie gałęzie, będzie rozumiany w sposób równoznaczny11. Niemniej tożsamością znaczeniową objęte są takie terminy, jak: osoba fizyczna, osoba prawna, przedsiębiorca, pożytki, siedziba czy miejsce zamieszkania.

Przykładowo od potrącenia jako czynności materialnoprawnej odróżnić trzeba zarzut potrącenia będący czynnością procesową. Oświadczenie o potrąceniu, o którym mowa w art. 499 KC, jest czynnością materialnoprawną powodującą w razie wystąpienia okoliczności określonych w art. 498 § 1 KC odpowiednie umorzenie wzajemnych wierzytelności. Natomiast zarzut potrącenia jest czynnością procesową, polegającą na żądaniu oddalenia powództwa w całości lub w części z powołaniem się na okoliczność, że roszczenie objęte żądaniem pozwu wygasło wskutek potrącenia. Oświadczenie o potrąceniu stanowi zatem materialnoprawną podstawę zarzutu potrącenia. Do dokonania potrącenia może dojść zarówno w ramach postępowania sądowego, jak i poza nim (wyr. SA w Łodzi z 7.5.2015 r., I ACa 1666/14, Legalis).

13

Kolejnym przejawem korelacji jest wywoływanie skutków materialnoprawnych przez niektóre czynności procesowe oraz wywoływanie skutków procesowych przez niektóre czynności materialnoprawne12.

Przykład: Czynność procesowa, jaką jest wytoczenie powództwa, wywołuje także skutek materialnoprawny w postaci przerwania biegu przedawnienia, natomiast zawarcie zapisu na sąd polubowny (czyli dokonanie czynności materialnoprawnej) przy podniesieniu zarzutu jego zawarcia skutkować będzie odrzuceniem pozwu lub wniosku (art. 1165 § 1 KPC), a więc wywoła skutek proce-sowy.

W celu dokonania klasyfikacji danej normy cywilnej jako normy materialnoprawnej czy też procesowej należy posłużyć się kilkoma rodzajami kryteriów. W wielu przypadkach sam fakt umiejscowienia danej normy w KPC czy w KC może okazać się niewystarczający – zdarza się bowiem tak, że norma zawarta w ustawie procesowej w istocie ma charakter materialnoprawny13. Zgodnie z prezentowanym przez W. Broniewicza stanowiskiem o przynależności normy do gałęzi prawa cywilnego materialnego oraz do gałęzi prawa cywilnego procesowego powinien decydować jej cel, przedmiot i treść14.

§ 4. Stosunek postępowania cywilnego do innych postępowań

I. Relacje postępowania cywilnego do innych postępowań

14

Stosunek postępowania cywilnego do innych postępowań można badać dwojako:

1) według rozgraniczenia zakresu przedmiotowego postępowań, tj. rozgraniczenia sprawy cywilnej od innych spraw (administracyjnych, karnych);

2) według mocy wiążącej ustaleń i związania orzeczeniami pomiędzy organami postępowania cywilnego a innymi organami uprawnionymi do rozpatrywania innego rodzaju spraw niż cywilne.

II. Postępowanie cywilne a postępowanie administracyjne

15

Analizę relacji postępowania cywilnego do postępowania administracyjnego (uregulowanego w przepisach KPA) należy rozpocząć od rozgraniczenia spraw rozpatrywanych w obu wymienionych postępowaniach. Zakres postępowania cywilnego wyznaczać będzie, co do zasady, sprawa cywilna w rozumieniu art. 1 KPC (zarówno w ujęciu materialnoprawnym, jak i formalnoprawnym).

W przypadku postępowania administracyjnego zakres przedmiotowy będzie wyznaczać tzw. sprawa administracyjna definiowana jako „kwestia istnienia stanu faktycznego, opisanego w hipotezie normy prawnej, która wymaga dla uwolnienia swej mocy wiążącej autorytatywnej konkretyzacji, dokonanej w formie aktu wydanego przez właściwy organ administracyjny”15.

16

Sąd powszechny nie będzie mógł dokonać w ramach postępowania cywilnego rozstrzygnięcia w sprawie będącej sprawą administracyjną, gdyż nie będzie ona zakresowo zbieżna ze sprawą cywilną w rozumieniu art. 1 KPC. W takim przypadku sąd powinien stwierdzić przeszkodę w postaci przesłanki procesowej negatywnej, tj. niedopuszczalność drogi sądowej, a w konsekwencji pozew lub wniosek odrzucić (art. 199 § 1 pkt 1 KPC). Tak się jednak nie stanie, jeżeli właściwy organ administracji publicznej lub sąd administracyjny uzna się uprzednio za niewłaściwy w sprawie (art. 1991 KPC)16. Należy zaznaczyć, że regulacja art. 1991 KPC nie rozszerza zakresu przedmiotowego sprawy cywilnej, a jedynie stanowi negatywną przesłankę odrzucenia pozwu pomimo niedopuszczalności drogi sądowej, tym samym zapobiegając tworzeniu się tzw. negatywnych sporów kompetencyjnych17.

17

Sytuację powyższą należy odróżnić od spraw, kiedy decyzja administracyjna zostanie przeniesiona do postępowania cywilnego. Tego typu sytuacja może mieć miejsce w niektórych postępowaniach odrębnych (np. z zakresu ubezpieczeń społecznych). Specyfika powyższych postępowań zakłada ich dwuetapowość. Pierwszy etap kończy się wydaniem decyzji administracyjnej, natomiast drugi etap swój początek bierze w dniu złożenia odwołania od takiej decyzji do sądu powszechnego. W takim przypadku dochodzi do przeobrażenia sprawy administracyjnej w sprawę cywilną o charakterze formalnoprawnym.

18

Sąd cywilny jest związany decyzją administracyjną mimo braku analogicznej podstawy dla spraw administracyjnych, tak jak dla spraw karnych (art. 11 KPC). Wynika to z rozdzielności drogi sądowej i administracyjnej oraz z faktu, że sąd cywilny nie ma kompetencji do dokonywania ustaleń prawnych w zakresie zastrzeżonym dla właściwości organów administracji. Sąd cywilny, co prawda, może dokonywać własnych ustaleń faktycznych, nie może jednak wywodzić z nich skutków prawnych, których źródłem może być jedynie akt administracyjny18. Natomiast organy administracji publicznej oraz organy państwowe są związane prawomocnym orzeczeniem sądu cywilnego (art. 365 § 1 KPC).

19

Decyzja podjęta przez organ administracji publicznej w sprawie należącej do kompetencji tej administracji wiąże sądy w postępowaniu cywilnym w zakresie objętym jej rozstrzygnięciem.

W postępowaniu cywilnym sądy nie są władne badać prawidłowości podjęcia decyzji administracyjnej, w szczególności, czy istnieją okoliczności, które w świetle przepisów prawa materialnego stanowiły podstawę jej podjęcia. Dzieje się tak niezależnie od treści uzasadnienia decyzji. Decyzja jest w zakresie objętym jej treścią – bez względu na motywy jej podjęcia wyrażone w uzasadnieniu – wyrazem stanowiska organu administracji publicznej wiążącym sądy w postępowaniu cywilnym (wyr. SA w Warszawie z 10.12.2015 r., VI ACa 1807/14, Legalis).

20

W polskim systemie prawnym obowiązuje zasada związania sądów prawomocną (ostateczną) decyzją administracyjną. Zasada ta doznaje ograniczenia jedynie w przypadku bezwzględnej nieważności decyzji administracyjnej (wyr. SN z 13.8.2015 r., I CSK 592/14, Legalis).

21

Wzajemny wpływ postępowań widoczny jest także w regulacji art. 177 § 1 pkt 3 KPC, zgodnie z którym sąd może zawiesić postępowanie z urzędu (tj. nie ma takiego obowiązku i nie jest związany wnioskiem stron), jeżeli rozstrzygnięcie sprawy zależy od uprzedniej decyzji organu administracji publicznej. Powodem zawieszenia będzie wówczas przyczyna o charakterze prejudycjalnym. Należy podkreślić, że dana decyzja administracyjna musi być decyzją ostateczną, tj. taką decyzją, od której nie służy odwołanie.

W doktrynie wyrażono stanowisko, że tego typu zawieszenie może mieć miejsce wtedy, gdy treść ostatecznej decyzji administracyjnej stanowi konieczny element podstawy rozstrzygnięcia merytorycznego lub formalnego sprawy cywilnej19.

22

W doktrynie przedmiotu oraz w judykaturze kwestia prejudycjalności decyzji administracyjnej i konieczności zawieszenia postępowania cywilnego nie jest bezsporna. Pomimo literalnego brzmienia art. 177 § 1 pkt 3 KPC w przypadku decyzji administracyjnej o charakterze konstytutywnym zawieszenie postępowania cywilnego jest obligatoryjne20. W przypadku zaś decyzji o charakterze deklaratywnym podnosi się, że konieczność zawieszenia postępowania cywilnego dotyczy tylko tych sytuacji, gdy mamy do czynienia ze sprawą, która nie ma w ogóle natury sprawy cywilnej. Jeżeli sprawa ta wynika jednak ze stosunków cywilnoprawnych, to nie ma konieczności zawieszenia postępowania cywilnego21.

23

Sąd wyznaczy termin do wszczęcia postępowania, jeżeli postępowanie administracyjne nie zostało jeszcze wszczęte, a jego rozpoczęcie zależy od wniosku strony, w innych wypadkach może zwrócić się do właściwego organu (art. 177 § 2 KPC).

III. Postępowanie cywilne a postępowanie karne

24

Wpływ postępowania karnego na postępowania cywilne związany jest z faktem, iż niejednokrotnie czyn będący przestępstwem powodować będzie, prócz odpowiedzialności karnej, skutki w sferze prawa cywilnego, prawa pracy czy prawa rodzinnego i opiekuńczego.

Przykład: Sprawca wypadku samochodowego, w którym rowerzysta odniósł obrażenia ciała, będzie oskarżony o przestępstwo z art. 177 KK, a ponadto może być pozwany w sprawie o naprawienie szkody powstałej w wyniku spowodowanego wypadku.

25

Wzajemne relacje pomiędzy postępowaniem cywilnym a karnym zależeć będą w głównej mierze od etapów toczących się postępowań, tj. w przypadku ustalenia, że zachodzi związek pomiędzy sprawą cywilną a sprawą karną należy ustalić, czy postępowanie karne zostało wszczęte, a jeśli tak, czy i w jaki sposób zostało zakończone.

Zgodnie z regulacją art. 11 KPC ustalenia wydanego w postępowaniu karnym prawomocnego wyroku skazującego co do popełnienia przestępstwa wiążą sąd w postępowaniu cywilnym. W związku z tym dla postępowania cywilnego i związania sądu określonymi ustaleniami znaczenie będzie mieć dopiero efekt zakończonego postępowania karnego w postaci prawomocnego skazującego wyroku sądu karnego.

26

Szczególna moc wiążąca prawomocnego skazującego wyroku karnego w postępowaniu cywilnym określana jest jako prejudycjalność wyroku karnego (sensu largo) i odnosi się tylko do ustaleń co do popełnienia przestępstwa22, czyli ustaleń dotyczących przypisanego czynu oraz jego kwalifikacji prawnej zawartych w sentencji wyroku23. Związanie sądu tymi ustaleniami oznacza, że sąd cywilny nie może w tym zakresie ustalić czegoś odmiennego, nawet jeśli z zebranego materiału procesowego wynika – jego zdaniem – co innego.

27

Zakres związania sądu cywilnego prawomocnym wyrokiem skazującym dotyczy tylko i wyłącznie ustaleń co do okoliczności popełnienia przestępstwa zawartych w sentencji wyroku. Natomiast moc wiążącą w postępowaniu cywilnym mają jedynie ustalenia co do popełnienia przez oskarżonego czynu, który wypełnia dyspozycję normy karnej i został mu przypisany jako przestępstwo. Sąd nie jest związany innymi ustaleniami sądu karnego, a zwłaszcza ustaleniami dotyczącymi przyczynienia się osoby trzeciej.

Zagadnienie przyczynienia się poszkodowanego do powstania szkody stanowi domenę sądu cywilnego (art. 362 KC), a więc badanie okoliczności, czy poszkodowany przyczynił się do powstania szkody, nie może być wyłączone spod kognicji tego sądu.

Nie można przy tym wykluczyć, że w wyniku badania tej okoliczności sąd cywilny, w związku z poczynionymi ustaleniami, mniej korzystnymi dla pozwanego od ustaleń w wyroku karnym, dojdzie do wniosku, że poszkodowany do powstania szkody się nie przyczynił (wyr. SA w Warszawie z 6.7.2018 r., I ACa 264/17, Legalis).

28

Moc wiążąca prawomocnego wyroku skazującego, o którym mowa w art. 11 KPC, dotyczy – jak zostało to wspomniane wyżej – tzw. prejudycjalności sensu largo, czyli sytuacji, gdzie istnienie wyroku karnego nie jest konieczną przesłanką możliwości rozstrzygnięcia sprawy cywilnej. Prejudycjalność sensu stricto pojawia się natomiast wówczas, gdy skutki cywilnoprawne zależą od uprzedniego stwierdzenia, że zostało popełnione określone przestępstwo, np. art. 928 § 1 pkt 1 KC.

29

Ograniczenie swobodnej oceny dowodów co do ustaleń dotyczących popełnienia przestępstwa ma zastosowanie jedynie do prawomocnych wyroków karnych skazujących.

Z powyższego można wysnuć dwa wnioski:

a) po pierwsze, nie są wiążące dla sądu cywilnego inne ustalenia faktyczne sądu karnego, dotyczące okoliczności ubocznych, wykraczających poza elementy stanu faktycznego przestępstwa,

b) po drugie, orzeczenia stwierdzające popełnienie czynu niestanowiącego przestępstwa (np. wykroczenia) nie wiążą sądu cywilnego. Tak samo poza zakresem art. 11 KPC pozostawać będą orzeczenia uniewinniające oskarżonego, umarzające postępowanie, a nawet skazujące, jeżeli wyrok skazujący nie stał się jeszcze prawomocny.

Sam wyrok w sprawie karnej nie jest środkiem dowodowym w procesie cywilnym. Nie wiąże również sądu cywilnego w zakresie ustalonych w nim faktów na mocy art. 11 KPC.

Przepis ten odnosi się bowiem jedynie do wyroków skazujących, nie zaś do wszelkiego rodzaju orzeczeń wydanych przez sądy karne (post. SN z 12.10.2017 r., IV CZ 62/17, Legalis).

W przypadku zaś, gdy ustalenia wyroku karnego mogłyby wywrzeć wpływ na rozstrzygnięcie sprawy cywilnej, a postępowanie karne nie zostało jeszcze wszczęte lub nie jest ukończone, sąd rozpatrujący sprawę cywilną może zawiesić postępowanie z urzędu (na podstawie art. 177 § 1 pkt 4 KPC).

W sytuacji gdy postępowanie karne nie zostało jeszcze wszczęte, a jego rozpoczęcie zależy od wniosku strony (np. sprawy ścigane z oskarżenia prywatnego), sąd cywilny wyznaczy termin do wszczęcia postępowania, w pozostałych zaś przypadkach (tj. gdy mamy do czynienia z przestępstwem ściganym z urzędu) sąd może zwrócić się do właściwego organu (art. 177 § 2 KPC).

30

Analiza relacji pomiędzy postępowaniem cywilnym a postępowaniem karnym wymaga także zwrócenia uwagi na istotne zagadnienie, jakim jest wpływ orzeczenia wydanego w ramach postępowania cywilnego na postępowanie karne. Zgodnie z art. 365 § 1 KPC orzeczenie prawomocne wiąże, co prawda, nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, jednakże art. 365 § 2 KPC stanowi, że Kodeks postępowania karnego określa, w jakim zakresie orzeczenia sądu cywilnego nie wiążą sądu w postępowaniu karnym. Zgodnie z wyrażoną w art. 8 KPK zasadą samodzielności jurysdykcyjnej sądów karnych sądy te rozstrzygają samodzielnie zagadnienia faktyczne i prawne, nie będąc tym samym związane rozstrzygnięciem innego sądu lub organu.

31

Oczywiście brak związania sądu karnego rozstrzygnięciami sądu cywilnego nie oznacza, że sąd karny nie może brać pod uwagę materiału procesowego z innych postępowań i na jego podstawie – jako elementu materiału dowodowego – konstruować swoich przekonań o pewnych faktach. Wówczas jednak działa na podstawie swobodnej oceny dowodów24.

32

Niemniej w myśl art. 8 § 2 KPK prawomocne rozstrzygnięcia sądu kształtujące prawo lub stosunek prawny są wiążące. W związku z tym tylko konstytutywne orzeczenia sądów dotyczące ustanowienia, zmiany lub zniweczenia uprawnienia określonego podmiotu bądź stosunku prawnego łączącego określone podmioty25 sąd karny jest zobligowany brać pod uwagę. Pozostałe rodzaje orzeczeń sądów cywilnych, tj. rozstrzygnięcia w przedmiocie zasądzenia świadczenia oraz ustalenia istnienia prawa lub stosunku prawnego, nie będą stanowić orzeczeń wiążących sąd w postępowaniu karnym.

Przykład: W sprawie karnej o bigamię sąd karny jest związany prawomocnymi wyrokami sądu cywilnego w przedmiocie orzeczenia rozwodu czy ustalenia nieistnienia małżeństwa.

§ 5. Pojęcie i kryteria wyodrębnienia sprawy cywilnej

33

Pojęcie sprawy cywilnej zostało uregulowane w art. 1 KPC. Zgodnie z przedmiotowym przepisem sprawami cywilnymi są sprawy ze stosunków z zakresu prawa cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego oraz prawa pracy, jak również sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych oraz inne sprawy, do których przepisy tego Kodeksu stosuje się z mocy ustaw szczególnych.

34

Ze względu na strukturę danej regulacji można dokonać podziału spraw cywilnych na sprawy:

1) z zakresu stosunków materialnoprawnych (tj. z zakresu prawa cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego, prawa pracy);

2) z zakresu ubezpieczeń społecznych oraz

3) inne niebędące sprawami z zakresu stosunków materialnoprawnych czy z zakresu ubezpieczeń społecznych, do których przepisy KPC stosuje się z mocy ustaw szczególnych.

35

Pierwsza grupa spraw cywilnych obejmuje sprawy będące sprawami cywilnymi ze swojej natury i wskazania kodeksowego, tzn. będą wiązały się z ochroną praw podmiotowych wynikających ze stosunków prawnych nie tylko prawa cywilnego, ale również rodzinnego i opiekuńczego, a także prawa pracy.

Sprawami cywilnymi ze swej natury będą sprawy, które charakteryzują się autonomią w zakresie wyboru stron stosunku, treści stosunku, równością, ekwiwalentnością świadczeń oraz brakiem możliwości zastosowania przymusu państwowego celem realizacji obowiązku26.

36

Druga grupa, tj. sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych, nie spełniają kryterium materialnoprawnego właściwego dla spraw omówionych powyżej, niemniej jednak są sprawami cywilnymi z tzw. wskazania kodeksowego – zostały one wyodrębnione z grupy trzeciej będącej sprawami cywilnymi jedynie w znaczeniu formalnoprawnym, dlatego też zasadne jest ich wyodrębnienie w niniejszym podziale.

Wyodrębnienie spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych z kategorii trzeciej, tj. spraw cywilnych w ujęciu formalnoprawnym, wynika z faktu, iż przepis szczególny nakazujący traktować tę kategorię spraw jako sprawę cywilną został umieszczony w ramach KPC, a nie w innym zewnętrznym źródle ustawowym27. Ponadto, jak podkreśla część przedstawicieli doktryny, sporna jest natura stosunku ubezpieczenia społecznego – tj. czy jest to stosunek administracyjnoprawny, cywilnoprawny czy też stosunek o charakterze mieszanym28.

37

Trzecią grupę stanowią sprawy, które nie dotyczą ochrony praw podmiotowych wynikających ze stosunków materialnoprawnych właściwych dla prawa cywilnego, prawa rodzinnego i opiekuńczego czy prawa pracy. Do tej grupy zaliczać należy wszystkie te sprawy, które nie są sprawami cywilnymi ze swej natury ani wskazania kodeksowego, jednakże odrębna ustawa nakazuje je za takie uznać29.

Natura trzeciej kategorii spraw nie zostaje zmieniona na „naturę cywilną” – konstrukcyjnie sprawy te pozostają nadal sprawami niecywilnymi, np. administracyjnymi. Ze względu jednak na odpowiednią normę prawną, wprowadzana jest na potrzeby postępowania cywilnego nowa konstrukcja prawna30, która umożliwia rozpoznanie danej sprawy przez sąd cywilny.

Przykład: Sprawy o sprostowanie oraz sporządzenie aktu stanu cywilnego, sprawy o wpis partii politycznej do ewidencji.

Istota sprawy cywilnej wiąże się z równouprawnieniem stron występujących w procesie. Ustalenie, czy sprawa ma cywilnoprawny charakter, a także czy należy do drogi sądowej, wymaga odniesienia się do dwóch kryteriów, tj. równorzędności stron, jak też do ekwiwalentności świadczeń. Odwołanie się do tych kryteriów pożądane jest zwłaszcza wtedy, gdy w danym sporze nakładają się stosunki cywilnoprawne i administracyjne, co może utrudniać właściwe zakwalifikowanie sprawy.

W sensie materialnoprawnym sprawami cywilnymi są sprawy, w których ochrona prawna jest przewidziana ze względu na stan prawny oraz prawa i obowiązki podmiotów stosunków prawnych o charakterze równorzędnym. Sprawa nie będzie miała natomiast charakteru cywilnoprawnego, jeżeli jeden z podmiotów wyposażony zostanie w funkcje władcze. Przyznanie jednej ze stron władzy zwierzchniej w ramach działalności Państwa oznacza, że sprawa będzie mogła być uznana za cywilną jedynie na podstawie kryterium formalnoprawnego. Taki charakter mają sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych (post. SN z 10.4.2018 r., I UK 55/17, Legalis).

38

Podsumowując, sprawy cywilne można podzielić na sprawy cywilne w znaczeniu materialnoprawnym (sprawa cywilna sensu stricto), tj. sprawa z zakresu prawa cywilnego, prawa rodzinnego i opiekuńczego, prawa pracy, oraz na sprawy cywilne w znaczeniu formalnoprawnym (sprawa cywilna sensu largo), które pomimo, że nie są sprawami cywilnymi ze swej natury, zostały przekazane na mocy przepisu szczególnego do rozpoznania w ramach postępowania cywilnego.

Podnieść należy, że kwalifikacja danej sprawy, jako sprawy cywilnej (art. 1 KPC), uzależniona jest pierwszorzędnie od materialnego charakteru stosunku prawnego istniejącego pomiędzy stronami, definiowanego przede wszystkim na płaszczyźnie pozycji stron tego stosunku, źródła zobowiązania, jak i charakteru świadczenia (wyr. SA w Szczecinie z 1.12.2016 r., I ACa 741/16, Legalis).

§ 6. Pojęcie drogi sądowej

39

Droga sądowa to kompetencja sądów powszechnych do rozpoznawania spraw cywilnych w rozumieniu art. 1 KPC. Powyższa definicja wynika z treści art. 2 § 1 KPC, który stanowi, że do rozpoznawania spraw cywilnych powołane są sądy powszechne, jeśli sprawy te nie należą do właściwości sądów szczególnych, oraz Sąd Najwyższy.

40

Podkreślić przy tym należy, że niedopuszczalność drogi sądowej zachodzi wówczas, gdy sprawa nie ma charakteru sprawy cywilnej lub gdy sprawa ze swej istoty ma wprawdzie charakter sprawy cywilnej, jednakże z mocy wyraźnego przepisu została przekazana do właściwości innego organu niż sąd powszechny.

Na gruncie prawa polskiego sprawą cywilną jest sprawa, w której ochrona prawna ma polegać na wywołaniu skutku prawnego w zakresie stosunku prawno-cywilnego w szerszym tego słowa znaczeniu, np. sprawy rodzinne, osobiste, majątkowe, powództwa z prawa pracy, prawa ubezpieczeniowego pod warunkiem, że wystąpią elementy istotne dla sprawy cywilnej – strony występują w charakterze równouprawnionych podmiotów. Sprawa ma charakter sprawy cywilnej, jeżeli treść łączących strony stosunków prawnych, obejmująca ich wzajemne prawa i obowiązki albo tworząca dany stan prawny, zakłada potrzebę ochrony interesów uczestniczących w nich podmiotów.

Sprawa cywilna wymaga przy tym pozostawania dwóch lub więcej podmiotów w stosunku prawnym, regulowanym przepisami Kodeksu cywilnego i innymi ustawami, którego podmioty – w wypadku sporu – występują jako równorzędni partnerzy. Jeżeli natomiast jeden z nich uzyskuje pozycję podmiotu działającego z mocy swojej władzy zwierzchniej, to stosunek taki nie jest stosunkiem cywilnoprawnym (wyr. SA w Łodzi z 8.5.2015 r., I ACa 1671/14, Legalis).

Wobec powyższego, stwierdzić należy, że definicja drogi sądowej zdeterminowana jest przez zakres sprawy cywilnej, a więc regulację zawartą w art. 1 KPC, określającym ramy przedmiotowe drogi sądowej.

Dopuszczalność drogi sądowej zależy od podstawy faktycznej, na której powód opiera swoje żądanie. Jeżeli roszczenie oparte jest na zdarzeniach prawnych wywołujących skutki cywilnoprawne, to droga sądowa jest dopuszczalna – dotyczy to także żądania zasądzenia świadczeń o charakterze publicznoprawnym (post. SN z 19.3.2018 r., II CSK 640/17, Legalis).

Sąd, rozważając dopuszczalność drogi sądowej, nie bada istnienia prawa podmiotowego ani tego, czy zgłoszone przez powoda roszczenie jest usprawiedliwione prawem materialnym. Do wytoczenia procesu nie jest potrzebne obiektywne istnienie prawa, konieczne jest jedynie twierdzenie o jego istnieniu. Sąd powinien wyjaśnić, czy prawo podmiotowe, o istnieniu którego twierdzi powód, odpowiada pojęciu „sprawa cywilna” w rozumieniu art. 1 i 2 KPC. Jeżeli, według twierdzeń powoda zawartych w pozwie, między nim a pozwanym istnieje stosunek cywilnoprawny, droga sądowa jest dopuszczalna i pozew nie może być odrzucony z powodu jej braku (wyr. SN z 17.6.2016 r., IV CSK 655/15, Legalis).

41

Powołany wyżej art. 2 § 1 KPC w aspekcie podmiotowym powierza w głównej mierze rozpoznawanie spraw cywilnych sądom powszechnym. Druga część tego zdania jest natomiast zbędna, ponieważ na chwilę obecną nie istnieją sądy szczególne powołane do rozpatrywania spraw cywilnych31. Wzmianka o Sądzie Najwyższym jest z kolei konsekwencją pozycji ustrojowej tego sądu w zakresie sprawowania wymiaru sprawiedliwości (art. 1 pkt 1 SNU).

42

Droga sądowa zaliczana jest do grupy bezwzględnych przesłanek procesowych, tj. takich, które nie podlegają czynnościom dyspozycyjnym stron, a ich brak skutkuje nieważnością postępowania. Omawiana przesłanka może mieć zarówno charakter pozytywny, tj. gdy sąd powszechny będzie posiadał kompetencję do rozpoznania sprawy cywilnej, lub negatywny – tzw. niedopuszczalność drogi sądowej, która skutkować będzie, co do zasady, albo odrzuceniem pozwu (gdy jej brak będzie miał charakter pierwotny), albo umorzeniem postępowania (przy jej braku o charakterze następczym).

Dopuszczalność drogi sądowej to podstawowa przesłanka możliwości domagania się ochrony prawnej w ramach postępowania przed sądami. Jej brak uniemożliwia realizację żądania ochrony przez sąd. Niedopuszczalność drogi sądowej wystąpi, gdy sprawa nie ma charakteru sprawy cywilnej w rozumieniu art. 1 i 2 KPC albo też do jej rozpoznania właściwy jest inny organ wskazany w ustawie (post. SN z 10.4.2018 r., I UK 55/17, Legalis).

43

Sąd, odrzucając pozew z powodu niedopuszczalności drogi sądowej, nie może poprzestać na stwierdzeniu, że przedstawiona mu do rozpoznania sprawa nie jest sprawą cywilną, lecz powinien w uzasadnieniu swego orzeczenia wskazać sąd, do którego właściwości rozpoznania tej sprawy zostało ustawowo zastrzeżone (wyr. SN z 24.9.2012 r., I PK94/12, Legalis).

§ 7. Niedopuszczalność drogi sądowej i jej rodzaje

44

Niedopuszczalność drogi sądowej – to brak kompetencji sądu powszechnego do rozpoznania sprawy cywilnej. Mówiąc inaczej, jest to brak pozytywnej przesłanki dopuszczalności drogi sądowej. Owa przesłanka jest uwzględniana przez sąd z urzędu w każdym stanie sprawy (art. 202 w zw. z art. 199 § 1 pkt 1 KPC). W przypadku rozpoznania sprawy mimo braku istnienia pozytywnej przesłanki procesowej w postaci dopuszczalności drogi sądowej (bez względu na to, czy niedopuszczalność drogi sądowej miała charakter pierwotny czy następczy) zachodzić będzie nieważność postępowania (art. 379 pkt 1 KPC).

45

Można wyróżnić następujące podziały niedopuszczalności drogi sądowej:

1) ze względu na moment powstania negatywnej przesłanki procesowej:

a) pierwotną niedopuszczalność drogi sądowej – droga sądowa jest niedopuszczalna już w momencie wszczęcia postępowania; w takim wypadku sąd powinien odrzucić pozew albo wniosek; wyjątkiem jest art. 1991 KPC (sąd nie może odrzucić pozwu z tego powodu, że do rozpoznania sprawy właściwy jest organ administracji publicznej lub sąd administracyjny, jeżeli organ administracji publicznej lub sąd administracyjny uznały się w tej sprawie za niewłaściwe), a także art. 464 § 1 KPC, zgodnie z którym odrzucenie pozwu nie może nastąpić z powodu niedopuszczalności drogi sądowej, gdy do rozpoznania sprawy właściwy jest inny organ; W tym wypadku sąd przekaże mu sprawę (w drodze postanowienia), chyba że organ ten uprzednio uznał się za niewłaściwy – wówczas sąd cywilny rozpozna sprawę;

b) następczą niedopuszczalność drogi sądowej – pozytywna przesłanka drogi sądowej istniała w momencie wszczęcia postępowania, jednakże odpadła w jego toku; wtedy też sąd powinien umorzyć postępowanie;

2) ze względu na możliwość przekształcenia przesłanki negatywnej w przesłankę pozytywną:

a) bezwzględną niedopuszczalność drogi sądowej – sprawa nie jest sprawą cywilną w rozumieniu art. 1 KPC lub fakt faktem spełnia przesłanki bycia sprawą cywilną, jednakże z mocy przepisów szczególnych sądy powszechne nie są kompetentne do jej rozstrzygnięcia (art. 2 § 3 KPC).

Bezwzględna niedopuszczalność drogi sądowej zachodzi wówczas, gdy sprawa – na skutek jej „niecywilnego” charakteru lub w związku z obowiązującym przepisem prawa – w żadnym wypadku nie może być załatwiona przez sąd powszechny.

Niedopuszczalność względna, występująca w polskim ustawodawstwie sporadycznie, wynika z pozostawienia osobie uprawnionej możliwości wyboru drogi – sądowej lub przed innym organem – na której chce realizować przysługujące jej prawo podmiotowe. Możliwość takiego wyboru musi być jednak przewidziana w konkretnym przepisie ustawy (dekretu). Można mówić o niedopuszczalności drogi sądowej w zakresie całego powództwa albo tylko jego części. W efekcie mimo przynależenia danej sprawy do drogi sądowej, droga ta może być – w części istotnej dla orzeczenia o całości żądania – niedopuszczalna (wyr. SA w Poznaniu z 25.1.2017 r., III AUa 568/16, Legalis);

b) względną niedopuszczalność drogi sądowej:

– czasową niedopuszczalność drogi sądowej – inaczej warunkową; sprawa cywilna może być rozpoznana przez sąd powszechny dopiero po podjęciu innych czynności celem jej załatwienia/wyczerpania możliwości podejmowania działań przed innym uprawnionym organem (np. w wyniku postępowania reklamacyjnego),

– tzw. przemienność drogi sądowej – sytuacja, gdy podmiot ma możliwość dochodzenia ochrony swoich praw przed różnymi organami, a także ma prawo wyboru, z którego sposobu skorzysta (np. art. 242 KP).

W sprawie, w której pasażer domaga się od przewoźnika lotniczego odszkodowania za opóźniony lot na podstawie art. 7 rozporządzenia (WE) Nr 261/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z 11.2.2004 r. ustanawiającego wspólne zasady odszkodowania i pomocy dla pasażerów w przypadku odmowy przyjęcia na pokład albo odwołania lub dużego opóźnienia lotów, uchylającego rozporządzenie (EWG) Nr 295/91 (Dz.Urz. UE L Nr 46, s. 1), zachodzi przemienność drogi postępowania przed sądami powszechnymi lub przed Prezesem Urzędu Lotnictwa Cywilnego (uchw. SN z 7.2.2014 r., III CZP 113/13, Legalis).

§ 8. Rodzaje sądowego postępowania cywilnego

46

Zgodnie z systematyką KPC można wyróżnić następujące rodzaje postępowania:

1) postępowanie rozpoznawcze, które obejmuje dwa równorzędne tryby postępowania:

a) proces, w ramach którego można wyróżnić:

i) postępowanie zwykłe,

ii) postępowania odrębne,

b) tryb postępowania nieprocesowego;

2) postępowanie zabezpieczające,

3) postępowanie egzekucyjne,

4) postępowanie międzynarodowe,

5) postępowanie arbitrażowe, z tym zastrzeżeniem, że postępowanie to nie spełnia wymogu postępowania sądowego; postępowanie arbitrażowe jest przejawem alternatywnych metod rozwiązywania spraw cywilnych.

47

Inną klasyfikacją postępowań jest także ich podział na:

1) postępowanie rozpoznawcze, które ukierunkowane jest na udzielenie ochrony prawnej danemu podmiotowi przez rozpoznanie sprawy i wydanie rozstrzygnięcia,

2) postępowanie wykonawcze, które zakłada przymusowe wyegzekwowanie praw stwierdzonych w wyniku przeprowadzonego postępowania rozpoznawczego, oraz

3) postępowania pomocnicze, tj. takie, w ramach których rozpoznawane są kwestie incydentalne lub uboczne, które związane są z postępowaniem głównym.

48

W przypadku postępowań pomocniczych można dokonać ich podziału na:

a) postępowania pomocnicze samoistne – postępowanie pojednawcze, postępowanie zabezpieczające, postępowanie klauzulowe, postępowanie o uznanie lub stwierdzenie wykonalności wyroku sądu polubownego lub ugody przed nim zawartej, postępowanie o wyjawienie majątku;

b) postępowania pomocnicze niesamoistne – postępowanie o przywrócenie terminu do dokonania czynności procesowej, dochodzenie w celu ustalenia wartości przedmiotu sporu.

W zakresie umiejscowienia postępowania klauzulowego w jednym z rodzajów postępowania cywilnego warto zwrócić zaś uwagę na stanowisko M. Mulińskiego (por. Postępowanie o nadanie klauzuli wykonalności krajowemu tytułowi egzekucyjnemu, Warszawa 2005, s. 21–22), który przyjmuje za W. Broniewiczem, że postępowanie klauzulowe jest samoistnym, odrębnym postępowaniem w sprawie (tak W. Broniewicz, Wszczęcie i przebieg postępowania egzekucyjnego, [w:] E. Warzocha (red.), Współczesne tendencje rozwoju procedury cywilnej w Europie, Warszawa 1990, s. 78 i n.). Mieści się ono w zasadniczym nurcie postępowania, jakie w danej sprawie zostało wszczęte. Postępowanie to zmierza do załatwienia sprawy cywilnej przez ustalenie, czy zachodzą warunki do przymusowego wykonania świadczenia stwierdzonego w określonym akcie (tytuł egzekucyjny) (post. SN z 18.1.2017 r., III SPZP 2/16, Legalis).

§ 9. Przedmiot ochrony w postępowaniu cywilnym (przedmiot procesu cywilnego)

49

Przedmiot ochrony w postępowaniu cywilnym czy też przedmiot procesu cywilnego nie jest pojęciem rozumianym w sposób jednolity w doktrynie przedmiotu. Wykształciły się dwie główne koncepcje zasadzające się na opozycyjnych wobec siebie założeniach32.

50

Pierwsza z nich, zwana koncepcją roszczeń materialnych,33 zakłada, że przedmiotem ochrony w postępowaniu cywilnym są roszczenia materialnoprawne. Słusznie podnosi się w literaturze przedmiotu, że pogląd ten nie zasługuje na aprobatę, a to z tego powodu, że roszczenie materialnoprawne istnieje obiektywnie, podczas gdy roszczenie procesowe istnieje subiektywnie według twierdzeń powoda i dopiero sąd w wyniku danego rozstrzygnięcia przesądza o jego istnieniu lub nieistnieniu. Przyjmując tę wadliwą koncepcję, należałoby dojść do momentami alogicznego stwierdzenia, że niektóre toczące się postępowania są postępowaniami bezprzedmiotowymi, pustymi, a to z tego powodu, iż sąd stwierdził następczo o nieistnieniu roszczenia w drodze wyroku oddalającego powództwo.

Każde postępowanie niezależnie od jego wyniku (uwzględnienie, oddalenie powództwa) posiada swój własny przedmiot. Ponadto na krytykę zasługuje również to, że koncepcja roszczeń materialnoprawnych jako przedmiotu ochrony procesu znajduje zastosowanie tylko dla powództw o świadczenie, a więc wyłączona zostaje możliwość jej zastosowania dla powództw o ustalenie istnienia bądź nieistnienia stosunku prawnego lub prawa czy też powództw o ukształtowanie danego stosunku prawnego bądź prawa.

51

Druga koncepcja określana jest koncepcją roszczeń procesowych. Jej przedstawicielami są m.in. W. Siedlecki i W. Broniewicz. Według W. Siedleckiego roszczenie procesowe jest żądaniem urzeczywistnienia w konkretnym wypadku określonej, oznaczonej normy prawnej przez wydanie orzeczenia o określonej treści. Natomiast zdaniem W. Broniewicza roszczeniem procesowym jest twierdzenie powoda o istnieniu bądź nieistnieniu określonej normy indywidualno-konkretnej, przedstawione sądowi w celu wiążącego ustalenia jej istnienia lub nieistnienia34.

Koncepcja roszczeń procesowych w sposób najbardziej optymalny oddaje przedmiot ochrony w postępowaniu cywilnym, znajdując zastosowanie do wszystkich trzech rodzajów żądań zawartych w powództwie, czy też rodzajów powództw: powództwa o świadczenie, powództwa o ustalenie istnienia lub nieistnienia prawa lub stosunku prawnego oraz powództwa o ukształtowanie prawa lub stosunku prawnego.

52

Podsumowując, za przedmiot postępowania cywilnego należy uważać roszczenie procesowe, czyli skierowane do sądu i oparte na przytoczonych okolicznościach faktycznych żądanie udzielenia ochrony prawnej przez wydanie rozstrzygnięcia konkretyzującego normę prawną indywidualno-konkretną.

Roszczenie procesowe jako przedmiot procesu definiowane jest jako pojęcie składające się z dwóch elementów: samego żądania oraz faktów i dowodów wskazywanych dla jego uzasadnienia (wyr. SA w Krakowie z 9.7.2015 r., I ACa 460/15, Legalis).

Roszczenie procesowe, jako przedmiot rozstrzygnięcia sądu, kształtowane jest przez dwa elementy, treść żądania oraz powołane dla jego uzasadnienia fakty, które mają wskazywać na to, że roszczenie takie, mając swoją podstawę w normach prawno-materialnych, po stronie powoda istnieje i może być skutecznie skierowane przeciwko pozwanemu (wyr. SA w Krakowie z 21.12.2017 r., I ACa 787/17, Legalis).

Przedmiotem postępowania sądowego jest roszczenie procesowe, czyli skierowane do sądu i oparte na przytoczonych okolicznościach faktycznych żądanie udzielenia ochrony prawnej przez wydanie rozstrzygnięcia konkretyzującego normę prawną indywidualno-konkretną. Żądanie to uruchamia działalność rozpoznawczą i orzeczniczą sądu, co oznacza, że dopóki roszczenie procesowe jest popierane przez powoda, a przy tym nie jest dotknięte przeszkodą procesową, dopóty sąd ma obowiązek w przedmiocie tego roszczenia prowadzić postępowanie i merytorycznie się o nim wypowiedzieć (wyr. SA w Krakowie z 8.11.2018 r., V ACa 785/17, Legalis).

§ 10. Żądanie zawarte w powództwie a przedmiot ochrony prawnej

53

Podstawowym elementem powództwa jest żądanie, stanowiąc tym samym jeden z wymogów kwalifikowanych pozwu (art. 187 § 1 pkt 1 KPC). Ustawodawca nakłada na powoda obowiązek dokładnego określenia żądania w celu wyznaczenia granic ochrony, której powód dochodzi w drodze postępowania sądowego. Jest to bardzo istotne, albowiem sąd nie może wyrokować co do przedmiotu, który nie był objęty żądaniem, ani zasądzać ponad żądanie (art. 321 KPC).

54

Zgłoszone roszczenie procesowe wyznacza granice kompetencji sądu w postępowaniu cywilnym. Nie chodzi tu jednak o bezwzględne związanie warstwą literalną sformułowanego żądania. Jeżeli żądanie zostało sformułowane w sposób niewłaściwy, dopuszcza się wykładnię żądania powództwa, której efektem ma być pewna korekta żądania odzwierciedlająca rzeczywistą wolę i intencje powoda.

55

Żądanie powoda będzie modyfikowane w zależności od rodzaju żądanej ochrony prawnej. Według powyższego można wyróżnić:

1) żądanie spełnienia świadczenia;

2) żądanie ustalenia istnienia bądź nieistnienia stosunku prawnego lub prawa;

3) żądanie ukształtowania stosunku prawnego lub prawa.

56

W przypadku żądania spełnienia świadczenia przedmiotem ochrony prawnej jest roszczenie wynikające z prawa podmiotowego osoby uprawnionej rozumiane jako prawo uprawnionego do żądania, aby konkretna osoba zachowała się w taki, a nie inny sposób. Uprawniony może żądać, aby indywidualnie oznaczona osoba wykonała swój obowiązek polegający na wykonaniu świadczenia na rzecz uprawnionego. W zależności od rodzaju prawa podmiotowego, tj. czy jest to prawo podmiotowe bezwzględne czy względne, różny będzie krąg adresatów tego obowiązku. W przypadku prawa podmiotowego bezwzględnego będzie ono skuteczne erga omnes, tj. wobec wszystkich. Natomiast w przypadku prawa podmiotowego względnego jego skuteczność będzie oddziaływała na określony krąg podmiotów.

Przykład: Powództwo o zapłatę zaległej faktury, powództwo o wydanie określonego przedmiotu, np. zakupionego przez powoda samochodu.

57

Żądanie ustalenia istnienia bądź nieistnienia stosunku prawnego lub prawa będzie miało miejsce zazwyczaj wtedy, gdy będzie istniała niepewność tego stanu prawnego lub prawa. Żądanie może przybrać zarówno formę pozytywną (żądanie ustalenia istnienia stosunku prawnego lub prawa), jak i negatywną (żądanie ustalenia nieistnienia stosunku prawnego lub prawa). Tego typu żądanie będzie formułowane najczęściej wtedy, gdy stosunek prawny lub prawo nie zostało naruszone, a powód zmierza bezpośrednio do ich ochrony.

Powództwo o ustalenie nie jest ograniczone żadnymi terminami, a jego przesłanką jest wyłącznie interes prawny w żądaniu ustalenia istnienia lub nieistnienia konkretnego stosunku prawnego lub prawa, przez co rozumieć należy również żądanie stwierdzenia (ustalenia) nieważności czynności prawnych (wyr. SA w Białymstoku z 20.5.2015 r., I ACa 163/15, Legalis).

Powództwo o ustalenie stosunku prawnego lub prawa może być uwzględnione wtedy, gdy zostanie wykazane spełnienie dwóch przesłanek o charakterze merytorycznym, tj. interesu prawnego oraz wykazania prawdziwości twierdzeń powoda. Pierwsza z nich warunkuje określony skutek tego powództwa, decydując o dopuszczalności badania i ustalania prawdziwości twierdzeń powoda, a wykazanie istnienia drugiej ma znaczenie dla oceny merytorycznej zasadności powództwa (wyr. SN z 18.4.2012 r., V CSK 149/11, Legalis).

Realna możliwość wytoczenia powództwa o świadczenie wyklucza interes prawny powoda w żądaniu ustalenia na podstawie art. 189 KPC, bowiem okoliczność ta ma charakter przesłankowy dla rozstrzygnięcia o obowiązku spełnienia świadczenia i podlega badaniu w procesie o świadczenie (wyr. SA w Warszawie z 16.2.2018 r., VII AGa 134/18, Legalis).

Przykład: Powództwo o ustalenie, że zawarta między stronami umowa jest nieważna z mocy samego prawa, powództwo najemcy o ustalenie nieistnienia stosunku najmu.

Występując z żądaniem ustalenia, powód musi wykazać swój interes prawny w danym ustaleniu. Interes prawny zachodzi wówczas, jeżeli sam skutek, jaki wywoła uprawomocnienie się wyroku ustalającego, zapewni powodowi ochronę jego prawnie chronionych interesów, czyli definitywnie zakończy spór istniejący lub prewencyjnie zapobiegnie powstaniu takiego sporu w przyszłości (zob. wyr. SN z 18.6.2009 r., II CSK 33/09, Legalis).

58

Żądanie ukształtowania prawa lub stosunku prawnego formułowane jest wtedy, gdy powód posiada uprawnienie mające swoje źródło w prawie materialnym, które to w określonych prawem sytuacjach daje podstawę do zwrócenia się do sądu w celu ukształtowania prawa lub stosunku prawnego.

Celem takiego żądania jest ukształtowanie sytuacji powoda zgodnie z treścią przysługującego mu prawa kształtującego. W drodze orzeczenia sądu tworzony jest nowy stan prawny przez nawiązanie, zmianę lub zniesienie prawa czy stosunku prawnego.

Przykład: Powództwo o ustalenie ojcostwa, powództwo o uznanie spadkobiercy za niegodnego, powództwo o rozwód.

§ 11. Klauzula generalna nadużycia prawa procesowego

59

Klauzula generalna nadużycia procesowego została uregulowana w KPC na mocy noweli z 4.7.2019 r. w ramach art. 41 KPC, który stanowi, że „z uprawnienia przewidzianego w przepisach postępowania stronom i uczestnikom postępowania nie wolno czynić użytku niezgodnego z celem, dla którego je ustanowiono (nadużycie prawa procesowego)”.

60

Do wejścia tzw. nowelizacji lipcowej w życie zakaz nadużycia prawa procesowego był wywodzony z art. 3 KPC związanego z klauzulą dobrych obyczajów. Niewątpliwie oba zakresy klauzul mogą się krzyżować (np. wnioskowanie o przeprowadzenie dowodów sfałszowanych), może zdarzyć się jednak również tak, że pozostaną one rozłączne (np. wnioskowanie o przeprowadzenie dowodu uzyskanego w sposób sprzeczny z prawem, który to dowód jest konieczny do ustalenia faktów istotnych z punktu widzenia rozstrzygnięcia sporu – działanie niezgodne z dobrymi obyczajami, ale niewchodzące w zakres normy z art. 41 KPC35, lub też złożenie wniosku o przeprowadzenie dowodu na fakty nieistotne z punktu widzenia rozstrzygnięcia sprawy, które to działanie nie musi zostać odczytane jako sprzeczne z normami moralnymi czy etycznymi, ale jako prowadzące do przedłużenia postępowania powinno zostać zakwalifikowane jako nadużycie prawa procesowego).

61

Ustawa nie wprowadza kazuistycznych regulacji dotyczących naruszenia konkretnych praw procesowych, tworząc tym samym jedną generalną klauzulę, mającą zastosowanie do wszystkich przejawów nadużyć procesowych, dokonywanych zarówno przez strony procesu, jak i uczestników postępowania nieprocesowego. W doktrynie przedmiotu wskazuje się jednak przykładowe grupy zachowań podmiotów postępowania, które mogą wchodzić w zakres przedmiotowy instytucji nadużycia prawa procesowego, a mianowicie:

1) celowe opóźnianie postępowania sądowego;

2) celowe wielokrotne zgłaszanie tych samych wniosków w toku postępowania;

3) podnoszenie nieuzasadnionych zarzutów i środków zaskarżenia;

4) kwestionowanie decyzji procesowych sądu opartych na prawidłowym stosowaniu norm procesowych36.

62

Ponadto w KPC znajdziemy poszczególne przykłady nadużyć praw procesowych, które wywołują inne jeszcze skutki, aniżeli możliwość nałożenia sankcji z art. 2262 § 2 KPC. Są to:

1) złożenie wniosku o wyłączenie sędziego opartego wyłącznie na okolicznościach związanych z rozstrzygnięciem przez sąd o dowodach lub złożonego po raz kolejny co do tego samego sędziego z powołaniem tych samych okoliczności bądź też żądanie wyłączenia sędziego niebędącego członkiem składu orzekającego – wówczas taki wniosek pozostawia się w aktach sprawy bez żadnych dalszych czynności,

2) złożenie ponownego wniosku o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego opartego na tych samych okolicznościach co wniosek uprzednio oddalony – wówczas taki wniosek pozostawia się w aktach sprawy bez żadnych dalszych czynności,

3) złożenie pisma, które zostało wniesione jako pozew, a z którego nie wynika żądanie rozstrzygnięcia sporu o charakterze sprawy cywilnej – przewodniczący zwraca pismo wnoszącemu bez żadnych dalszych czynności, chyba że wyjątkowe okoliczności uzasadniają nadanie mu biegu,

4) wniesienie wniosku o sprostowanie, uzupełnienie lub o wykładnię wyroku jedynie dla zwłoki – wniosek pozostawia się w aktach sprawy bez żadnych dalszych czynności,

5) wniesienie zażalenie jedynie dla zwłoki – zażalenie pozostawia się w aktach sprawy bez żadnych dalszych czynności.

63

Jak już zostało to zasygnalizowane, podmiotami nadużycia prawa procesowego mogą być strony lub uczestnicy postępowania. Pojęcie uczestników postępowania nie powinno ograniczać się tylko do uczestników postępowania nieprocesowego, lecz także do interwenientów ubocznych oraz podmiotów, które wytaczają powództwo na rzecz określonych osób lub też przystępują do strony w toczącym się postępowaniu (np. organizacja pozarządowa lub prokurator)37. Klauzula nadużycia prawa procesowego nie znajdzie natomiast zastosowania w przypadku czynności podejmowanych przez sąd38. W tego typu sytuacjach można jedynie mówić o przekroczeniu kompetencji przez wadliwe dokonywanie czynności39.

64

Niezbędnym warunkiem do tego, aby podejmowane przez stronę lub uczestnika postępowania działania mogły zostać zakwalifikowane jako nadużycie prawa procesowego, jest to, aby sąd w wyniku dokonanych ustaleń doszedł do przekonania, że cel działań podejmowanych przez podmiot in concreto nie jest zgodny z celem danej instytucji procesowej in abstracto. Sąd zobowiązany jest do ustalenia, że działania strony, mimo iż nie wykraczają poza ramy prawnie dozwolone, nie są ukierunkowane na ziszczenie się celów danej instytucji prawa. Nadużycie prawa procesowego jest osobną kategorią normatywną, różną od czynności sprzecznych z prawem lub zasadami współżycia społecznego czy od czynności zmierzających do obejścia prawa. Są to czynności, które znane są ustawie, są formalnie dopuszczalne, w warstwie abstrakcyjnej neutralne, jednakże w okolicznościach konkretnej sprawy są wykorzystywane niezgodnie z przeznaczeniem przepisu.

65

Sąd dokonując ustaleń zakładających, że wykonanie przez stronę uprawnienia procesowego jest przejawem nadużycia praw procesowych, powinien przeprowadzić wnikliwą ocenę okoliczności, która w pełni uzasadniałaby stwierdzenie, iż działanie strony ukierunkowane jest na osiągnięcie celu odmiennego od przewidzianego i akceptowanego przez ustawodawcę. Sąd powinien powziąć przekonanie, że nadużywający wykonuje swoje uprawnienie wyłącznie w celu, który nie jest celem przewidzianym dla danej instytucji, np. rzeczywistym celem strony jest obstrukcja postępowania.

W sytuacji gdy pozwany powołując się na niestawiennictwo na rozprawie z uwagi na chorobę nie przedłożył zwolnienia od lekarza sądowego ani przed ani po terminach wyznaczonej rozprawy, to takie zachowanie nosi znamiona nadużycia prawa, które traktować należy w kategoriach art. 41 KPC (wyr. SA w Krakowie z 8.6.2022 r., I ACa 231/21, Legalis).

66

Jeżeli strona na etapie postępowania pierwszoinstancyjnego nie podniosła istotnych dla sprawy dowodów, podnoszenie ich na etapie postępowania apelacyjnego uznać należy za spóźnione (art. 381 KPC), a nadto dokonane w warunkach opisanych w art. 4 1 KPC (wyr. SA w Krakowie, z 18.2.2021 r., I AGa 85/20, Legalis).

67

Wystąpienie z wnioskiem o zawezwanie do próby ugodowej wyłącznie w celu uzyskania przerwy biegu przedawnienia stanowi sprzeczne z dobrymi obyczajami nadużycie prawa procesowego (wyr. SN z 12.3.2020 r., IV CSK 582/18, Legalis).

68

Sąd stwierdzając nadużycie prawa procesowego, może zastosować wobec strony nadużywającej sankcje procesowe uregulowane w art. 2262 § 2 KPC, tj. może w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie:

1) stronę nadużywającą skazać na grzywnę;

2) niezależnie od wyniku sprawy, odpowiednio do spowodowanej nadużyciem zwłoki w jej rozpoznaniu, włożyć na jedną ze stron obowiązek zwrotu kosztów w części wyższej, niż nakazywałby to wynik sprawy, a nawet zwrotu kosztów w całości;

3) na wniosek strony przeciwnej:

a) przyznać od strony nadużywającej koszty procesu podwyższone odpowiednio do spowodowanego nadużyciem zwiększenia nakładu pracy strony przeciwnej na prowadzenie sprawy, nie więcej jednak niż dwukrotnie;

b) podwyższyć stopę odsetek zasądzonych od strony, której nadużycie spowodowało zwłokę w rozpoznaniu sprawy, za czas odpowiadający tej zwłoce, ale może zostać podwyższona nie więcej niż dwukrotnie.

Wyżej wymienione sankcje mogą zostać nałożone na stronę w sposób kumulatywny.

1 Zob. A. Sikorski, [w:] Postępowanie cywilne, I. Gil (red.), Warszawa 2017, s. 3; W. Broniewicz, [w:] W. Broniewicz, A. Marciniak, I. Kunicki, Postępowanie cywilne w zarysie, Warszawa 2016, s. 25; J. Jodłowski, Z. Resich, J. Lapierre, T. Misiuk-Jodłowska, K. Weitz, Postępowanie cywilne, Warszawa 2009, s. 23; W. Siedlecki, Z. Świeboda, Postępowanie cywilne. Zarys wykładu, Warszawa 2001, s. 22.

2 Zob. W. Broniewicz, Postępowanie cywilne w zarysie, Warszawa 2016, s. 26.

3 Ł. Błaszczak, [w:] Postępowanie cywilne, E. Marszałkowska-Krześ (red.), Warszawa 2013, s. 4.

4 Za: A. Zieliński, [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, A. Zieliński (red.), Warszawa 2017, Legalis, komentarz do art. 1, uw. 6.

5 Ł. Błaszczak, [w:] Postępowanie cywilne, E. Marszałkowska-Krześ (red.), Warszawa 2013, s. 5.

6 Szerzej: S. Cieślak, Pojęcie, skład i charakter systemu postępowania cywilnego, [w:] S. Cieślak, Powiązania wewnątrzsystemowe w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2013, SIP Lex.

7 Ibidem.

8 Ł. Błaszczak, [w:] Postępowanie cywilne, E. Marszałkowska-Krześ (red.), Warszawa 2013, s. 13.

9 Zgodnie z paremią ubi remedium ibi ius.

10 Por. W. Broniewicz, Postępowanie cywilne w zarysie, Warszawa 2016, s. 30.

11 Np. problematyka rozumienia pojęcia roszczenia czy potrącenia.

12 Por. H. Mądrzak, [w:] Postępowanie cywilne, H. Mądrzak (red.), Warszawa 2003, s. 14.

13 Por. W. Broniewicz, Postępowanie cywilne w zarysie, Warszawa 2016, s. 31.

14 Szerzej: Ł. Błaszczak, [w:] Postępowanie cywilne, E. Marszałkowska-Krześ (red.), Warszawa 2013, s. 16.

15 Ł. Błaszczak, [w:] Postępowanie cywilne, E. Marszałkowska-Krześ (red.), Warszawa 2013, s. 17.

16 Podobnie: art. 66 § 4 KPA.

17 Ł. Błaszczak, [w:] Postępowanie cywilne, E. Marszałkowska-Krześ (red.), Warszawa 2013, s. 18.

18 Tak: Łukasz M. Wyszomirski, Moc wiążąca decyzji administracyjnej w postępowaniu cywilnym, PPP 2013, Nr 11, s. 25–41, SIP Lex.

19 J. Bodio, [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz aktualizowany. Tom I. Art. 1–729, A. Jakubecki (red.), SIP Lex, komentarz do art. 177, uw. 5.

20 Por. S. Hanausek, „Związanie” sądu cywilnego decyzją administracyjną, SC 1974, Nr 23, s. 13.

21 Ibidem, s. 22 i nast.

22 T. Ereciński, [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom I. Postępowanie rozpoznawcze, T. Ereciński (red.), SIP Lex, komentarz do art. 11, uw. 1.

23 W. Broniewicz, Postępowanie cywilne w zarysie, Warszawa 2016, s. 49.

24 Post. SN – Izba Karna z 28.7.2016 r., IV KK 229/16, Legalis.

25 M. Kurowski, [w:] Kodeks postępowania karnego. Tom I. Komentarz aktualizowany, D. Świecki (red.), SIP Lex, komentarz do art. 8, uw. 2.

26 Za: A. Sikorski, [w:] Postępowanie cywilne, I. Gil (red.), Warszawa 2017, s. 1.

27 Tak: Ł. Błaszczak, [w:] Meritum. Postępowanie cywilne, E. Marszałkowska-Krześ (red.), Warszawa 2017, s. 28.

28 K. Brzozowska, Postępowanie w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, [w:] System postępowania cywilnego. Tom 6: Postępowania odrębne, A. Machnikowska (red.), Warszawa 2022, s. 368, Nb 76, Legalis.

29 Ł. Błaszczak, [w:] Meritum. Postępowanie cywilne, E. Marszałkowska-Krześ (red.), Warszawa 2017, s. 29.

30 Ł. Błaszczak, Problematyka sprawy cywilnej i drogi sądowej w kontekście zagadnienia sprawy konstytucyjnej i domniemania drogi sądu powszechnego z art. 177 Konstytucji, [w:], Konstytucjonalizacja postępowania cywilnego, Ł. Błaszczak (red.), Wrocław 2015, s. 11.

31 W. Broniewicz, Postępowanie cywilne w zarysie, Warszawa 2016, s. 40.

32 M. Górna-Zawadzka, [w:] Postępowanie cywilne, I. Gil (red.), Warszawa 2017, s. 82.

33 Ł. Błaszczak, [w:] Meritum. Postępowanie cywilne, E. Marszałkowska-Krześ (red.), Warszawa 2017, s. 33.

34 W. Broniewicz, Postępowanie cywilne w zarysie, Warszawa 2016, s. 222.

35 Odmienne stanowisko zajmuje Ł. Błaszczak, twierdząc, że działanie sprzeczne z dobrymi obyczajami jest ekstraordynaryjnym działaniem procesowym, które zawsze będzie kwalifikowane jako nadużycie, ale nie każde nadużycie będzie działaniem sprzecznym z dobrymi obyczajami – tak Ł. Błaszczak, Metodologiczne podstawy teorii dowodów i prawa dowodowego, [w:] Dowody w postępowaniu cywilnym. Tom 2: System Postępowania Cywilnego, Ł. Błaszczak (red.), Warszawa 2021, Legalis, Nb 708, s. 318.

36 Za: T. Ereciński, [w:] Nadużycie prawa procesowego cywilnego, P. Grzegorczyk, M. Walasik, F. Zedler (red.), SIP Lex.

37 A. Torbus, [w:], Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz do art. 1–205, t. I, A. Marciniak (red.), Warszawa 2019, Legalis, komentarz do art. 41 KPC.

38 Inaczej: S. Dąbrowski, A. Łazarska, Nadużycie władzy sędziowskiej, PPC 2012, Nr 1, s. 7.

39 T. Ereciński, Nadużycie praw procesowych w postępowaniu cywilnym. Tezy i wstępne propozycje do dyskusji, [w:] Nadużycie prawa procesowego cywilnego, P. Grzegorczyk, M. Walasik, F. Zedler (red.), SIP Lex.