Prawo sportowe

red. dr Michał: Leciak

Autorzy:

dr Michał Biliński

Katarzyna Grabska-Luberadzka

dr Michał Leciak

Rafał Piechota

Hubert Radke

dr Beata Rischka-Słowik

dr Karolina Tetłak

WYDAWNICTWO C.H.BECK
WARSZAWA 2018

Wydawca: Wioletta Żelazowska

Publikacja została dofinansowana przez Twarde Pierniki S.A.
oraz Klub Koszykówki Włocławek S.A.

Poszczególne części opracowali:

dr Michał Biliński: Rozdział IV: § 8 pkt I, II, III, IV, V (wraz z H. Radke), VII, VIII i XIV i § 9 pkt I, II, III, VII

Katarzyna Grabska-Luberadzka: Rozdział II: § 4 pkt I, II, III, IV, V, VII, VIII; Rozdział IV: § 8 pkt IX i § 9 pkt VIII, IX; Rozdział VI: § 14 pkt III, IV i § 15, § 16, § 17

dr Michał Leciak: Rozdział I: § 1 pkt V i § 2 pkt II; Rozdział IV: § 8 pkt X, XII, XIII i § 9 pkt VI; Rozdział VIII; Rozdział IX; Rozdział X

Rafał Piechota: Rozdział I: § 2 pkt III.4, III. 7; Rozdział II: § 4 pkt IX, XI, XII i § 5; Rozdział III: § 6; Rozdział IV: § 8 pkt IX i § 9 pkt IV; Rozdział VII

Hubert Radke: Rozdział I: § 1 pkt I, II, III, IV i § 2 pkt I, III.1, III.5, III.6, III.8, III.9, III.10, III.11, IV; Rozdział II: § 3; § 4 pkt VI, X, XIII; Rozdział IV: § 8 pkt V (wraz dr M. Bilińskim), VI i § 9 pkt V; Rozdział VI: § 12, 13, 14 pkt I, II, V

dr Beata Rischka-Słowik: Rozdział I: § 1 pkt VI, VII, VIII i § 2 pkt III.2, III.3; Rozdział III: § 7

dr Karolina Tetłak: Rozdział V

Wydawca: Aneta Flisek

© Wydawnictwo C.H.Beck 2018

Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o.
ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

www.ksiegarnia.beck.pl

Skład i łamanie: PanDawer
Przygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H.Beck

ISBN: 978-83-8158-683-2

Autorzy

Dr Michał Biliński – doktor nauk prawnych, adiunkt w Katedrze Publicznego Prawa Gospodarczego Wydziału Prawa i Administracji UJ; radca prawny, konsultant OIRP w Krakowie do spraw z zakresu prawa sportowego; autor publikacji z prawa gospodarczego, prawa sportowego oraz prawa turystycznego.

Katarzyna Grabska-Luberadzka – Of Counsel w Polskim Komitecie Olimpijskim (PKOl), wcześniej Dyrektor Działu Prawnego PKOl (ponad 12 lat doświadczenia w zagadnieniach prawnych dotyczący funkcjonowania Ruchu Olimpijskiego, marketingu olimpijskiego i zarządzania w sporcie). W latach 2010–2012 Szef Grupy Prawa Sportowego warszawskiego biura międzynarodowej kancelarii Bird & Bird. Specjalista z zakresu aktywacji praw na potrzeby marketingu, w tym sportowego. Autorka publikacji z zakresu prawa sportowego, m.in. Mediacje w sporach sportowych (2010), Sponsoring Sportowy – szansa a nie zagrożenie dla biznesu (2011); Leksykon Prawa Sportowego (2017). Mediator związany z Polskim Centrum Mediacji. Prelegent: 15. Światowego Kongresu IASL (International Association of Sports Law, Warszawa 2009); AIJA Sports Arbitration Seminar (Geneva, 2011); World Sport Law & IP Forum (London Stock Exchange; 2015); AIJA Double Seminar: Olympic Games, Corruption and Sport Arbitration & Government contracts – Public Procurement Law and Contract Law (Lozanna 2017).

Dr Michał Leciak – adiunkt w Katedrze Prawa Karnego i Polityki Kryminalnej Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Autor około 100 publikacji naukowych, w szczególności z zakresu prawa karnego oraz prawa sportowego (m.in. Leksykon Prawa Sportowego, red. M. Leciak, Warszawa 2017). W 2008 r. zdał egzamin sędziowski, obecnie radca prawny.

Rafał Piechota – absolwent prawa na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu. Na tej samej uczelni ukończył studia doktoranckie z zakresu nauk prawnych. Od ponad 10 lat związany zawodowo z Ministerstwem Sportu i Turystyki. Od 2012 r. wiceprzewodniczący, a od 2015 r. przewodniczący Europejskiego Komitetu Ad Hoc ds. WADA (CAHAMA) w Radzie Europy. W 2015 r. wybrany również do składu komitetu stałego WADA ds. administracyjno-finansowych, gdzie reprezentuje Europę. Od maja 2017 r. zastępca członka Komitetu Wykonawczego WADA.

Hubert Radke – były profesjonalny koszykarz i reprezentant Polski w koszykówce, aktualnie ekspert koszykarski w telewizji NC+. W latach 2000–2001 stypendysta sportowy Uniwersytetu Loyola w Chicago. Absolwent Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu w 2005 roku, aktualnie doktorant na tejże uczelni. Ukończył podyplomowe studia z zakresu prawa sportowego na Instytucie Assera w Hadze, Holandia (2013, Certificate, Summer Programme on International Sports Law), Case Western Reserve University School of Law w Cleveland, USA (2014, Certificate, Representing the Professional Athlete) oraz Instituto Superior de Derecho y Economia (ISDE) w Madrycie, Hiszpania (2017, LL.M., Global Executive Masters in International Sports Law). Prelegent na konferencjach i seminariach prawa sportowego w Polsce oraz za granicą. W ramach rodzinnej firmy prawniczej prowadzi indywidualną praktykę, w której koncentruje się na reprezentowaniu interesów sportowców.

Dr Beata Rischka-Słowik – absolwentka prawa Uniwersytetu Gdańskiego, doktor nauk prawnych, adiunkt w Instytucie Prawa i Nauk o Bezpieczeństwie Wyższej Szkoły Bankowej w Gdańsku. Głównym przedmiotem zainteresowań i publikacji (w tym monografii ,,Konstytucja sportu w Unii Europejskiej”, Warszawa 2014) są zagadnienia z zakresu prawa sportowego i prawa unijnego.

Dr Karolina Tetłak – adiunkt na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego i współpracownikiem Centre for International Sports Law na Uniwersytecie Staffordshire w Wielkiej Brytanii i Thompson Rivers University w Kanadzie. Ukończyła studia LL.M. o profilu podatkowym na wydziale prawa Harvard University. Zajmuje się polskim, międzynarodowym i porównawczym prawem podatkowym, w szczególności opodatkowaniem sportu. Autorka licznych publikacji z zakresu prawa podatkowego i problematyki otoczenia prawnego dla międzynarodowych imprez sportowych.

Wykaz skrótów

1. Źrodła prawa

BezpImprMasU

ustawa z 20.3.2009 r. o bezpieczeństwie imprez masowych (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 1160 ze zm.)

Biała Księga
na temat sportu

Biała Księga na temat sportu z 11.7.2007 r. (COM (2007) 391)

DopingU

ustawa z 21.4.2017 r. o zwalczaniu dopingu w sporcie (Dz.U. z 2017 r. poz. 1051)

DzAdmRzU

ustawa z 4.9.1997 r. o działach administracji rządowej (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 888 ze zm.)

DzPożPublWolU

ustawa z 24.4.2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 450 ze zm.)

EKPC

Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z 4.11.1950 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.)

FundU

ustawa z 6.4.1984 r. o fundacjach (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 40 ze zm.)

GryHazU

ustawa z 19.11.2009 r. o grach hazardowych (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 165)

KC

ustawa z 23.4.1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 459 ze zm.)

KK

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 2204)

KKS

ustawa z 10.9.1999 r. – Kodeks karny skarbowy (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 2266 ze zm.)

KO

Karta Olimpijska (w brzmieniu z 9.9.2013 r.)

Konstytucja RP

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.)

KP

ustawa z 26.6.1974 r. – Kodeks pracy (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 108 ze zm.)

KPA

ustawa z 14.6.1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 1257 ze zm.)

KPC

ustawa z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 155 ze zm.)

KSH

ustawa z 15.9.2000 r. – Kodeks spółek handlowych (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 1577)

KultFizU84

ustawa z 3.7.1984 r. o kulturze fizycznej (Dz.U. Nr 34, poz. 181 ze zm.) – obecnie nie obowiązuje

KultFizU96

ustawa z 18.1.1996 r. o kulturze fizycznej (tekst jedn. Dz.U. z 2007 r. Nr 226, poz. 1675 ze zm.)

KW

ustawa z 20.5.1971 r. – Kodeks wykroczeń (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 1094 ze zm.)

Międzynarodowy Pakt Obywatelskich i Politycznych

Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych z 19.12.1966 r. (Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167)

OchrDanOsU

ustawa z 29.8.1997 r. o ochronie danych osobowych (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 922)

OKiKU

ustawa z 16.2.2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (tekst jedn. Dz.U. 2017 r. poz. 229 ze zm.)

PDOFU

ustawa z 26.7.1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 200 ze zm.)

PDOPU

ustawa z 15.2.1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 2343 ze zm.)

POLU

ustawa z 12.1.1991 r. o podatkach i opłatach lokalnych (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 1785 ze zm.)

PPA

Polskie Przepisy Antydopingowe

PrAut

ustawa z 4.2.1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 880 ze zm.)

PrFarm

ustawa z 6.9.2001 r. – Prawo farmaceutyczne (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 2211)

PrPras

ustawa z 26.1.1984 r. – Prawo prasowe (Dz.U. Nr 5, poz. 24 ze zm.)

PrSpółdz

ustawa z 16.9.1982 r. – Prawo spółdzielcze (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 1560 ze zm.)

PrStow

ustawa z 7.4.1989 r. – Prawo o stowarzyszeniach (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 210)

PrWłPrzem

ustawa z 30.6.2000 r. – Prawo własności przemysłowej (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 776)

RTVU

ustawa z 29.12.1992 r. o radiofonii i telewizji (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 1414 ze zm.)

SportU

ustawa z 25.6.2010 r. o sporcie (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 1463 ze zm.)

SDGU

ustawa z 2.7.2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 2168 ze zm.)

SportKwalU

ustawa z 29.7.2005 r. o sporcie kwalifikowanym (Dz.U. Nr 155, poz. 1298 ze zm.) – obecnie nie obowiązuje

TFUE

Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz. Urz. UE C 326 z 2012 r., s. 1)

TUE

Traktat o Unii Europejskiej (Dz. Urz. UE C 202 z 2016 r., s. 13 wersja skonsolidowana)

TWE

Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską (Dz. Urz. UE C 321 z 2006 r., s. 37)

UsłTurU

ustawa z 29.8.1997 r. o usługach turystycznych (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 1553 ze zm.)

WADC

Światowy Kodeks Antydopingowy

VATU

ustawa z 11.3.2004 r. o podatku od towarów i usług (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 1221 ze zm.)

2. Organy orzekające

CAS

Trybunał Arbitrażowy ds. Sportu z siedzibą w Lozannie

ETPCz

Europejski Trybunał Praw Człowieka

NSA

Naczelny Sąd Administracyjny

SA

sąd apelacyjny

SN

Sąd Najwyższy

TA przy PKOL

Trybunał Arbitrażowy przy Polskim Komitecie Olimpijskim

TK

Trybunał Konstytucyjny

TS

Trybunał Sprawiedliwości (jako organ TSUE)

TSUE

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej

WSA

wojewódzki sąd administracyjny

3. Orzeczenia

orzecz.

orzeczenie

post.

postanowienie

uchw.

uchwała

wyr.

wyrok

4. Organizacje i inne

EOG

Europejski Obszar Gospodarczy

EWG

Europejska Wspólnota Gospodarcza

FIBA

Międzynarodowa Federacja Koszykówki

FIFA

Międzynarodowa Federacja Piłki Nożnej

IO

Igrzyska Olimpijskie

KE

Komisja Europejska

KOIO

Komitet Organizacyjny Igrzysk Olimpijskich

MFS

Międzynarodowa Federacja Sportowa

MKOl

Międzynarodowy Komitet Olimpijski

MKPar

Międzynarodowy Komitet Paraolimpijski

NKOl

Narodowe Komitety Olimpijskie

ONZ

Organizacja Narodów Zjednoczonych

PE

Parlament Europejski

PKOl

Polski Komitet Olimpijski

PKPar

Polski Komitet Paraolimpijski

POLADA

Polska Agencja Antydopingowa

PZKosz

Polski Związek Koszykówki

PZPN

Polski Związek Piłki Nożnej

PZS

Polski Związek Sportowy

UE

Unia Europejska

UEFA

Europejska Unia Piłki Nożnej

WADA

Światowa Agencja Antydopingowa

5. Czasopisma i publikatory

Arch. Krym.

Archiwum Kryminologii

CzPKiNP

Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych

EPS

Europejski Przegląd Sądowy

GSP

Gdańskie Studia Prawnicze

Legalis

system informacji prawnej Wydawnictwa C.H. Beck

MoP

Monitor Prawniczy

NP

Nowe Prawo

OSP

Orzecznictwo Sądów Polskich

Pal.

Palestra

PiP

Państwo i Prawo

PPH

Przegląd Prawa Handlowego

Prok. i Pr.

Prokuratura i Prawo

PS

Przegląd Sądowy

PUG

Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego

RPEiS

Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Społeczny

SW

Sport Wyczynowy

Wykaz podstawowej literatury

M. Badura, H. Basiński, G. Kałużny, M. Wojcieszak, Ustawa o sporcie. Komentarz, Warszawa 2011;

W. Cajsel, Ustawa o sporcie. Komentarz, Warszawa 2011;

W. Cajsel, Ustawa o sporcie kwalifikowanym. Komentarz, Warszawa 2006;

S. Fundowicz, Prawo sportowe, Warszawa 2011;

M. Gniatkowski (red.), M. Kędzior, P. Kokot, R. Danielczak, R. Rzeszotarski, M. Gałęski, Ustawa o sporcie. Komentarz, Wrocław 2011;

E. Krześniak, Kluby i organizacje sportowe w prawie polskim na tle rozwiązań zagranicznych, Warszawa 2016;

M. Leciak (red.), Leksykon prawa sportowego. 100 podstawowych pojęć, Warszawa 2017.

Przedmowa

Zainteresowanie prawem sportowym na świecie ulega od wielu już dekad stopniowemu zintensyfikowaniu. Towarzyszy mu rozwój nauki prawa sportowego oraz zwiększanie jego znaczenia w obszarze praktyki stosowania prawa. Dotyczy to także warunków krajowych, mimo że, prawo sportowe w Polsce traktować należy jako dość młodą dyscyplinę. Szczególne współcześnie znaczenie sportu dostrzega jednak coraz wyraźniej także polski ustawodawca, czego przejawem są m.in. przepisy ustawy z 25.6.2010 r. o sporcie (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 1463 ze zm.) oraz ustawy z 21.4.2017 r. o zwalczaniu dopingu w sporcie (Dz.U. z 2017 r. poz. 1051). Rośnie też wyraźnie zainteresowanie sportem w kręgach naukowych oraz prawniczych. Problemy prawa sportowego stają się przedmiotem wykładów akademickich, licznych konferencji i innych spotkań naukowych, a także fachowych publikacji naukowych. Rynek usług prawniczych musi przy tym stawiać czoło szerokiemu kompleksowi zagadnień prawnych. Ich właściwa ocena wymaga natomiast zrozumienia m.in. specyfiki sportu, uwarunkowań międzynarodowych prawa sportowego i niejednokrotnie doświadczenia oraz wiedzy prawniczej o interdyscyplinarnym charakterze. Stąd zarówno z perspektywy stricte naukowej, potrzeb dydaktyki akademickiej, a także praktyki prawa sportowego odczuwalnym wydawał się dotychczasowy brak fachowej monografii o charakterze podręcznikowym na krajowym rynku publikacji prawniczych. Niniejsza książka ma stanowić możliwie kompleksowe opracowanie, porządkujące rozważania co do głównych problemów prawa sportowego w Polsce, nie pozbawione jednak uwag prawno-porównawczych. Stanowiąc wykład prowadzony wedle standardów przyjętych w literaturze zachodniej ma, w zamyśle Autorów, być nie tylko swoistym wprowadzeniem do obszernej tematyki prawa sportowego, lecz zarazem praktycznie użyteczną lekturą w zakresie szczegółowych jego problemów, niejednokrotnie nie będących dotąd przedmiotem pogłębionej refleksji naukowej w Polsce. Książka pt. ,,Prawo sportowe” z serii Skrypty Becka adresowana jest do studentów (nie tylko kierunków prawniczych), pracowników naukowych, podmiotów funkcjonujących na rynku usług prawniczych oraz innych osób zainteresowanych problemami prawnymi współczesnego sportu. Z uwagi na kontekst praktyczny szeregu omawianych zagadnień ma też szanse stanowić przydatne źródło wiedzy oraz materiał pomocniczy dla podmiotów funkcjonujących na rynku sportowym, w tym m.in. zawodników, trenerów, arbitrów, agentów sportowych, osób zarządzających organizacjami sportowymi, kibiców czy podmiotów zajmujących się marketingiem sportowym. Opracowanie składa się z dziesięciu rozdziałów. W kluczowym rozdziale I. „Sport i prawo” dokonano obszernej analizy pojęcia sportu, co stanowiło punkt wyjścia do zdefiniowania prawa sportowego, omówienia jego charakterystyki oraz źródeł. Rozdział II. „Organizacja sportu”, prócz przybliżenia funkcjonujących na świecie modeli organizacji i zarządzania sportem, koncentruje się na przedstawieniu struktury zarówno pozarządowej, jak i rządowej oraz samorządowej organizacji sportu, głównie w Polsce. Niezbędna analiza funkcjonowania sportu w obszarze prawa międzynarodowego oraz prawa Unii Europejskiej została przeprowadzona w rozdziale III. „Sport a prawo międzynarodowe i prawo Unii Europejskiej”. Szczególnie cenny z praktycznego punktu widzenia może natomiast dla Czytelnika okazać się w szczególności rozdział IV. „Rynek sportowy i jego uczestnicy”, gdzie oprócz omówienia prawnego statusu zawodnika, trenera, arbitra, agenta sportowego, lekarza sportowego oraz widza, przedstawiono także szeroko m.in. problemy działalności gospodarczej, usługowej, ochrony konkurencji, zatrudnienia, licencji i transferów w sporcie, ubezpieczeń w sporcie, rynku transmisji telewizyjnych i rynku zakładów wzajemnych w sporcie, marketingu sportowego, a także ochrony własności intelektualnej, danych osobowych oraz dóbr osobistych w sporcie. Równie przydatny praktycznie wydaje się rozdział V. „Finanse publiczne i podatki w sporcie”, w którym poddano analizie zagadnienia związane z finansowaniem sportu ze środków publicznych oraz z podatkami w sporcie, a także obszerny rozdział VI. „Odpowiedzialność dyscyplinarna i rozwiązywanie sporów w sporcie”, gdzie omówiono problemy odpowiedzialności dyscyplinarnej w sporcie, arbitrażu sportowego, funkcjonowania CAS oraz TA przy PKOl, a nadto inne alternatywne formy rozwiązywania sporów sportowych. Problemy światowego oraz krajowego programu zwalczania dopingu w sporcie przedstawiono w rozdziale VII. „Doping w sporcie”. Z kolei uwarunkowania penalizacji wybranych zachowań w sporcie (np. doping, korupcja w sporcie), a także wyłączania odpowiedzialności karnej za wypadki w sporcie odnaleźć można w rozdziale VIII. „Odpowiedzialność karna w sporcie”. Kolejny rozdział IX. „Odpowiedzialność cywilna w sporcie” to analiza problematyki odpowiedzialności deliktowej oraz kontraktowej w sporcie, a także warunków jej wyłączania. Opracowanie zamyka rozdział X. „Organizacja i bezpieczeństwo imprez sportowych”, w którym dokonano omówienia i kategoryzacji pojęcia imprezy sportowej, przedstawiono problemy jej organizacji i bezpieczeństwa, a także scharakteryzowano typy przestępstw i wykroczeń związanych z imprezami sportowymi oraz zakazy uczestnictwa w imprezie sportowej. Biorąc pod uwagę niedostatki literatury krajowej, a zarazem wyraźny dotąd brak jej uporządkowania, założeniem Autorów było jednocześnie stworzenie możliwie szerokiego wykazu bibliograficznego w obrębie każdego z rozdziałów, uwzględniającego dorobek tak krajowy, jak i zagraniczny. Skład autorski opracowania Prawo sportowe z serii Skrypty Becka został stworzony tak, by pozwalał łączyć obszerną wiedzę teoretyczną z bogatym doświadczeniem praktycznym. Zespół ten tworzą bowiem specjaliści z zakresu wybranych problemów prawa sportowego: dr Michał Biliński (WPiA UJ), Katarzyna Grabska-Luberadzka (PKOl), dr Michał Leciak (WPiA UMK), Rafał Piechota (Ministerstwo Sportu i Turystyki), Hubert Radke (WPiA UMK), dr Beata Rischka-Słowik (WSB w Gdańsku) oraz dr Karolina Tetłak (WPiA UW). Podkreślenia zarazem wymaga, że treść poszczególnych fragmentów pracy stanowi wyraz osobistych zapatrywań każdego z Autorów.

Wszystkim Autorom składam serdeczne podziękowania za gotowość współpracy, zaangażowanie, życzliwość oraz udzielaną wzajemnie pomoc i cenne rady, bez których nie byłoby możliwe uzyskanie ostatecznego kształtu niniejszej monografii.

dr Michał Leciak

Toruń, styczeń 2018 r.

Rozdział I. Sport i prawo

Literatura: J. Anderson, Modern Sports Law, Oxford 2010; T. Bach, The European Union, Sport and Athletes – Quo Vadis, Bruksela 2013; J. Bale, Landscapes of Modern Sport, Leicester 1994; B. Banaszak, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, Warszawa 2012; M. Beloff, T. Kerr, M. Demetriou, R. Beloff, Sports Law, Oxford 2012; M. Beloff, Is There a Lex Sportiva?, [w:] R. Siekmann, J. Soek (red.), Lex Sportiva: What is Sports Law?, Haga 2012; J. Białocerkiewicz, Prawo międzynarodowe publiczne – zarys wykładu, Olsztyn 2005; R. Bierzanek, J. Symonides, Prawo międzynarodowe publiczne, Warszawa 2004; M. Biliński, Zwyczaj i dobry obyczaj w sporcie. Część 1, PUG 2014, Nr 2; M. Biliński, Zwyczaj i dobry obyczaj w sporcie. Część 2, PUG 2014, Nr 3; I. Blackshaw, Concluding Remarks, [w:] S. Weatherill (red.), European Sports Law. Collected Papers, Haga 2007; L. Bosek, [w:] L. Bosek, M. Safjan (red.), Konstytucja RP. Tom I. Komentarz do art. 1–86, Warszawa 2016; P. Burzała, Globalizacja Sportu, [w:] A. Polus (red.), Sport w stosunkach międzynarodowych, Toruń 2009; L. Casini, The Making of a Lex Sportiva by the Court of Arbitration for Sport, [w:] R. Siekmann, J. Soek (red.), Lex Sportiva: What is Sports Law?, Haga 2012; W. Cieśla, Prawo sportowe, rynek dla nielicznych, Na Wokandzie 2016, Nr 2; J.L. Chappelet, Autonomy of sport in Europe, Strasburg 2010; T. Chauvin, P. Stawecki, P. Winczorek, Wstęp do prawoznawstwa, Warszawa 2014; W. Czapliński, A. Wyrozumska, Prawo międzynarodowe publiczne. Zagadnienia systemowe, Warszawa 2014; T. Davis, What is sports law?, [w:] R. Siekmann, J. Soek (red.), Lex Sportiva: What is Sports Law?, Haga 2012; A. Dąbrowski, E-sport – przydawka czy coś więcej?, [w:] M. Staniszewski (red.), Społeczne zmagania ze sportem, Poznań 2011; P. Dobrowolski, Ustawowy monopol w sporcie nie jest potrzebny, Forum Obywatelskiego Rozwoju, Komunikat Nr 16 z 6.7.2012; A. Duval, Lex Sportiva: A Playground for Transnational Law, European Law Journal 2013, Vol. 19, Nr 6; A. Erbsen, The Substance and Illusion of Lex Sportiva, [w:] R. Siekmann, J. Soek (red.), Lex Sportiva: What is Sports Law?, Haga 2012; M. Filar, Herosi zinstytucjonalizowanej agresji. Problemy odpowiedzialności karnej zawodowych sportowców za wypadki sportowe, Przegląd Prawa Karnego 1997, Nr 14; J. Foks, Prawo krajowe a prawo międzynarodowe w sporcie – casus Polska, SW 2006, Nr 1–2; G.S. Földesi, The Impact of the Global Economic Crisis on Sport, Physical Culture and Sport. Studies and Research 2014, vol. LXIII; S. Fundowicz, Prawo sportowe, Warszawa 2015; W. Gaworecki, Turystyka, Warszawa 2010; S. Gardiner, M. James, J. O’Leary, R. Welch, I. Blackshaw, S. Boyes, A. Caiger, Sports Law, Oxford 2006; A. Giersz, Cele i założenia ustawy o sporcie, [w:] A.J. Szwarc (red.), Ustawa o sporcie, Poznań 2011; P. Głowacka, D. Fajdek, Aspekty społeczne i prawne e-sportu w Polsce oraz wybranych krajach, [w:] T. Gardocka, D. Jagiełło (red.), Problemy prawne na styku sportu i medycyny, Warszawa 2015; P. Godlewski, Sport europejski w procesie przemian cywilizacyjnych XIX stulecia, [w:] J. Gaj, B. Woltmann (red.), Zarys historii sportu w Polsce 1867–1996, Gorzów Wielkopolski 1999; P. Godlewski, E. Polak, Subjectivity of Sport and Globalization Processes, [w:] J. Kosiewicz, K. Obodyński (red.), Sports Involvement in Changing Europe, Rzeszów 2004; H. Goik, Opinia prawna na temat rządowego projektu ustawy o sporcie (druk Nr 2313), Biuro Analiz Sejmowych, Katowice 17.11.2009 r.; H. Goik, Specyfika porządku i prawa sportowego – wprowadzenie do problematyki umów o uprawianie sportu, [w:] M. Pazdan, W. Popiołek, E. Rott-Pietrzyk, M. Szpunar, Europeizacja prawa prywatnego. Tom II, Warszawa 2008; W. Góralczyk, S. Sawicki, Prawo międzynarodowe publiczne w zarysie, Warszawa 2015; E. Grayson, Sport and the Law, Londyn 1999; L. Halgreen, European Sports Law, Kopenhaga 2004; R. Hauser, Aspekty administracyjnoprawne w ustawie z dnia 25 czerwca 2010 r. o sporcie, [w:] A.J. Szwarc (red.), Ustawa o sporcie, Poznań 2011; K. Heinemann, Sport in post-modern society, [w:] Z. Krawczyk, J. Kosiewicz, K. Piłat (red.), Sport w procesie integracji europejskiej, Warszawa 1998; H. Izdebski, Doktryny polityczno-prawne. Fundamenty współczesnych państw, Warszawa 2012; H. Izdebski, Elementy teorii i filozofii prawa, Warszawa 2011; J. Jabłońska-Bonca, Istota spójności regulacji prawnych oraz niesprzeczności regulacji pozaprawnych z regulacjami prawnymi, [w:] A. Szwarc (red.), Kompatybilność pozaprawnych regulacji sportowych z regulacjami prawnymi, Poznań 2014; A. Jakuszewicz, Problematyka kultury fizycznej i sportu we współczesnych konstytucjach – modele regulacji, [w:] M. Tomanek, Sz. Raniszewski (red.), Problemy kultury fizycznej – aspekty ekonomiczne, prawne, pedagogiczne, Bydgoszcz 2015; G. Jarvie, Sport, Culture and Society, Londyn 2006; Z. Jaworski, Sport z dystansu. Fakty i refleksje, Warszawa 2015; D. Jemielniak, Kultura: zawody i profesje, Prace i Materiały Instytutu Studiów Międzynarodowych SGH 2005, Nr 32; S. Jędruch, Odpowiedzialność za szkody wyrządzone w związku z uprawianiem sportu, Warszawa 1972; M. Józefczyk, Upolitycznienie nowożytnych igrzysk olimpijskich, [w:] A. Polus (red.), Sport w stosunkach międzynarodowych, Toruń 2009; P. Jóźwiak, Prawo sportowe w praktyce, Poznańskie Zeszyty Humanistyczne 2009, Nr XIII; G. Kaufmann-Kohler, Arbitral Precedent: Dream, Necessity or Excuse, Arbitration International 2007, Vol. 23, Nr 3; M. Kędzior, Autonomia organizacji sportowych w świetle prawa polskiego i Unii Europejskiej, SW 2007, Nr 1–3; A. Kijowski, Stosunki prawne sportowców z klubami sportowymi, [w:] A. Kijowski (red.), Status prawny sportowców, Poznań 2001; M.M. Kobierecki, Polityka sportowa i polityka sportu w świetle naukowego piśmiennictwa anglosaskiego, Athenaeum. Polskie Studia Politologiczne 2014, Nr 43; T. Koncewicz, B. Rischka, Autonomia związków sportowych: europejski ideał, polska karykatura, Rzeczpospolita z 4.10.2008 r.; R. Kopczyk, Zakaz dyskryminacji w sporcie w prawie Unii Europejskiej, Warszawa 2013; K. Kopecka-Piech, Sport – od medialnego zapośredniczenia do mediatyzacji, Kultura i Edukacja 2012, Nr 3; R. Kubiak, [w:] L. Paprzycki (red.), System prawa karnego. Tom 4. Nauka o przestępstwie. Wyłączenie i ograniczenie odpowiedzialności karnej, Warszawa 2016; F. Latty, Lex Sportiva: Transnational Law in Action, [w:] R. Siekmann, J. Soek (red.), Lex Sportiva: What is Sports Law?, Haga 2012; H. Lenk, G. Pilz, Das Prinzip Fairness, Zurich 1989; J. Lipiec, Filozofia olimpizmu, Warszawa 1999; J. Kosowski, Pojęcie kultury fizycznej, sportu i rekreacji ruchowej. Analiza formalnoprawna, [w:] Z. Barabasz, K. Obodyński (red.), Akademicka kultura fizyczna na przełomie tysiącleci. Tom II, Warszawa 2009; W. Lipoński, Humanistyczna encyklopedia sportu, Warszawa 1987; Z. Kubot, Autonomiczne prawo sportowe, [w:] Z. Kubot, T. Kuczyński (red.), Z zagadnień prawa pracy i prawa socjalnego. Księga jubileuszowa Profesora Herberta Szurgacza, Wrocław 2011; M. Leciak (red.), Leksykon prawa sportowego, Warszawa 2017; P. Łebek, Autonomia organizacji sportowych, Problemy Współczesnego Prawa Międzynarodowego, Europejskiego i Porównawczego 2011, Vol. IX; J. Maguire, Global Sport: Identities, Societies, Civilizations, Cambridge 1999; A.S. Markovits, S.L. Hellerman, Offside: soccer and American exceptionalism, Princeton 2001; A. Mestre, The Law of the Olympic Games, Haga 2009; G. Michniewicz, Turystyka i sport. Aspekty organizacyjno-prawne, Poznań 2012; S. Miller, Starożytni olimpijczycy, Warszawa 2006; M.J. Mitten, Foreword to Symposium: Sports Law as a Reflection of Society’s Laws and Values, [w:] T. Davis, A.D. Mathewson, K.L. Shropshire (red.), Sports and the Law. A Modern Anthology, Durham 1999; M.J. Mitten, T. Davis, R.K. Smith, R.C. Berry, Sports Law and Regulation. Cases, Materials and Problems, Nowy Jork 2014; M Mitten, H. Opie, „Sports Law”: Implications for the Development of International, Comparative, and National Law and Global Dispute Resolution, [w:] R. Siekmann, J. Soek (red.), Lex Sportiva: What is Sports Law?, Haga 2012; L. Morawski, Główne problemy współczesnej filozofii prawa. Prawo w toku przemian, Warszawa 2005; L. Morawski, Podstawy filozofii prawa, Toruń 2014; L. Morawski, Wstęp do prawoznawstwa, Toruń 2008; L. Morawski, Zasady wykładni prawa, Toruń 2010; J. Mosz, Sport in the Era of Globalization, [w:] J. Kosiewicz, K. Obodyński (red.), Sports Involvement in Changing Europe, Rzeszów 2004; M. Kummer, Spielregl und rechtregel, Berno 1973; J.A.R. Nafziger, S.F. Ross, Handbook on International Sports Law, Edward Elgar Publishing 2011; J. Nafziger, International Sports Law, Nowy Jork 2004; J. Nafziger, The Priniciple of Fairness in the Lex Sportiva of CAS Awards and Beyond, [w:] R. Siekmann, J. Soek (red.), Lex Sportiva: What is Sports Law?, Haga 2012; J. Nafziger, Lex Sportiva, [w:] R. Siekmann, J. Soek (red.), Lex Sportiva: What is Sports Law?, Haga 2012; M. Nesterowicz, Prawo turystyczne, Warszawa 2013; R. Parrish, S. Miettinen, The Sporting Exception in European Union Law, Haga 2008; R. Piechota, Prawo do transmisji widowisk sportowych – zarys problemu, SW 2006, Nr 5–6; R. Piechota, Reguły antydopingowe w Polsce, [w:] M. Rynkowski (red.), Antydoping w Polsce, Poznań 2014; R. Piechota, Reguły antydopingowe w prawie międzynarodowym, Studia Iuridica Toruniensia 2010, t. VI; H. Radke, Prawo międzynarodowych organizacji sportowych a prawo krajowe, [w:] D. Bunikowski, K. Dobrzeniecki (red.), Pluralizm prawny. Tradycja, transformacje, wyzwania, Toruń 2009; H. Radke, Sport i prawo – jakie regulacje, jaki zakres?, SW 2007, Nr 7–9; B. Rischka-Słowik, Konstytucja sportu w Unii Europejskiej, Warszawa 2014; K. Romaniec, Zjawisko niekompatybilności pozaprawnych regulacji sportowych z regulacjami prawnymi, [w:] A.J. Szwarc (red.), Kompatybilność pozaprawnych regulacji sportowych z regulacjami prawnymi, Poznań 2014; J.G. Ruggie, For the game for the world. FIFA & Human Rights, Harvard 2016; P. Sarnecki, Prawo o stowarzyszeniach. Komentarz, Warszawa 2007; M. Safjan, [w:] M. Safjan (red.), System prawa prywatnego. Tom I. Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 2012; K. Shropshire, Introduction: Sports Law?, American Business Law Journal 1998, Nr 35; R. Siekmann, J. Soek (red.), Lex Sportiva: What is Sports Law?, Haga 2012; R. Siekmann, J. Soek (red.), The European Union and Sport – Legal and Policy Documents, Haga 2005; J. Soek, Sport in National Sports Acts and Constitutions: Definition, Ratio Legis and Objectives, International Sports Law Journal 2006, Nr 3–4; T. Summerer, Internationales Sportrecht vor dem staatlichen Richter in der Bundesrepublik Deutschland, Schweiz, USA und England, Monachium 1990; P. Suski, Stowarzyszenia i fundacje, Warszawa 2011; A. Szwarc, Kompatybilność regulacji sportowych i prawnych w kontekście prawnej reglamentacji sportu, [w:] A. Szwarc (red.), Kompatybilność pozaprawnych regulacji sportowych z regulacjami prawnymi, Poznań 2014; A. Szwarc, Karnoprawne funkcje reguł sportowych, Poznań 1977; A.J. Szwarc, Prawna reglamentacja sportu w ustawie o sporcie, [w:] A.J. Szwarc (red.), Ustawa o sporcie, Poznań 2011; S. Szymanski, Economists and Sport History, Journal of Sport History, Nr 1; S. Szymanski, A Theory of the Evolution of Modern Sport, Journal of Sport History, Nr 1; T. Widłak, Wybrane uwagi na temat charakteru i statusu lex sportiva w przestrzeni prawnomiędzynarodowej, RPEiS 2015, z. 4; A. Wax, Public International Sports Law: A „Forgotten” Discipline?, [w:] R. Siekman, J. Soek (red.), Lex Sportiva: What is Sports Law?, Haga 2012; A. Wach, Alternatywne formy rozstrzygania sporów sportowych, Warszawa 2005; R. Verow, C. Lawrence, P. McCormick, Sports Business. Law, Practice and Precedents, Bristol 2005; P. Weiler, G. R. Roberts, S. Abrams, S. F. Ross, Sports and the Law: Text, Cases, Problems, Nowy Jork 2015; K. Wróbel, Synergia prawa sportowego – rozważania na tle nowelizacji ustawy o sporcie, [w:] K. Wróbel (red.), Współczesne wyzwania prawa sportowego – pomiędzy kulturą, biznesem a potrzebą bezpieczeństwa, Warszawa 2015; K. Vieweg, Ch. Paul, The Definition of Doping and the Proof of a Doping Offence, The International Sports Law Journal 2002, Nr 1; K. Vieweg, Fascynacja prawem sportowym, http://www.irut.de; K. Vieweg, Lex Sportiva and the Fairness Principle, ISLR/Pandektis 2014, Vol. 10, Nr 3–4; K. Vieweg, Von Sport und Recht zu Faszination Sportrecht, Berlin 2016; J. Żyśko, Zmiany we współczesnych systemach zarządzania sportem wyczynowym w wybranych krajach europejskich, Warszawa 2008.

§ 1. Sport

I. Pojęcie sportu

1. Sport w świetle prawa

Czym jest sport? To fundamentalne pytanie zadają sobie prawnicy na całym świecie, aby w konsekwencji móc udzielić odpowiedzi na pytanie, czym jest prawo sportowe. Nie ulega wątpliwości, że sport stanowi pojęcie wieloznaczne. Wymieniany jest w tak różnych kontekstach, iż niejednokrotnie trudno jednoznacznie stwierdzić, jakiej aktywności człowieka dotyczy. Spotykamy się z wieloma określeniami sportu – powszechny, wyczynowy, profesjonalny, amatorski, kwalifikowany, zorganizowany, zinstytucjonalizowany, szkolny, akademicki, indywidualny, zespołowy, e-sport itd. Historycznie pojęcie sportu używane było w odniesieniu do rozmaitych aktywności ludzkich, umiejscawiane w różnych miejscach kontinuum łączącego pracę i zabawę, rywalizację i rekreację. Współczesne próby zdefiniowania sportu nadal odkrywają jego dynamiczną i nieustannie zmieniającą się naturę1.

Według klasycznego ujęcia, wypracowanego w dobie kształtowania się nowożytnego współzawodnictwa sportowego i nawiązującego do doświadczeń starożytnych zawodów sportowych (gr. agōn), sport to świadoma aktywność człowieka, której istotę stanowią: indywidualne lub zespołowe współzawodnictwo ludzi (niekiedy z udziałem zwierząt) w pokonywaniu czasu, przestrzeni, przeszkód naturalnych lub sztucznych oraz przeciwnika, przy czym elementy te występują łącznie lub rozdzielnie, w proporcjach zależnych od dyscypliny sportu; doskonalenie walorów fizycznych, jak siła, szybkość, skoczność, wytrzymałość, zręczność i precyzja działania, równolegle do doskonalenia sił psychicznych, w tym cech woli i charakteru, zasad moralnych i umiejętności taktyczno-koncepcyjnych; dobrowolność uczestnictwa; podporządkowanie się regułom sportowym – skodyfikowanym, uznawanym zwyczajowo lub doraźnie umownym, wynikającym z istoty danej dyscypliny sportu, a pod względem etycznym z zasady fair play; brak bezpośrednich celów pozasportowych2. Innymi słowy sport oznacza rozmaite formy aktywności fizycznej lub umysłowej, których celem jest podjęcie współzawodnictwa w formie indywidualnej lub zbiorowej. Istotą sportu pozostaje natomiast instytucjonalizacja przejawiająca się prowadzeniem współzawodnictwa w ramach określonych struktur organizacyjnych i w oparciu o z góry przyjęte zasady i reguły3. Akcentuje się przy tym, iż sport bez reguł przestaje być sportem4. Nawiązując do jego etymologicznej genezy (łac. disport – przyjemność, odpoczynek, relaks, rozgrywka), sport rozumieć można także w inny sposób, jako formę aktywności człowieka realizowaną ze względu na racje zdrowotne i przyjemność, poza jakimikolwiek strukturami organizacyjnymi, spontanicznie i w sposób niczym nieskrępowany5. Niejednokrotnie uznaje się także, że sport stanowi fenomen na tyle społecznie zrozumiały, iż niepotrzebujący definiowania. Wskazuje się przy tym, że trudno odnaleźć cechy wspólne dla wszystkich aktywności określanych mianem sportu. Niektórzy uważają więc, że być może sportem należałoby określać to, co jest podobne do aktywności, którą intuicyjnie określilibyśmy sportem. Wówczas pojęcie sportu miałoby dotyczyć takiej aktywność człowieka, która uznawana jest powszechnie w społeczeństwie za sport, odpowiadając przy tym wzorcowi jednej z dyscyplin sportowych6.

W obszarze prawa zdefiniowanie sportu pozostaje o tyle istotne, iż pozwala na potraktowanie tej dziedziny życia w sposób szczególny. Niemniej jednak pojęcie sportu nie posiada jednego, uniwersalnego i ogólnie przyjętego znaczenia, akceptowanego we wszystkich dziedzinach prawa (por. opinia Rzecznika Generalnego M. Szpunara przedstawiona w dniu 15.6.2017 r., TS Sprawa C-90/16, The English Bridge Union Limited v. Commissioners for Her Majesty’s Revenue & Customs, pkt 35). Prawodawcy niejednokrotnie podejmują „ryzyko” definiowania sportu w różnych aktach prawnych. Legalne definicje sportu posiadają przy tym charakter autonomiczny, uwarunkowane są ratio legis danej regulacji, najczęściej determinowanego w kontekście celów sportu (rekreacja lub rywalizacja), jego funkcji (społeczna lub gospodarcza) lub sposobu w jaki sport jest prowadzony (spontaniczny lub zorganizowany)7. Niejednokrotnie pojęcie sportu uznawane jest jednak za trudne do zdefiniowania w taki sposób, by obszar, w którym normy prawne miały znaleźć zastosowanie, był precyzyjnie wyznaczony. Trudności te sprawiają, iż ustalenie znaczenia pojęcia sport pozostawia się przedstawicielom jurysprudencji oraz praktykom w procesie stosowania prawa.

Wskazuje się, że wobec braku definicji legalnej sprecyzowanie znaczenia i zakresu pojęcia sport winno być realizowane przede wszystkim zgodnie z jego powszechnym znaczeniem, przy jednoczesnym uwzględnieniu kontekstu, w którym został użyty i celów regulacji, która go dotyczy (Por. Wyrok TS z dnia 26.10.2017 r. w sprawie C-90/16, The English Bridge Union Limited v. Commissioners for Her Majesty’s Revenue & Customs, pkt 18). Podkreślenia wymaga, że punktem odniesienia dla podmiotów stosujących prawo często pozostaje rozumienie pojęcia sport przez międzynarodowe organizacje sportowe (np. Global Association of International Sport Federations czy też MKOl), ze względu na prawne ich uznanie, tak na płaszczyźnie krajowej, jak i międzynarodowej, oraz powszechną akceptację ich działalności. W efekcie uznanie danej aktywności za sport przez międzynarodowe organizacje sportowe wywiera istotny wpływ na to, czy dana aktywność może być, co do zasady, uznana za sport. Niemniej jednak niektóre regionalne zorganizowane formy aktywności sportowej także niejednokrotnie są uwzględniane (por. Opinia, para. 39–43).

Na płaszczyźnie europejskiej, w ramach Europejskiej Karty Sportu przyjętej przez Komitet Ministrów Rady Europy w dniu 24.9.1992 r. (Rekomendacja No. R[92] 13 Rev.), uformowana została kompleksowa definicja sportu. Przywoływana jest ona często na gruncie unormowań międzynarodowych i stanowi część acquis communatauire UE w ramach Białej Księgi na temat sportu, posiadając także wpływ na prawodawstwo sportowe poszczególnych państw. W Polsce nawiązuje do niej definicja legalna sportu zawarta w art. 2 ust. 1 SportU. W myśl tego przepisu, sport oznacza wszelkie formy aktywności fizycznej, które poprzez uczestnictwo doraźne lub zorganizowane, wpływają na wypracowanie lub poprawienie kondycji fizycznej i psychicznej, rozwój stosunków społecznych lub osiągnięcie wyników sportowych na wszelkich poziomach8. Jednocześnie w świetle art. 2 ust. 1a SportU za sport uważa się także współzawodnictwo oparte na aktywności intelektualnej, którego celem jest osiągnięcie wyniku sportowego.

Definicje legalne sportu zawarte były także we wcześniejszych ustawach dotyczących sportu w Polsce. W art. 1 ust. 2 pkt 3 KultFizU84 sport określany był jako proces polegający na doskonaleniu sprawności psychofizycznej, zaspokajający potrzeby rywalizacji i dążenia do osiągania wyników w ramach społecznie akceptowanych zasad współzawodnictwa. Z kolei na gruncie art. 3 pkt 3 KultFizU96 definiowano sport jako formę aktywności człowieka, mającą na celu doskonalenie jego sił psychofizycznych, indywidualnie lub zbiorowo, według reguł umownych. Ostatnia z definicji stanowiła podstawę dalszej typologii najczęściej występujących form aktywności sportowej, tak w ramach KultFizU96, jak i SportKwalU9.

Zasadność szerokiego ujmowania sportu stanowi przedmiot dyskusji wśród prawników sportowych w Polsce. Z jednej strony, w nawiązaniu do założeń przedstawionych w uzasadnieniu do SportU, akcentowana jest elastyczność definicji sportu (zob. Uzasadnienie do projektu ustawy o sporcie wraz z projektami aktów wykonawczych, Druk Nr 2313 z 28.8.2009 r., s. 5–6). W ślad za tym pozytywnie oceniana jest rezygnacja z dokonywania obecnego pod rządami KultFizU96 i SportKwalU podziału sportu na wyczynowy, amatorski, profesjonalny oraz kwalifikowany, uznawanych za nie zawsze prawidłowo opisujące rzeczywistość i sprawiające trudności interpretacyjne. Za główną zaletę przyjętego rozwiązania uznaje się w szczególności możliwość wyeliminowania problemów związanych z finansowaniem sportu ze środków publicznych. Jednocześnie wskazuje się, iż rozróżnienie mieszczących się w definicji sportu pojęć składowych powinno dokonywać się w nauce prawa i praktyce prawniczej10. Zaakcentować należy przy tym, iż szerokie ujęcie sportu odpowiada jego społecznemu rozumieniu, przez co regulacja SportU miałaby pozostawać z perspektywy obywatela bardziej czytelna i naturalna (zob. Uzasadnienie, s. 6). W rezultacie też każda osoba podejmująca aktywność w jednej z form tradycyjnie traktowanych jako sport może tytułować się mianem sportowca, aczkolwiek zawodnikami są jedynie te osoby, które rywalizują w zorganizowanych zawodach sportowych11. Z drugiej strony wspomnianej definicji zarzuca się, iż ujmując sport zbyt szeroko wykracza poza jego klasyczne ramy. Dotyczy bowiem każdej aktywności fizycznej, zarówno prowadzonej doraźnie, jak i w sposób zorganizowany. Obejmuje tym samym rekreację ruchową, do której nie jest potrzebna rywalizacja i, która nie jest prowadzona ani w jakiejkolwiek instytucjonalnej formie, ani też w ramach ściśle określonych reguł12. Jednocześnie próbę zunifikowania w ramach jednego pojęcia sportu różnych rodzajów aktywności fizycznej traktuje się także jako ,,zamazanie” różnorodnych form uczestniczenia w kulturze fizycznej (zob. Rozdz. I § 1 pkt II)13. Dla niektórych stanowi to przejaw ekspansji światowego imperium sportu i biznesu pod przewodnictwem MKOl, arbitralnie zawłaszczającego obszary aktywności fizycznej, tradycyjnie określanej mianem innym niż sport14.

Do czasu wprowadzenia art. 2 ust. 1a SportU wskazywanej definicji zarzucano także, że akcentowanie fizycznego elementu aktywności stawia pod znakiem zapytania zaliczenie do sportu tych tradycyjnych jego dyscyplin, opartych na wysiłku intelektualnym, np. szachy, warcaby bądź brydż sportowy15. Dyskusyjne pozostawało w związku z tym ujmowanie w ramach sportu także zyskującego na społecznym znaczeniu tzw. e-sportu, mimo podejmowanych prób prawnego zaliczenia tej rywalizacji do współzawodnictwa sportowego16. Zmiana jaka nastąpiła na mocy ustawy z 20.7.2017 r. o zmianie ustawy o sporcie oraz ustawy o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944–1990 oraz treści tych dokumentów (Dz.U. z 2017 r. poz. 1600) doprecyzowując definicję sportu eliminuje powyższy problem. Zasadność takiego rozwiązania wynika zaś z faktu, iż nie tylko aktywność fizyczna, ale także związana ze współzawodnictwem aktywność intelektualna sprzyja umacnianiu więzi społecznych czy też budowaniu własnej wartości. Zaznaczyć należy, iż także na płaszczyźnie europejskiej toczy się dyskusja dotycząca eksponowania wysiłku fizycznego jako obowiązkowego elementu sportu. Z jednej strony wskazuje się, iż sytuacja taka prowadzi ipso facto do wykluczenia z pojęcia sportu szeregu aktywności, które powszechnie uznawane są za sport i, których klasyfikacja jako sport nie budzi żadnych wątpliwości, mimo że ich aspekt fizyczny jest całkowicie marginalny, jak np. strzelectwo czy łucznictwo (Por. Opinia, para. 40, 45). Z drugiej natomiast akcentuje się, iż powszechne rozumienie sportu zwykle dotyczy aktywności, która cechuje się niepozbawionym znaczenia elementem fizycznym (Por. Opinia, pkt 23; Wyrok TS, pkt 19, 22).

Generalnie przywołana szeroka definicja sportu, mimo jej kontrowersyjności, wydaje się oddawać złożoność i wielowymiarowość fenomenu współczesnego sportu17. Jednocześnie w procesie stosowania i interpretacji norm prawnych konieczne wydaje się dokonanie autonomicznej oceny pojęcia sport na potrzeby danej dziedziny prawa, co niejednokrotnie pociąga za sobą potrzebę dokonania rozróżnienia różnorodnych form sportu.

2. Sport powszechny a sport wyczynowy

W świetle szerokiej definicji sportu wyróżnić można dwie podstawowe formy aktywności sportowej, które podlegać mogą dalszej dywersyfikacji. Z jednej strony należy mówić o sporcie powszechnym (ang. sport for all; sport dla wszystkich, sport masowy), oznaczającym aktywność człowieka nie ukierunkowaną na rywalizację, zorientowaną na sam fakt uczestnictwa i realizację potrzeb o charakterze fizycznym, psychicznym, społecznym, kulturowym, zdrowotnym, edukacyjnym czy wreszcie ludycznym18. Tak rozumiany sport utożsamiać należy przede wszystkim z rekreacją ruchową, w prawie polskim dotychczas wyodrębnianą w ramach koncepcji kultury fizycznej19. Z drugiej strony natomiast chodzi o sport wyczynowy dotyczący ludzkiej aktywności ukierunkowanej na rywalizację i osiąganie jak najlepszych rezultatów, związany przede wszystkim z intensywnym zaangażowaniem fizycznym, poniekąd także psychicznym.

Rozróżniając sport powszechny i wyczynowy nie wystarczy wskazać na aspekty rekreacji i rywalizacji. Wszakże także sport powszechny może być prowadzony w drodze rywalizacji. Zaakcentować należy jednak cele służące tym różnym formom sportu. Chodzi przy tym o cele nadrzędne, gdyż także w sporcie powszechnym znaczenie dla uprawiających mogą mieć osiągane rezultaty, zaś motywacją aktywności uczestników sportu wyczynowego nie zawsze jest wyłącznie dążenie do jak najlepszych wyników, choć bez wątpienia właśnie na to kładziony jest nacisk. Sport wyczynowy wymaga przy tym przestrzegania ściśle określonych reguł służących zachowaniu równych szans we współzawodnictwie (ang. level playing field), umożliwiających obiektywne porównanie rywalizujących, a także systemu instytucjonalnego umożliwiającego jego organizację. Warto zaznaczyć, iż w imprezach masowych (np. biegi maratońskie) uczestniczą obok siebie zarówno sportowcy wyczynowi, jak i osoby na co dzień uprawiające sport powszechny, podlegając tym samym regułom20. Zwrócić należy także uwagę na sport szkolny organizowany w ramach Szkolnych Związków Sportowych oraz sport akademicki organizowany przez Akademickie Związki Sportowe, gdzie w drodze zinstytucjonalizowanej rywalizacji osiągane mają być cele edukacyjne i zdrowotne21. W efekcie granica pomiędzy sportem powszechnym i wyczynowym niejednokrotnie pozostaje płynna. Żadna z form sportu nie powinna być przy tym traktowana jako wszechobecna i uznawana za synonim sportu w ogóle.

Rola sportu powszechnego akcentowana jest w polityce sportowej UE (zob. Rozdz. III § 7 pkt I), w ramach wyróżnienia społecznego i gospodarczego wymiaru sportu, charakterystycznych dla europejskiego modelu sportu (zob. Rozdz. II § 3 pkt I). Sport powszechny propaguje więc aktywność fizyczną służąca poprawie zdrowia, integrację społeczną, równość szans, zapobieganie rasizmowi i przemocy, wspólne wartości, wreszcie uwydatniona jest jego rola edukacyjna.

Społeczne znaczenie sportu powszechnego odzwierciedlone zostało w SportU, której przepisy w tym względzie nawiązują do art. 68 ust. 5 Konstytucji RP: „Władze publiczne popierają rozwój kultury fizycznej, zwłaszcza wśród dzieci i młodzieży”, umiejscowionego w części Konstytucji RP zatytułowanej „Wolności i prawa ekonomiczne, socjalne i kulturalne”. Zarówno treść, jak i położenie tejże normy – stanowiącej jedyną regulację konstytucyjną związaną z kulturą fizyczną, a więc pośrednio ze sportem – wskazują, iż sport nie jest domeną państwa, lecz przede wszystkim wyrazem wolności obywatelskiej. Możliwość uprawiania sportu nie wynika z istnienia jakichkolwiek instytucji publicznych, lecz z niezbywalnej osobistej wolności każdego człowieka. Aktywność fizyczna nie może więc być obciążona nadmierną regulacją prawną oraz interwencją organów władzy publicznej22. Sport powszechny, jako co do zasady uprawiany poza systemem zorganizowanego współzawodnictwa, powinien tym samym pozostawać obszarem wolnym od reglamentacji prawnej. Jednocześnie wskazywana norma zawiera zaadresowany do władz publicznych nakaz wspierania sportu, jako stanowiącego dobro publiczne ze względu na jego walory społeczne (zdrowie, promocja kraju, spójność społeczna) oraz edukacyjne (wychowanie młodzieży przez sport). Wskazywany przepis konstytucyjny zobowiązuje więc ustawodawcę do określania form wspierania sportu, pozostawiając mu przy tym praktycznie nieograniczoną swobodę ich kształtowania23.

Nie inaczej, w świetle uwarunkowań konstytucyjnych, także sport wyczynowy ujmować należy w kategoriach wolności osobistej każdego człowieka. W rezultacie aktywność organów władzy publicznej w tym obszarze zorientowana powinna być na wspieranie, aniżeli bezpośrednią ingerencję. Tworzenie norm prawnych dla sportu wyczynowego uprawnione jest tylko i wyłącznie wtedy, gdy służyć ma ochronie praw i wolności obywatelskich realizowanych w tym obszarze, a także powszechnie uznanych ogólnospołecznych dóbr. Wskazać należy przede wszystkim na takie wartości, jak uczciwość i rzetelność, które stanowią nie tylko podstawę funkcjonowania stosunków społecznych, ale w przypadku sportu obecne są pod postacią zasady fair play. Wszystkim obywatelom zapewnić należy przy tym dostęp do zorganizowanej formy aktywności sportowej na tych samych i przejrzystych zasadach. Zagwarantowanie tych dóbr uznać należy za podstawę wyznaczającą legitymację państwa do reglamentacji sportu wyczynowego (Zob. Założenia, s. 4). Dodatkowo powszechnym oczekiwaniem jest, aby państwo zajmowało się sportem, gdy ma on wyraźnie wymiar „państwowy”, co też związane jest przede wszystkim z występami reprezentantów Polski na arenie międzynarodowej, przede wszystkim na OI. Społeczna atrakcyjność współzawodnictwa sportowego na wyczynowym poziomie sprawia przy tym, iż także ta forma sportu traktowana jest jako dobro publiczne, wymagające wsparcia finansowego ze strony władz państwowych.

3. Sport amatorski a sport profesjonalny

W ramach sportu wyczynowego tradycyjnie wyodrębnia się sport amatorski i profesjonalny24. U podstaw tego podziału legła kwestia otrzymywania wynagrodzenia w zamian za uczestniczenie w aktywności sportowej i osiągane rezultaty. Zaakcentować należy, iż pieniądz obecny był już w starożytnych igrzyskach olimpijskich. Ich uczestnicy, określani mianem atleta (gr. osoba rywalizująca o nagrodę), prócz symbolicznych gałązek oliwnych otrzymywali w zamian za zwycięstwo różnorodne korzyści natury materialnej. Niemniej jednak o ich statusie decydowała specjalizacja, idące za tym zaangażowanie w regularny trening i oddanie współzawodnictwu25. Na dobre pieniądz zaczął determinować obraz rywalizacji sportowej na przestrzeni kilkudziesięciu lat na przełomie XX i XXI w., zapoczątkowując w ten sposób najnowszy rozdział w historii sportu. Rozwój nowożytnego sportu szedł krok w krok z rozwojem dominującej w dzisiejszym świecie gospodarki wolnorynkowej, jego struktury ewoluowały wraz z ewolucją instytucji kapitalizmu26. Z jednej więc strony sport stał się działalnością skomercjalizowaną, zjawiskiem podlegającym „niewidzialnej ręce rynku” – prawom popytu i podaży oraz zasadom rynkowej konkurencji, prowadzącym do maksymalizacji zysków i minimalizacji strat, z drugiej zaś aktywnością sprofesjonalizowaną, wykonywaną przez wykwalifikowanych specjalistów, dla których obecność w obszarze współzawodnictwa sportowego stała się podstawowym źródłem utrzymania27. Zwrot ten znalazł swoje odzwierciedlenie w unormowaniach prawnych.

Pod rządami KultFizU96 sport wyczynowy zdefiniowany został jako forma rywalizacji człowieka, podejmowana dobrowolnie, w drodze rywalizacji dla uzyskania maksymalnych wyników sportowych (art. 3 pkt 4). Sport profesjonalny określony został natomiast jako rodzaj sportu wyczynowego uprawiany w celach zarobkowych (art. 3 pkt 5). Odróżnienie sportu amatorskiego i sportu profesjonalnego dokonane zostało także w regulacjach dotyczących podziału uczestniczących we współzawodnictwie sportowym zawodników na posiadających status profesjonalnych – uprawiających sport na podstawie umowy o pracę lub umowy cywilnoprawnej i otrzymujący za to wynagrodzenie, oraz amatorów – mogących otrzymywać wyłącznie stypendium sportowe (art. 3 pkt 6 i art. 22). Współzawodnictwo sportowe zdefiniowane zostało jako indywidualna lub zbiorowa rywalizacja osób zmierzających, zwłaszcza w trakcie zawodów sportowych, do pokonania czasu, przestrzeni, przeszkód lub przeciwnika (art. 3 pkt 7). Przepisy KultFizU96, w odróżnieniu od SportU, wyłączały z zakresu pojęcia sportu rekreację ruchową (sport powszechny).

Uwzględniając, iż sport wyczynowy co do zasady związany jest z rywalizacją prowadzoną w obliczu ściśle określonych reguł oraz w ramach hierarchicznej struktury organizacyjnej ruchu olimpijskiego (zob. Rozdz. II § 4 pkt I), wskazać należy, iż jego podział na amatorski i profesjonalny w oparciu o kryterium zarobkowe ulega zatarciu. W ramach jednego systemu instytucjonalnego i w oparciu o w zasadzie jednakowe reguły współzawodnictwa, rywalizują bowiem amatorzy, dla których najważniejsza pozostaje satysfakcja z samej rywalizacji i osiąganych rezultatów oraz zawodowcy, dla których podstawową miarą uprawiania sportu pozostają osiągane zarobki. Charakterystycznym jest, że sport amatorski, regulowany przepisami prawa stowarzyszeniowego, stanowi fundament piramidy organizacyjnej (ang. grassroots sport) i źródło sportu wyczynowego w ogóle. Sport profesjonalny natomiast, obwarowany licznymi wyspecjalizowanymi regulacjami prawnymi, znajduje się na szczycie tejże piramidy. Wyczynowe uprawianie sportu na poziomie umożliwiającym uzyskiwanie znaczących rezultatów w rywalizacji międzynarodowej lub przynajmniej krajowej jest zazwyczaj nie do pogodzenia z wykonywaniem żadnego innego zawodu. Wyodrębnienie zawodu sportowca nie musi jednak oznaczać, iż jedynym motywem i celem działania osób go wykonujących jest dążenie do maksymalnie wysokich zarobków, choć niewątpliwie postawa taka cechuje relatywnie dużą ich grupę, nawet tych nie zawsze prezentujących wysoki poziom sportowy. Dla wielu rywalizujących na najwyższym poziomie i osiągających sukcesy podstawowym źródłem utrzymania pozostaje wynagrodzenie pochodzące z realizacji innego zawodu. Akcentowanie wyłącznie zarobkowego celu aktywności sportowej nie zawsze wystarcza więc by określić zawodnika profesjonalnego, zaś często właściwe jest podkreślanie jej wysoce kwalifikowanego charakteru, przejawiającego się podporządkowaniem trybu życia przygotowaniom i udziałowi w zawodach sportowych28.

Odejście od podziału na sport amatorski i profesjonalny wiąże się ze zmianami, które stopniowo zachodziły w ramach ruchu olimpijskiego. Odróżnienie amatorów i profesjonalistów od początku stanowiło fundamentalne kryterium kwalifikacji do nowożytnych igrzysk olimpijskich. U jego podłoża legła idea amatorstwa mająca genezę w sporcie angielskim (ang. sportsmanship), gdzie współzawodnictwo o motywach pozasportowych traktowane było jako sprzeczne z ideą doskonalenia fizycznego i moralnego29. Definicja amatorstwa zaadoptowana została przez MKOl podczas założycielskiego kongresu w Paryżu w 1894 r., zaś przyjęta wówczas formuła uzależniała prawo do udziału w igrzyskach olimpijskich od braku otrzymywania pieniędzy w zamian za udział we współzawodnictwie sportowym. W 1949 r. pojęcie amatora pojawiło się w Fundamentalnych Zasadach Olimpizmu określonych w Karcie Olimpijskiej, zaś w 1967 r. stało się elementem słynnej formuły zawartej w Regule 26 Karty wskazującej, iż tylko amatorzy, a więc ci, którzy nie otrzymują jakichkolwiek korzyści natury materialnej w związku ze współzawodnictwem, są uprawnieni do udziału w igrzyskach. Na przestrzeni lat kontrowersje, jakie powstawały w związku z rygorystycznym stosowaniem zasady amatorstwa oraz różnymi jej wypaczeniami, także nasilającymi się procesami komercjalizacji i profesjonalizacji sportu, prowadziły do kolejnych zmian i liberalizacji zasad kwalifikacji do igrzysk olimpijskich. Ostatecznie w 1991 r. odstąpiono od zasady amatorstwa określonej wówczas w Regule 45 Karty, czego symbolem stał się udział amerykańskich koszykarzy zawodowych z ligi NBA w igrzyskach olimpijskich w Barcelonie w 1992 r. Aktualnie reguły kwalifikacji (ang. eligibility rules) do igrzysk olimpijskich związane są z przestrzeganiem Karty Olimpijskiej, reguł sportowych stanowionych przez MFS, włączając w to specyficzne kryteria kwalifikacji do konkretnych zawodów ustanowione przez krajowe związki sportowe i narodowe komitety olimpijskie, kodeksu WADA, a także uznawaniem jurysdykcji CAS30. W powyższym kontekście podział sportu na profesjonalny i amatorski stał się bezprzedmiotowy, zaś w świetle prawa znaczenia nabrało pojęcie sportu zinstytucjonalizowanego, inaczej sportu zorganizowanego (ang. organised sport) w ramach struktur Ruchu Olimpijskiego i powiązanych z nim instytucji.

Zmiany w obrębie definiowania sportu nastąpiły wraz z wejściem w życie SportKwalU, która uchyliła unormowania KultFizU96 dotyczące podziału sportu na wyczynowy, amatorski i profesjonalny. W ich miejsce wprowadzono pojęcie sportu kwalifikowanego, oznaczającego formę aktywności człowieka związaną z uczestnictwem we współzawodnictwie sportowym, organizowanym lub prowadzonym w określonej dyscyplinie sportu przez PZS lub podmioty działające z jego upoważnienia (art. 3 pkt 3). Natomiast współzawodnictwo sportowe zdefiniowano jako indywidualną lub zbiorową rywalizację osób zmierzającą do uzyskania właściwych rezultatów dla danej dyscypliny sportu (art. 3 pkt 4). Wreszcie za zawodnika uznano osobę uprawiającą określoną dyscyplinę sportu i posiadającą licencję uprawniającą do uczestnictwa we współzawodnictwie sportowym (art. 3 pkt 5). Regulacja SportKwalU dotyczyła więc sportu kwalifikowanego rozumianego jako współzawodnictwo sportowe organizowane przez PZS i prowadzone w oparciu o obowiązujące reguły.

Podział sportu na amatorski i profesjonalny w dalszym ciągu pozostaje adekwatny w kontekście prawa UE, gdzie rozróżnienie to posiada charakter autonomiczny w stosunku do porządków prawnych państw oraz unormowań organizacji sportowych. Sport pozostaje przedmiotem prawa UE w zakresie, w jakim stanowi działalność gospodarczą (ang. economic activity). W rezultacie istotny pozostaje podział sportu profesjonalnego i amatorskiego, dokonywany w oparciu o odróżnienie gospodarczego i niegospodarczego wymiaru sportu (zob. Rozdz. III § 7 pkt III)31. W Polsce określone różnice związane z dyskutowanym podziałem obecne są w regulacjach prawnych dotyczących ligi zawodowej (art. 15 SportU) (zob. Rozdz. II § 4 pkt XIII). Odnotować należy także różnice w statusie prawnym sportowców amatorów i profesjonalistów w regulacjach wewnętrznych niektórych PZS. Wreszcie podkreślić należy, iż podział sportu na amatorski i profesjonalny pozostaje charakterystyczny dla amerykańskiego modelu sportu (zob. Rozdz. II § 3 pkt I).

4. Sport zinstytucjonalizowany (zorganizowany)

W SportU pojęcie sportu używane jest w znaczeniu szerokim i wąskim. Sport sensu largo odnosi się do definicji zawartej w art. 2 ust. 1 i 1a SportU. Sport sensu stricto utożsamiany jest natomiast z konkretną dyscypliną uprawianą i organizowaną w ramach PZS. Odpowiada to nomenklaturze pojęciowej stosowanej w ramach Ruchu Olimpijskiego, gdzie pojęcie sportu stosuje się w kontekście określonej aktywności organizowanej i prowadzonej przez właściwą MFS. Pojęcie sportu sensu stricto dotycząc zjawiska, w które wpisana jest rywalizacja, zinstytucjonalizowanego w ramach organizacji sportowych oraz podlegającego regułom sportowym, odpowiada przy tym klasycznemu ujęciu sportu32.

Niektórzy uważają, iż szerokie ujęcie sportu nie ma większego praktycznego znaczenia, gdyż zasadnicza część regulacji SportU dotyczy sportu zorganizowanego w ramach PZS. W rezultacie modyfikacja terminologiczna polegająca na odejściu od obecnego pod rządami SportKwalU określania sportu mianem kwalifikowanego uznawana jest za pozbawioną doniosłości, gdyż reglamentacja ustawodawcy nadal dotyczy w zasadzie wyłącznie sportu dookreślanego we wcześniejszym stanie prawnym taką przydawką33. Niemniej jednak w praktyce pod rządami SportKwalU sport kwalifikowany utożsamiany był ze sportem profesjonalnym, co też rodziło problemy na tle regulacji dotyczących kwestii finansowania sportu ze środków publicznych oraz interpretacji nieobowiązującego już art. 296b KK dotyczącego przestępstwa korupcji w sporcie (zob. Uzasadnienie, s. 5–6 i 28).

Regulacja SportU potwierdza, iż sport, określany jako wyczynowy, tak profesjonalny, jak i amatorski, może funkcjonować jedynie w zinstytucjonalizowanych ramach. Właśnie sport zorganizowany stanowi też właściwy przedmiot zainteresowania ze strony prawa. W rezultacie pojęcie prawa sportowego pozostaje adekwatne przede wszystkim w kontekście takiej formy sportu. Podkreślić należy przy tym, iż do tak rozumianego sportu zorganizowanego często nie zalicza się niektórych zinstytucjonalizowanych form aktywności tradycyjnie określanych mianem sportu (np. wyścigi konne) w związku z ich zorganizowaniem poza systemem Ruchu Olimpijskiego. Od sportu zinstytucjonalizowanego, co do zasady, odgraniczony jest sport powszechny, chociaż granica ta niejednokrotnie pozostaje płynna. Również ta odmiana sportu, jakkolwiek niezwykle istotna w perspektywie społecznej, nie stanowi głównego przedmiotu zainteresowania prawa sportowego, aczkolwiek w niektórych kwestiach (np. finansowych i podatkowych) zainteresowania tego nie należy wykluczać. Sport powszechny nie wymaga jednak specjalnych regulacji prawnych. Natomiast sport zinstytucjonalizowany, jako konstytuujący niezależny sektor społeczeństwa, bez specjalnych unormowań funkcjonować w zasadzie nie może34. Odpowiadając więc na pytanie dotyczące najbardziej rozpowszechnionego rozumienia pojęcia sportu w obszarze prawa, stwierdzić należy, iż chodzi o współzawodnictwo sportowe prowadzone w zorganizowanej formie, które to niewątpliwie stało się dominującą, choć nie jedyną formą sportu we współczesnym świecie.

II. Sport a kultura fizyczna

W obszarze prawa polskiego pojęcie sportu tradycyjnie umiejscawiane jest w ramach pojęcia kultury fizycznej35. Jak wskazuje art. 2 ust. 2 SportU, sport wraz z wychowaniem fizycznym i rehabilitacją ruchową składają się na kulturę fizyczną. Ustawodawca nie zdecydował się przy tym na zdefiniowanie ani pojęcia kultury fizycznej, ani też wychowania fizycznego i rehabilitacji ruchowej, co też związane jest z przedmiotem regulacji SportU, która określa zasady uprawiania i organizowania sportu (art. 1). Obecnie kwestie wychowania fizycznego uregulowane są przede wszystkim w ustawie z 14.12.2016 r. – Prawo oświatowe (Dz.U. z 2017 r. poz. 59 ze zm.). Natomiast w odniesieniu do rehabilitacji ruchowej wciąż obowiązuje przepis art. 43 KultFizU96, określający kwalifikacje osób, które uprawnione są do prowadzenia zajęć rehabilitacji ruchowej. Postuluje się jednak wprowadzenie odrębnej regulacji w tym zakresie, względnie ujęcie tych zagadnień w ramach innych ustaw36. Definiowanie sportu (art. 2 ust. 1 i 1a) w kontekście innych rodzajów aktywności ludzkiej składających się na kulturę fizyczną pośrednio służyć może więc doprecyzowaniu jego nieostrych granic37.

W obowiązujących wcześniej przepisach KultFizU84 i KultFizU96, dotyczących kultury fizycznej jako całości, ustawodawca wyjaśniał dyskutowane pojęcia. W KultFizU84 nie zdefiniowano wprost kultury fizycznej, jednocześnie wskazując we wstępie na jej doniosłą rolę jako służącej wszechstronnemu rozwojowi człowieka oraz potrzebę pełniejszego jej upowszechniania. W art. 1 KultFizU96 stwierdzono, iż kultura fizyczna stanowi część kultury narodowej, chronionej przez prawo, zaś obywatele bez względu na wiek, płeć, wyznanie, rasę oraz stopień i rodzaj niepełnosprawności korzystają z równego prawa do różnych form kultury fizycznej. Z kolei art. 2 wskazywał, iż podstawowymi celami kultury fizycznej jest dbałość o prawidłowy rozwój psychofizyczny i zdrowie wszystkich obywateli. Wreszcie w art. 3 pkt 1 zawarta została definicja legalna stanowiąca, iż kulturą fizyczną jest wiedza, wartości, zwyczaje, działania podejmowane dla zapewnienia rozwoju psychofizycznego, wychowania, doskonalenia uzdolnień i sprawności fizycznej człowieka, a także dla zachowania oraz przywracania jego zdrowia. Jeżeli chodzi o wychowanie fizyczne, w art. 1 ust. 2 pkt 1 KultFizU84 definiowane było ono jako proces pedagogiczny kształtujący aktywne uczestnictwo dzieci i młodzieży w kulturze fizycznej oraz sprzyjającym harmonijnemu ich rozwojowi i ochronie zdrowia. Natomiast w art. 3 pkt 2 KultFizU96 mianem wychowania fizycznego określano proces kształtujący harmonijny rozwój psychofizyczny dzieci i młodzieży. Rehabilitację ruchową określono w art. 2 ust. 1 pkt 4 KultFizU84 jako proces służący przywracaniu osobom czasowo lub trwale niepełnosprawnym aktywności życiowej oraz sprawności psychofizycznej przy wykorzystywaniu zajęć fizycznych i sportu oraz wiedzy medycznej. Podobnie w art. 3 pkt 9 KultFizU96 stwierdzono, iż rehabilitacja ruchowa stanowi proces mający na celu przywrócenie, poprawę lub utrzymanie psychofizycznej sprawności osób czasowo lub trwale niepełnosprawnych za pomocą specjalnych zabiegów i ćwiczeń fizycznych w oparciu o wiedzę medyczną. Dodatkowo tak KultFizU84 w art. 1 ust. 1, jak i KultFizU96 w art. 2 ust. 2 wskazywały, iż na kulturę fizyczną prócz sportu, rehabilitacji ruchowej i wychowania fizycznego składa się także rekreacja ruchowa, która pod rządami SportU ujęta została w szerokiej definicji sportu. W myśl art. 2 pkt 2 KultFizU84 rekreacja ruchowa oznaczała proces służący utrzymaniu i przedłużaniu funkcji życiowych człowieka oraz kształtowaniu obyczajów kulturalnego wypoczynku. Natomiast KultFizU96 definiowała te pojęcie w art. 3 pkt 8 jako formę aktywności fizycznej podejmowaną dla wypoczynku i odnowy sił psychofizycznych.

Ujmowanie sportu w ramach kultury fizycznej sprawia, że w jego obszarze zastosowanie znajduje art. 68 ust. 5 Konstytucji RP. W jego świetle kulturę fizyczną, w tym sport, zaliczyć należy do sfery obywatelskich praw kulturalnych, które nie stanowią domeny państwa, lecz są wyrazem wolności obywatelskiej. Wskazywany przepis stanowi przy tym normę programową zawierającą zaadresowany do władz publicznych nakaz wspierania kultury fizycznej, w tym sportu. Na tej podstawie sformułowana została zasada pomocniczości (subsydiarności) państwa w wolnej kulturze fizycznej społeczeństwa, która powinna być przestrzegana na poziomie stanowienia i stosowania prawa. Podkreślenia wymaga, iż umiejscawianie sportu w ramach kultury fizycznej pozostaje charakterystyczne dla państw o interwencjonistycznym modelu regulacji aktywności sportowej. Sport ujmowany w ten sposób nie jest traktowany jako aktywność w pełni odrębna i niezależna od państwa, ale stanowiąc część szerszej koncepcji kultury fizycznej pozostaje sankcjonowany, organizowany i finansowany przez państwo mające w ten sposób realizować swoje cele polityczne38.

III. Sport a turystyka

Pojęcie sportu często pojawia się w kontekście turystyki. Definicja zaproponowana przez Światową Organizację Turystki przy ONZ wskazuje, iż turystyka obejmuje ogół czynności osób, które podróżują i przebywają w celach wypoczynkowych, służbowych lub innych nie dłużej niż rok bez przerwy poza swoim codziennym otoczeniem. Jako jeden z rodzajów turystyki wymieniana jest tzw. turystyka kwalifikowana, rozumiana jako forma aktywności pozwalająca na zaspokajanie, poza miejscem stałego zamieszkania, potrzeb rozwoju oraz odnowy sił fizycznych i psychicznych, a także potrzeb informacyjno-poznawczych. Turystykę kwalifikowaną uważa się za kwintesencję współczesnej turystyki, co też wynika z przemian cywilizacyjnych i potrzeby odreagowania w formie aktywności fizycznej39. Jedną z najbardziej popularnych form turystyki kwalifikowanej jest turystyka sportowa, której istotę, jako realizowanej z wykorzystaniem rekreacji ruchowej, stanowi sport powszechny40. Wśród różnych form turystyki sportowej wymienić należy w szczególności turystykę górską (piesza, wspinaczka sportowa i górska, alpinizm jaskiniowy), wodną (kajakowa, motorowodna, żeglarska, nurkowa), narciarską (narciarstwo zjazdowe i biegowe), kolarską, motorową czy jeździecką.

Zestawienie sportu i turystyki przybiera niejednokrotnie bardziej formalny charakter. Wskazać należy w tym względzie na Ministerstwo Sportu i Turystki, organ administracji rządowej odpowiedzialny za sprawy zarówno sportu, jak i turystki. Co więcej, określone uwarunkowania prawne niektórych rodzajów aktywności wykorzystywanych w turystyce sportowej, choć pierwotnie unormowane w ramach SportU, aktualnie podlegają odrębnym regulacjom. Mowa o ustawie z 18.8.2011 r. o bezpieczeństwie i ratownictwie w górach i na zorganizowanych terenach narciarskich (Dz.U. Nr 208, poz. 1241 ze zm.), regulującej kwestie turystyki górskiej i narciarskiej, poprzednio unormowane w art. 39 ust. 3–4 oraz art. 40 SportU, a także o ustawie z 18.8.2011 r. o bezpieczeństwie osób przebywających na obszarach wodnych (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 656 ze zm.), normującej problemy turystyki wodnej, wcześniej określone w art. 39 ust. 1–5 oraz art. 40 ust. 1–4. Interesujące pozostaje, iż jako ratio legis powyższych ustaw wskazywane są właśnie potrzeby turystyki sportowej, nie zaś sportu jako takiego (zob. Komisyjny projekt ustawy o bezpieczeństwie osób przebywających na obszarach wodnych, druk sejmowy Nr 3448; Komisyjny projekt ustawy o bezpieczeństwie i ratownictwie w górach i na zorganizowanych terenach narciarskich oraz o zmianie niektórych ustaw, druk sejmowy Nr 3447). Warto odnotować przy tym, iż zagadnienia te są przedmiotem wykładów akademickich oraz opisywane w podręcznikach dotyczących zarówno prawa turystycznego, jak i prawa sportowego41.

IV. Autonomia sportu

Autonomia sportu stanowi zagadnienie kluczowe dla wyjaśnienia procesów tworzenia i stosowania prawa w obszarze zinstytucjonalizowanego sportu. Pozwala nie tylko na prawidłowe zrozumienie fenomenu prawa sportowego, ale pozostaje także jednym z jego najbardziej kontrowersyjnych zagadnień42. Z jednej strony autonomia sportu wyraża bowiem prawo świata sportu do samoorganizacji i samoregulacji. Z drugiej natomiast nie stanowi koncepcji nieograniczonej i oceniać ją należy w kontekście obowiązującego wszystkich porządku prawnego. W ramach autonomii sportu wyznaczane są granice pomiędzy unormowaniami wewnętrznymi organizacji sportowych a unormowaniami prawa powszechnego dotyczącymi sportu. W konsekwencji możliwe staje się też rozróżnienie prawa sportowego wewnętrznego (autonomicznego prawa sportowego) i prawa sportowego powszechnego (zob. Rozdz. I § 2 pkt III.1).

Od zarania nowożytnego sportu poszukiwano formuły prawnej, w ramach której mógłby zostać zrealizowany postulat jego autonomii, zakładający niezależność tej sfery życia i możliwość rządzenia się swoimi prawami. Założyciel Ruchu Olimpijskiego P. Coubertin jako siedzibę MKOl wybrał szwajcarską Lozannę, gdzie jak stwierdził: „Olimpizm znajdzie […] gwarancję wolności jakiej potrzebuje dla rozwoju”. W ślad za tym także większość MFS została ulokowana w Szwajcarii. Siłą sprawczą rozwoju Ruchu Olimpijskiego stały się szerokie wolności stowarzyszeniowe gwarantowane w prawie tego kraju. Formułą prawną umożliwiającą realizację autonomii sportu stała się więc wolność zrzeszania się, stanowiąca fundamentalne, w porządkach prawnych państw zachodnich, w tym Polski, prawo obywatelskie, a także gwarantowana na płaszczyźnie prawa międzynarodowego jako podstawowe prawo człowieka. Autonomia sportu oznacza zatem swobodę zakładania organizacji sportowych oraz stanowienia prawa wewnętrznego w formie statutów i regulaminów zasadniczo niezależnie od zewnętrznego wpływu państwa43. Można tym samym mówić o dwóch podstawowych wymiarach autonomii sportu – organizacyjnym (autonomia organizacji sportowych) oraz normatywnym (autonomia reguł sportowych)44.

W polskim porządku prawnym źródeł autonomii sportu upatrywać należy w gwarantujących wolność zrzeszania się art. 12 i 58 Konstytucji RP. Właśnie w tej perspektywie oceniać należy unormowania ustawowe regulujące działalność związków sportowych i PZS. Wskazać należy w tym względzie na przepisy PrStow posiadającej charakter lex generalis oraz stanowiącej lex specialis SportU. Decydujące znaczenie gdy chodzi o autonomię sportu posiada przy tym art. 13 SportU, stanowiący o prawach wyłącznych przysługujących PZS. Regulacja ta wynika z uznania, iż uprawianie i organizowanie sportu jest wolne, również w ramach funkcjonowania PZS (zob. Uzasadnienie, s. 12).

Przepis art. 13 SportU wskazuje na prawa wyłączne, nie zaś zadania PZS, jak miało to miejsce pod rządami KultFizU96 i SportKwalU, co też stanowi odzwierciedlenie przyświecających SportU założeń ujmujących sport w kategorii wolności obywatelskiej, nie zaś w sferze imperium państwa. Jednocześnie mowa o prawach, nie zaś wolnościach, co też wskazywać może, iż wynikają one wprost z ustawy i pochodzą od państwa45. Podejście takie zaprezentował sam projektodawca wskazując na przyznanie określonych uprawnień PZS przez państwo. Kontrowersyjne pozostaje przy tym źródło kompetencji państwa do przyznania PZS określonych praw na wyłączność, wyłączających kompetencję jakichkolwiek innych podmiotów w tym zakresie. Ustawodawca nie wyjaśnia, skąd wynikają jego uprawnienia w tej dziedzinie, umożliwiające utworzenie ustawowego monopolu w obszarze działalności PZS. Z normy programowej art. 68 ust. 5 Konstytucji RP nie wynika, że państwu przysługują jakiekolwiek uprawnienia wyłączne w obszarze sportu, którymi mogłoby się ono podzielić z określonymi podmiotami. Ustawodawca nadaje więc poniekąd ramy organizacyjne sytuacji, która w rzeczywistości pozostaje poza jego wpływem i kontrolą46.

Należy zaznaczyć, że to uprawnienia wynikające z wolności zrzeszania się oraz przynależności do MFS i hierarchicznej struktury Ruchu Olimpijskiego umożliwiają PZS realizację zasadniczej części uprawnień wyłącznych „przyznawanych” przez ustawodawcę, nie zaś odwrotnie. Projektodawca sam stwierdza, iż szereg praw wyłącznych PZS związanych jest z globalnym charakterem współzawodnictwa sportowego oraz stojącą za tym strukturą organizacyjną Ruchu Olimpijskiego (zob. Uzasadnienie, s. 7). Monopolistyczna pozycja PZS określona w art. 13 SportU wynika więc z uznania, podstawowej dla europejskiego modelu sportu, zasady „jedna organizacja – jeden sport” (niem. Ein Platz Prinzip). Bezpośrednim tego wyrazem są unormowania art. 11 ust. 2 pkt 4 oraz art. 12a ust. 1 SportU stanowiące, iż uzyskanie statusu PZS oraz związanych z tym praw wyłącznych uwarunkowane jest przynależnością do MFS uznanej przez MKOl. Rozwiązania te służyć mają konsolidacji polskiego sportu, jego stabilizacji i zrównoważonemu rozwojowi. Ponadto mają dawać rękojmię odpowiednich standardów etyczno-prawnych, jako że uznanie przez MKOl wiąże się z koniecznością przestrzegania postanowień Karty Olimpijskiej oraz Światowego Kodeksu Antydopingowego (zob. Uzasadnienie, s. 11). W rezultacie uzasadnione jest twierdzenie, że ustawodawca nie tyle ustanawia ustawowy monopol PZS, ile potwierdza w drodze ustawy istniejący monopol organizacji tworzących Ruch Olimpijski – monopol de facto staje się tym samym monopolem de iure.

Wprowadzając regulację art. 13 SportU ustawodawca ogranicza swobodę obywateli w sferze uprawiania i organizowania danego sportu. Dochodzi więc do ingerencji w sferę wolności zrzeszania się, która powinna podlegać ocenie z perspektywy art. 31 ust. 3 Konstytucji RP (zasada proporcjonalności). W rezultacie PZS posiadają kompetencje, dzięki którym mogą decydować o prawach i wolnościach obywatelskich. Powstają w związku z tym wątpliwości, czy uzasadnione jest utwierdzanie na drodze ustawowej tak daleko posuniętej autonomii sportu, bez jednoczesnego zagwarantowania należytych środków ochrony tychże praw i wolności47. Należy przy tym odnotować, iż autonomia sportu w dyskutowanej formie uznawana jest formalnie – bądź na płaszczyźnie tworzenia, bądź też stosowania prawa – w porządkach prawnych wielu państw europejskich. Dodatkowo w rezolucji ONZ z 3.11.2014 r. stwierdzono, że: „popierana jest niezależność i autonomia sportu oraz misja MKOl w przewodzeniu Ruchowi Olimpijskiemu”.

Kluczowe w kontekście autonomii sportu pozostaje przede wszystkim prawo do stanowienia i egzekwowania wewnętrznych unormowań (art. 13 ust. 1 pkt 2 SportU), które łącznie określać można mianem reguł sportowych (zob. Rozdz. I § 2 pkt III.6). Prawo to stanowi pochodną członkostwa PZS w strukturach MFS i Ruchu Olimpijskiego48. Podobne źródło ma prawo do powołania kadry narodowej oraz przygotowania jej do igrzysk olimpijskich, igrzysk paraolimpijskich, igrzysk głuchych, mistrzostw świata lub mistrzostw Europy (art. 13 ust. 1 pkt 3 SportU) oraz prawo do reprezentowania sportu w międzynarodowych organizacjach sportowych (art. 13 ust. 1 pkt 4 SportU). W tym zakresie, ze względu na regulacje MKOl i MFS, poniekąd mieści się także określone w art. 14 SportU prawo PZS i MKOl do wykorzystania wizerunku członka kadry narodowej lub reprezentacji olimpijskiej (zob. Rozdz. IV § 8 pkt XII, XIV). Ustawodawca wydaje się przy tym posiadać decydujący głos w kwestii przyznawania prawa PZS do organizowania i prowadzenia współzawodnictwa sportowego o tytuł Mistrza Polski oraz o Puchar Polski w danym sporcie (art. 13 ust. 1 pkt 3 SportU), a także wykorzystania przez PZS i PKOl symboli RP na stroju reprezentacji kraju i reprezentacji olimpijskiej (art. 13 ust. 2 i 3 SportU).

Autonomia sportu, w ślad za leżącą u jej podstaw wolnością zrzeszania się, nie stanowi koncepcji nieograniczonej. Organizacje sportowe będąc podmiotami działającymi w oparciu o prawo państwa–siedziby nie mogą dystansować się od ogólnych uwarunkowań prawa powszechnego49. Autonomia sportu nie może więc być rozumiana jako obszar stojący ponad obowiązujących wszystkich prawem, gdzie dochodzi do absolutnej dowolności w tworzeniu i stosowaniu wewnętrznych unormowań50. Wyznaczenie granic autonomii sportu powinno odbywać się w drodze określenia właściwych relacji pomiędzy wolnością zrzeszania się a ogólnymi zasadami państwa prawa oraz prawami i wolnościami jednostek. Chodzi przy tym zarówno o przestrzeganie przez organizacje sportowe powszechnie obowiązującego prawa, jak i zakres interwencji państwa w świat sportu51. W tym kontekście mówi się o minimalnej i maksymalnej granicy autonomii sportu. W odniesieniu do działalności PZS granica minimalnej autonomii sportu zostanie naruszona w sytuacji, gdy zagrożona zostanie ich organizacyjna funkcjonalność, czyli niezależność, demokratyczny charakter i prawo do samostanowienia. Na straży jej przestrzegania stoją MKOl oraz MFS, sięgając w razie potrzeby po odpowiednie sankcje. Odnotowania wymagają przy tym postanowienia Karty Olimpijskiej akcentujące wymóg niezależności i autonomii narodowych komitetów olimpijskich oraz MFS, a także wchodzących w ich skład krajowych związków sportowych, od rządów państw, w tym od wszelkich nacisków natury politycznej, prawnej, ekonomicznej czy też religijnej, stanowiący warunek ich uznania przez MKOl. Granica maksymalnej autonomii sportu będzie natomiast przekroczona wówczas, gdy PZS narusza ogólne zasady porządku prawnego oraz prawa podstawowe jednostek. W takich przypadkach państwa zastrzegają sobie możliwość konkretyzacji, kontroli oraz korekty norm i decyzji związkowych52.

Bezpośredni wpływ na zakres autonomii sportu wywierają także ograniczenia płynące z legislacji państwowej, wynikające z przyjętego interwencjonistycznego albo nieinterwencjonistycznego modelu regulowania spraw sportu (zob. Rozdz. II § 3 pkt II). W Polsce zwrócić należy uwagę na regulacje SportU dotyczące ograniczeń w tworzeniu PZS (art. 7, 11, 12), członkostwa w PZS (art. 8), udziału we władzach PZS (art. 9), ustanawiające nadzór nad PZS (art. 16–23), regulujące problemy odpowiedzialności dyscyplinarnej i sądownictwa polubownego w sporcie (art. 45a–45d) oraz dotyczące zwalczania dopingu i finansowania sportu ze środków publicznych. Prócz unormowań SportU, PZS zobowiązane są przestrzegać innych, powszechnie obowiązujących norm prawnych. W tym miejscu należy zwrócić szczególną uwagę na oddziaływanie w sporcie prawa konkurencji oraz prawa swobodnego przepływu UE. Minimalna autonomia sportu wyznaczana jest w tym przypadku przez obszar, w obrębie którego organizacja sportowa ma prawo do stanowienia wewnętrznego porządku normatywnego i stosowania własnych reguł, które są celowe, konieczne i proporcjonalne do osiągnięcia założonego skutku przez organizację sportową. Maksymalna autonomia przekroczona zostaje natomiast w sytuacji, w której organizacja sportowa narusza prawa podstawowe sportowców czy też zasady rynku wewnętrznego UE. Generalnie porządek normatywny świata sportu powinien więc być kształtowany w wyniku ważenia argumentów przemawiających za autonomią sportu oraz tych stojących po stronie innych, adekwatnych w obszarze sportu, standardów prawnych. W rezultacie autonomię sportu można traktować jako zasadę prawa, której zakres zastosowania – tak w procesie tworzenia, jak i stosowania prawa – powinien być wyznaczany w oparciu o zasadę proporcjonalności53.

Przynależność PZS do MFS i uznanie przez MKOl sprawiają, że autonomię sportu postrzegać należy nie tylko w warstwie horyzontalnej, gdy chodzi o wzajemne relacje prawa powszechnego i wewnętrznych unormowań organizacji sportowych, ale także w warstwie wertykalnej, gdy idzie o związane z podległością organizacyjną relacje w ramach hierarchicznej struktury Ruchu Olimpijskiego oraz konieczność przestrzegania w określonym zakresie unormowań tworzonych na wyższym poziomie. Krajowe związki sportowe i narodowe komitety olimpijskie podlegają unormowaniom Karty Olimpijskiej i regulacjom stanowionym przez MFS. W razie przekroczenia posiadanego zakresu autonomii przez organizacje niższego rzędu, organizacje wyższego rzędu posiadają możliwość zastosowania sankcji. Analogiczna zależność istnieje na linii między PZS a związkiem sportowym. Dodatkowe ograniczenia, gdy chodzi o tworzenie i stosowanie wewnętrznych unormowań, płyną z regulacji WADA oraz orzecznictwa CAS54.

W kontekście autonomii sportu organizacje sportowe wielokrotnie akcentowały, że specyfika sportu czyni z niego miejsce szczególne, wyłączone z oddziaływania prawa powszechnego, w którym rządzą wyłącznie reguły sportowe i kształtowane w ich perspektywie prawo sportowe wewnętrzne. Niemniej jednak pełna autonomia sportu wydaje się nie do przyjęcia. Co najwyżej zasadne pozostaje pytanie dotyczące modyfikacji dotyczących wszystkich praw uniwersalnych przez partykularne prawa sportu55. O ile więc organizacje sportowe, jako funkcjonujące w granicach porządków prawnych państw, zmuszone są przestrzegać fundamentalnych zasad te porządki kształtujących, o tyle możliwa jest modyfikacja pewnych ogólnych i powszechnie obowiązujących praw właśnie w związku ze specyfiką sportu.

Wypowiadając się w kwestii autonomii sportu aktualny przewodniczący MKOl T. Bach stwierdził, że specyfika sportu wymaga i uzasadnia autonomię. Sport jest bowiem jedynym sektorem społeczeństwa, który osiągnął prawo globalne i globalny etos. Reguły sportowe bazujące na zasadzie fair play dotyczą każdego sportowca na świecie. Te reguły mogą być egzekwowane wyłącznie w ramach autonomicznych struktur sportowych, które je stworzyły. Pomagają one chronić uczciwą konkurencję i promować współzawodnictwo w sporcie. Specyfika sportu nie może być jednak wykorzystywana jako usprawiedliwienie istnienia obszaru „prawnej próżni” czy też równoległego porządku prawnego, lecz oznacza po prostu możliwość regulowania problemów sportowych na swój własny sposób, ale w granicach ogólnych praw56.

Autonomii sportu nie należy postrzegać jako absolutnej, lecz raczej jako relatywną – nadzorowaną przez prawo powszechne, czy też negocjowaną przez organizacje sportowe i instytucje państwowe57. W praktyce zakres autonomii sportu może więc pozostawać zróżnicowany w odniesieniu do różnorodnych problemów i w zależności od specyfiki poszczególnych przypadków.

V. Prawo do sportu

Problematyka prawa do sportu postrzegana być powinna wielowymiarowo. Na plan pierwszy wysuwa się potrzeba jego pojmowania w kategoriach prawa człowieka. Wyraźny wzrost zainteresowania społeczności międzynarodowej w tym zakresie odnotować można w drugiej połowie XX w. Jego refleksem stało się nie tylko objęcie takiej działalności ochroną ze strony państwa, ale także dążenie do nadania jej charakteru prawa podmiotowego jednostki. Wiąże się z tym traktowanie prawa do sportu w sposób dualistyczny. Po pierwsze chodzi o prawo do realizowania działalności sportowej rozumiane w kategoriach wolności jednostki w zakresie swobody wyboru, m.in. formy, miejsca, zakresu takiej aktywności, po drugie zaś o prawo dostępu do aktywności sportowej z zaakcentowaniem obowiązków państwa w zakresie zapewnienia obywatelowi realnych możliwości działalności sportowej58. Jednocześnie, uwydatniając z jednej strony znaczenie prawa do sportu jako prawa każdego obywatela, wskazuje się na jego szczególne znaczenie w obrębie sportu zorganizowanego. W tym zakresie prawo do sportu pozostaje w ścisłej relacji z pojęciem autonomii sportu, w obrębie której szczególne znaczenie nadaje się wolności zrzeszania się. Chodzi wszak zarówno o swobodę tworzenia organizacji sportowych, jak i stanowienia prawa wewnętrznego59. Tak przedstawione pojmowanie prawa do sportu ma swoje liczne refleksy w praktyce. Można wszak wskazać na ograniczenia (w prawie powszechnie obowiązującym lub wewnątrzzwiązkowym), m.in. w obrębie uprawiania określonych dyscyplin, przynależności do określonych struktur sportowych, wolności zrzeszania się, zmiany klubu lub federacji, uzyskania licencji sportowych, powołania do kadry narodowej lub reprezentacji olimpijskiej, dostępu do infrastruktury sportowej i zajęć sportowych itd. Zakres tego typu ograniczeń w sporej mierze determinowany jest przez przyjęty w danym kraju interwencjonistyczny lub nieinterwencjonistyczny model regulacji sportu60.

W obszarze prawa międzynarodowego, jakkolwiek brak jest regulacji bezpośrednio eksponujących prawo do sportu jako niezbywalne osobiste prawo jednostki w podstawowych dokumentach konwencyjnych (w tym w Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, Międzynarodowym Pakcie Praw Obywatelskich i Politycznych), wskazać należy przede wszystkim na postanowienia Międzynarodowej Karty o Edukacji i Aktywności Fizycznej oraz Sporcie (1978 r.), w której wspomina się wyraźnie, że każdy człowiek ma podstawowe prawo do edukacji i aktywności fizycznej oraz sportu bez jakiejkolwiek dyskryminacji opartej o względy etniczne, płci, orientacji seksualnej, języka, religii, politycznych lub innych przekonań, narodowości lub pochodzenia społecznego, własności czy też w oparciu o jakiekolwiek inne przesłanki. Podnosi się dalej, że wolność w zakresie rozwoju fizycznego i psychicznego musi być wspierana przez wszystkie państwa oraz organizacje sportowe (art. 1). Zaakcentowanie znaczenia prawa do aktywności sportowej jako prawa człowieka można odnotować w Traktacie Amsterdamskim (1997 r.) oraz Deklaracji Nicejskiej (2000 r.). W Europejskiej Karcie Sportu (1992 r.) wskazuje się z kolei na obowiązki władz publicznych w zakresie zapewnienia jednostce możliwości uczestnictwa w aktywności sportowej, w szczególności dzieciom i młodzieży, a także osobom niepełnosprawnym (art. 1). Prawo do sportu zyskało zarazem szczególne znaczenie w ramach ruchu olimpijskiego. W Fundamentalnych Zasadach Olimpizmu w Karcie Olimpijskiej stwierdza się, że: „Uprawianie sportu jest prawem człowieka. Każdy musi mieć możliwość uprawiania sportu bez jakiejkolwiek dyskryminacji, a w duchu olimpijskim, co wymaga wzajemnego zrozumienia w duchu przyjaźni, solidarności i fair play” (pkt 4).

Prawo do aktywności sportowej jednostki nabiera szczególnego znaczenia właśnie wtedy, gdy idzie o jego ograniczenia o podłożu dyskryminacyjnym. Przykładowo przeciwdziałanie dyskryminacji ze względu na płeć stało się przedmiotem regulacji MKOl (np. w „Olimpijskiej Agendzie 2020”). Zagadnieniu temu towarzyszy problem zapewnienia równości płci, a jemu z kolei kwestia determinacji płci w sporcie. Zwalczanie dyskryminacji w sporcie ma miejsce na szczeblu międzynarodowym w ramach m.in. Konwencji o Prawach Dziecka z 20.11.1989 r. (Dz.U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526 ze zm.), gdzie pod pojęciem nauki rozumie się także rozwijanie zdolności fizycznych (art. 29), jednocześnie podkreślając prawo dziecka do wypoczynku i czasu wolnego, do uczestniczenia w zabawach i zajęciach rekreacyjnych (art. 31), zwraca się uwagę na potrzebę przeciwdziałania dyskryminacji (m.in. art. 23 i 24). Wskazać też wypada na przepisy Konwencji o Prawach Osób Niepełnosprawnych z 13.12.2006 r. (Dz.U. z 2012 r. poz. 1169), w których dostrzega się potrzebę umożliwienia osobom niepełnosprawnym udziału, na zasadzie równości z innymi osobami, w działalności rekreacyjnej, wypoczynkowej i sportowej (art. 30).

Na prawo do sportu zwraca się uwagę w krajowych ustawach zasadniczych. Rozwiązania spotykane w poszczególnych państwach mają w tym zakresie zróżnicowany charakter. Z jednej strony eksponuje się bowiem obowiązek wspierania sportu przez władze publiczne. Taka regulacja została zamieszczona w art. 68 ust. 5 polskiej Konstytucji, wśród „Wolności i praw ekonomicznych, socjalnych i kulturalnych”, których rzeczywista realizacja wydaje się niemożliwa bez aktywnej roli państwa wspierającego sport. Artykuł 68 ust. 5 Konstytucji do obowiązków władz publicznych zalicza popieranie rozwoju kultury fizycznej, „zwłaszcza wśród dzieci i młodzieży”. Obowiązek ten obejmuje sport, który w myśl art. 2 ust. 1 SportU wraz z wychowaniem fizycznym i rehabilitacją ruchową składa się na kulturę fizyczną. Brak sprecyzowania jego granic nadaje mu szeroki charakter. Przykładowo obowiązek taki odnosi się do działań edukacyjnych i organizacyjnych, finansowania działalności sportowej, budowy i utrzymania obiektów sportowych itd.61. Z drugiej strony, w krajowych konstytucjach słusznie podkreśla się niejednokrotnie znaczenie prawa do sportu jako prawa podmiotowego jednostki. Polska ustawa zasadnicza nie formułuje go bezpośrednio, jak dzieje się to w niektórych innych krajowych konstytucjach (np. w Portugalii), gdzie pojawia się ono często obok prawa do ochrony zdrowia, wypoczynku itd. Przyznanie jednak w polskich realiach problematyce kultury fizycznej, a przez to również sportu, rangi konstytucyjnej wskazuje na wymaganą świadomość ustawodawcy w zakresie potrzeby wspierania tego obszaru ludzkiej aktywności.

Problemy związane z realizowaniem prawa do sportu podejmowane są nie tylko w ramach prawa powszechnie obowiązującego oraz prawa tworzonego przez federacje sportowe, lecz również w obrębie wypowiedzi organów sportowego wymiaru sprawiedliwości, w tym głównie CAS (np. sprawa Pistorius v. IAAF, CAS 2008/A/1480, 16.5.2008 r.), a także w orzecznictwie TSUE (np. sprawa Bosmana, C-415/93, Zb. Orz. 1995, s. I-4921). Nie sposób nie odnotować faktu, że działalności sportowej towarzyszą wciąż dość wyraźnie liczne naruszenia praw człowieka. Dotyczy to przykładowo procederu handlu zawodnikami jako handlu ludźmi, dyskryminacji ze względu na płeć, wiek, rasę itd., przestępstw przeciwko wolności seksualnej, naruszeń podstawowych uprawnień pracowniczych czy zachowań godzących w wolność zawodnika (np. groźby karalne)62.

VI. Sport w społeczeństwie

1. Sport a kultura

Znaczenie sportu w kulturze niemal każdej społeczności jest nie do przecenienia. Zarówno uprawianie sportu, jaki i oglądanie widowisk sportowych wzbudza poczucie tożsamości i przynależności do danej wspólnoty, tworzy więzi, kreuje określone postawy i wzorce zachowań (zarówno pozytywne, jak i negatywne), współkształtuje system wartości. Sport jest głęboko wpisany w świadomość społeczną, wpływa na styl życia, sposób spędzania wolnego czasu, ubierania się, przenika do języka i sztuki63. Jednocześnie sport, będąc częścią określonej rzeczywistości kulturowej, zawsze odzwierciedla realia epoki i absorbuje tendencje istniejące w danym miejscu i czasie. Poszczególne kraje mają zatem własną tradycję i kulturę sportową, o indywidualnym charakterze i dynamice, co przejawia się m.in. w wielości dyscyplin sportowych, odmiennej filozofii sportu, swoistym sposobie postrzegania sportu przez społeczeństwo i w różnym podejściu do kwestii zarządzania tą dziedziną życia społecznego64. Zjawiska te występują, naturalnie z różnym natężeniem, od najdawniejszych czasów w prawie wszystkich zakątkach świata, jednakże tym, co wyróżnia współczesny sport, jest masowość i globalny zasięg. Przemiany cywilizacyjne XX wieku – a zwłaszcza rozwój środków masowego przekazu – sprawiły bowiem, że sport stał się częścią kultury masowej, czego wyrazem jest m.in. popularność tych samych form rozrywki sportowej, dyscyplin sportowych (jak np. piłka nożna czy koszykówka), rozgrywek, gwiazd sportu, klubów i symboli sportowych na całym świecie65. Jednocześnie sport wciąż pozostaje ostoją tożsamości i dumy narodowej, co uwidacznia się zwłaszcza podczas rywalizacji między reprezentacjami poszczególnych państw.

Jest to niezwykle istotne także dla narodów pozbawionych własnego państwa (jak kiedyś Polacy) i dla protonarodów, czyli grup etnicznych dążących do uzyskania własnej suwerenności politycznej (np. Katalończycy w Hiszpanii), dla których rywalizacja sportowa jest okazją do podkreślenia autonomii i odrębności kulturowej66.

Wraz z upowszechnieniem się Internetu sport wkroczył do świata wirtualnego. Dynamiczny rozwój sportu elektronicznego (e-sportu), będącego rywalizacją pomiędzy zawodnikami grającymi w gry komputerowe, oznacza nadejście nowej ery, w której tworzy się szczególna sportowa cyberkultura67.

2. Sport a gospodarka

Wynikiem szeregu procesów charakteryzujących współczesny sport (popularyzacja, internacjonalizacja, komercjalizacja, profesjonalizacja i mediatyzacja) są narodziny nowoczesnego biznesu sportowego o globalnym zasięgu, który od kilkudziesięciu lat dynamicznie się rozwija i niemal rokrocznie odnotowuje wzrost zysków. Rynek sportowy w coraz większym stopniu przyczynia się do tworzenia PKB i miejsc pracy mierzonych zarówno w skali krajowej, jak i międzynarodowej.

Przemysł sportowy generuje ponad 3% handlu światowego dorównując przemysłowi samochodowemu68. Rynek sportowy w USA przyniósł w 2015 r. przychód w wysokości 63,86 mld dolarów, a w 2020 r. może on przekroczyć kwotę 75 mld69. Dynamiczny rozwój przemysłu sportowego obserwuje się w Azji – tamtejsze rynki (zwłaszcza chiński) przodują w dziedzinie e-sportu70. W UE szeroko rozumiany rynek sportowy w większym stopniu przyczynia się do tworzenia PKB niż rolnictwo, leśnictwo i rybołówstwo razem wzięte, a wskaźnik ten ma nadal rosnąć71. Udział PKB sportu w całkowitym PKB Polski w 2008 r. wynosił 2,23%, a zatrudnienie kreowane przez sport zostało obliczone na poziomie 2,1% ogólnej liczby pracujących w gospodarce narodowej72.

Gospodarcze znaczenie sportu jest więc na tyle duże, że coraz częściej dąży się do wykorzystywania ekonomicznego potencjału sektora sportowego dla przyspieszania wzrostu gospodarczego, generowania zatrudnienia, stymulowania rozwoju innych sektorów gospodarki czy też wzmocnienia spójności gospodarczej – tak na poziomie lokalnym, regionalnym i krajowym, jak i międzynarodowym, czego przykładem są działania podejmowane w tym kierunku przez Unię Europejską.

Zob. np. Konkluzje Rady i przedstawicieli rządów państw członkowskich zebranych w Radzie z 27.11.2012 r. na temat wzmocnienia bazy dowodowej w procesie kształtowania polityki sportowej (Dz. Urz. UE C Nr 393, s. 6), w których zwraca się uwagę na możliwość przyczyniania się sektora sportowego do osiągania celów unijnej strategii na rzecz zatrudnienia i wzrostu gospodarczego „Europa 2020” przy jednoczesnej poprawie sposobu gromadzenia i rozpowszechniania informacji i danych dotyczących sportu.

Niemniej jednak inwestycje w sport nie zawsze przekładają się na wzrost wskaźników makroekonomicznych, co obserwuje się w niektórych krajach będących gospodarzami wielkich imprez sportowych, jak np. Brazylia. Sport nie jest również sektorem opornym na kryzysy gospodarcze, choć wpływają one w dużo większym stopniu na sport powszechny aniżeli na sport widowiskowy73.

3. Sport a polityka

Kulturowe i gospodarcze znaczenie sportu sprawia, że jest on coraz ważniejszym obszarem politycznej interwencji państw, a także rządowych organizacji międzynarodowych (np. Unii Europejskiej). Polityka sportowa państwa może być ujmowana zarówno w wymiarze wewnętrznym (krajowym), jak i zewnętrznym (międzynarodowym). W wymiarze wewnętrznym działania władzy publicznej (administracji rządowej i samorządowej) obejmują sport powszechny oraz sport wyczynowy i polegają m.in. na promowaniu aktywności fizycznej w społeczeństwie (ze szczególnym uwzględnieniem dzieci i młodzieży), rozwijaniu infrastruktury sportowej, tworzeniu ram organizacyjno-prawnych funkcjonowania ruchu sportowego, stymulowaniu rozwoju sportu, finansowaniu sportu ze środków publicznych, zapewnianiu bezpieczeństwa w sporcie (zawodników i widzów sportowych) oraz zwalczaniu i zapobieganiu patologiom związanym z rywalizacją sportową (jak doping, korupcja czy chuliganizm stadionowy).

Ogólne ramy polityki sportowej w Polsce są określone w ustawie o sporcie, natomiast jej szczegółowe cele są wymienione m.in. w „Programie rozwoju sportu w Polsce do roku 2020”.

Potencjał społeczny i ekonomiczny drzemiący w sporcie powoduje, że coraz częściej służy on do realizowania polityki państwa w innych dziedzinach, takich jak ochrona zdrowia, edukacja, kultura, zatrudnienie, integracja społeczna, turystyka, rozwój miast i obszarów wiejskich – tak w skali krajowej, jak i regionalnej oraz lokalnej74. Jednocześnie polityka państwa dotycząca różnych obszarów życia społecznego wywiera wpływ także na sport, a więc relacja ta ma charakter obustronny75. Sport z racji pozytywnych skojarzeń, jakie budzi, jest również motywem chętnie wykorzystywanym w kampaniach wyborczych.

W wymiarze zewnętrznym polityka sportowa państwa koncentruje się głównie na organizowaniu i uczestniczeniu w wielkich międzynarodowych imprezach sportowych. Jest to elementem budowania wizerunku i prestiżu międzynarodowego państwa, okazją do ukazania jego potęgi gospodarczej, a niekiedy narzędziem walki ideologicznej i politycznej, co dotyczy zwłaszcza IO (w tym kontekście mówi się często o upolitycznieniu sportu). Sport stanowi również płaszczyznę współpracy międzynarodowej, która jednoczy państwa w dążeniu do osiągania wspólnych celów (np. zwalczania dopingu lub apartheidu w sporcie), a także bywa okazją do nawiązywania i rozwijania stosunków dyplomatycznych76.

VII. Charakterystyka współczesnego sportu

1. Popularyzacja sportu

Popularyzacja sportu, rozumiana jako jego upowszechnienie wśród szerokich kręgów społeczeństwa, jest zjawiskiem, którego korzenie tkwią w XVIII-towiecznej Europie. Naturalnie aktywność fizyczna, którą dziś określilibyśmy mianem „sportowej”, towarzyszyła ludzkości od zarania dziejów przybierając rozmaite formy w zależności od miejsca, czasu, grupy społecznej i kontekstu. Jednakże to mieszkańcy Starego Kontynentu jako pierwsi zaczęli masowo uprawiać sport oraz przejawiać zamiłowanie do sportowego widowiska, wyczynu, rekordu i zakładu. Wynikało to z wielu czynników, wśród których najczęściej wymienia się rewolucję przemysłową i wytworzenie klasy robotniczej oraz klasy średniej, powstanie nowego systemu edukacji publicznej i wychowania, rozwój prasy, a także rosnące wsparcie dla sportu wykazywane przez władze państwowe i kościelne77. Współzawodnictwo sportowe stawało się odbiciem tętna życia społecznego, co było w tym okresie najbardziej widoczne w Anglii i Szkocji, a nieco później nabrało szczególnego znaczenia w Stanach Zjednoczonych78.

Na dalszą gwałtowną popularyzację sportu zasadniczy wpływ wywarł rozwój techniki, a zwłaszcza mediów. Możliwość bieżącego śledzenia transmisji sportowych, wszechobecność przekazu sportowego, kształtowanie w świadomości społecznej wzorca sportowego stylu życia jako synonimu zdrowia, sukcesu i dobrobytu, rozwój infrastruktury sportowej i jej dostępność dla coraz szerszego grona osób (w tym wykluczonych społecznie) jest ucieleśnieniem idei sportu dla wszystkich. Dzisiaj już nie miliony, a miliardy ludzi na całym świecie uprawiają sport bądź oglądają widowiska sportowe, co stało się nieodłącznym elementem krajobrazu „globalnej wioski”79.

Zgodnie z danymi opublikowanymi przez MKOl ceremonię otwarcia letnich IO w Pekinie w 2008 r. oglądało 1,2 mld telewidzów, z czego w Chinach 842 mln. Zimowe IO w Soczi w 2014 r. były emitowane przez 464 stacje telewizyjne z całego świata, które nadały łącznie 102 tys. godzin transmisji z zawodów. Punktem odniesienia do badania aktywności fizycznej społeczeństwa mogą być rekomendacje WHO, zgodnie z którymi osoby zdrowe, dorosłe (od 18 do 64 roku życia) powinny podejmować wysiłki umiarkowane przynajmniej 150 minut tygodniowo lub intensywne – przynajmniej 75 minut. Zalecenia te spełniał w 2016 r. niemal co piąty Polak w wieku 15–69 lat80.

2. Mediatyzacja sportu

Nadanie w 1921 r. w USA pierwszej w dziejach transmisji wydarzenia sportowego na żywo (walki bokserskiej drogą radiową), a w 1936 r. – pierwszej transmisji telewizyjnej (z IO w Berlinie) otworzyło nowy rozdział w historii sportu i nieodwracalnie zmieniło jego oblicze81. Media (radio, telewizja, a kilkadziesiąt lat później także Internet) okazały się idealnym nośnikiem magii sportu, a sportowe emocje mogły być odtąd przeżywane przez coraz szersze grono odbiorców bez konieczności bezpośredniego udziału w transmitowanym widowisku. Jednocześnie transmisje sportowe, przyciągając rzesze widzów, były główną siłą napędową rozwoju mediów, a więc proces ten miał charakter dwukierunkowy. Towarzyszyła temu postępująca spektakularyzacja sportu polegająca na kreowaniu widowiska sportowego jako swego rodzaju spektaklu reżyserowanego, komentowanego i pokazywanego w taki sposób, aby był łatwiejszy w odbiorze, bardziej atrakcyjny i pasjonujący82. Relacje te decydowały o popularności dyscyplin sportowych i zawodników, przyczyniały się do propagowania aktywności sportowej w społeczeństwie i promowania aktualnie pożądanych wartości. Szybko zorientowano się również, że widownia sportowa jest konsumentem różnego rodzaju dóbr, które można przy tej okazji reklamować. Na wykorzystywaniu marketingowego potencjału sportu zarabiają dziś m.in. stacje telewizyjne, producenci dóbr i usług, kluby i związki sportowe, międzynarodowe organizacje sportowe, zawodnicy, państwa. Zatem patrząc z perspektywy rynku, media, a zwłaszcza telewizja, są kołem zamachowym komercjalizacji sportu. Natomiast z perspektywy kultury są one kreatorem obrazu współczesnego sportu i jego społecznego kontekstu jako niezwykle istotnego elementu kultury masowej o wymiarze globalnym83. Mediatyzacja sportu musi być więc ujmowana w różnych kontekstach (ekonomicznym, społecznym, kulturowym) i rozumiana szeroko – jako transmisyjne i transformacyjne oddziaływanie mediów na sport84.

Mediatyzacja sportu wkroczyła w nową fazę wraz z wynalezieniem gier komputerowych (co dało asumpt do powstania e-sportu), rozwojem Internetu i mediów społecznościowych (dla współczesnego sportu „być” oznacza „być w sieci”) oraz technologii mobilnych (sportowe aplikacje na urządzenia mobilne są wykorzystywane podczas kibicowania, uprawiania sportu, a także jego promowania).

3. Komercjalizacja sportu

Komercjalizacja, czyli podporządkowanie regułom handlowym, jest jedną z najbardziej charakterystycznych cech współczesnego sportu, choć pieniądz był obecny w rywalizacji sportowej już w czasach antycznych. Przemiany cywilizacyjne XX w. i powstanie społeczeństwa konsumpcyjnego w połączeniu z odwiecznym zamiłowaniem ludzkości do rozrywki i rywalizacji sprawiły, że dzisiejszy sport jest potężnym biznesem działającym w oparciu o zasady gospodarki wolnorynkowej. Na rynku sportowym, który podlega prawom popytu i podaży, zyski czerpie się m.in. ze sprzedaży biletów wstępu na imprezy sportowe, sprzedaży praw do transmisji wydarzeń sportowych, udostępniania płatnych kanałów sportowych w telewizji i on-line, umów sponsorskich i reklamowych, opłat licencyjnych dotyczących własności intelektualnej, sprzedaży gadżetów i akcesoriów sportowych. Wśród podmiotów działających na tym rynku należy więc wymienić przede wszystkim międzynarodowe organizacje sportowe, kluby i związki sportowe, ligi zawodowe, zawodników, stacje telewizyjne, reklamodawców i sponsorów, a także producentów różnego rodzaju dóbr i usług związanych ze sportem. Beneficjentami komercjalizacji sportu są także państwa, gdyż sektor sportowy w coraz większym stopniu przyczynia się do tworzenia PKB.

W wyniku tych procesów doszło do zmiany charakteru działalności wielu organizacji sportowych, które stały się przedsiębiorstwami prowadzącymi działalność gospodarczą, a niektóre (jak FIFA, UEFA czy MKOl) dysponują olbrzymim potencjałem ekonomicznym. W sporcie nadal dominuje forma stowarzyszeniowa (która nie stoi na przeszkodzie prowadzeniu działalności gospodarczej), aczkolwiek kluby sportowe biorące udział w rywalizacji na najwyższym poziomie najczęściej działają w formie spółek, a związki sportowe coraz częściej powierzają poszczególne sprawy związane z zarządzaniem sportem i organizowaniem rywalizacji sportowej (np. zarządzanie ligą zawodową) spółkom specjalnie powołanym w tym celu85.

Rynek sportowy posiada jednakże pewne specyficzne cechy, które odróżniają go od innych rynków, takie jak konieczność posiadania konkurentów (innych zawodników i drużyn) o w miarę równych szansach na zwycięstwo, potrzeba istnienia podmiotów dominujących (MKOl i federacji sportowych ustalających reguły obowiązujące w danej dyscyplinie), konieczność zapewnienia integralności, bezpieczeństwa i uczciwości zawodów sportowych, ścisły związek z mediami i wykształcenie specyficznych praktyk dotyczących transmisji wydarzeń sportowych, szczególne unormowania dotyczące transferów zawodników oraz trenowania i kształcenia młodych zawodników, a także konieczność uwzględniania społeczno-kulturowych funkcji sportu86.

4. Profesjonalizacja sportu

Z komercjalizacją sportu ściśle związana jest jego profesjonalizacja oznaczająca przekształcenie danej działalności w zawód wymagający posiadania określonej wiedzy i umiejętności, regulowany różnego rodzaju przepisami i umożliwiający zarobkowanie87. Uprawianie sportu zawsze wymagało treningu i zaangażowania, jednakże obecnie uczestnictwo w zorganizowanym współzawodnictwie sportowym na wysokim poziomie stało się pracą wykonywaną przez zawodników na podstawie szczegółowych umów zatrudnienia w sporcie (tworzonych w oparciu o przepisy prawa powszechnego i prawa wewnętrznego organizacji sportowych) i stosownie opłacaną (w zależności od popularności danej dyscypliny sportowej i wartości określonego zawodnika). Wyrazem profesjonalizacji uprawiania sportu jest wytworzenie się sportowego rynku pracy (na którym stosowane są specyficzne dla tego sektora praktyki), rezygnacja z zasady amatorstwa podczas IO (będącej w minionym stuleciu jednym z filarów Ruchu Olimpijskiego), instytucja licencji zawodniczej, funkcjonowanie lig zawodowych, a także zakładanie związków zawodowych sportowców (np. piłkarzy – utworzony w 1997 r. Polski Związek Piłkarzy jest członkiem istniejącej od 1965 r. Międzynarodowej Federacji Związków Zawodowych Piłkarzy FIFPro)88.

Wyraźny podział sportu na amatorski i zawodowy jest jedną z charakterystycznych cech amerykańskiego modelu sportu (zob. Rozdz. II § 3 pkt I).

Profesjonalizacji uległa również działalność wykonywana przez innych uczestników rynku sportowego, jak trenerzy i instruktorzy sportowi, arbitrzy sportowi, osoby zarządzające organizacjami i klubami sportowymi, agenci sportowi, lekarze sportowi, prawnicy specjalizujący się w prawie sportowym oraz organizatorzy imprez sportowych, którzy kształcą się na poświęconych temu kierunkach studiów, studiach podyplomowych, kursach, szkoleniach. Wiele spośród wymienionych zawodów jest regulowanych przez przepisy statutowo-regulaminowe organizacji sportowych, a niektóre również przez przepisy prawa powszechnego.

Zob. art. 41 SportU dotyczący trenerów i instruktorów sportu. Kwestia uznawania dyplomu trenera piłki nożnej uzyskanego w jednym z państw członkowskich Unii Europejskiej przez pozostałe państwa członkowskie była poruszona przez Trybunał Sprawiedliwości w sprawie 222/86 Unectef (Zb. Orz. 1987, s. 4097).

5. Internacjonalizacja sportu

Wraz z rozegraniem w 1872 r. w Glasgow meczu piłki nożnej pomiędzy reprezentacjami Anglii i Szkocji rywalizacja sportowa przeniosła się z poziomu lokalnego, regionalnego i krajowego na arenę międzynarodową, tworząc zupełnie nową jakość89. Jest to jeden z aspektów internacjonalizacji (umiędzynarodowienia) sportu, który podczas letnich IO gromadzi zawodników reprezentujących ponad 200 państw (zimowych – niecałe 100) i oglądanych przez kibiców w niemal wszystkich zakątkach świata. Znajduje to odzwierciedlenie w strukturze organizacyjnej ruchu sportowego, który na poziomie międzynarodowym jest zarządzany przez MKOl i MFS tworzące globalne lex sportiva. Największe międzynarodowe imprezy sportowe są dziś organizowane na różnych kontynentach i dochodzi do międzynarodowej ekspansji dyscyplin sportowych (czego przykładem jest dynamiczny rozwój piłki nożnej w Chinach i Japonii czy rosnąca popularność futbolu amerykańskiego w Europie), dlatego też światowa czołówka zawodników w poszczególnych dyscyplinach jest coraz bardziej zróżnicowana narodowościowo90.

Wyróżniając kilka faz tzw. sportyzacji społeczeństwa wskazuje się, że lata 1920–1960 były okresem dominacji państw zachodnich na międzynarodowej arenie sportowej, natomiast w latach 1960–1990 światowe sukcesy sportowe zaczęli odnosić zawodnicy z byłych kolonii, a w międzynarodowych organizacjach sportowych coraz większą rolę odgrywały kraje afrykańskie i azjatyckie91.

Przejawem internacjonalizacji sportu jest również międzynarodowa migracja zawodników, którzy szkolą się i pracują za granicą (co dotyczy także innych osób zawodowo związanych z sektorem sportowym), współpraca międzynarodowa państw w dziedzinie sportu (np. w zakresie zwalczania dopingu i korupcji) oraz kształtowanie się międzynarodowego prawa sportowego.

6. Jurydyzacja sportu

Opisanym wyżej zjawiskom popularyzacji, mediatyzacji, komercjalizacji, profesjonalizacji i internacjonalizacji towarzyszy stały wzrost ilości regulacji prawnych dotyczących sportu, który podobnie jak pozostałe obszary życia społecznego uległ procesowi jurydyzacji. Pod pojęciem jurydyzacji (jurydyfikacji) rozumie się obejmowanie regulacjami prawnymi kolejnych sfer życia, które – przytaczając słowa J. Habermasa – jest kolonizowane przez prawo. Ta wszechobecność praw w społeczeństwie jest związana ze współczesnym nasileniem się interwencjonizmu państwowego, co z jednej strony jest konieczne dla porządkowania dzisiejszego wysoce rozwiniętego świata, a z drugiej strony może stwarzać zagrożenie dla pewnej niezbędnej sfery wolności obywateli.

Regulacje prawne powinny być zatem wprowadzane tylko wówczas, gdy jest to rzeczywiście uzasadnione i tylko w takim zakresie, w jakim jest to konieczne dla osiągnięcia założonego przez prawodawcę celu. Jest to szczególnie ważne w tak specyficznej dziedzinie jak sport, który musi posiadać szeroki zakres samorządności i autonomii niezbędnej dla jego prawidłowego funkcjonowania (zob. Rozdz. I § 1 pkt IV). Właśnie ta cecha sektora sportowego przesądziła również o tym, że w sporcie rozwinęło się prawo statutowo-regulaminowe tworzone przez pozarządowe organizacje sportowe, które stanowi trzon prawa sportowego.

Zarządzanie dynamicznie rozwijającym się sektorem sportowym i organizowanie współzawodnictwa sportowego na coraz większą skalę nie byłoby możliwe, gdyby nie regulacje stanowione i egzekwowane przez specjalnie powoływane w tym celu podmioty. Dlatego też, wraz z powstawaniem – począwszy od XVIII w. – klubów sportowych, krajowych związków sportowych i MFS, utworzeniem w 1894 r. MKOl i zakładaniem narodowych komitetów olimpijskich (jak istniejący od 1919 r. PKOl), rozwijało się tworzone przez nie prawo sportowe wewnętrzne, w oparciu o które funkcjonują poszczególne dyscypliny sportowe i ruch olimpijski92. W praktyce tzw. prawo statutowo-regulaminowe organizacji sportowych odgrywa najważniejszą rolę w systemie źródeł prawa sportowego.

Niezwykle ważne dla kształtowania się lex sportiva było powstanie w 1983 r.CAS, a w 1999 r. – WADA.

Jednocześnie dynamiczny rozwój sportu i wzrost jego społeczno-gospodarczego znaczenia w dzisiejszym świecie spowodował rosnące zainteresowanie państwa tym sektorem. Wśród przyczyn jurydyzacji sportu wymienia się również konieczność sprawnego zarządzania tym coraz bardziej rozrastającym się sektorem, chęć sprawowania nad nim kontroli, potrzebę regulowania procesów zachodzących na rynku sportowym oraz zapobiegania i zwalczania patologii życia sportowego, a także wzrost świadomości prawnej jednostek93. Przekłada się to na coraz głębszą ingerencję władz państwowych w sprawy sportu, co skutkuje rozwojem prawa sportowego powszechnego tworzonego na poziomie rządowym i samorządowym w drodze odpowiednio ustaw i rozporządzeń oraz aktów prawa miejscowego. W zależności od przyjętego modelu zarządzania sportem państwa w różnym stopniu interweniują w kwestie sportowe, a niektóre są także związane prawem unijnym i prawem międzynarodowym w tym zakresie, ponieważ sport – z racji swej społecznej i gospodarczej doniosłości – stał się przedmiotem zainteresowania rządowych organizacji międzynarodowych. Współczesny sport jest więc regulowany przez szereg przepisów różnego rodzaju, które wraz z zasadami sportowymi, zwyczajami sportowymi i orzecznictwem sądów sportowych składają się na prawo sportowe będące odrębną dziedziną prawa o dalekiej specyfice (zob. Rozdz. I § 2 pkt IV).

VIII. Specyfika sportu

Zagadnienie specyfiki sportu jest kluczowe dla zrozumienia szczególnego charakteru prawa sportowego, gdyż to właśnie owa specyfika decyduje o możliwości wyodrębnienia dziedziny prawa sportowego. Pod pojęciem specyfiki sportu kryje się szereg specyficznych cech sportu – samej aktywności sportowej, sportu jako wielowymiarowego zjawiska społecznego, zasad rządzących współzawodnictwem sportowym, rynku sportowego i struktury organizacyjnej sportu94.

Sport jest formą aktywności fizycznej lub umysłowej człowieka, której istotę stanowi indywidualne lub zespołowe współzawodnictwo, doskonalenie walorów fizycznych i psychicznych, dobrowolność uczestnictwa oraz konieczność przestrzegania reguł sportowych właściwych dla danej dyscypliny (zob. Rozdz. I § 1 pkt I.1). Patrząc na to zjawisko z szerokiej perspektywy, sport jako wyjątkowa kombinacja aktywności, pasji, emocji i rozrywki odgrywa niezwykle istotną rolę w kulturze (zarówno w aspekcie narodowym, jak i uniwersalnym) i w gospodarce (regionu, kraju oraz świata). Sport pełni zatem bardzo ważne funkcje społeczne (kulturotwórcze, wychowawcze, edukacyjne, integracyjne), a jednocześnie jest potężnym biznesem, co przesądza o jego złożoności i nierzadko prowadzi do konfliktów interesów.

Warunkiem prawidłowego przebiegu rywalizacji sportowej jest postępowanie jej uczestników według określonych zasad. W sporcie muszą zatem istnieć unormowania regulujące przebieg samej gry sportowej (tzw. reguły gry) oraz sposób zorganizowania współzawodnictwa w poszczególnych dyscyplinach (zob. Rozdz. I § 2 pkt III.6). Charakterystyczne dla sportu jest więc dzielenie zawodników na różne kategorie (w oparciu o takie kryteria jak płeć, wiek czy stopień sprawności), ograniczanie liczby zawodników lub drużyn mogących brać udział w zawodach, wymóg posiadania obywatelstwa przez zawodników reprezentujących dane państwo, zapewnianie określonego stopnia profesjonalizmu osób związanych z działalnością sportową (zawodników, trenerów, arbitrów, agentów sportowych itd.), dążenie do utrzymania niepewności wyników i do zachowania równowagi konkurencyjnej między klubami biorącymi udział w tych samych zawodach (dzięki czemu widowisko sportowe staje się bardziej atrakcyjne dla kibiców).

Celom tym służą specyficzne dla sektora sportowego regulacje m.in. w zakresie formy prowadzenia rozgrywek w danej dyscyplinie (np. ligi zawodowej), kwalifikacji do udziału w zawodach sportowych, zasad awansu i spadku, klauzul obywatelstwa, licencji sportowych, okresów transferowych, mechanizmów solidarnościowych, własności klubów sportowych.

Jedną z najbardziej charakterystycznych cech kariery sportowej jest to, że treningi zaczyna się w bardzo młodym wieku, wyszkolenie zawodnika wymaga wielu nakładów, a jego przyszłość jest niepewna. Dlatego w sporcie istnieją szczególne unormowania dotyczące naboru, szkolenia, edukacji i ochrony młodych zawodników. Profesjonalne uprawianie sportu jest zawodem dalece specyficznym, wykonywanym w oparciu o umowy zatrudnienia dostosowane do potrzeb sportowego rynku pracy, którego realia pod wieloma względami (np. wysokości zarobków zawodników, praw i obowiązków stron umowy, szczegółowo uregulowanego systemu transferowego) odbiegają od pozostałych sektorów (zob. Rozdz. IV § 8 pkt V). Rynek sportowy posiada wiele innych szczególnych cech, jak choćby potrzeba istnienia konkurentów (bez których rywalizacja sportowa nie byłaby w ogóle możliwa) oraz ścisła współzależność z mediami, która dorowadziła do wykształcenia szeregu specyficznych praktyk stosowanych w związku z transmisjami sportowymi (zob. Rozdz. IV § 8 pkt IX). We współzawodnictwie sportowym przywiązuje się również dużą wagę do kwestii bezpieczeństwa tak zawodników (którzy z natury rzeczy narażeni są na obrażenia i kontuzje), jak i osób uczestniczących w imprezach sportowych (co wiąże się ze specyficznym dla sportu problemem chuliganizmu stadionowego).

Specyfika struktury organizacyjnej sportu przejawia się w tym, że jest to dziedzina życia społecznego zorganizowana przede wszystkim w sektorze pozarządowym, w oparciu o model stowarzyszeniowy. Formuła stowarzyszenia (związku stowarzyszeń), będąca sposobem realizowania wolności zrzeszania się, najbardziej odpowiada potrzebom sektora sportowego, gdyż zapewnia określony stopień samorządności niezbędnej dla jego funkcjonowania. Samorządność oznacza, że organizacje sportowe posiadają wewnętrzną autonomię w określaniu swoich celów, zasad działania i struktury organizacyjnej, w wybieraniu władz i w uchwalaniu aktów prawa wewnętrznego (zob. Rozdz. I § 1 pkt IV). Prawo do samoregulacji jest niezbędne w tak specyficznej dziedzinie jak sport, który wymaga istnienia szczegółowych i specjalistycznych przepisów regulujących przebieg gry, sposób zorganizowania współzawodnictwa, status prawny podmiotów w nim uczestniczących oraz wielu innych kwestii związanych z zarządzaniem poszczególnymi dyscyplinami sportu i Ruchem Olimpijskim. Charakterystyczna dla sektora sportowego jest przy tym zasada „jeden sport jedna organizacja”, dlatego też MFS – podobnie jak stojący na czele ruchu olimpijskiego MKOl – posiadają pozycję monopolistyczną, co może prowadzić do konfliktów z prawem konkurencji. Niektóre sprawy dotyczące sportu są również przedmiotem zainteresowania państw (które wydają przepisy prawa powszechnego w tej dziedzinie) i rządowych organizacji międzynarodowych (co skutkuje rozwojem prawa sportowego UE i międzynarodowego prawa sportowego). W efekcie w obszarze sportu istnieje złożony system normatywny o globalnym zasięgu, tworzony przez różnych prawodawców i na różnych poziomach (od międzynarodowego po lokalny), a także obejmujący zasady sportowe, zwyczaje sportowe i prawo tworzone przez sędziów, co przesądza o dalekiej specyfice prawa sportowego (zob. Rozdz. I § 2 pkt IV).

W sporcie szczególną rolę przywiązuje się do kwestii uczciwości, której wyrazem jest zasada fair play, mająca fundamentalne znaczenie dla prawidłowego przebiegu rywalizacji sportowej. Jest ona urzeczywistniana na różne sposoby, m.in. poprzez walkę z korupcją i walkę z dopingiem w sporcie, w której bierze udział cała społeczność międzynarodowa (WADA, organizacje sportowe, państwa, rządowe organizacje międzynarodowe). Różnego rodzaju niepożądane zachowania uczestników rynku sportowego są penalizowane zarówno przez przepisy prawa powszechnego (przepisy karne), jak i prawa wewnętrznego (reguły dyscyplinarne). Istnienie rozbudowanego systemu reagowania na nieprzestrzeganie reguł sportowych na czele z postępowaniem dyscyplinarnym jest kolejną specyficzną cechą sportu, podobnie jak wykorzystywanie alternatywnych wobec sądownictwa państwowego metod rozwiazywania sporów sportowych, w tym zwłaszcza arbitrażu.

Reasumując, sport jest pod wieloma względami specyficzną dziedziną życia społecznego, która dla prawidłowego funkcjonowania musi posiadać określoną autonomię i która wymaga szczególnego unormowania. Z tego powodu najważniejszymi prawodawcami w sporcie są organizacje sportowe, które tworzą własne prawo statutowo-regulaminowe. Muszą one jednakże działać w oparciu i w granicach przepisów prawa powszechnego, bowiem specyfika sportu nie może usprawiedliwiać całkowitej swobody w tym zakresie ani tym bardziej naruszania podstawowych zasad porządku prawnego.

Można się natomiast powoływać na specyfikę sportu w celu stosowania pewnych odstępstw od ogólnie obowiązujących norm, czego najlepszym przykładem jest dopuszczalność – przy spełnieniu określonych warunków – ograniczania przez regulacje sportowe swobody przepływu pracowników zapewnionej na rynku wewnętrznym Unii Europejskiej (zob. Rozdz. III § 7 pkt III.2).

Specyfika sportu musi być brana pod uwagę również przez władze państwowe na etapie stanowienia i stosowania przepisów dotyczących sportu, a także przez rządowe organizacje międzynarodowe, które poruszają tę problematykę, jak np. Unia Europejska.

Zob. pkt 4.1. Białej Księgi na temat Sportu opublikowanej przez KE w lipcu 2007 r. Konieczność ochrony specyfiki sportu jest często podkreślana także przez pozostałe instytucje unijne tworzące politykę sportową UE (zob. Rozdz. III § 7 pkt I).

Jest ona wreszcie kluczem do rozstrzygania kolizji pomiędzy prawem sportowym wewnętrznym a prawem powszechnym, co wymaga odejścia od oceny dokonywanej tradycyjnie w oparciu o hierarchiczność norm na rzecz poszukiwania jak najlepszego argumentu przemawiającego za uznaniem określonych racji z poszanowaniem zasad celowości i proporcjonalności.

Dobrym tego przykładem jest orzecznictwo TSUE, który rozpoznając sprawy sportowe odwołuje się do specyfiki sportu i poszukuje rozstrzygnięcia uwzględniającego zarówno szczególne potrzeby tego sektora, jak i wymogi stawiane przez prawo unijne (zob. Rozdz. III § 7 pkt II).

§ 2. Prawo sportowe

I. Pojęcie prawa sportowego

1. Prawo sportowe czy sport i prawo?

Pojęcie prawa sportowego powszechnie używa się w odniesieniu do ogółu norm regulujących sprawy sportu. Zazwyczaj jednak posługiwanie się tym określeniem związane jest z daną konwencją przyjętą w środowisku sportowym lub prawniczym. W efekcie wykorzystanie tego pojęcia w odniesieniu do otoczenia normatywnego sportu pozostaje niejednolite, co więcej, budzi wiele kontrowersji. Wśród zainteresowanych problematyką sportu prawników nieustannie trwają dyskusje w tej kwestii.

W klasycznej i wciąż szeroko przywoływanej wypowiedzi dotyczącej sportu i prawa w Polce wskazuje się na różnorodne sposoby użycia pojęcia „prawo sportowe”. Po pierwsze, prawo sportowe to normy prawne dotyczące sportu, sformułowane w wydanych przez władze państwowe aktach prawnych, poświęconych sportowi w całości lub przynajmniej w części, bez względu na to, jakie kwestie związane ze sportem regulowane są przepisami tych aktów prawnych. Po drugie, prawo sportowe miałoby dotyczyć ogółu norm regulujących i porządkujących uprawianie sportu oraz działalność sportową, nie mających z prawem powszechnym nic wspólnego; są to normy zawarte w przepisach ustanawianych przez władze sportowe. Trzecie ujęcie dotyczy ogółu formalnych, oficjalnych norm regulujących uprawianie sportu i działalność sportową; są to wszelkie normy stanowione zarówno przez władze państwowe, jak i władze sportowe, bez względu na rodzaj spraw związanych ze sportem regulowanych tymi normami. W czwartym, najszerszym ujęciu, prawo sportowe obejmuje prócz wszelkich norm oficjalnych, również reguły zwyczajowe, umowne, wykorzystywane czy nawet doraźnie ustalane przez zainteresowanych dla celów sportowej gry lub walki; prawem sportowym są wszelkie normy dotyczące uprawiania sportu i działalności sportowej, bez względu na to przez kogo są ustanowione, bez względu na ich rangę, zarówno normy pisane, jak i niepisane, zarówno normy stanowione przez państwo lub organizacje sportowe, jak i normy ustalane nieoficjalnie dla konkretnego sportowego wydarzenia, bez względu na rodzaj regulowanych spraw związanych ze sportem. Wreszcie według piątej, najwęższej koncepcji, prawem sportowym określa się po prostu ogół reguł, których zadaniem jest normowanie przebiegu sportowej gry95. W innym klasycznym opracowaniu wskazuje się, że wytworzyło się dwojakie znaczenie prawa sportowego. Pierwsze dotyczy nie mającego nic wspólnego z prawem powszechnym ogółu norm ustalanych przez władze sportowe, które regulują uprawianie sportu i działalność sportową. W ramach tak rozumianego prawa sportowego znajdą się normy pochodzące z różnych źródeł, w tym te w formie zwyczaju wynikające z idei sportu. Drugie obejmuje akty prawne wydawane przez władze poszczególnych państw w formie specjalnych ustaw albo przepisów włączonych do aktów normujących poszczególne dziedziny prawa powszechnego96.

W pierwszej kolejności wskazać należy na problematyczność posługiwania się pojęciem prawa w odniesieniu do wszystkich unormowań dotyczących sportu. Sytuacja ta związana jest z różnorodnym rozumieniem pojęcia prawo we współczesnej jurysprudencji w ogóle97. Z jednej strony więc podkreśla się, że pojęcie prawa sportowego należy używać w sensie ścisłym, jedynie w odniesieniu do norm, które powszechnie uznawane są za normy prawne. Z drugiej natomiast, akcentuje się wielość prawodawców w obszarze sportu i złożoność procesów prawotwórczych, a w konsekwencji także różnorodność źródeł prawa.

Dyskusja dotycząca prawa sportowego nie kończy się na ustaleniu możliwości posługiwania się pojęciem prawo w odniesieniu do różnorodnych unormowań rządzących obszarem sportu. Istotną staje się również kwestia zasadności określania ogółu tych norm mianem prawa sportowego. W tym względzie podstawowe znaczenie wydaje się mieć odpowiedź na pytanie: czy mianem prawa sportowego należy określać wyłącznie specjalne normy prawne tworzone z myślą o sporcie, czy też wszystkie ogólne normy prawne znajdujące w sporcie zastosowanie? Idąc o krok dalej należy zapytać: czy sport regulowany jest spójnym systemem norm stworzonych wyłącznie na jego potrzeby, czy też prawo sportowe to co najwyżej umowne określenie dotyczące zbioru nie powiązanych ze sobą konstrukcji prawnych, stosowanych w obszarze sportu? Inaczej rzecz ujmując: jakie racje pozwalają przekonywująco stwierdzić, że w odniesieniu do kształtujących obraz sportu unormowań właściwe staje się posługiwanie określeniem „prawo sportowe”, aniżeli wyłącznie opisowym zwrotem „sport i prawo”? W konsekwencji możliwe stanie się udzielenie odpowiedzi na pytanie: czy w kontekście porządku normatywnego sportu można mówić o ukształtowaniu się odrębnej dziedziny czy nawet gałęzi prawa?

Właśnie rozstrzygnięcie tak postawionych i powiązanych ze sobą problemów: pierwszego – dotyczącego rozumienia pojęcia prawa w relacji do sportu; drugiego – dotyczącego możliwości wyodrębnienia obszaru prawa sportowego z całego otoczenia normatywnego sportu, wydaje się kluczowe gdy chodzi o wyjście poza ramy danej konwencji i zdefiniowanie dyskutowanego pojęcia w sposób uniwersalny. Przedstawiciele doktryny zagranicznej wypowiedzieli się w tej kwestii obszernie i w znacznym stopniu jednoznacznie. Natomiast w doktrynie krajowej, mimo wielu interesujących stanowisk, wciąż brakuje jednolitych rozstrzygnięć. Właściwe zrozumienie znaczenia prawa sportowego wydaje się zaś o tyle istotne, że pociąga za sobą konsekwencje zarówno natury teoretycznej – pozwalające określić prawo sportowe jako porządek prawny sui generis, jak i dotyczące praktyki stosowania obowiązujących w sporcie norm, w rezultacie delimitacji wolności, praw i obowiązków wszystkich podmiotów funkcjonujących w tym obszarze.

2. Tradycyjne podejście – sport i prawo

W krajach naszego kręgu cywilizacyjnego powszechnie akceptowana jest pozytywistyczna koncepcja prawa, w największym uproszczeniu zakładająca pochodzenie prawa od państwa, jego zabezpieczenie środkami przymusu w stosunku do innych porządków normatywnych. Właśnie poprzez jej pryzmat oceniane są procesy tworzenia i stosowania prawa we współczesnych demokracjach. Opowiada się za nią także Konstytucja RP, czego bezpośredni wyraz stanowi hierarchiczny katalog źródeł prawa określony w jej art. 87, a także opowiedział się polski Trybunał Konstytucyjny98. W tej perspektywie nie wszystkie normy funkcjonujące w obszarze sportu mogłyby zostać zaliczone do „prawa sportowego”.

W klasycznym i nadal często przywoływanym opracowaniu dotyczącym prawnych problemów sportu w Polsce wskazuje się, iż mianem prawa sportowego należy określać jedynie te normy, które rzeczywiście posiadają charakter norm prawnych. Prawo sportowe mają więc tworzyć normy ustanowione przez władze państwowe w ustawach lub innych powszechnie obowiązujących aktach prawnych oraz normy ustanowione przez inne władze, ale z upoważnienia władz państwowych. Prócz norm ustanowionych bezpośrednio przez władze państwowe pojęciem tym określać można także regulacje sportowe pochodzące od podmiotów niebędących władzą państwową, jeśli jednak władza państwowa akceptuje normy w nich zawarte, traktuje jak własne, nadając im w ten sposób rangę norm prawnych. Regulacji sportowych nie można jednak zaliczyć do ściśle pojmowanego prawa sportowego, jeżeli nie uczyniono tego wyraźnie w jakimkolwiek akcie prawa powszechnego99. W innej wypowiedzi akcentuje się, iż z punktu widzenia władz państwowych przez prawo sportowe należy rozumieć jedynie normy sformułowane w ramach prawa powszechnego. Przepisy dotyczące sportu, choćby wydawane przez międzynarodowe organizacje sportowe, wiążą tylko sportowców, którzy dobrowolnie im się poddają i tylko w kwestiach uprawiania sportu. Natomiast nie mogą one wiązać władz i organów państwowych, gdyż byłoby to naruszeniem suwerenności i niezależności tych państw100.

Pozytywizm prawniczy pozostaje punktem wyjścia rozważań w kwestii pojęcia prawa sportowego dla polskiej doktryny i praktyków. Główny nurt dyskusji dotyczącej prawa i sportu w Polsce prowadzony jest więc w kontekście legislacji państwowej. Podkreśla się, iż podstawowe zasady uprawiania i organizowania sportu zawarte są w SportU. Dodatkowo wskazuje się, iż w obszarze sportu zastosowanie znajdują inne powszechnie obowiązujące regulacje, wywodzące się z różnych obszarów prawa, m.in. prawa cywilnego, prawa handlowego, prawa pracy, prawa administracyjnego, prawa podatkowego, prawa finansowego, prawa ochrony konkurencji, prawa karnego101. Odnotowuje się także znaczenie prawa międzynarodowego i europejskiego w sporcie102.

Jednocześnie akcentuje się autonomię sportu oraz idącą za tym daleko posuniętą zasadę samorządności organizacji sportowych i prawo do samoregulacji. Właśnie w powyższej perspektywie pojawiają się pojęcia prawa sportowego powszechnego i prawa sportowego wewnętrznego, czy też odpowiadające im pojęcia prawa sportowego i porządku sportowego103. Sygnalizuje się w związku z tym istnienie w sporcie przestrzeni wolnej od państwowej ingerencji prawnej oraz konieczność umiarkowanej obecności prawa powszechnego w tym obszarze104, wskazując zarazem na doniosłość wewnętrznych unormowań sportowych w sportowej praktyce. Odnotowuje się także, iż mogą one pełnić różne prawnie relewantne funkcje w systemie powszechnie obowiązującego prawa – zarówno w kwestii samodzielnego regulowania i organizowania sportu, jak i konkretyzowania regulacji ustawowych w tym obszarze105. W tym kontekście sygnalizuje się też praktyczną potrzebę korzystania z pojęcia autonomicznego prawa sportowego, z tym, że normom tworzonym przez organizacje sportowe nie nadaje się rangi norm prawnych. Uznaje się je bowiem za pozaprawne regulacje, tworzone na podstawie i w granicach ustawy, które powinny pozostawać w pełni zgodne z regulacjami prawnymi znajdującymi zastosowanie w sporcie106. Ewentualnie ujmuje się w ramach prawa zwyczajowego107. Niemniej jednak odnotowuje się liczne konflikty pomiędzy normami prawnymi i normami wewnętrznymi sportu, podkreślając przy tym trudności w reagowaniu na zjawisko ich sprzeczności przy wykorzystaniu tradycyjnych mechanizmów prawnych, potęgowane monopolistyczną pozycją struktur ruchu sportowego w skali światowej.

Generalnie, w powyższej perspektywie pojawia się pojęcie prawa sportowego, aczkolwiek zaznaczyć należy umowność jego wprowadzenia. Prawem sportowym sensu stricto określa się przy tym wyłącznie regulacje prawa powszechnego, zarówno te stworzone wyłącznie z myślą o sporcie, jak i te znajdujące w sporcie zastosowanie. Dodatkowo wyróżnia się prawo sportowe rozumiane jako autonomiczne unormowania organizacji sportowych oraz prawo sportowe sensu largo, obejmujące regulacje tak państwowe, jak i wewnętrzne sportu108. W świetle powyższego tradycyjnego podejścia problemy prawne sportu ująć można w ramach określenia sport i prawo, akcentując przy tym znaczenie wewnętrznych regulacji sportowych w praktyce.

Powszechne używanie pojęcia prawo sportowe w obrocie prawnym, w szczególności w odniesieniu do prawa powszechnego znajdującego zastosowanie w sporcie, stało się powodem podjęcia rozważań nad możliwością identyfikacji oddzielnej dziedziny czy nawet gałęzi prawa. Zaczęto zastanawiać się, czy w odniesieniu do sportu uzasadnione jest posługiwanie się pojęciem prawo sportowe w sensie ścisłym, czy też prawidłowy pozostaje wyłącznie zwrot sport i prawo. Dyskusja w tym względzie zatoczyła najszersze kręgi wśród prawników zagranicznych, odwołujących się do różnorodnych kryteriów identyfikacji odrębnych obszarów prawa (ang. field of law; area of law; branch of law)109. Według tradycyjnego stanowiska nie jest możliwe wyodrębnienie obszaru prawa, który można by określić mianem „prawa sportowego”. Używanie pojęcia prawo sportowe oparte jest na błędnym przeświadczeniu, że aktywność sportowa regulowana jest przez spójny zespół norm prawnych. W rzeczywistości zaś „prawo sportowe” to pojęcie, którego można co najwyżej używać w kontekście opisowym, w odniesieniu do zbioru norm prawnych wywodzących się z różnych obszarów prawa, istotnych w obszarze sportu. Realia normatywne sportu lepiej oddaje więc określenie „sport i prawo”110.

Bardziej umiarkowane stanowisko zakłada, iż prawo sportowe stanowi gałąź prawa in statu nascendi. Zatem wzajemne relacje „sportu i prawa” zmierzają w kierunku „prawa sportowego”, o czym świadczy przede wszystkim tworzenie specjalnej legislacji poświęconej wyłącznie obszarowi sportu, stosowanie ogólnych regulacji prawnych z uwzględnieniem osobliwości tej dziedziny życia, istnienie rozbudowanych regulacji wewnętrznych sportu o mocy wiążącej, posługujących się sankcjami, a więc posiadających cechy prawa. Wskazuje się także na względy natury praktycznej, związane z rosnącym zaangażowaniem sądów w obszarze sportu, powstawanie kancelarii prawniczych specjalizujących się w prowadzeniu spraw sportowych, wreszcie rozwój nauki prawa sportowego. Właśnie zaawansowane badania naukowe oraz potrzeby dydaktyczne mają przesądzać, iż prawo sportowe już teraz stanowi oddzielną dyscyplinę prawniczą (ang. legal disicipline). Akcentuje się jednak, iż unormowania prawne dotyczące sportu nadal nie są na tyle dojrzałe i samodzielne, by mogły zostać uznane za osobną dziedzinę lub gałąź prawa111.

Wśród rodzimych prawników wątpliwości nie budzi w zasadzie pogląd, iż pojęcie prawa sportowego stosować można jako określenie dyscypliny naukowej i dydaktycznej112. Niemniej jednak dominujący pozostaje pogląd wskazujący, że prawo sportowe wciąż nie zajmuje osobnego miejsca w klasycznym podziale na podstawowe gałęzie prawa, przeprowadzanym w oparciu o kryterium metody regulacji, kryteria przedmiotowe i podmiotowe. Jednocześnie akcentuje się, iż prawo sportowe można sklasyfikować jako dziedzinę prawa, aczkolwiek o niesamodzielnym charakterze113. W tym kontekście prawo sportowe, jako korzystające z różnorodnych konstrukcji prawnych, należałoby uznać za dziedzinę wchodzącą w skład wielu podstawowych gałęzi prawa. O krok dalej wydają się iść poglądy wskazujące, iż prawo sportowe należy zaliczać do tzw. kompleksowych gałęzi prawa, wyróżnianych ze względu na specyficzny przedmiot regulacji, lecz korzystających z różnych metod regulacji114. Z jednej strony pogląd powyższy staje się uprawniony uwzględniając ilość unormowań specjalnych dotyczących wyłącznie sportu. Z drugiej natomiast wskazuje się, że unormowania te nie są samowystarczalne, zaś sport musi korzystać z ogólnych rozwiązań prawnych wywodzących się z podstawowych gałęzi prawa. W świetle powyższych poglądów prawo sportowe nie wypracowało jeszcze tak istotnego zespołu norm, aby mogło zostać uznane za odrębną gałąź prawa.

3. Nowoczesne podejście – prawo sportowe

Realia współczesnego świata sprawiają, że podstawowe tezy pozytywizmu prawniczego wymagają zakwestionowania. Nowocześnie i realistycznie zorientowani prawnicy wydają się nie mieć co do tego wątpliwości, wskazując jednocześnie kierunki reform tego głównego nurtu myśli prawniczej. Odrzuca się więc zarówno istnienie koniecznego związku między prawem i państwem, jak i twierdzenie wskazujące, że prawo tworzone przez państwo jest porządkiem nadrzędnym na jego terytorium i co do zasady nie istnieją żadne ograniczenia zakresu jego obowiązywania. Wskazuje się przy tym, iż prawo staje się atrybutem różnych instytucji. W konsekwencji też pojawia się twierdzenie o multicentryczności współczesnego systemu prawa. Ponadto we współczesnych demokratycznych państwach prawa akcentuje się, iż pojęcie prawa to bardziej ius aniżeli lex. Innymi słowy, prawo obejmuje zarówno zawarte normy legitymowane autorytetem prawodawcy, jak i zasady słuszności i sprawiedliwości115.

Obserwowana złożoność procesów tworzenia i stosowania prawa oraz idące za tym bogactwo i różnorodność jego źródeł przemawiają za pluralizmem prawnym. Obok tradycyjnych porządków prawnych tworzonych w orbicie działalności państw – prawa wewnętrznego państwa, prawa międzynarodowego i prawa Unii Europejskiej (UE), wyróżnić należy więc przede wszystkim autonomiczne porządki prawne, tworzone przez różnorodne organizacje społeczeństwa obywatelskiego. Zaznaczyć należy przy tym, iż porządki te pozostają raczej w relacjach interaktywnych aniżeli ścisłego hierarchicznego podporządkowania. W rezultacie wizja prawa jako wyrazu woli suwerena, czy też rozkazu państwa, staje się anachronizmem, który musi zostać zastąpiony wizją prawa jako systemu społecznych porozumień116. Uwzględniając powyższe zależności wszystkie normy regulujące sprawy sportu powinny więc być uznawane za normy prawne, stanowiące całość w postaci prawa sportowego.

Właśnie w sporcie koncepcja pluralizmu prawnego znajduje najbardziej wyraziste odzwierciedlenie. Obszar ten regulowany jest bowiem zarówno przez instytucje publiczne, jak i prywatne, funkcjonujące na różnych poziomach – krajowym (w tym lokalnym i regionalnym), międzynarodowym (w tym kontynentalnym) i globalnym. Obraz normatywny sportu kształtują tym samym prawodawcy rządowi – władze państwowe (legislatywa, egzekutywa i judykatywa), prawodawcy międzyrządowi – w ramach prawa międzynarodowego oraz prawa UE, prawodawcy pozarządowi – krajowe i międzynarodowe organizacje sportowe działające w ramach Ruchu Olimpijskiego, wśród których wymienić należy: Międzynarodowy Komitet Olimpijski (MKOl), międzynarodowe federacje sportowe (MFS), kontynentalne federacje sportowe, narodowe komitety olimpijskie (NKOl), komitety organizacyjne igrzysk olimpijskich (KOIO), krajowe związki sportowe (w tym polskie związki sportowe – PZS), okręgowe związki sportowe, także instytucje zarządzające ligami zawodowymi. Dodatkowo zaakcentować należy prawotwórczą rolę Światowej Agencji Antydopingowej (WADA) oraz instytucji arbitrażu sportowego, w szczególności Trybunału Arbitrażowego ds. Sportu (CAS). Prawo sportowe obejmuje wszelkie normy ukształtowane w powyższym układzie. System prawa sportowego składa się przy tym z dwóch zasadniczych porządków prawnych – prawa sportowego powszechnego i prawa sportowego wewnętrznego (autonomicznego prawa sportowego).

Uwzględniając złożoność procesów tworzenia prawa, do źródeł prawa sportowego zaliczać należy normy o charakterze wiążącym (ang. hard law), w tym reguły (tak reguły prawa powszechnego, jaki i reguły sportowe) i zasady prawa (tak uniwersalne zasady prawa, jak i zasady sportowe, w tym zasady explicite i implicite), oraz normy prawa o charakterze niewiążącym w formie polityki prawa (ang. soft law), ponadto prawo sędziowskie (ang. judge-made law) oraz zwyczaje (ang. customary law). Normy te wchodzą ze sobą w różnego rodzaju interakcje – wzajemnie na siebie oddziałują, uzupełniają się, pokrywają się, niekiedy pozostają w konflikcie117. W rezultacie zależności pomiędzy poszczególnymi źródłami prawa sportowego lepiej wyraża schemat pięciu kół olimpijskich, aniżeli jednolitej, hierarchicznie skonstruowanej piramidy norm118.

Nowoczesne podejście do prawa sportowego, akcentujące konieczność szerokiego rozumienia pojęcia prawo w relacji do sportu, powszechnie uznawane jest w kręgach prawniczych w wielu państwach świata119. Coraz częściej dochodzi do głosu także w Polsce120. Jednocześnie podejmuje się rozważania dotyczące zasadności traktowania prawa sportowego jako odrębnej gałęzi prawa. Wśród prawników zagranicznych dominujące stało się przy tym nowoczesne stanowisko wskazujące na możliwość wyodrębnienia prawa sportowego z całego otoczenia normatywnego121. Niektórzy z rodzimych prawników natomiast coraz odważniej wskazują, iż być może już teraz powinniśmy mówić o odrębnej gałęzi prawa sportowego122.

Prawnicy zagraniczni przy wyodrębnianiu prawa sportowego korzystają z różnorodnych argumentów, tak natury teoretycznej, jak i praktycznej. W ramach współczesnej rzeczywistości prawniczej proces identyfikacji i konstytuowania się nowych gałęzi prawa jest bowiem złożony i często do pewnego stopnia arbitralny. Wskazuje się więc, iż prawo sportowe stanowi jedną z tych nowoczesnych gałęzi prawa, które kształtowane są przede wszystkim w związku z praktyką stosowania norm prawnych w danej dziedzinie życia oraz stanowiskiem nauki prawa rozpoznającym znaczenie tej praktyki (ang. an applied area of law), aniżeli wyłącznie w oparciu o ugruntowane w teorii kryteria (ang. pure law; theoretical law)123. Globalny charakter problematyki prawa sportowego sprawia, że wnioski wyciągnięte z analizy prawnoporównawczej wydają się cenne także na gruncie polskim. Zresztą także rodzima jurysprudencja wskazuje, iż podział prawa na gałęzie ma charakter dynamiczny i ulega stałym przeobrażeniom. Odnotowuje się więc tendencje do powstawania gałęzi prawa coraz bardziej wyspecjalizowanych, gałęzi prawa mieszanych, łączących elementy różnych regulacji prawnych, wreszcie powstawania gałęzi prawa całkowicie nowych, stanowiących rezultat nowych problemów społecznych124. Wskazuje się także na znaczenie, jakie w identyfikacji danej gałęzi prawa posiadają charakterystyczne instytucje prawne oraz kompleksowe zbiory norm ujęte w formie kodeksów. W rezultacie można zaryzykować twierdzenie, iż gałąź prawa powstaje, gdyż kształtują ją prawnicy, definiując koncepcje i zasady adekwatne w tym kontekście.

Jakie argumenty – tak teoretyczne, jak i praktyczne – przemawiają więc za traktowaniem prawa sportowego jako odrębnej gałęzi prawa? Po pierwsze wskazuje się na specyficzny zakres przedmiotowy regulacji, którym jest sport traktowany jako odrębna dziedzina życia. W tym względzie odnotować należy już obszerny i dynamicznie rozrastający się katalog norm prawnych dotyczących bezpośrednio obszaru sportu. Zaakcentować należy przy tym szczególnie doniosłe społecznie znaczenie stosunków regulowanych przez normy prawa sportowego. Charakterystycznym pozostaje, iż normy kształtujące prawo sportowe wywodzą się z różnych tradycyjnych gałęzi prawa. W efekcie, w jego ramach do głosu dochodzą różne metody regulacji. Prawo sportowe bezsprzecznie stanowi więc kompleksową gałąź prawa, korzystającą z rozwiązań pochodzących z różnych tradycyjnych gałęzi prawa. Jednocześnie tym, co przesądza o odrębności prawa sportowego, pozostaje wyjątkowy sposób uregulowania sportu, traktowanie go w sposób odmienny od innych dziedzin życia. Pojęcia prawo sportowego używać należy więc nie tyle w kontekście stosowania w obszarze sportu na ogólnych zasadach powszechnie obowiązujących unormowań wywodzących się z tradycyjnych gałęzi prawa, ile w odniesieniu do różnorodnych regulacji dedykowanych wyłącznie tej dziedzinie życia. Najdobitniejszym przejawem odrębności prawa sportowego pozostają specjalne tzw. ustawy sportowe (w Polsce SportU, czy też DopingU), stanowiące swoiste kodyfikacje prawa sportowego w obrębie prawa powszechnego. Uwzględniając ich kompleksowość można nawet mówić o ograniczonej autonomii prawa sportowego (np. na wzór autonomii prawa handlowego)125. Zaznaczyć należy przy tym, iż prawo sportowe nie jest samowystarczalne, w wielu obszarach korzysta ono z regulacji innych gałęzi lub dziedzin prawa. W procesie identyfikacji prawa sportowego jako odrębnej gałęzi prawa nie powinno to jednak stanowić przeszkody, gdyż obecnie tendencja ta dotyczy wielu innych dziedzin lub gałęzi prawa.

Wiodący przedstawiciele doktryny brytyjskiej wskazują, iż prawo sportowe stanowi gałąź prawa o charakterze wertykalnym, dotyczącą korpusu norm ukształtowanych pod dyktando konkretnej sfery ludzkiej aktywności, jak np. prawo medyczne, lotnicze czy komputerowe (ang. activity-led branch of law). Nie stanowi zaś gałęzi prawa o charakterze horyzontalnym, wyróżnianej ze względu na naturę (metodę) regulacji, dotyczącą korpusu norm prawnych znajdujących zastosowanie w każdej dziedzinie życia, jak np. prawo cywilne, handlowe czy prawo karne (ang. rule-led branch of law)126.

Po drugie, prawo sportowe wyodrębniać można w perspektywie podmiotowego zakresu regulacji, jako zbiór norm prawnych adresowanych do odrębnego sektora społecznego. Sport zaliczyć można więc do tych istniejących w funkcjonalnie zróżnicowanym społeczeństwie grup czy też branż, których status regulowany jest w odrębnych aktach normatywnych (np. wojsko, rolnictwo, edukacja)127.

Po trzecie, co niezwykle istotne, kształtowanie się gałęzi prawa sportowego wiąże się ściśle z możliwością określania mianem prawa autonomicznych unormowań kształtowanych w ramach zinstytucjonalizowanej społeczności sportowej i uwzględnieniem ich doniosłości w sportowej praktyce128. Swoisty trzon autonomicznego prawa sportowego stanowią przy tym reguły gry, wokół których tworzone są inne rodzaje reguł sportowych. Te ostatnie zaś otoczone są unormowaniami prawa powszechnego dotyczącymi sportu129. Uwzględniając elementarne znaczenie reguł gry, jako podstawowego instrumentu mającego zagwarantować uczciwość i równość szans wśród rywalizujących, podkreślić należy, iż zasadniczą funkcją prawa sportowego pozostaje zapewnienie prawidłowości współzawodnictwa sportowego.

Po czwarte, wskazać należy na konieczność współistnienia dotyczących sportu unormowań prawa powszechnego i unormowań autonomicznych, co także uznać należy za wyjątkowe dla prawa sportowego. Nie sposób przy tym nie zwrócić uwagi na rolę orzecznictwa w sprawach sportowych, tak sądów powszechnych, jak i arbitrażu sportowego oraz innych instytucji tworzących sportowy wymiar sprawiedliwości. Właśnie na tej płaszczyźnie muszą bowiem zostać pogodzone unormowania powszechne i unormowania wewnętrzne sportu. W rezultacie w odniesieniu do sportu kształtują się unikalne koncepcje i zasady prawne130.

Po piąte, odnotować należy znaczenie nauki prawa dla nadania prawu sportowemu atrybutu odrębnej gałęzi prawa. W ślad za znaczącym rozwojem doktryny prawa sportowego w obszarze naszego kręgu cywilizacyjnego, w szczególności w państwach Europy Zachodniej i Ameryki Północnej, także w Polsce odnotować należy znaczące postępy w tym zakresie. Symptomami tego pozostają publikacje książkowe, odbywające się konferencje i spotkania oraz działające towarzystwa naukowe. Jednocześnie w Polsce wciąż brakuje rozbudowanego zaplecza akademickiego gdy chodzi o naukę prawa sportowego, obecnego w państwach zachodnich. Na polskich uczelniach wyższych nie funkcjonują więc jednostki naukowe (instytuty, katedry, zakłady) zajmujące się prawem sportowym, choć coraz częściej pojawiają się kursy, wykłady oraz studia podyplomowe dotyczące różnych zagadnień prawa sportowego.

Po szóste, zaakcentować należy zapotrzebowanie na usługi prawnicze w obszarze prawa sportowego. Wskazuje się, że prawnicy coraz częściej „kolonizują” obszar sportu. Prowadzą sprawy klubów i organizacji sportowych, zasiadają w organach sportowego wymiaru sprawiedliwości, reprezentują zawodników i innych uczestników współzawodnictwa czy też doradzają na etapie procesu legislacyjnego. Realizacja ich zadań wymaga wszechstronnej wiedzy prawniczej, znajomości wielu obszarów prawa i jednocześnie dogłębnego zrozumienia zależności rządzących sportem. Właśnie w perspektywie powyższych uwarunkowań pogląd o istnieniu prawa sportowego jako gałęzi prawa staje się coraz bardziej przekonywujący. Koncepcja prawa sportowego jako porządku prawnego sui generis wydaje się przy tym potrzebna, aby problemy prawne sportu mogły zostać prawidłowo zidentyfikowane i kompleksowo ocenione131.

II. Charakterystyka prawa sportowego

Prawo sportowe wykazuje pewne szczególne cechy. Część z nich wyraźnie odróżnia prawo sportowe od innych dziedzin prawa. Kategoryzacja tych cech nie ma przy tym w literaturze charakteru jednolitego. Nie budzi jednak wątpliwości, że ich trzon wiąże się przede wszystkim ze szczególnym, nietypowym zakresem przedmiotowym regulacji prawa sportowego oraz specyficznym katalogiem ich adresatów (zob. Rozdz. II § 2 pkt I). Eksponowaną często właściwością prawa sportowego jest jego samoregulacyjny charakter. Organizacje sportowe (na każdym szczeblu działalności) – w ramach autonomii sportu – tworzą system prawa wewnątrzzwiązkowego, nadając w ten sposób samemu prawu sportowemu statutowo-regulaminowy charakter. Co znamienne, jakkolwiek prawo związków sportowych powstawać musi z poszanowaniem prawa powszechnie obowiązującego, to jednak na funkcjonowanie mechanizmów samoregulacyjnych wpływ wywierają pewne specyficzne dla sportu zasady i wartości (np. fair play). Samorządność ruchu sportowego decyduje zarazem o tym, że organizacje sportowe tworzą, ale też egzekwują stanowione przez nie reguły, których ilość czasami znacznie przekracza liczebność przepisów prawa powszechnie obowiązującego. Służy temu zasada „jedna organizacja w jednym sporcie”, będąca szczególnym komponentem piramidalnej struktury organizacyjnej, charakterystycznej dla sportu europejskiego, a także system sportowego wymiaru sprawiedliwości. Na gruncie krajowego modelu regulacji sportu ustawodawca pozostawia organizacjom sportowym znaczną swobodę w zakresie samodzielnego regulowania ich spraw oraz rozstrzygania sporów132. Jej zakres w poszczególnych ustawodawstwach wyznacza natomiast przyjęty in concreto model ingerencji państwa w obszar sportu.

Szczególny charakter prawa sportowego wynika jednocześnie z faktu współistnienia w ramach jego systemu norm prawa powszechnie obowiązującego (krajowego i międzynarodowego) oraz norm o prywatnoprawnym charakterze tworzonych przez związki sportowe. Stąd wskazuje się na dwutorowy charakter regulacji prawa sportowego. Będąc regulatorem stosunków występujących w bliższym lub dalszym powiązaniu ze sferą sportu prawo sportowe dąży do tego, by zabezpieczać realizację interesów uczestników rynku sportowego i zapobiegać możliwym na tym tle konfliktom. Niemniej zdarza się niejednokrotnie, że regulacje organizacji sportowych okazują się w powyższym zakresie niewystarczające, nieefektywne bądź ich stosowanie musi zostać poddane kontroli. Wówczas konieczne staje się sięgnięcie do przepisów prawa powszechnie obowiązującego. Wyznaczenie ścisłych relacji między takimi regulacjami a tymi tworzonymi przez organizacje sportowe wydaje się nader trudne, choć rozstrzygnięcia w tym obszarze są niezbędne dla rozwiązywania określonych problemów prawnych w sporcie. Wydaje się, że właśnie taka koegzystencja obu porządków, nie pozbawiona konfliktów (zważywszy tym bardziej na znaczną ilość przepisów wewnątrzzwiązkowych), przy uwzględnieniu specyfiki sportu oraz wielości zachodzących interakcji, stanowi zarazem o oryginalnym charakterze samego prawa sportowego. Katalog wspomnianych problemów jest niezwykle szeroki i przykładowo dotyczy praw do transmisji wydarzeń sportowych, zatrudniania zawodników, transferów zawodników, odpowiedzialności dyscyplinarnej czy członkostwa w organizacjach sportowych. Jest przy tym oczywistym, że związki sportowe starają się zagwarantować sobie możliwie szerokie pole do samoregulacji. Zarazem jednak zmuszone są one do przestrzegania powszechnie obowiązującego prawa, podlegając mechanizmom kontrolno-nadzorczym stosowanym przez państwo.

Powyższe uwagi unaoczniają kolejną istotną cechę prawa sportowego, którą stanowi jego międzynarodowy charakter. Oczywiście jest to istotnie następstwem internacjonalizacji samego sportu, wskutek przesunięcia rywalizacji sportowej z poziomu lokalnego czy krajowego na poziom międzynarodowy. Towarzyszy temu szereg zjawisk, które z uwagi na swoją specyfikę wymagają oceny prawnej. Mowa m.in. o organizacji międzynarodowych imprez sportowych i przebiegu współzawodnictwa w czasie ich trwania, migracji uczestników rynku sportowego (zawodników, trenerów itd.) czy globalnej ekspansji określonych dyscyplin sportowych. Rozstrzyganiu możliwych na tym tle problemów służy dążenie do harmonizacji regulacji znajdujących zastosowanie w sprawach sportowych, tak w zakresie prawa wewnętrznego organizacji sportowych, jak i prawa powszechnie obowiązującego. Refleksem tego jest m.in. sposób zorganizowania sportu w obszarze pozarządowym, gdzie na szczycie piramidalnej struktury umieścić należy MKOl, a w obrębie poszczególnych dyscyplin określone międzynarodowe federacje, a także szczególne zaangażowanie organizacji międzynarodowych (np. WADA). Istotne jest przy tym znaczenie prawa wspólnotowego w zakresie jego wpływu na treść prawa sportowego, w tym także na regulacje statutowo-regulaminowe określonych związków sportowych (np. w zakresie zatrudniania zawodników-obcokrajowców). To samo można powiedzieć o roli orzecznictwa, w tym głównie TSUE oraz CAS.

Wobec powyższego nie budzi też wątpliwości, że w odniesieniu do prawa sportowego mówić można o wielości interakcji zachodzących tak pomiędzy podmiotami funkcjonującymi w sporcie, jak i samymi jego regulacjami, a także o wielości bądź rozległym charakterze skutków prawnych, które mogą być wywoływane poprzez stosowanie norm prawa sportowego. Jest to wynikiem m.in. równoległego funkcjonowania porządku norm wewnątrzzwiązkowych oraz przepisów prawa powszechnie obowiązującego, a tym samym określonych relacji pomiędzy aparatem państwowym a światem sportu. Dla przykładu wskazać można na regulacje odnoszące się do organizacji i bezpieczeństwa imprez sportowych, adresowane do szerokiego katalogu podmiotów (organizatora imprezy, instytucji państwowych, służb ochrony państwa, zawodników, widzów itd.) i wywołujące szereg następstw w płaszczyźnie faktycznej i prawnej, m.in. karnoprawnej, cywilnoprawnej, administracyjnoprawnej, prawnopodatkowej, ubezpieczeniowej itd.

Wyraźnie dostrzegalną cechą prawa sportowego jest również jego interdyscyplinarny charakter. Jako materia przekrojowa prawo sportowe czerpie z innych gałęzi prawa, takich jak prawo cywilne (np. odpowiedzialność w ramach wypadków w sporcie), prawo karne (np. odpowiedzialność karna za doping), prawo administracyjne (np. tworzenie klubów sportowych), prawo pracy (np. zatrudnianie trenerów), prawo ubezpieczeń (np. ubezpieczenie od następstw nieszczęśliwych wypadków w sporcie), prawo podatkowe (np. opodatkowanie dochodów zawodników), prawo własności intelektualnej (np. ochrona wizerunku zawodnika), prawo ochrony konkurencji (np. swoboda przepływu zawodników), prawo mediów (np. transmisje wydarzeń sportowych) itd. Fakt ten nie czyni jednak zasadnym ewentualnego kontestowania twierdzenia, że prawo sportowe stanowi samodzielną dziedzinę prawa. Tego typu wsparcie ze strony odrębnych gałęzi prawa uzyskuje współcześnie również szereg innych dziedzin (np. prawo ochrony środowiska). Stanowi to raczej o wyjątkowym charakterze prawa sportowego, sprzyjając zarazem dynamicznemu rozwojowi tej dziedziny prawa.

III. Źródła prawa sportowego

1. Prawo sportowe powszechne a prawo sportowe wewnętrzne

Prawo sportowe obejmuje zarówno normy pochodzące od podmiotów publicznych, czyli władz państwowych i organizacji międzynarodowych, jak i podmiotów prywatnych, czyli organizacji sportowych i kreowanych w orbicie ich działalności instytucji. W obszarze sportu można tym samym mówić o istnieniu dwóch porządków prawnych – prawa sportowego powszechnego i prawa sportowego wewnętrznego – wspólnie tworzących całość w postaci prawa sportowego.

W świetle radykalnie postrzeganej autonomii sportu rzeczone porządki prawne traktowane są jako niezależne. Niemniej jednak granice pomiędzy nimi pozostają płynne. Istotny wpływ na zakres prawa samoregulacji wywiera faktyczna pozycja organizacji sportowych we współczesnym świecie. Prawo to pozostaje także zależne od sposobu normowania wolności zrzeszania się oraz przyjęcia interwencjonistycznego lub nieinterwencjonistycznego modelu regulowania sportu w danym państwie. W rezultacie prawo sportowe wewnętrzne określać można także mianem autonomicznego prawa sportowego. Z jednej strony, stanowi bowiem porządek prawny w znacznym stopniu samodzielny w stosunku do prawa powszechnego. Z drugiej zaś, w obszarze sportu muszą być uwzględniane uwarunkowania prawa powszechnego, z zasadą rządów prawa i ochroną praw podstawowych na czele. Prawo sportowe wewnętrzne nie jest więc ani w pełni wewnętrzne, ani też w pełni niezależne. Innymi słowy, prywatna część prawa sportowego posiada publiczny fundament – organizacje sportowe nie mogą w pełni „uwolnić się” od porządku prawa powszechnego, którego są nieodłączną częścią133.

Charakterystyczne dla współczesnego sportu procesy (zob. Rozdz. I § 1 pkt VII) sprawiły, że normy wywodzące się z różnych obszarów prawa powszechnego, m.in. cywilnego, handlowego, pracy, administracyjnego, podatkowego, finansowego, ochrony konkurencji, karnego, międzynarodowego i unijnego, znajdują zastosowanie w odniesieniu do współzawodnictwa sportowego. Jednocześnie ze względu na specyfikę sportu tworzone są specjalne regulacje dedykowane wyłącznie tej dziedzinie życia. Właśnie w ostatnim kontekście należy posługiwać się pojęciem prawa sportowego powszechnego. Podkreślenia wymaga, iż prawo sportowe powszechne normując wybrane problemy sportu (np. status prawny klubów i organizacji sportowych, nadzór nad organizacjami sportowymi, status prawny zawodników, kwestie finansowania sportu, doping, arbitraż sportowy, odpowiedzialność dyscyplinarna w sporcie, bezpieczeństwo w sporcie, korupcja w sporcie), posiada fragmentaryczny charakter. W pozostałym zakresie uzupełniane jest zaś ogólnymi normami prawa powszechnego, które jednak często stosowane jest z uwzględnieniem specyfiki sportu. Przepisy prawa sportowego powszechnego pozostają więc w relacji lex specialis w stosunku do stanowiących lex generalis norm należących do tradycyjnych obszarów prawa powszechnego.

W ramach prawa sportowego powszechnego wyróżnić należy legislację państwową (Rozdz. I § 2 pkt III.2), międzynarodowe prawo sportowe (Rozdz. I § 2 pkt III.4) oraz prawo sportowe UE (Rozdz. I § 2 pkt III.3). Najbardziej wyrazistym przejawem legislacji państwowej pozostają tzw. ustawy sportowe kompleksowo regulujące problematykę sportu, a także ustawy dotyczące poszczególnych problemów sportu (np. dopingu), wreszcie pojedyncze przepisy dotyczące wybranych zagadnień sportowych rozsiane w ogólnych aktach prawnych (np. dotyczące sportu przepisy zawarte w krajowych ustawach karnych). Niektóre państwa umiejscawiają postanowienia dotyczące sportu także na płaszczyźnie konstytucyjnej. Dodatkowo niektóre kwestie regulowane są w podustawowych aktach prawnych oraz aktach prawa miejscowego. Na płaszczyźnie międzynarodowej wyróżnić należy umowy dwu – i wielostronne dotyczące wybranych problemów sportu, także odgrywające niebagatelne znaczenie soft law. Wreszcie, gdy chodzi o prawo sportowe UE, wskazać należy na dotyczące sportu unormowania prawa pierwotnego, kształtowane w ramach polityki sportowej UE soft law oraz nade wszystko prawo sędziowskie formowane w ramach orzecznictwa TSUE. Rozwiązywanie potencjalnych konfliktów pomiędzy poszczególnymi normami prawa sportowego powszechnego odbywa się przy wykorzystaniu klasycznych mechanizmów prawnych, w szczególności zasady prymatu prawa międzynarodowego i pomocniczości prawa unijnego, konstytucyjnej hierarchii aktów prawnych w danym państwie oraz zasady proporcjonalności.

Ukształtowanie się porządku prawa sportowego wewnętrznego związane jest z autonomią sportu (zob. Rozdz. I § 1 pkt IV), powstaniem w jej perspektywie hierarchicznych struktur instytucjonalnych Ruchu Olimpijskiego (zob. Rozdz. II § 2) oraz globalizacją współzawodnictwa sportowego. Uwarunkowania powyższe sprawiają, że prawo sportowe wewnętrzne posiada charakter systemowy, dąży do objęcia swoją regulacją wszelkich aspektów współzawodnictwa sportowego.

Wśród źródeł prawa sportowego wewnętrznego w pierwszej kolejności wymienić należy uznawaną za „konstytucję światowego sportu” Kartę Olimpijską ustanowioną przez MKOl. W jej perspektywie tworzone są inne regulacje olimpijskie, tak na płaszczyźnie międzynarodowej, jak i na płaszczyźnie krajowej w ramach działalności narodowych komitetów olimpijskich (NKOl) oraz komitetów organizacyjnych igrzysk olimpijskich (KOIO) (zob. Rozdz. I § 2 pkt III.5). Następnie wskazać należy na normy MFS oraz krajowych związków sportowych (np. PZS), także regionalnych i lokalnych związków sportowych, które wspólnie określać można mianem reguł sportowych (zob. Rozdz. I § 2 pkt III.6). Swoistym rdzeniem sportu pozostają przy tym reguły sportowej gry. Struktura instytucjonalna sportu oparta o model stowarzyszeniowy, zakładająca nadrzędność organizacji znajdującej się na wyższym poziomie, implikuje hierarchię norm wewnętrznych sportu. Kompetencje władz sportowych pozostają przy tym zbieżne z kompetencjami władz państwowych gdy chodzi o stanowienie norm, kontrolowanie ich przestrzegania oraz stosowanie sankcji134. Paradoksalnie więc instytucje sportowe uciekając od państwowego hierarchicznego układu władzy, same podobny układ tworzą135.

Pierwszymi prawami, które zostały utworzone w sposób spontaniczny, a następnie dobrowolnie przyjęte i zaakceptowane przez ludzi wywodzących się z różnych kultur, są reguły sportowej gry. W ich kontekście ukształtowane zostały prawa służące organizacji współzawodnictwa sportowego, w następstwie których niezbędne stało się istnienie instytucji zarządzających sportem136. Stąd, prawa wewnętrzne sportu mogą być ujmowane w kontekście praw natury, wynikających z przyrodzonej swobody uprawiania sportu, które stawia się w kontraście do prawa stanowionego przez państwo137.

Punktem odniesienia dla wewnętrznego porządku normatywnego organizacji sportowych pozostaje fundamentalna dla sportu zasada fair play i inne kształtowane w jej perspektywie zasady sportowe (zob. Rozdz. I § 2 pkt III.8). Pewną rolę pełnią także zwyczaje sportowe (zob. Rozdz. I § 2 pkt III.9). Odrębne i niezwykle istotne miejsce w tymże porządku przyznać należy natomiast regułom antydopingowym, ukształtowanym w perspektywie kodeksu WADA, wskazując przy tym na ich publiczno-prywatny charakter (zob. Rozdz. I § 2 pkt III.7). Wreszcie podkreślenia wymaga znaczenie orzecznictwa CAS, czy też innych ośrodków arbitrażu sportowego i kształtowanego ich perspektywie judge-made law (zob. Rozdz. I § 2 pkt III.10). Z jednej strony działalność prawotwórcza CAS i instytucji arbitrażowych stanowi swoiste spoiwo prawa sportowego wewnętrznego, przyczyniając się jednocześnie do realizacji postulatu jego niezależności. Z drugiej zaś uwiarygadnia ten porządek prawny odwołując się w procesie jego stosowania do fundamentalnych zasad prawa powszechnego. Właśnie w powyższej perspektywie prawo sportowe wewnętrzne zyskuje miano prawdziwego prawa globalnego (ang. global law without a state), określanego jako lex sportiva (zob. Rozdz. I § 2 pkt III.11).

Zagadnieniem kluczowym dla prawa sportowego jako całości pozostaje określenie wzajemnych relacji pomiędzy wchodzącym w jego skład prawem sportowym powszechnym i prawem sportowym wewnętrznym. Największym problemem pozostaje bowiem niekompatybilność wewnętrznych regulacji organizacji sportowych z prawem krajowym, międzynarodowym czy unijnym138. Rozstrzygnięcie tej kwestii nie wydaje się możliwe w oparciu o tradycyjne mechanizmy prawne. Wówczas bowiem unormowania wewnętrzne sportu, jako posiadające statutowo-regulaminowy charakter, musiałyby każdorazowo ustępować miejsca nadrzędnym normom prawa powszechnego. Z jednej strony, sytuacja ta stanowiłaby zagrożenie dla autonomii i specyfiki sportu. Z drugiej, nie odpowiada ona sportowej rzeczywistości, gdzie faktycznie najważniejsze pozostają regulacje prawa sportowego wewnętrznego. Nie tylko oddziałują one na podmioty zobligowane do ich przestrzegania w oparciu o konstrukcję umowną, ale w pewnym zakresie wpływają nawet na prawo państw. Problem ten oceniać należy więc poprzez pryzmat koncepcji pluralizmu prawnego, w obliczu której obowiązywanie prawa sportowego wewnętrznego w relacji do prawa powszechnego przestaje być kwestią prawną a staje się kwestią faktu. Z jednej więc strony relacje zachodzące pomiędzy autonomicznymi unormowaniami sportowymi a prawem powszechnym postrzegać należy w kontekście wzajemnych interakcji aniżeli ścisłego hierarchicznego podporządkowania. W tej perspektywie regulacje wewnętrzne sportu przenikają do prawa międzynarodowego i prawa krajowego, a także faktycznie oddziałują na prawo poszczególnych państw. Natomiast unormowania prawa powszechnego nie pozwalają na w pełni dowolny kształt unormowań wewnętrznych sportu. Z drugiej zaś strony w ramach prawa sportowego odnotować należy proces przechodzenia od sylogistycznego modelu stosowania prawa do modelu argumentacyjnego, w którym nacisk kładzie się na dialog i poszukiwanie jak najlepszego argumentu przemawiającego za uznaniem racji jednej ze stron. W obszarze sportu ani prawodawcy państwowi ani też prawodawcy sportowi nie posiadają więc supremacji i omnipotencji w regulowaniu spraw sportu.

2. Legislacja państwowa w sporcie

Wraz z popularyzacją, komercjalizacją i profesjonalizacją współczesnego sportu zaczęło wzrastać zainteresowanie państw tą dziedziną życia społecznego. W oparciu o kryterium stopnia interwencji władz państwowych w działalność sportową wyróżnia się model interwencjonistyczny i model nieinterwencjonistyczny organizacji sportu, co znajduje odzwierciedlenie w legislacji (zob. Rozdz. II § 3 pkt II). Natomiast w zależności od tego, czy proces stanowienia prawa i wydawania decyzji zachodzi głównie na poziomie narodowym czy na poziomie regionalnym i lokalnym wskazuje się na model scentralizowany i zdecentralizowany zarządzania sportem. W praktyce modele te najczęściej nie występują w czystej postaci, lecz w różnych odmianach, które z biegiem czasu ewoluują. W Polsce mamy do czynienia z modelem interwencjonistycznym i scentralizowanym, choć na przestrzeni ostatnich dziesięciu lat można zaobserwować tendencje do deregulacji sportu, ujednolicania unormowań oraz wzrostu roli jednostek samorządu terytorialnego w dziedzinie sportu, co znalazło wyraz w uchwalonej 25.6.2010 r. SportU.

Omówienie obecnego stanu prawnego musi być poprzedzone wskazaniem wcześniejszej legislacji, która stanowi jego genezę. Do momentu wydania rozporządzenia Prezydenta RP z 27.10.1932 r. – Prawo o stowarzyszeniach (zastąpionego dopiero ustawą z 7.4.1989 r. – Prawo o stowarzyszeniach, Dz.U. z 1989 r. Nr 20, poz. 104; tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 210) podstawę działalności stowarzyszeń sportowych w Polsce stanowiły przepisy państw zaborczych. Ogólne ramy organizacyjne kultury fizycznej i sportu w Polsce po II wojnie światowej były regulowane kolejno w ustawach: z 25.2.1948 r. o powszechnym obowiązku przysposobienia zawodowego, wychowania fizycznego i przysposobienia wojskowego młodzieży oraz o organizacji spraw kultury fizycznej i sportu (Dz.U. Nr 12, poz. 90 ze zm.), z 30.12.1949 r. o organizacji spraw kultury fizycznej i sportu (Dz.U. Nr 65, poz. 526), z 17.2.1960 r. o organizacji spraw kultury fizycznej i turystyki (Dz.U. Nr 10, poz. 65) i z 26.5.1978 r. o utworzeniu Głównego Komitetu Kultury Fizycznej i Sportu (Dz.U. Nr 14, poz. 59 ze zm.). Pierwszą ustawą, która kompleksowo regulowała sprawy wychowania fizycznego, rekreacji ruchowej, sportu (w art. 15–23) i rehabilitacji ruchowej była ustawa o kulturze fizycznej z 3.7.1984 r. Przemiany polityczne i gospodarcze w Polsce po 1989 r. wywarły wpływ także na sport, wobec czego 18.1.1996 r. uchwalono nową ustawę o kulturze fizycznej, w której wprowadzono podział na sport (art. 21–28a) i sport profesjonalny (art. 29–36b). Regulacje dotyczące tego drugiego zostały następnie przeniesione do ustawy z 29.7.2005 r. o sporcie kwalifikowanym, która ponadto uchyliła ustawę z 7.6.2002 r. o Polskiej Konfederacji Sportu (Dz.U. Nr 93, poz. 820 ze zm.). Kwestie dotyczące sportu pozostawiono w KultFizU96 i dualizm ten funkcjonował do 16.10.2010 r., czyli do dnia wejścia w życie ustawy o sporcie, która zastąpiła obie ustawy – KultFizU96 i SportKwalU139. Od tego czasu SportU była kilkakrotnie nowelizowana, a 21.4.2017 r. została uchwalona ustawa o zwalczaniu dopingu w sporcie, która kompleksowo uregulowała tę problematykę i zmieniła w tym zakresie odpowiednie przepisy SportU.

W polskim porządku prawnym odwołanie do sportu można odnaleźć już w Konstytucji RP, skoro art. 68 ust. 5 stanowi, iż „Władze publiczne popierają rozwój kultury fizycznej, zwłaszcza wśród dzieci i młodzieży”, a na kulturę fizyczną składają się sport, wychowanie fizyczne i rehabilitacja ruchowa (zob. art. 2 ust. 2 SportU). Z przepisu tego wywodzi się zasadę wolności uprawiania i organizowania kultury fizycznej oraz zasadę pomocniczości państwa, które wyznaczają granice ingerencji ustawodawcy w sprawy sportu – jest ona dozwolona jedynie wówczas, gdy jest to bezwzględnie konieczne i tylko w takim zakresie, w jakim jest to niezbędne. Ustanawianie norm prawnych w dziedzinie sportu jest więc uprawnione wyłącznie wtedy, gdy wymaga tego ochrona określonych, ogólnospołecznych dóbr lub interesów, takich jak uczciwość, rzetelność czy zapewnienie wszystkim obywatelom dostępu do zorganizowanej formy aktywności sportowej na tych samych i przejrzystych zasadach. Co więcej, prawodawca nie powinien tworzyć dla sportu specjalnych, szczegółowych regulacji prawnych, jeżeli pożądany stan rzeczy można osiągnąć regulacjami powszechnie i ogólnie obowiązującego prawa oraz regulacjami organizacji sportowych140. Założenia te są wyrazem poszukiwania równowagi między niezbędną autonomią ruchu sportowego a potrzebą pewnej interwencji państwa w sport.

Podstawowym aktem prawnym regulującym kwestie uprawiania i organizowania sportu w Polsce jest ustawa o sporcie. Jej uchwalenie w 2010 r. było podyktowane wieloma względami, takimi jak potrzeba zastąpienia dwóch ówcześnie obowiązujących ustaw jednym aktem prawnym, redefinicja podstawowych pojęć, ponowne określenie roli państwa w dziedzinie sportu, eliminacja regulacji, które w praktyce okazały się wadliwe oraz przyjęcie przepisów dostosowanych do wymagań współczesnego sportu i jednocześnie zgodnych z prawem UE i Rady Europy. Dlatego też w ustawie tej m.in. zrezygnowano z regulowania rekreacji ruchowej, przyjęto jednolitą definicję sportu, ujednolicono przepisy dotyczące sportu osób pełnosprawnych i niepełnosprawnych, wprowadzono nowe zasady finansowania sportu ze środków publicznych, określono rolę jednostek samorządu terytorialnego w dziedzinie sportu, wprowadzono zmiany w przepisach regulujących tworzenie i funkcjonowanie polskich związków sportowych, nabywanie kwalifikacji zawodowych w sporcie oraz zwalczanie dopingu w sporcie, a także przyjęto przepisy dotyczące korupcji w sporcie141.

Ustawa o sporcie składa się z dwunastu rozdziałów: „Przepisy ogólne”, „Kluby sportowe i związki sportowe”, „Polski związek sportowy”, „Nadzór nad polskim związkiem sportowym”, „Narodowy ruch olimpijski”, „Wspieranie sportu przez organy władzy publicznej”, „Bezpieczeństwo w sporcie”, „Kwalifikacje zawodowe w sporcie”, „Odpowiedzialność dyscyplinarna oraz rozstrzyganie sporów w sporcie”, „Przepisy karne”, „Zmiany w przepisach obowiązujących”, „Przepisy przejściowe i końcowe”. Od momentu wejścia w życie SportU była kilkukrotnie zmieniana, co jest podyktowane koniecznością dostosowywania przepisów ustawowych do przemian zachodzących w sporcie i korygowania unormowań, które w praktyce okazały się błędne. Przykładowo ustawą z 23.7.2015 r. o zmianie ustawy o sporcie oraz ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz.U. z 2015 r. poz. 1321 ze zm.) dodano rozdział 9a poświęcony kwestiom odpowiedzialności dyscyplinarnej i rozstrzygania sporów w sporcie, które od początku prac nad nową ustawą sportową budziły wiele kontrowersji. Kolejnej obszernej nowelizacji dokonano ustawą z 20.7.2017 r. o zmianie ustawy o sporcie oraz ustawy o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944–1990 oraz treści tych dokumentów (Dz.U. z 2017 r. poz. 1600), która m.in. rozszerzyła definicję sportu o aktywność intelektualną, wprowadziła kolejne ograniczenia dotyczące członków zarządu PZS, umożliwiła uczestnictwo w lidze zawodowej klubów sportowych działających w formie spółki z o.o. i zwiększyła kompetencje kontrolne ministra właściwego ds. kultury fizycznej względem PZS.

Odrębna ustawa została poświęcona problematyce zwalczania dopingu w sporcie. Składa się ona z dziewięciu rozdziałów, które regulują kolejno m.in. definicję dopingu, organizację i zakres działania Polskiej Agencji Antydopingowej, sposób przeprowadzania kontroli antydopingowej, działalność Panelu Dyscyplinarnego funkcjonującego przy Agencji, współpracę krajową w zwalczaniu dopingu w sporcie i przepisy karne. Ratio legis wyodrębnienia przepisów o zwalczaniu dopingu w sporcie i rezygnacji z regulacji spraw z tego zakresu w SportU było kompleksowe i bardziej skuteczne zwalczanie tego zjawiska. Celowi temu mają służyć m.in. szczegółowe postanowienia dotyczące organizacji i gospodarki finansowej POLADA, a także jej współpracy z odpowiednimi służbami, takimi jak Policja, Straż Graniczna i Służba Celno-Skarbowa.

Poszczególne kwestie związane ze sportem są uregulowane również w innych ustawach, czego przykładem jest zagadnienie bezpieczeństwa imprez sportowych zawarte w ustawie z 20.3.2009 r. o bezpieczeństwie imprez masowych (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 1160 ze zm.). Szczegółowe przepisy dotyczące określonych aspektów uprawiania sportu znajdują się w rozporządzeniach wydawanych na podstawie upoważnienia zawartego w ustawie i w celu jej wykonania.

Zob. np. rozporządzenie Ministra Sportu i Turystyki z 17.8.2016 r. w sprawie wyróżnień i nagród pieniężnych za wybitne osiągnięcia sportowe (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 1899) wydane na podstawie art. 34 ust. 4 SportU.

Do źródeł prawa sportowego należy także zaliczyć regulujące tę problematykę akty prawa miejscowego wydawane przez organy gmin, powiatów i województw.

Zob. np. uchwałę Nr 459/16 Rady Miasta Torunia z 27.10.2016 r. w sprawie określenia szczegółowych zasad, trybu przyznawania i pozbawiania oraz rodzajów i wysokości stypendiów sportowych, nagród i wyróżnień za osiągnięte wyniki sportowe, uchwaloną na podstawie art. 31 i art. 35 ust. 5 i 6 SportU.

Należy pamiętać, że wszystkie przepisy prawa krajowego dotyczące uprawiania i organizowania sportu w Polsce muszą być zgodne z postanowieniami umów międzynarodowych, których RP jest stroną i z prawem Unii Europejskiej.

3. Prawo sportowe UE

Na poziomie unijnego prawa pierwotnego przepisy dotyczące sportu są zawarte w Traktacie o funkcjonowaniu Unii Europejskiej – art. 6 TFUE określa rodzaj kompetencji UE w dziedzinie sportu, a art. 165 TFUE precyzuje zakres tych kompetencji oraz środki i procedury niezbędne do ich realizacji. Postanowienia te zostały wprowadzone do TFUE przez Traktat Lizboński z 2007 r. i weszły w życie 1.12.2009 r.

Pierwsze wzmianki na temat sportu w unijnym (wówczas wspólnotowym) prawie wtórnym pojawiły się w 1984 r. w raporcie KE poświęconym koncepcji „Europy Narodów” (COM/84/446 final) i w rezolucji PE z 13.4.1984 r. w sprawie sportu we Wspólnocie (Dz. Urz. WE C Nr 127, s. 142). Od tego czasu poszczególne instytucje (Komisja Europejska, Parlament Europejski, Rada i Rada Europejska) i organy doradcze (Komitet Ekonomiczno-Społeczny i Komitet Regionów) zaczęły coraz częściej poruszać tematy związane ze sportem, wydając w tym celu tzw. akty nietypowe (nienazwane) – rezolucje, raporty, wytyczne, sprawozdania, obwieszczenia, komunikaty, memoranda, deklaracje, plany, konkluzje, dokumenty robocze i konsultacyjne. Bardzo ważne miejsce w katalogu tychże aktów zajmuje Biała Księga na temat sportu z 2007 r., która wraz z Planem działania Pierre de Coubertin w sposób kompleksowy i szczegółowy określa działania UE w tej dziedzinie. Prawo sportowe UE obejmuje również deklaracje państw członkowskich, czego przykładem jest Deklaracja w Sprawie Sportu załączona do Traktatu Amsterdamskiego z 1997 r. Pojedyncze zagadnienia związane ze sportem bywają regulowane także w dyrektywach i decyzjach.

Zob. np. przepisy dotyczące nadawania transmisji z wydarzeń o zasadniczym znaczeniu społecznym zawarte w art. 14 ust. 1 dyrektywy 2010/13/UE z 10.3.2010 r. o audiowizualnych usługach medialnych (Dz. Urz. UE L Nr 95, s. 1) i decyzja KE z 14.10.2014 r. przyjmująca „Porozumienie o współpracy pomiędzy Komisją Europejską a UEFA” (C/2014/7378).

Wraz z wejściem w życie przepisów TFUE dotyczących sportu możliwe stało się przyjmowanie środków zachęcających (przez PE i Radę, zgodnie ze zwykłą procedurą prawodawczą i po konsultacji z Komitetem Ekonomiczno-Społecznym i Komitetem Regionów) oraz zaleceń (przez Radę na wniosek KE). Traktat zabrania natomiast jakiejkolwiek harmonizacji przepisów ustawowych i wykonawczych państw członkowskich dotyczących sportu, gdyż jest to dziedzina, w której Unia ma jedynie kompetencje wspierające działania państw członkowskich (zob. art. 165 ust. 4 TFUE w zw. z art. 2 ust. 5 i art. 6 TFUE).

Unijny dorobek prawny w dziedzinie sportu (tzw. acquis communautaire sportive) obejmuje dziś setki różnego rodzaju aktów, które dotyczą m.in. promowania wartości europejskich poprzez sport, rozwijania aktywności sportowej mieszkańców Unii (zwłaszcza dzieci i młodzieży), poprawy zdrowia publicznego, integracji społecznej poprzez sport (np. osób niepełnosprawnych), roli sportu w edukacji, zasady fair play, specyfiki sportu, zapobiegania i zwalczania dopingu, korupcji, przemocy i dyskryminacji w sporcie, ochrony młodych zawodników, przestrzegania unijnego prawa swobodnego przepływu i prawa konkurencji na rynku sportowym, dobrego zarządzania w sporcie, rozwijania infrastruktury sportowej, znaczenia sektora sportowego dla rozwoju lokalnego i regionalnego oraz tworzenia nowych miejsc pracy, pomocy publicznej dla sportu, transmisji sportowych, europejskiego dialogu społecznego w sektorze sportu, a także współpracy z organizacjami sportowymi142.

W kontekście prawa sportowego UE należy również podkreślić rolę Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, który wydając wyroki w sprawach związanych ze sportem określa zasady stosowania prawa unijnego w tej dziedzinie, a także pośrednio wpływa na kształt przepisów sportowych.

Najlepszym tego przykładem jest zmiana przepisów dotyczących transferów piłkarzy w piłce nożnej dokonana w 2001 r. przez FIFA w następstwie wydania przez TS w 1995 r. wyroku w sprawie Bosmana.

4. Międzynarodowe prawo sportowe

Międzynarodowe prawo sportowe to zbiór norm prawa międzynarodowego publicznego, odnoszących się do szeroko rozumianej problematyki sportu, na związanie którymi podmioty prawa międzynarodowego wyraziły zgodę, przy czym w niektórych przypadkach może być ona dorozumiana. Nie obejmuje ono zatem ani norm prawa krajowego, ani przepisów stanowionych przez organizacje sportowe (nawet, jeśli są one organizacjami o zasięgu międzynarodowym), ani też prawa UE – jako szczególnego względem prawa międzynarodowego publicznego porządku prawnego. Pojęcie międzynarodowego prawa sportowego jest więc bezpośrednio związane z systemem prawa międzynarodowego publicznego – można powiedzieć, że jest jego częścią, a jedynym wyróżnikiem jest zakres przedmiotowy tworzących go norm.

Osadzenie międzynarodowego prawa sportowego w prawie międzynarodowym publicznym sprawia, że funkcjonuje ono w ramach tych samych instytucji i korzysta z tych samych mechanizmów. Definiując zatem podmioty międzynarodowego prawa sportowego, jego źródła, a także charakteryzując sposób jego tworzenia czy stosowania, należy sięgać wprost do rozwiązań i założeń przyjętych w prawie międzynarodowym publicznym. Stąd też pomocniczo, choć ze świadomością ułomności tego zabiegu, odnieść się można do treści art. 38 Statutu Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości (Dz.U. z 1947 r. Nr 23, poz. 90), celem ustalenia źródeł międzynarodowego prawa sportowego. Na tej podstawie, a także opierając się na doktrynie prawa międzynarodowego publicznego, przesądzić można, że katalog ten obejmuje umowy międzynarodowe, prawo zwyczajowe, a także ogólne zasady prawa, akty jednostronne państwa oraz uchwały prawotwórcze organizacji międzynarodowych, a jako pomocnicze środki ustalania norm międzynarodowego prawa sportowego – również orzecznictwo (judykaturę) oraz naukę (doktrynę) tego prawa. Nie mieści się w tak określonych ramach tzw. miękkie prawo międzynarodowe (soft law) – a więc normy, które nie mając charakteru wiążącego, posiadają jednak swoistą doniosłość prawną.

Pośród źródeł międzynarodowego prawa sportowego najistotniejszą rolę odgrywają umowy międzynarodowe, tak dwustronne, jak i wielostronne. Szczególnie te pierwsze stanowią ważny element realizowanej przez państwo polityki sportowej, w wymiarze zewnętrznym. Mają one zarówno charakter umów międzyrządowych (np. umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Gabinetem Ministrów Ukrainy o współpracy przy organizacji finałowego turnieju Mistrzostw Europy w Piłce Nożnej UEFA EURO 2012, sporządzona w Kijowie 28.3.2008 r., M.P. Nr 74, poz. 667), jak i międzyresortowych (np. porozumienie o współpracy w dziedzinie kultury fizycznej i sportu pomiędzy Urzędem Kultury Fizycznej i Turystyki Rzeczypospolitej Polskiej a Departamentem Sportu Litwy, podpisane 6.1.1992 r. w Warszawie). Jednak największe znaczenie dla międzynarodowego prawa sportowego mają umowy wielostronne. Są one zwykle sporządzane i przyjmowane w ramach organizacji międzynarodowych, przede wszystkim przez Radę Europy oraz w systemie Narodów Zjednoczonych. Jeśli idzie o przedmiot tych umów, to dotyczą one bardzo zróżnicowanej problematyki, w tym zwalczania dopingu w sporcie (Międzynarodowa Konwencja o zwalczaniu dopingu w sporcie oraz Konwencja Antydopingowa Rady Europy, zob. Rozdz. III § 6 pkt II.4 i III.5), ochrony symboliki olimpijskiej (Traktat z Nairobi w sprawie ochrony symbolu olimpijskiego, zob. Rozdz. III § 6 pkt II.2), bezpieczeństwa imprez sportowych (Europejska Konwencja w sprawie przemocy i ekscesów widzów w czasie imprez sportowych, a w szczególności meczów piłki nożnej oraz Konwencja Rady Europy w sprawie zintegrowanego podejścia do bezpieczeństwa, zabezpieczenia i obsługi podczas meczów piłki nożnej i innych imprez sportowych, zob. Rozdz. III § 6 pkt III.4), zwalczania dyskryminacji w sporcie, w tym na tle rasowym (Międzynarodowa Konwencja przeciw apartheidowi w sporcie, zob. Rozdz. III § 6 pkt II.3), a także walki z korupcją w sporcie i ustawianiem zawodów sportowych (Konwencja Rady Europy w sprawie manipulowania zawodami sportowymi, zob. Rozdz. III § 6 pkt III.6).

Na szczególną uwagę, pomimo wskazanego już niewiążącego charakteru, zasługuje też tzw. miękkie międzynarodowe prawo sportowe. Składają się na nie m.in. deklaracje, zalecenia i uchwały przyjmowane w ramach organizacji międzynarodowych, jak choćby uchwały Ministrów ds. Sportu Rady Europy czy zalecenia Komitetu Ministrów tej organizacji. Mechanizm soft law jest często wykorzystywany do regulowania kwestii, które nie dojrzały jeszcze do zastosowania rozwiązania traktatowego. Stąd normy tego rodzaju mogą mieć następnie tendencję do tzw. „twardnienia”, a więc nabierania mocy wiążącej, szczególnie gdy na ich gruncie pojawi się wola do zawarcia umowy międzynarodowej (np. Konwencję Antydopingową Rady Europy poprzedziły liczne uchwały i zalecenia organów tej organizacji, do których Konwencja odwołuje się w preambule). Ponadto normy miękkiego międzynarodowego prawa sportowego mogą służyć wykładni norm wiążących, szczególnie w sytuacji, w której te ostatnie powstawały na ich gruncie.

5. Karta Olimpijska i regulacje olimpijskie

Na czele źródeł prawa sportowego wewnętrznego tworzonego w ramach struktur organizacyjnych Ruchu Olimpijskiego umiejscowić należy Kartę Olimpijską (KO) uchwaloną przez MKOl. Jak wskazuje wstęp do KO, służy ona trzem podstawowym celom: stanowiąc podstawowe narzędzie o charakterze konstytucyjnym ustanawia i przywołuje fundamentalne zasady oraz esencjonalne wartości olimpizmu; pełni rolę statutu MKOl; określa główne wzajemne prawa i obowiązki trzech głównych elementów Ruchu Olimpijskiego: MKOl, MFS oraz NKOl, a także komitetów organizacyjnych igrzysk olimpijskich (KOIO). W celu zapewnienia właściwej realizacji postanowień KO i organizacji igrzysk olimpijskich, MKOl wydaje szereg innych unormowań, tak o wiążącym, jak i niewiążącym charakterze. Na płaszczyźnie krajowej postanowienia KO wcielane są przez NKOl, których statuty podlegają prawu danego państwa – najczęściej prawu stowarzyszeń – aczkolwiek są zatwierdzane przez MKOl, powinny być więc zgodne z KO i zapewniać realizację jej postanowień. Spełniając określone w KO zadania NKOl wydają także inne wewnętrzne regulacje, które są wiążące wobec ich członków, w szczególności krajowych związków sportowych. Podobną działalność prawotwórczą prowadzą organizacje skupione w ramach ruchu paraolimpijskiego (zob. Rozdz. II § 4 pkt V). KO wraz ze stanowionymi w jej perspektywie regulacjami olimpijskimi określać można mianem Lex Olympica143.

Założyciel MKOl P. Coubertin początkowo nie był zwolennikiem ścisłego regulowania Ruchu Olimpijskiego i igrzysk olimpijskich. Pierwowzór KO, określony jako Rocznik MKOl, ustanowiono dopiero w 1908 r., 14 lat po powołaniu do życia MKOl. Następnie w 1924 r. podstawą funkcjonowania Ruchu Olimpijskiego stała się Karta Igrzysk Olimpijskich, przy czym obowiązywały także inne dokumenty, dotyczące różnorodnych problemów, nierzadko niejasne i wzajemnie sprzeczne, które często modyfikowano. Dopiero w 1978 r., po latach rozproszenia reguł olimpijskich, zdecydowano się na ich uproszczenie i ujednolicenie w ramach kodeksowej formy, którą nazwano KO144. Aktualna wersja KO obowiązuje od 2.8.2015 r.

Tekst KO składa się ze wstępu, preambuły, 7 fundamentalnych zasad olimpizmu (ang. fundamental principles) oraz 61 podstawowych artykułów (ang. rules) uzupełnionych przepisami wykonawczymi (ang. bye-laws), pełniącymi funkcję glos i adnotacji wskazujących na sposób stosowania lub kierunek interpretacji reguł145. KO jest przyjmowana i zmieniana kwalifikowaną większością 2/3 oddanych głosów przez Sesję MKOl, będącą walnym zgromadzeniem jego członków i najwyższą władzą. Prócz wskazanych uprawnień w zakresie władzy prawodawczej KO konstytuuje także te dotyczące władzy wykonawczej (dotyczące wyboru miasta-gospodarza igrzysk olimpijskich przez Komitet Wykonawczy MKOl) oraz quasi-sądowniczej (w zakresie nakładania sankcji dyscyplinarnych, tak przez Sesję, jak i Komitet Wykonawczy przy wykorzystaniu komisji dyscyplinarnej na podmioty zobowiązane do przestrzegania Karty Olimpijskiej, WADC lub jakichkolwiek innych reguł znajdujących zastosowanie w danym przypadku).

KO wiąże wszystkie podmioty funkcjonujące w ramach Ruchu Olimpijskiego. Jedna z fundamentalnych zasad olimpizmu wskazuje, iż przynależność do Ruchu Olimpijskiego wymaga zgodności z KO i uznania przez MKOl. Zgodnie z art. 1 KO, Ruch Olimpijski obejmuje organizacje, sportowców i inne osoby, które zgadzają się postępować zgodnie z postanowieniami KO. Podstaw wiążącego charakteru KO upatrywać należy więc w fakcie samej przynależności do Ruchu Olimpijskiego. Co do zasad, KO nie stanowi aktu prawa powszechnego, nie obowiązuje więc erga omnes, lecz inter partes, pomiędzy podmiotami, które dobrowolnie ją przyjmują, aby móc uczestniczyć w głównym nurcie współzawodnictwa sportowego146. Przestrzeganie jej postanowień zapewnione jest poprzez stworzenie w ramach Ruchu Olimpijskiego łańcucha powiązań o charakterze umownym. Ze względu na hierarchiczną strukturę Ruchu Olimpijskiego ten umowny charakter kwestionuje się, akcentując przy tym nadrzędność KO147. Sytuacja ta odzwierciedlona jest w orzecznictwie CAS, wskazującym, że postanowienia KO pozostają w relacji lex superior derogat legi inferiori w stosunku do unormowań poszczególnych organizacji sportowych, przy czym niektóre z tych unormowań mogą pozostawać w relacji lex specialis derogat legi generali (por. CAS 2002/O/373, CAS Digest III, s. 32, § 38; CAS 2002/A/389, 390, 391, 392 & 393 CAS Digest III, s. 355, § 7; CAS ad hoc 00/006, CAS Digest II, s. 637, § 12).

KO jest powszechnie stosowana i uznawana przez władze państw. Nie stanowi przy tym umowy międzynarodowej, aczkolwiek niektórzy uznają ją za element międzynarodowego prawa zwyczajowego148. Źródeł jej powszechnej akceptacji i uniwersalnego obowiązywania upatruje się jednak przede wszystkim w czynnikach natury pozaprawnej, związanych ze społecznym i ekonomicznym znaczeniem sportu we współczesnym społeczeństwie oraz rzeczywistą władzą MKOl i działających pod jego auspicjami organizacji149. Faktyczne uznanie KO i tworzonych w jej perspektywie regulacji organizacji sportowych przez władze państwowe może odbywać się przy tym na drodze sądowej, w wyniku działania egzekutywy bądź w ramach legislacji150.

W Polsce istotne w kwestii uznawania KO pozostają art. 11 ust. 2 pkt 4 oraz art. 12 SportU, wskazujące na wymóg przynależności do MFS, jako warunku utrzymania lub ubiegania się o status PZS, przesądzające w sposób pośredni, lecz jednoznaczny o obowiązku przestrzegania KO przez PZS i podmioty zrzeszone w jego strukturach. Problem ten był wprost zaakcentowany w art. 1 ust. 2 SportKwalU stanowiącym, iż uprawianie sportu kwalifikowanego odbywa się zgodnie z przepisami ustawy, postanowieniami statutów i regulaminów związków sportowych, polskich związków sportowych i międzynarodowych organizacji sportowych.

6. Reguły sportowe

Najbardziej charakterystycznym źródłem prawa sportowego wewnętrznego są reguły sportowe. Powszechnie przyjmuje się, że sport bez reguł przestaje być sportem, wyłącznie tam gdzie obowiązują reguły można mówić o współzawodnictwie sportowym. W najbardziej ogólnym ujęciu mianem reguł sportowych określać można normy o generalno-abstrakcyjnym charakterze, stanowione przez organizacje sportowe na poziomie lokalnym, krajowym, kontynentalnym lub globalnym, służące regulowaniu zarówno przebiegu współzawodnictwa sportowego, jak i aspektów organizacyjnych sportu151. Reguły sportowe pozostają przy tym zróżnicowane w zależności od danego sportu. Niektórzy wśród reguł sportowych umiejscawiają także zwyczaje sportowe oraz zasadę fair play, akcentując tendencje ich formalizacji.

W świetle art. 13 ust. 1 pkt 2 SportU ustanawianie i realizacja reguł sportowych, organizacyjnych i dyscyplinarnych, za wyjątkiem reguł dyscyplinarnych dotyczących dopingu w sporcie (reguł antydopingowych), stanowi wyłączne prawo PZS. Podkreślenia wymaga jednak, że każdy PZS podlega regulacjom stanowionym w ramach Ruchu Olimpijskiego, w szczególności unormowaniom MFS. W rezultacie zobowiązany jest w określonym zakresie recypować lub stosować wprost reguły wynikające z tychże regulacji. Wynika to z konieczności przyjęcia jednolitych standardów dotyczących danego sportu na poziomie światowym, przy czym dopuszczalne są pewne odstępstwa związane ze specyfiką współzawodnictwa w danym kraju. Ustanowione i realizowane przez PZS reguły sportowe pozostają wiążące dla wszystkich poddanych jego władztwu organizacyjnemu, bądź w ramach stosunku członkostwa bądź też w oparciu o instytucję licencji sportowej.

W SportU wymienione zostały trzy rodzaje reguł, których stanowienie leży w kompetencji PZS – reguły sportowe, organizacyjne i dyscyplinarne. Jeżeli chodzi o ustawowe pojęcie reguł sportowych, mianem tym określa się normy regulujące sposób uprawiania poszczególnych sportów, stanowione pod groźbą stosowania sankcji. Chodzi o generalne normy postępowania dotyczące zachowań będących uprawianiem sportu i adresowane do sportowców152. W tym kontekście nie są więc wymieniane inne rodzaje reguł stanowionych i realizowanych przez PZS. Podobnie pojęcie reguł sportowych używane jest w doktrynie, w szczególności w obszarze ustalania przesłanek odpowiedzialności karnej lub odpowiedzialności cywilnej, gdzie akcentowana jest ich doniosłość prawna w kontekście konstrukcji tzw. ryzyka sportowego153. W SportU miano reguł sportowych zyskały więc wyłącznie reguły gry (łac. lex ludica; ang. rules of the game), których naruszenie wiąże się z odpowiedzialnością sportową. Niemniej jednak podkreślenia wymaga, że pojęcie reguł sportowych stosowane jest także w odniesieniu do szeregu innych norm pochodzących od organizacji sportowych, skierowanych do wszystkich podmiotów funkcjonujących w obszarze zinstytucjonalizowanego sportu, związanych całościowo z przebiegiem i organizacją współzawodnictwa sportowego154. Sytuacja ta stanowi wyraz autonomii sportu w ujęciu normatywnym (zob. Rozdz. I § 1 pkt IV). W rezultacie mianem reguł sportowych obejmować można także wymienione w SportU reguły organizacyjne i dyscyplinarne155. Reguły gry stanowią przy tym „kamień węgielny” sportu, są pierwotne wobec pozostałych rodzajów reguł sportowych.

Reguły organizacyjne, jak wskazuje ich określenie, dotyczą organizowania sportu, zarówno w sferze funkcjonowania zarządzających sportem instytucji, jak i w odniesieniu do formalnego kształtu współzawodnictwa156. Wśród reguł organizacyjnych wyróżnić można więc reguły stowarzyszeniowe (ang. club rules) oraz reguły współzawodnictwa (ang. competition rules)157. Reguły stowarzyszeniowe, regulujące kwestie funkcjonowania i zarządzania organizacjami sportowymi, strukturę i kompetencje poszczególnych władz związku oraz prawa i obowiązki ich członków, umiejscawiane są w ramach ich statutów. Muszą pozostawać one ściśle zgodne z prawem kraju, w którym organizacja sportowa ma swoją siedzibę i determinowane są przez obowiązujące w nim przepisy dotyczące prawnej formy działalności organizacji sportowych. W Polsce kształt reguł stowarzyszeniowych uwarunkowany jest przepisami art. 7–12 SportU oraz z mocy art. 7 ust. 3 SportU, w zakresie nieuregulowanym w SportU, odpowiednio przepisami PrStow. Reguły współzawodnictwa dotyczą natomiast sposobu urządzania rywalizacji w danym sporcie. Obecnie najbardziej wyrazisty rodzaj tego typu reguł organizacyjnych wydają się stanowić różnego rodzaju systemy licencji sportowych, konstruujące określone wymogi wobec podmiotów pragnących uczestniczyć w zorganizowanym sporcie. Wśród reguł współzawodnictwa wyróżnić można tym samym odrębną kategorię reguł licencyjnych (ang. eligibility rules). Ponadto reguły współzawodnictwa określają formę prowadzenia rozgrywek w danym sporcie (liga, turniej, mityng itd.), a także sposób wyłaniania zwycięzców w tychże rozgrywkach. Do reguł organizacyjnych zaliczyć należy ponadto unormowania wynikające z procesów profesjonalizacji i komercjalizacji sportu, określane jako reguły ekonomiczne (ang. economic rules). W tym kontekście trzeba wymienić przede wszystkim stanowione przez organizacje sportowe unormowania dotyczące systemu transferowego w sporcie, umów zatrudnienia w sporcie, agentów sportowych czy też lig zawodowych. W przypadku nieprzestrzegania reguł organizacyjnych aktualizuje się odpowiedzialność regulaminowa (zob. Rozdz. VI § 13 pkt V).

Reguły dyscyplinarne, kształtujące odpowiedzialność dyscyplinarną w sporcie (zob. Rozdz. VI § 13), stoją na straży porządku normatywnego sportu, interweniując za pomocą sankcji o prewencyjno-represyjnym wydźwięku. W ramach reguł dyscyplinarnych penalizowane są określone zachowania uczestników współzawodnictwa sportowego lub członków organizacji sportowych naruszające reguły gry lub reguły organizacyjne, a także innego rodzaju zachowania niepożądane z perspektywy danej organizacji sportowej, w tym niektóre naruszenia prawa powszechnego. Niejednokrotnie reguły te nie są ściśle określone, lecz ujęte w sposób ogólny, jako „naruszanie dobrego imienia sportu”. Umiejscowione są zazwyczaj w ramach regulaminów dyscyplinarnych, w których określone są zarówno kwestie materialnoprawne – nakazy i zakazy w obszarze sportu oraz konsekwencje negatywnych zachowań w postaci sankcji, jak i kwestie proceduralne – mechanizm egzekwowania reguł materialnych oraz organy specjalnie w tym celu powołane.

Organizacje sportowe w celu podkreślenia swojej autonomii często odwołują się do doktrynalnego podziału reguł sportowych na reguły gry i reguły prawa autorstwa szajcarskiego prawnika M. Kummera158. Reguły gry mają zapewnić prawidłowy przebieg zarówno sportowej gry, jak i współzawodnictwa sportowego w ogóle. Jako wywierające konsekwencje jedynie w obszarze zinstytucjonalizowanego sportu miałyby pozostawać poza zakresem kognicji sądów powszechnych lub arbitrażu sportowego i być oceniane wyłącznie w trybie wewnątrzorganizacyjnym. Reguły prawa natomiast, pozostając na zewnątrz homogenicznego i poniekąd zamkniętego systemu reguł gry, określają relacje pomiędzy zawodnikiem a klubem, zawodnikiem a organizacją sportową oraz klubem i organizacją sportową. Dotyczą one praw i obowiązków wynikających z umowy zatrudnienia w sporcie, licencji sportowej lub członkostwa w organizacji sportowej. W rezultacie mogą być także oceniane pod kątem zgodności z powszechnie obowiązującym prawem. Rozróżnienie to zyskało szczególne uznanie wśród organizacji sportowych oraz zaadoptowane zostało przez sądy powszechne oraz arbitrażowe w Szwajcarii. Stało się atrakcyjne także dla organizacji sportowych w innych krajach, które w swoich statutach i regulaminach niejednokrotnie umiejscawiają zapisy zabraniające korzystania z drogi sądowej w sprawach dotyczących reguł gry. Nie zyskało jednak pełnego uznania w orzecznictwie sądów i poglądach doktryny poza Szwajcarią. Aktualnie, wobec procesów profesjonalizacji i komercjalizacji sportu, dominuje pogląd, iż reguły gry w wielu przypadkach mogą wywierać wpływ na prawa i obowiązki zainteresowanych także poza obrębem samej sportowej rywalizacji. W rezultacie w ramach reguł gry dokonuje się dalszego podziału na techniczne reguły gry, w obrębie których akcentowany jest definitywny i niepodważalny charakter decyzji arbitra sportowego, a także reguły dyscyplinarne, gdzie decyzje podejmowane przez właściwe organy wewnątrzzwiązkowe podlegałyby zewnętrznej ocenie. Z koncepcją powyższą koresponduje rozwiązanie przyjęte w ramach art. 45c ust. 3 SportU, który wskazuje, iż zapadające w ramach PZS orzeczenia dotyczące technicznych reguł gry pozostają niezaskarżalne (rozwiązanie tego typy obecne było także pod rządami KultFizU96 i SportKwalU). Mimo że, rozróżnienie reguł gry i prawa z teoretycznego punktu widzenia jest klarowne i atrakcyjne, w praktyce często niejasne pozostaje, do jakiej kategorii należy dana reguła. Zaproponowana dychotomia pozostaje więc sensowna, o ile nie stosowana będzie kategorycznie, ale elastycznie, z uwzględnieniem specyfiki konkretnego przypadku159. W tym też kierunku podąża orzecznictwo sądów powszechnych w Szwajcarii oraz CAS, gdzie orzeczenia coraz częściej zapadają przy wykorzystaniu zasady proporcjonalności, w procesie ważenia praw stowarzyszeniowych organizacji sportowych z jednej strony oraz indywidualnych interesów sportowców, klubów lub innych uczestników współzawodnictwa z drugiej.

W doktrynie wskazuje się, iż reguły sportowe jako ustanawiane przez organizacje sportowe, będące co do zasady prywatnymi stowarzyszeniami, nie posiadają charakteru ustawowego, lecz umowny, nie należą więc do systemu prawa powszechnego160, aczkolwiek w systemie tym pełnią różne, prawnie relewantne funkcje. W kontekście zaproponowanego ujęcia prawa sportowego, reguły sportowe można określać mianem wewnętrznych norm prawnych organizacji sportowych. Wskazać należy przy tym na podobieństwo reguł sportowych do norm prawa powszechnego ze względu na sposób ich stanowienia, konstrukcję oraz pełnioną funkcję. W sportowej praktyce reguły sportowe są faktycznie ważniejsze od norm prawa powszechnego. Jednocześnie często pozostają niekompatybilne z normami prawa powszechnego, zaś powstające w ten sposób konflikty nie zawsze są możliwe do rozstrzygnięcia przy wykorzystaniu tradycyjnych mechanizmów prawnych.

W odniesieniu do reguł organizacji sportowych reprezentatywne wydaje się stwierdzenie brytyjskiego sędziego Lorda Denninga, który orzekając w jednej ze spraw związanych ze sportem zauważył: „O regułach tego typu organizacji często mówi się jako o umowie. Tak też traktowane są w teorii prawa. Ale jest to fikcją. Odkładając fikcję na bok, prawdą jest, że normy te nie są niczym innym jak legislacyjnym kodeksem, zbiorem regulacji ustanowionych przez organizację zarządzającą, które przestrzegać muszą wszyscy, którzy są lub mają zostać jej członkami” (Enderby Town FC vs. The FA [1971] Ch 591).

7. Reguły antydopingowe

Reguły antydopingowe, podobnie jak polskie przepisy antydopingowe (zob. Rozdz. VII § 23 pkt III), można postrzegać w ujęciu szerokim oraz wąskim. Jednak w obu przypadkach wykazują one znaczną specyfikę, która przemawia za ich wyodrębnieniem pośród źródeł prawa sportowego. Reguły antydopingowe sensu largo należy definiować poprzez cel, jakiemu służą. Będzie się zatem do grupy tej zaliczać wszystkie normy prawne, bez względu na ich naturę i sposób tworzenia, które mają na celu zapobieganie lub zwalczanie dopingu w sporcie. Należą do nich zarówno przepisy wywodzące się z różnych krajowych porządków prawnych, jak i normy międzynarodowego prawa sportowego, a także przepisy wewnętrzne organizacji sportowych. Do tej ostatniej grupy zakwalifikować można, stosując pewne uproszczenie, również przepisy stanowione przez WADA, choć nie jest ona klasyczną organizacją sportową (zob. Rozdz. VII § 21). Definiowane w sposób szeroki reguły antydopingowe stanowią zatem szczególny zbiór norm, nie tylko o zróżnicowanym pochodzeniu (normy wywodzące się z różnych porządków prawnych), randze (np. w ramach prawa krajowego – normy ustawowe oraz normy zawarte w aktach wykonawczych), ale i o niejednorodnym charakterze (normy karne, administracyjne czy dyscyplinarne).

Reguły antydopingowe sensu stricto to przepisy stanowione przez WADA. Zostały one ustrukturyzowane w ramach Światowego Programu Zwalczania Dopingu w Sporcie (zob. Rozdz. VII § 22), który tworzą dokumenty różnego szczebla, w tym WADC (dokument poziomu pierwszego), międzynarodowe standardy (poziom drugi) oraz modele najlepszych praktyk i wytyczne (poziom trzeci). Normy prawne w nich zawarte mają przede wszystkim charakter przepisów technicznych (w szczególności międzynarodowe standardy oraz uzupełniające je dokumenty techniczne), ale też reguł dyscyplinarnych (materialnych i proceduralnych) oraz wytycznych i zaleceń. Dotyczą one tak zróżnicowanych aspektów zwalczania dopingu w sporcie, jak przebieg kontroli antydopingowej, standardy działania laboratoriów antydopingowych, ochrona danych osobowych, prowadzenie śledztw antydopingowych, przebieg postępowań dyscyplinarnych o doping w sporcie, działania edukacyjne, a także warunki dopuszczalności stosowania w celach leczniczych substancji lub metod zabronionych, działalność badawcza czy definicja dopingu.

Powodem wyodrębnienia reguł antydopingowych w systematyce źródeł prawa sportowego jest ich szczególny, publiczno-prywatny charakter. Jest on bezpośrednią konsekwencją statusu prawnego tworzącej je WADA. Działa ona w formie fundacji powołanej zgodnie z przepisami prawa szwajcarskiego, a więc jako podmiot prawa prywatnego. Jednak z uwagi na udział władz publicznych w zarządzaniu nią oraz wiążący charakter niektórych stanowionych przez nią reguł (jako załączniki do Międzynarodowej Konwencji o zwalczaniu dopingu w sporcie, zob. Rozdz. III § 6 pkt II.4 i Rozdz. VII § 22), a także faktyczne oddziaływanie tych reguł na krajowe porządki prawne (część z nich jest włączana do treści krajowych aktów prawnych – np. definicja dopingu) oraz publicznoprawny status wielu stosujących je podmiotów (narodowe organizacje antydopingowe), reguły te funkcjonują tak naprawdę na pograniczu prawa prywatnego i publicznego.

Odrębność dyscyplinarnych reguł antydopingowych dostrzega również polski ustawodawca. Przepis art. 13 ust. 1 pkt 2 SportU, w brzmieniu przyjętym ustawą z 7.7.2016 r. o zmianie ustawy o sporcie (Dz.U. z 2016 r. poz. 1171), znosi w ramach wyłącznych uprawnień PZS prawo do ustanawiania i realizacji przez nie reguł dyscyplinarnych dotyczących dopingu w sporcie, pomimo że w zakresie innych reguł dyscyplinarnych prawo to związkom przysługuje.

8. Zasada fair play i inne zasady sportowe

Zasada fair play (ang. uczciwa, czysta gra) stanowi fundamentalną kategorię etyki sportu. Dotyczy szeregu niepisanych norm etycznych towarzyszących współzawodnictwu sportowemu, pełniąc wśród nich rolę reprezentacyjną. Jednocześnie decyduje o kształcie prawa sportowego, stanowiąc punkt odniesienia w tworzeniu i stosowaniu reguł sportowych. Umiejscawiając zasadę fair play i inne implikowane przez nią zasady sportowe w ramach porządku prawnego sportu skorzystać można ze znanego od czasów starożytnych podziału prawa na lex i ius, we współczesnej jurysprudencji oddanego w podziale norm prawnych na zasady i reguły161. Pojęcie lex miałoby więc dotyczyć reguł stanowionych przez organizacje sportowe, ius wskazywałoby natomiast na zasady oddające szeroko rozumianą ideę sprawiedliwości w sporcie. Zasadę fair play odnosić można przy tym tak do samego współzawodnictwa sportowego, jak i do sportu zorganizowanego w ogóle162. Została ona wysłowiona w szeregu unormowań dotyczących sportu, tak o powszechnym, jak i wewnętrznym charakterze.

Instytucjonalizacji zasady fair play po raz pierwszy dokonał powstały w 1963 r. pod auspicjami UNESCO i uznawany przez organizacje sportowe Międzynarodowy Komitet Fair Play (fr. Commitee International Pour Le Fair-Play). W pierwszej fazie swojej działalności odwoływał się do wydanego przez Międzynarodową Radę Wychowania Fizycznego i Sportu w 1968 r. „Manifestu sportowego” podkreślającego, iż zasada fair play jest podstawowym prawem w sporcie. Jeszcze dobitniej rolę tę wyeksponował „Manifest o Fair Play” z 1973 r. i jego nowa wersja z 2011 r. zatytułowana „Manifest Międzynarodowego Komitetu Fair Play”, podkreślające, że „bez fair play sport przestaje być sportem”. Aktualnie Manifest ujmuje zasadę fair play następująco: „Fair play jest kompleksowym pojęciem zawierającym w sobie i ucieleśniającym szereg wartości, które są uniwersalne nie tylko dla sportu, ale także dla codziennego życia. Uczciwa rywalizacja, szacunek, przyjaźń, duch zespołowości, równość, sport bez dopingu, respektowanie pisanych i niepisanych reguł, jak integralność, solidarność, tolerancja, troska, doskonałość i radość są fundamentami fair play, która może być doświadczana i poznawana zarówno na, jak i poza sportowym boiskiem”. Zasada fair play wyartykułowana została w ramach jednej z fundamentalnych zasad olimpizmu określonych w Karcie Olimpijskiej, wskazującej: „Uprawianie sportu jest prawem człowieka. Każdy musi mieć możliwość uprawiania sportu bez jakiejkolwiek dyskryminacji, a w duchu olimpijskim, co wymaga wzajemnego zrozumienia w duchu przyjaźni, solidarności i fair play”. Zgodnie z art. 2.1 KO rolą MKOl jest kierowanie wysiłków na rzecz zapewnienia, iż „w sporcie zwycięża duch fair play”. W obszarze prawa powszechnego Kodeks Etyki Sportowej Rady Europy stanowi: „Fair play oznacza więcej niż proste przestrzeganie reguł gry; termin ten obejmuje pojęcia przyjaźni, poszanowania drugiej osoby oraz ducha sportowego. Jest to sposób myślenia, a nie tylko sposób zachowania. Obejmuje problematykę walki z oszustwem, podstępu przy poszanowaniu reguł, środków dopingujących, przemocy (zarówno fizycznej, jak i werbalnej), wyzysku, nierówności szans, nadmiernej komercjalizacji i korupcji”. Dokument ten wskazuje dodatkowo, iż podmiotami odpowiedzialnymi za promowanie zasady fair play pozostają zarówno instytucje – rządy państw i różnorodne agencje państwowe, organizacje sportowe i inne organizacje zaangażowane w działalność sportową oraz jednostki – rodzice, nauczyciele, trenerzy, arbitrzy sportowi, osoby pełniące funkcje publiczne i liderzy sportowi, zarządzający sportem, dziennikarze, lekarze i farmaceuci. Zasada fair play pozostaje także przedmiotem ochrony reguł antydopingowych oraz unormowań prawa karnego.

W obszarze sportowej rywalizacji dokonać można rozróżnienia pomiędzy normatywistycznym a nienormatywistycznym rozumieniem zasady fair play163. Z jednej strony podstawowym elementem fair play jest respektowanie obowiązujących w danym sporcie reguł gry. Rywalizacja fair play polega przy tym na postępowaniu zgodnie z regułami nie tyle z powodu sankcji, które za nimi stoją, ale z powodu przekonania o ich słuszności i w celu zachowania idei sportu jako „uczciwej gry”164. Z drugiej strony odnotować należy istnienie szerszego znaczenia fair play, określającego szlachetną postawę w sporcie i wyrażającego dążenie do perfekcji moralnej. Fair play odnosi się wówczas do ducha rycerskości (fr. l’espirit chevalresque), nawiązując w ten sposób do romantycznej wizji sportu. W praktyce za najwyższą formę zachowania fair play uznaje się rezygnację ze zwycięstwa za wszelką cenę, czego wyraz stanowi np. powstrzymywanie się od popełniania tzw. fauli taktycznych, czy też świadomą rezygnację z możliwości odniesienia nieuczciwego zwycięstwa, np. poprzez przyznanie się do złamania przepisów gry w sytuacji, gdy zostało ono niezauważone przez arbitrów sportowych. Zasada fair play, prócz obowiązku przestrzegania obowiązujących reguł, przybiera więc postać optymalizacyjną – nakazu poprawiania reguł, przyjęcia postawy wykraczającej ponad standardowe normy165. W rezultacie fair play można traktować jako zasadę słuszności (łac. ex aequo et bono), czy też charakterystyczną dla środowiska sportowego wersję zasad współżycia społecznego166.

W sferze organizacyjnej sportu zasadę fair play utożsamiać można z koncepcją sprawiedliwości, tak w proceduralnym, jak i materialnym wymiarze (ang. natural justice; due process of law). Wówczas też zasada ta stanowi jedną z norm lex sportiva, czy też prawa sportowego w ogóle. Należy wskazać, iż stojącym za zasadą fair play wartościom rywalizacji sportowej, odpowiadać powinno także rozstrzyganie sporów powstających w sferze zinstytucjonalizowanego sportu. Chodzi zarówno o aspekty proceduralne, jak i materialne związane ze stosowaniem i wykładnią reguł sportowych. Z jednej strony mowa o proceduralnych zasadach uczciwego (rzetelnego, sprawiedliwego) procesu (ang. fair trial), które stanowią odzwierciedlenie fair play w orzecznictwie sportowym. W węzłowym orzeczeniu CAS w sprawie A., W., L./NOC Cape Verde (CAS OG 96/005, CAS Digest I, s. 396–402) stwierdzono: „zasada fair play jest tak samo ważna w postępowaniu dyscyplinarnym, jak we współzawodnictwie sportowym”. W orzeczeniach CAS podkreślone zostało przy tym znaczenie w procedurach dyscyplinarnych zasady dwuinstancyjności postępowania oraz zasady prawa do obrony. Ponadto zasadę fair play odniesiono do całego sportowego wymiaru sprawiedliwości – tak do postępowania dyscyplinarnego prowadzonego w ramach organizacji sportowych, jak i postępowania arbitrażowego (zob. Rozdz. VI § 12). Z drugiej strony zaakcentować należy materialny wymiar zasady fair play w kontekście rozwiązywania sporów sportowych, wskazując na powiązane z nią zasady równości i proporcjonalności. W swoim orzecznictwie CAS wielokrotnie wskazywał na znaczenie tychże zasad w procesie stosowania i wykładni reguł sportowych, w tym jako źródło pozwalające wypełnić luki w pozytywnych unormowaniach organizacji sportowych. W ten sposób fair play służy wyważeniu interesów indywidualnych sportowców lub innych zainteresowanych w procesie dyscyplinarnym oraz interesów wspólnotowych organizacji sportowych.

Zasada fair play jako emanacja sprawiedliwości materialnej służyć może także jako dyrektywa wskazująca kierunek normowania różnych zagadnień mających służyć wyrównywaniu szans w sportowej rywalizacji. Najdobitniejszym tego przykładem pozostaje wprowadzona przez Europejską Federację Piłki Nożnej (UEFA) prawna konstrukcja tzw. financial fair play, mająca na celu utrzymanie równowagi konkurencyjnej pomiędzy klubami piłkarskimi w Europie oraz zapewnienie ich stabilności finansowej poprzez wprowadzenie zasady zakazu wydatkowania większych kwot aniżeli wynoszą przychody. W powyższym kontekście postuluje się wykorzystanie zasady fair play m.in. w odniesieniu do regulacji dotyczących wyłaniania gospodarzy igrzysk olimpijskich, ustalania kryteriów wyboru sportów zaliczanych do dyscyplin olimpijskich, regulowania procedur wyborczych w organizacjach sportowych, normowania zagadnień dotyczących zasad kwalifikowania sportowców na międzynarodowe imprezy sportowe, wreszcie jako dyrektywę w stanowieniu regulacji dotyczących zwalczania korupcji i dopingu w sporcie.

Zasada fair play powinna znajdować zastosowanie w trzech kontekstach zinstytucjonalizowanego sportu: w odniesieniu do sfery organizacyjnej sportu, w stosunku do kwestii dopuszczania sportowców do rywalizacji i przebiegu tejże rywalizacji oraz w obszarze rozwiązywania sporów w obszarze sportu. Konteksty te zasadniczo korespondują z okresem przed współzawodnictwem, w trakcie współzawodnictwa i po współzawodnictwie167.

9. Zwyczaje sportowe

Określone miejsce wśród źródeł prawa sportowego przyznać można zwyczajom sportowym168. Analogicznie jak w przypadku innych dziedzin prawa pod pojęciem tym rozumieć należy ukształtowaną w danej społeczności praktykę zachowania, traktowaną jako przyjęta norma postępowania według dominującej w tej społeczności opinii169. Zwyczaj, który stosowany jest jako ułatwiający określoną działalność, należy przy tym odróżnić od prawa zwyczajowego, którego źródłem są zwyczaje, aczkolwiek stosowane jest ono ze względu na istnienie powinności (obowiązku), nie zaś przekonania.

W dobie prawa stanowionego zwyczaje sportowe mogą pełnić różnorodne funkcje. Po pierwsze zaakcentować należy funkcję kreacyjną, gdy chodzi o kształtowanie reguł sportowych, w szczególności reguł gry. Właśnie kodyfikacja utrwalonych zwyczajów dotyczących uprawiania danego sportu stała się siłą sprawczą instytucjonalizacji sportu. Podkreślić należy przy tym współczesną tendencję do formalizacji, standaryzacji i unifikacji zwyczajów sportowych, ich inkorporowania w ramach reguł sportowych. Po drugie wskazać należy na korekcyjną funkcję zwyczaju, kiedy to stanowi formę nacisku prowadzącą do zmiany prawa stanowionego, mającą na celu usprawnienie rozgrywek, czy też rodzaj obrony przed nadmierną lub nienaturalną regulacją. Po trzecie odnotować należy uzupełniającą funkcję zwyczaju, gdyż nie wszystkie aspekty uprawiania sportu mogą być uregulowane prawem stanowionym.

Znaczenie zwyczaju sportowego uwidocznione zostało w procesie zmiany decyzji PZPN i następnie stanowienia regulacji SportU w odniesieniu do umieszczania godła państwowego na koszulkach reprezentacji Polski w piłce nożnej. Przyczyniła się do tego sytuacja związana z brakiem godła na koszulkach reprezentacji piłkarskiej przed turniejem UEFA EURO 2012, co też było niezgodne ze zwyczajem przyjętym od początku uczestniczenia reprezentacji Polski w rozgrywkach międzynarodowych.

Od zwyczajów sportowych odróżnić należy dobre obyczaje w sporcie, utożsamiane z zasadą fair play. Dobre obyczaje odnoszone są więc do pewnego pożądanego w sporcie zestawu wartości, podczas gdy zwyczaje sportowe nie są wyróżniane w oparciu o kryterium wartościujące. Zwyczaje sportowe i dobre obyczaje w sporcie mogą oddziaływać na siebie. Zwyczaje, które są oceniane pozytywnie, mogą stanowić podstawę ustalania dobrego obyczaju. Jednocześnie akceptowane zwyczaje sportowe, w szczególności tzw. faule taktyczne, mogą przyczyniać się do obniżania pożądanych standardów prowadzenia współzawodnictwa sportowego.

10. Judge-made sports law

Niezwykle ważnym elementem prawa sportowego, wręcz siłą sprawczą jego rozwoju, stało się prawo sędziowskie (ang. judge-made law). Z jednej strony, przyczyniła się do tego rosnąca liczba sporów w obszarze sportu, wynikająca tak z samej istoty współzawodnictwa sportowego, jak i zjawisk instytucjonalizacji, profesjonalizacji oraz komercjalizacji, wiążących się z wielością podmiotów zaangażowanych na różne sposoby w działalność sportową. Z drugiej natomiast, czynnikiem temu sprzyjającym stała się konieczność realizowania w sferze sportu fundamentalnego w porządkach prawnych państw zachodnich prawa do sądu (zob. Rozdz. VI § 12 pkt III). W rezultacie rozstrzygające spory sportowe sądy powszechne, jak i instytucje arbitrażu sportowego niejednokrotnie przyjmują aktywną rolę w kształtowaniu prawa sportowego. Wydaje się to szczególnie istotne w obliczu monopolu organizacji tworzących Ruch Olimpijski.

W obszarze prawa sportowego powszechnego uniwersalną rolę odgrywa orzecznictwo TSUE. Z jednej strony, określa ono zasady stosowania prawa UE w obszarze sportu, przy uwzględnieniu specyfiki sportu. Z drugiej natomiast, wpływa na kształt unormowań organizacji sportowych w skali globalnej (zob. Rozdz. III § 7 pkt II). Kolejne orzeczenia w sprawach sportowych nawiązują więc do orzeczeń poprzednich, aczkolwiek dokonywane są określone udoskonalenia, zaś cała linia orzecznicza rozwija się odpowiadając na nowe problemy170.

Na poziomie krajowym znaczenie orzecznictwa sądowego jest szczególnie widoczne tam, gdzie przyjęty został nieinterwencjonistyczny model regulacji sportu (np. Niemcy, Wielka Brytania). Wówczas regulacje wewnętrzne organizacji sportowych i wydawane na ich podstawie decyzje w sprawach indywidualnych oceniane są w kontekście prawa powszechnego. Podkreślenia wymaga przy tym znaczenie orzecznictwa sądowego w obrębie amerykańskiego modelu sportu, gdzie ocena obowiązujących w sporcie uregulowań dokonywana jest zwłaszcza w kontekście prawa antymonopolowego.

W obszarze prawa sportowego wewnętrznego istotny pozostaje faktycznie precedensowy charakter orzeczeń CAS. Chociaż w obszarze jurysdykcji CAS formalnie nie obowiązuje zasada stare decisis, w praktyce arbitrzy konsekwentnie przestrzegają zasad ustalonych we wcześniejszych orzeczeniach. Działalność orzecznicza CAS zyskała dzięki temu miano jurisprudence constante171. Właśnie w odniesieniu do prawotwórczej działalności CAS ukute zostało pojęcie lex sportiva. Ten neologizm czerpiący z prawniczych tradycji języka łacińskiego oznacza zbiór zasad sportowych (łac. principia sportiva) wypracowanych w ramach orzecznictwa tego globalnego forum rozstrzygania sporów sportowych, uznawanego za „sąd najwyższy światowego sportu”.

W orzeczeniu w sprawie CAS 2005/C/976 & 986 uznano, że lex sportiva pozostaje zbyt mglista i niepewna, by mogła być wykorzystana do określania wzajemnych praw i obowiązków organizacji sportowych i zawodników. Niemniej jednak strony sporów sportowych często odwołują się do wcześniejszych orzeczeń CAS, nawet wskazują je jako samodzielną podstawę ich rozstrzygnięcia, co też akceptują sami arbitrzy. W orzeczeniu CAS 2002/O/372 zauważono: „Praktyka orzecznicza CAS dopracowała i rozwinęła szereg zasad prawa sportowego […], które powinny zostać uznane za część powstającego lex sportiva. Zważywszy, że orzecznictwo CAS związane jest z szeregiem regulacji sportowych, opieranie stanowisk stron na precedensach CAS czyni z nich specyficzny korpus prawa precedensowego obejmującego pewne generalne zasady wyprowadzone z i znajdujące zastosowanie w odniesieniu do regulacji sportowych”.

Na płaszczyźnie krajowej zwrócić należy uwagę na rolę, jaką odgrywają lokalne instytucje arbitrażu sportowego (np. TA przy PKOl; zob. Rozdz. VI § 14 pkt IV) w kształtowaniu prawa sportowego.

11. Lex sportiva

W doktrynie prawa sportowego pojęcie lex sportiva używane jest dwojako. W znaczeniu węższym, w odniesieniu do faktycznie precedensowego charakteru orzeczeń CAS. W znaczeniu szerszym natomiast użycie pojęcia nie ogranicza się wyłącznie do prawotwórczej roli CAS, ale dotyczy wszelkich regulacji i decyzji organizacji działających w ramach Ruchu Olimpijskiego, wynikających z autonomii sportu. O ile geneza lex sportiva związana jest z jego węższym rozumieniem, o tyle aktualnie dominujące pozostaje rozumienie szersze.

W powyższej perspektywie lex sportiva traktować należy jako złożony system normatywny rządzący globalnym sportem, o którego kształcie decydują regulacje KO ustanowionej przez MKOl, reguły sportowe tworzone przez MFS i krajowe organizacje sportowe (PZS), regulacje narodowych komitetów olimpijskich (PKOl), reguły antydopingowe kształtowane w ramach WADA, decyzje quasi-sądowych organów funkcjonujących w obszarze zinstytucjonalizowanego sportu, wreszcie praktyka orzecznicza CAS oraz innych działających na płaszczyźnie krajowej lub międzynarodowej instytucji arbitrażu sportowego. Uwzględniając złożoność źródeł lex sportiva, mówi się nawet o poszczególnych leges sportiva, natomiast Karta Olimpijska i inne regulacje olimpijskie określane są mianem Lex Olympica. Niemniej jednak istnienie hierarchicznej struktury Ruchu Olimpijskiego przemawia za możliwością posługiwania się ujednoliconym pojęciem172. W rezultacie lex sportiva traktowana jest jako synonim prawa sportowego wewnętrznego, autonomicznego prawa sportowego, globalnego prawa sportowego (ang. global sports law) czy też transnarodowego prawa sportowego (ang. transnational sports law)173. Ukształtowanie się koncepcji lex sportiva uznawane jest za kamień milowy w historii prawa sportowego, moment od którego uzasadnione stało się twierdzenie o istnieniu niezależnego, prywatnego porządku prawnego organizacji sportowych, tworzonego i stosowanego ponad granicami państw i bez ich udziału (ang. global law without a state), dowód istnienia pluralizmu prawnego w obszarze sportu (ang. legal pluralism)174.

Genezy koncepcji lex sportiva poszukiwać należy w perspektywie orzecznictwa CAS. Określając poszczególne jej elementy sięgnąć należy więc w pierwszej kolejności do przepisu R58 Kodeksu Arbitrażowego CAS, dotyczącego prawa właściwego dla orzeczeń arbitrażowych w sprawach odwołań od decyzji organizacji sportowych: „Panel rozstrzygnie spór według znajdujących zastosowanie regulacji i, subsydiarnie, reguł prawnych wybranych przez strony, albo, w przypadku braku takiego wyboru, zgodnie z prawem kraju w którym federacja, stowarzyszenie lub inne związane ze sportem ciało wydające zakwestionowaną decyzję ma swoją siedzibę albo zgodnie z regułami prawa, które panel uzna za słuszne. W ostatnim przypadku Panel uzasadni swoją decyzję”. W powyższym kontekście przywołać należy stwierdzenie wyrażone w sprawie CAS 1998/200: „Panel jest zdania, iż wszelkie instytucje sportowe, w szczególności międzynarodowe federacje, muszą przestrzegać generalnych zasad prawa. Ze względu na transnarodową naturę rywalizacji sportowej, efekty postępowania i akty międzynarodowych federacji są odczuwalne w społeczności sportowej w różnych krajach. Dlatego też, materialne i proceduralne normy respektowane przez międzynarodowe federacje nie mogą zostać sprowadzane wyłącznie do ich własnych statutów i regulacji oraz do prawa państwa, w oparciu o które federacja uzyskała osobowość prawną lub państwa, gdzie znajduje się jej siedziba. Prawo sportowe zostało rozwinięte i skonsolidowane przez lata, w szczególności poprzez arbitrażowy sposób rozwiązywania sporów, zestaw niespisanych prawnych zasad – […] innymi słowy, lex [sportiva] – do których narodowe i międzynarodowe federacje sportowe muszą się dostosować, bez względu na obecność takich zasad w ich własnych statutach i regulacjach lub w jakimkolwiek znajdującym zastosowanie prawie narodowym, zakładając, że nie wchodzą one w konflikt z postanowieniami odnoszącymi się do narodowego ,,porządku publicznego” znajdującymi zastosowanie w danej sprawie. Oczywiście zasady prawa wynikające z porównawczego lub wspólnego mianownika różnych krajowych systemów prawnych, a w szczególności zakaz podejmowania arbitralnych bądź bezzasadnych norm lub środków, mogą zostać uznane za część takiego lex [sportiva]”.

Wypowiedź powyższa uznawana jest za kluczową dla zrozumienia koncepcji lex sportiva, gdyż pozwala zarówno na wyodrębnienie poszczególnych jej elementów oraz akcentuje znaczenie prawotwórczej roli CAS. Po pierwsze więc, jednym z filarów lex sportiva pozostaje niezwykle złożony i szeroki korpus reguł sportowych. W związku z tym, w ramach koncepcji lex sportiva wyodrębniona została także koncepcja lex ludica dotycząca reguł gry oraz zasady fair play175. Po drugie, lex sportiva uwzględniać ma reguły i zasady prawa wspólne dla porządków prawnych wszystkich państw, w obszarze których współzawodnictwo sportowe jest prowadzone. Odwoływanie się do standardów prawa powszechnego sprawiać ma, że w obszarze sportowych aren realizowana będzie zasada rządów prawa, zaś lex sportiva będzie uwiarygodniona. Po trzecie, w ramach lex sportiva mają zostać pogodzone zależności związane z autonomią sportu oraz fundamentami porządków prawnych państw. CAS nie tylko korzysta więc z generalnych zasad prawa, ale biorąc pod uwagę osobliwości sportu, odkrywa czy też kreuje zasady sportowe, tzw. principia sportiva, charakterystyczne w kontekście współzawodnictwa sportowego, jak np. fair play oraz strict liability, niepodważalność decyzji arbitrów sportowych, odpowiedzialność zespołów za indywidualne naruszenia zawodników, koncepcja obywatelstwa sportowego różniąca się od pojęcia obywatelstwa znanego prawu powszechnemu, wreszcie nadrzędna zasada ochrony integralności współzawodnictwa sportowego176. Principia sportiva, stanowiąc swoisty wspólny mianownik regulacji obowiązujących w różnych dyscyplinach sportowych i na różnych poziomach zarządzania sportem, prowadzą do harmonizacji pomiędzy poszczególnymi elementami lex sportiva i stanowią wzór dla przyszłych regulacji sportowych. Jednocześnie principia sportiva nie mogą odbiegać zbyt daleko od powszechnych zasad prawa, gdyż reżim prawny sportu nie funkcjonuje w próżni i musi mieścić się w ramach porządku publicznego.

O fenomenie lex sportiva decydują więc normy wywodzące się z różnych porządków prawnych, znajdujące zastosowanie w rozstrzygnięciu danego sporu sportowego przed CAS, a właściwie sposób stosowania tych norm przez arbitrów, uwzględniających rozmaite zależności występujące pomiędzy tymi porządkami prawnymi i osobliwości współzawodnictwa sportowego, odnajdujących w ten sposób reguły i zasady adekwatne w kontekście sportu177. Pamiętając, że na fenomen lex sportiva składają się nie tylko reguły prawne pochodzące wprost od władz sportowych lub państwowych, ale także szereg zasad prawnych związanych z szeroko rozumianą ideą sprawiedliwości, a także prawo sędziowskie (ang. judge-made law) tworzone przede wszystkim przez arbitrów CAS, porządek ten określany może być jako ius sportiva178. Generalnie zaakcentować należy, że lex sportiva obejmując szereg odrębnych metod prawotwórczych, stanowi koncepcję nadzwyczaj złożoną, aczkolwiek określaną w jednolity, być może nazbyt uproszczony sposób179.

IV. Specyfika prawa sportowego

Prawo sportowe bez wątpienia stanowi obszar prawa, w stosunku do którego uzasadnione jest posługiwanie się określeniem „specyficzny”. Nie sposób bowiem odnaleźć inną sferę ludzkiej działalności, która byłaby regulowana w tak wyjątkowy sposób. Po pierwsze, prawo sportowe stanowi niezwykle złożony system normatywny, czerpiący z wielu źródeł prawa, korzystający z konstrukcji prawnych wywodzących się z różnych obszarów prawa. Po drugie, problemy prawne świata sportu zazwyczaj rozwiązywane są w unikalny sposób – poprzez tworzenie dla świata sportu specjalnych regulacji prawnych lub też stosując już istniejące ogólne rozwiązania prawne z uwzględnieniem osobliwości tej dziedziny życia. W rezultacie racją bytu prawa sportowego pozostaje, iż prawo traktuje aktywność sportową w odmienny sposób aniżeli aktywność ludzką w innych sferach życia. Po trzecie, kluczowym jest znaczenie autonomicznej regulacji w obszarze sportu. Po czwarte, o specyfice prawa sportowego decyduje konfrontacja autonomicznych unormowań sportu z unormowaniami prawa powszechnego. Wyzwaniem pozostaje przy tym synergia prawa sportowego wewnętrznego i prawa sportowego powszechnego składających się na prawo sportowe180. W tym kontekście zaakcentować należy rolę judge-made law. Z jednej więc strony zadaniem CAS, czy też innych instytucji arbitrażowych w sporcie, jest pogodzenie wewnętrznych regulacji sportu z uwarunkowaniami prawa powszechnego. W innym przypadku bowiem organizacje sportowe mogłyby arbitralnie decydować o prawach i obowiązkach podmiotów poddanych ich jurysdykcji. Z drugiej zaś sądy powszechne, w tym zwłaszcza TSUE, stosując unormowania prawa powszechnego w odniesieniu do sportu, nie mogą nie brać do pewnego stopnia pod uwagę wewnętrznych uwarunkowań prawnych sportu. Próba oceny sportu bez uwzględnienia jego autonomiczności mogłaby bowiem prowadzić do absurdalnych rozstrzygnięć181. Last but not least podkreślenia wymaga więc, iż siłą sprawczą powstania prawa sportowego jako porządku prawnego sui generis jest specyfika sportu182.

1 S. Gardiner, M. James, J. O’Leary, R. Welch, I. Blackshaw, S. Boyes, A. Caiger, Sports Law, Oxford 2006, s. 14.

2 W. Lipoński, Humanistyczna encyklopedia sportu, Warszawa 1987, s. 312.

3 Por. H. Basiński, [w:] M. Badura, H. Basiński, G. Kałużny, M. Wojcieszak, Ustawa o sporcie. Komentarz, Warszawa 2011, s. 28.

4 Z. Jaworski, Sport z dystansu. Fakty i refleksje, Warszawa 2015, s. 17.

5 Por. A. Szwarc, Karnoprawne funkcje reguł sportowych, Poznań 1977, s. 22–23; A. Wach, Alternatywne formy rozstrzygania sporów sportowych, Warszawa 2005, s. 21–22.

6 Zob. szerzej E. Krześniak, Kluby i organizacje sportowe w prawie polskim na tle rozwiązań zagranicznych, Warszawa 2016, s. 290–291; A. Szwarc, Karnoprawne, s. 21.

7 Zob. więcej J. Soek, Sport in National Sports Acts and Constitutions: Definition, Ratio Legis and Objectives, International Sports Law Journal 2006, Nr 3–4, s. 28 i n.

8 W Europejskiej Karcie Sportu zamiast słowa „wpływają” występuje zwrot „stawiają sobie za cel”.

9 Por. A. Wach, Alternatywne, s. 21.

10 J. Kosowski, Pojęcie kultury fizycznej, sportu i rekreacji ruchowej. Analiza formalnoprawna, [w:] Z. Barabasz, K. Obodyński (red.), Akademicka kultura fizyczna na przełomie tysiącleci. Tom II, Warszawa 2009, s. 350–351.

11 Por. A. Szwarc, Karnoprawne, s. 47–49.

12 H. Basiński, [w:] M. Badura, H. Basiński, G. Kałużny, M. Wojcieszak, Ustawa, s. 29.

13 S. Drabik, W sprawie definicji pojęcia „sport”, SW 2011, Nr 1, s. 158.

14 Z. Jaworski, Sport, s. 61–79.

15 M. Kędzior, [w:] M. Gniatkowski (red.), Ustawa, s. 18–22.

16 Zob. więcej P. Głowacka, D. Fajdek, Aspekty społeczne i prawne e-sportu w Polsce oraz wybranych krajach, [w:] T. Gardocka, D. Jagiełło (red.), Problemy prawne na styku sportu i medycyny, Warszawa 2015, s. 197–198.

17 Tak. m.in. M. Kędzior, [w:] M. Gniatkowski (red.), Ustawa, s. 21; R. Kopczyk, Zakaz, s. 31; B. Rischka-Słowik, Konstytucja sportu w Unii Europejskiej, Warszawa 2014, s. 27–28.

18 Por. R. Kopczyk, Zakaz, s. 34; B. Rischka-Słowik, Konstytucja, s. 27–28.

19 Tak m.in. H. Basiński, [w:] M. Badura, H. Basiński, G. Kałużny, M. Wojcieszak, Ustawa, s. 28; J. Kosowski, Pojęcie, s. 350.

20 A. Wach, Alternatywne, s. 22.

21 Zob. J. Kosowski, Pojęcie, s. 348–349.

22 Zob. Założenia do projektu ustawy o sporcie, Ministerstwo Sportu i Turystyki, 3.9.2008 r., (https://bip.-msit.gov.pl/bip/projekty-aktow-prawnyc/zakonczony-proces-legi/ustawa-o sporcie/243,Zalozenia-do-projektu-ustawy-o-sporcie.html – dostęp 30.11.2017 r.).

23 L. Bosek, [w:] L. Bosek, M. Safjan (red.), Konstytucja RP. Tom I. Komentarz do art. 1–86, Warszawa 2016.

24 Zob. m.in. A. Wach, Alternatywne, s. 23–27.

25 Zob. A. Mestre, The Law, s. 72; S. Miller, Starożytni olimpijczycy, Warszawa 2006, s. 197–199.

26 S. Szymanski, Economists and Sport History, Journal of Sport History, Nr 1, s. 71–72.

27 Zob. H. Radke, [w:] M. Leciak (red.), Leksykon prawa sportowego, Warszawa 2017, s. 11–14.

28 Zob. więcej A. Wach, Alternatywne, s. 22–26.

29 Por. W. Lipoński, Humanistyczna, s. 14.

30 Zob. więcej w kwestii historii reguł kwalifikacji do igrzysk olimpijskich A. Mestre, Law of the Olympic Games, Haga 2009, s. 71–74.

31 Por. B. Rischka-Słowik, Konstytucja, s. 137–157; R. Kopczyk, Zakaz, s. 37–46.

32 H. Basiński, [w:] M. Badura, H. Basiński, G. Kałużny, M. Wojcieszak, Ustawa, s. 29.

33 Ibidem.

34 Zob. tak o pojęciu sportu w świetle prawa R. Siekmann, What is Sports Law? A Reassessment of Content and Terminology, [w:] R. Siekmann, J. Soek (red.), Lex Sportiva: What is Sports Law?, Haga 2012, s. 374–375.

35 J. Kosowski, Pojęcie, s. 337 i n.

36 M. Badura, [w:] M. Badura, H. Basiński, G. Kałużny, M. Wojcieszak, Ustawa, s. 532.

37 H. Basiński, [w:] M. Badura, H. Basiński, G. Kałużny, M. Wojcieszak, Ustawa, s. 30.

38 Zob. S. Szymanski, A Theory of the Evolution of Modern Sport, Journal of Sport History, Nr 1, s. 5–6.

39 W. Gaworecki, Turystyka, Warszawa 2010, s. 32–37.

40 G. Michniewicz, Turystyka i sport. Aspekty organizacyjno-prawne, Poznań 2012, s. 12.

41 Por. S. Fundowicz, Prawo sportowe, Warszawa 2013, s. 183–217; M. Nesterowicz, Prawo turystyczne, Warszawa 2013, s. 248–257.

42 P. Łebek, Autonomia organizacji sportowych, Problemy Współczesnego Prawa Międzynarodowego, Europejskiego i Porównawczego 2011, Vol. IX, s. 160.

43 Tak m.in. M. Kędzior, Autonomia organizacji sportowych w świetle prawa polskiego i Unii Europejskiej, SW 2007, Nr 1–3, s. 7; P. Łebek, Autonomia, s. 160.

44 Zob. więcej E. Krześniak, Kluby, s. 291–300.

45 Zob. P. Suski, Stowarzyszenia i fundacje, Warszawa 2011, s. 72 i n.; P. Sarnecki, Prawo o stowarzyszeniach. Komentarz, Warszawa 2007, s. 13 i n.

46 Zob. M. Badura, [w:] M. Badura, H. Basiński, G. Kałużny, M. Wojcieszak, Ustawa, s. 190–192.

47 Por. P. Dobrowolski, Ustawowy monopol w sporcie nie jest potrzebny, Forum Obywatelskiego Rozwoju, Komunikat Nr 16 z 6.7.2012 r., s. 1–2; T. Koncewicz, B. Rischka, Autonomia związków sportowych: europejski ideał, polska karykatura, Rzeczpospolita z 4.10.2008 r.; E. Krześniak, Kluby, s. 411–412 i 439.

48 Zob. m.in. W. Cajsel, Ustawa o sporcie, s. 114–115; M. Gniatkowski, P. Kokot, [w:] M. Gniatkowski (red.), Ustawa, s. 74.

49 R. Siekmann, What, s. 375.

50 Tak m.in. M. Gniatkowski, P. Kokot, [w:] M. Gniatkowski (red.), Ustawa, s. 76; M. Kędzior, Autonomia, s. 7.

51 P. Łebek, Autonomia, s. 172.

52 M. Kędzior, Autonomia, s. 7.

53 W kwestii zasady proporcjonalności zob. L. Morawski, Zasady wykładni prawa, Toruń 2010, s. 138––142.

54 P. Łebek, Autonomia, s. 172.

55 Por. M. Filar, Herosi zinstytucjonalizowanej agresji. Problemy odpowiedzialności karnej zawodowych sportowców za wypadki sportowe, Przegląd Prawa Karnego 1997, Nr 14, s. 28; S. Jędruch, Odpowiedzialność za szkody wyrządzone w związku z uprawianiem sportu, Warszawa 1972, s. 25–36; A. Szwarc, Karnoprawne, s. 131–143.

56 Zob. T. Bach, The European Union, Sport and Athletes – Quo Vadis, Bruksela 2013, s. 3–4.

57 Por. J-L. Chappelet, Autonomy of Sport in Europe, Strasburg 2010, s. 49; S. Gardiner, M. James, J. O’Leary, R. Welch, I. Blackshaw, S. Boyes, A. Caiger, Sports Law, Nowy Jork 2006, s. 93.

58 Zob. A. Jakuszewicz, Problematyka kultury fizycznej i sportu we współczesnych konstytucjach – modele regulacji, [w:] M. Tomanek, Sz. Raniszewski (red.), Problemy kultury fizycznej – aspekty ekonomiczne, prawne, pedagogiczne, Bydgoszcz 2015, s. 203.

59 Zob. P. Łebek, Autonomia organizacji sportowych, Problemy Współczesnego Prawa Międzynarodowego, Europejskiego i Porównawczego 2011, Vol. IX, s. 160 i n.

60 Zob. J.L. Chappelet, Autonomy of sport in Europe, Strasburg 2010, s. 11 i n.

61 Zob. B. Banaszak, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, Warszawa 2012, s. 355 i n.

62 Zob. J.G. Ruggie, For the game for the world. FIFA & Human Rights, Harvard 2016, s. 20 i n.

63 S. Gardiner, M. James, J. O’Leary, R. Welch, I. Blackshaw, S. Boyes, A. Caiger, Sports Law, Oxford 2006, s. 4.

64 K. Heinemann, Sport in post-modern society, [w:] Z. Krawczyk, J. Kosiewicz, K. Piłat (red.), Sport w procesie integracji europejskiej, Warszawa 1998, s. 29.

65 J. Mosz, Sport in the Era of Globalization, [w:] J. Kosiewicz, K. Obodyński (red.), Sports Involvement in Changing Europe, Rzeszów 2004, s. 97.

66 G. Jarvie, Sport, Culture and Society, Londyn 2006, s. 115.

67 Zob. szerzej P. Głowacka, D. Fajdek, Aspekty społeczne i prawne e-sportu w Polsce oraz wybranych krajach, [w:] T. Gardocka, D. Jagiełło (red.), Problemy prawne na styku sportu i medycyny, Warszawa 2015, s. 188 i n.

68 I. Blackshaw, Concluding Remarks, [w:] S. Weatherill (red.), European Sports Law. Collected Papers, Haga 2007, s. 355.

69 Zob. „At the gate and beyond. Outlook for the sports market in North America through 2020”, PwC Sports Outlook 2016, źródło: http://pwc.com (dostęp: 30.8.2017 r.).

70 Źródło: https://china.trade.gov.pl (dostęp: 30.8.2017 r.).

71 Zob. szczegółowe dane dot. całej UE i poszczególnych państw członkowskich, [w:] „Study on the Contribution of Sport To Economic Growth and Employment in the EU”, raport z listopada 2012 r., źródło: http://ec.europa.eu (dostęp: 30.8.2017 r.).

72 Zob. dokument rządowy „Program rozwoju sportu w Polsce do roku 2020” przyjęty uchwałą Nr 150 Rady Ministrów z 31.8.2015 r. (M.P. z 2015 r. poz. 989), s. 16.

73 Zob. szerzej G.S. Földesi, The Impact of the Global Economic Crisis on Sport, Physical Culture and Sport. Studies and Research 2014, Vol. LXIII, s. 24–29.

74 Zob. szerzej M.M. Kobierecki, Polityka sportowa i polityka sportu w świetle naukowego piśmiennictwa anglosaskiego, Athenaeum. Polskie Studia Politologiczne 2014, Nr 43, s. 132–133.

75 J. Żyśko, Zmiany we współczesnych systemach zarządzania sportem wyczynowym w wybranych krajach europejskich, Warszawa 2008, s. 220.

76 Zob. szerzej M.M. Kobierecki, Polityka sportowa, s. 135–136.

77 Szerzej na temat dziejów sportu zob. S. Gardiner, M. James, J. O’Leary, R. Welch, I. Blackshaw, S. Boyes, A. Caiger, Sports Law, s. 22–32.

78 Zob. P. Godlewski, Sport europejski w procesie przemian cywilizacyjnych XIX stulecia, [w:] J. Gaj, B. Woltmann (red.), Zarys historii sportu w Polsce 1867–1996, Gorzów Wielkopolski 1999, s. 18.

79 P. Godlewski, E. Polak, Subjectivity of Sport and Globalization Processes, [w:] J. Kosiewicz, K. Obodyński (red.), Sports Involvement, s. 62.

80 Zob. raport „Poziom aktywności fizycznej Polaków 2016” dostępny na http://www.msport.gov.pl (dostęp: 30.8.2017 r.).

81 R. Piechota, Prawo do transmisji widowisk sportowych – zarys problemu, SW 2006, Nr 5–6, s. 57.

82 A. Dąbrowski, E-sport – przydawka czy coś więcej?, [w:] M. Staniszewski (red.), Społeczne zmagania ze sportem, Poznań 2011, s. 133.

83 J. Mosz, Sport w mediach kultury masowej, [w:] Z. Dziubiński (red.), Społeczny wymiar sportu, Warszawa 2003, s. 204.

84 K. Kopecka-Piech, Sport – od medialnego zapośredniczenia do mediatyzacji, Kultura i Edukacja 2012, Nr 3, s. 245.

85 Zob. szerzej P. Burzała, Globalizacja Sportu, [w:] A. Polus (red.), Sport w stosunkach międzynarodowych, Toruń 2009, s. 90–92.

86 R. Parrish, S. Miettinen, The Sporting Exception in European Union Law, Haga 2008, s. 2–10.

87 D. Jemielniak, Kultura: zawody i profesje, Prace i Materiały Instytutu Studiów Międzynarodowych SGH 2005, Nr 32, s. 14.

88 Zob. szerzej R. Verow, C. Lawrence, P. McCormick, Sports Business. Law, Practice and Precedents, Bristol 2005, s. 2–4.

89 E. Grayson, Sport and the Law, Londyn 1999, s. 101.

90 Zob. szerzej P. Burzała, Globalizacja, [w:] A. Polus (red.), Sport, s. 79–83.

91 Zob. J. Maguire, Global Sport: Identities, Societies, Civilizations, Cambridge 1999, s. 75.

92 Szerzej o historii prawa sportowego zob. S. Gardiner, M. James, J. O’Leary, R. Welch, I. Blackshaw, S. Boyes, A. Caiger, Sports Law, s. 91–93.

93 Zob. H. Radke, Sport i prawo – jakie regulacje, jaki zakres?, SW 2007, Nr 7–9, s. 139–140.

94 Zob. szeroko na temat specyfiki sportu R. Parrish, S. Miettinen, The Sporting, s. 1–24.

95 A. Szwarc, Karnoprawne, s. 95–102.

96 S. Jędruch, Odpowiedzialność, s. 28.

97 Zob. m.in. H. Izdebski, Elementy teorii i filozofii prawa, Warszawa 2011, s. 61–181; L. Morawski, Podstawy filozofii prawa, Toruń 2014, s. 31–99.

98 L. Morawski, Wstęp do prawoznawstwa, Toruń 2008, s. 23.

99 A. J. Szwarc, Karnoprawne, s. 101.

100 S. Jędruch, Odpowiedzialność, s. 28.

101 E. Krześniak, Kluby, s. 300–301.

102 J. Foks, Prawo, s. 70 i n.

103 Zob. m.in. W. Cajsel, Ustawa o sporcie kwalifikowanym. Komentarz, Warszawa 2005, s. 45; H. Goik, Specyfika porządku i prawa sportowego – wprowadzenie do problematyki umów o uprawianie sportu, [w:] M. Pazdan, W. Popiołek, E. Rott-Pietrzyk, M. Szpunar, Europeizacja prawa prywatnego. Tom II, Warszawa 2008, s. 320.

104 A. Szwarc, Kompatybilność regulacji sportowych i prawnych w kontekście prawnej reglamentacji sportu, [w:] A. Szwarc (red.), Kompatybilność pozaprawnych regulacji sportowych z regulacjami prawnymi, Poznań 2014, s. 24.

105 A. Kijowski, Stosunki prawne sportowców z klubami sportowym, [w:] A. Kijowski (red.), Status prawny sportowców, Poznań 2001, s. 54.

106 Z. Kubot, Autonomiczne prawo sportowe, [w:] Z. Kubot, T. Kuczyński (red.), Z zagadnień prawa pracy i prawa socjalnego. Księga jubileuszowa Profesora Herberta Szurgacza, Wrocław 2011 s. 127.

107 J. Jabłońska-Bonca, Istota spójności regulacji prawnych oraz niesprzeczności regulacji pozaprawnych z regulacjami prawnymi, [w:] A. Szwarc (red.), Kompatybilność, s. 60–61.

108 Tak, przywołując poglądy A. Szwarca, S. Fundowicz, Prawo sportowe, Warszawa 2014, s. 23 i n.

109 T. Davis, What is sports law?, [w:] R. Siekmann, J. Soek (red.), Lex Sportiva: What is Sports Law?, Haga 2012, s. 2 i n.

110 Zob. m.in. E. Grayson, Sport and the Law, Londyn 1994, s. xxvii; P. Weiler, G.R. Roberts, S. Abrams, S.F. Ross, Sports and the Law: Text, Cases, Problems, Nowy Jork 2015, s. 1 i n.

111 Zob. m.in. J. Anderson, Modern Sports Law, Oxford 2010, s. 1–28; K. Shropshire, Introduction: Sports Law?, American Business Law Journal 1998, Nr 35, s. 182.

112 Tak m.in. M. Badura, [w:] M. Badura, H. Basiński, G. Kałużny, M. Wojcieszak, Ustawa, s. 19.

113 Zob. poglądy M. Bilińskiego przywoływane przez W. Cieśla, Prawo sportowe, rynek dla nielicznych, Na wokandzie, 2016, Nr 2, s. 30; M. Leciak, [w:] M. Leciak, Leksykon prawa sportowego, Warszawa 2017, s. 165–167.

114 P. Jóźwiak, Prawo sportowe w praktyce, Poznańskie Zeszyty Humanistyczne 2009, Nr XIII, s. 79; G. Michniewicz, Turystyka i sport. Aspekty organizacyjno-prawne, Poznań 2012, s. 17.

115 Zob. m.in. T. Chauvin, P. Stawecki, P. Winczorek, Wstęp do prawoznawstwa, Warszawa 2014, s. 160–161; H. Izdebski, Doktryny polityczno-prawne. Fundamenty współczesnych państw, Warszawa 2012, s. 255–270.

116 Zob. więcej L. Morawski, Główne problemy współczesnej filozofii prawa. Prawo w toku przemian, Warszawa 2005, s. 19 i n.

117 Zob. B. Rischka-Słowik, Konstytucja, s. 91, 106.

118 Zob. T. Chauvin, P. Stawecki, P. Winczorek, Wstęp, s. 161.

119 Zob. przegląd stanowisk R. Siekmann, J. Soek (red.), Lex Sportiva, s. 2 i n.

120 Zob. m.in. B. Rischka-Słowik, Konstytucja, s. 91–106; H. Goik, Opinia prawna na temat rządowego projektu ustawy o sporcie (druk Nr 2313), Biuro Analiz Sejmowych, Katowice 17.11.2009 r., s. 1; P. Łebek, Autonomia, s. 153 i n.

121 Zob. przegląd stanowisk R. Siekmann, J. Soek (red.), Lex Sportiva, s. 2 i n.

122 Zob. E. Krześniak, Kluby, s. 314–315.

123 L. Halgreen, European Sports Law, Kopenhaga 2004, s. 24.

124 L. Morawski, Wstęp, s. 77.

125 E. Krześniak, Kluby, s. 344.

126 M. Beloff, T. Kerr, M. Demetriou, R. Beloff, Sports Law, Oxford 2012, s. 5–9.

127 Por. L. Morawski, Wstęp, s. 74.

128 Zob. m.in. L. Halgreen, European, s. 24; K. Vieweg, Fascynacja prawem sportowym, http://www.irut.de, s. 7–17.

129 R. Siekmann, What is Sports Law? A Reassessment of Content and Terminology, [w:] R. Siekmann, J. Soek (red.), Lex Sportiva, s. 381 i n.

130 M. Beloff, Is There a Lex Sportiva?, [w:] R. Siekmann, J. Soek (red.), Lex Sportiva, s. 74.

131 E. Krześniak, Kluby, s. 315.

132 Ibidem, s. 312.

133 Por. R. Siekmann, What, s. 375.

134 Tak m.in. H. Goik, Specyfika, s. 317.

135 H. Radke, Prawo międzynarodowych organizacji sportowych a prawo krajowe, [w:] D. Bunikowski, K. Dobrzeniecki (red.), Pluralizm prawny. Tradycja, transformacje, wyzwania, Toruń 2009, s. 371.

136 J. Bale, Landscapes of Modern Sport, Leicester 1994, Leicester UP, s. 94–95.

137 Zob. S. Jędruch, Odpowiedzialność, s. 25 i n.; P. Łebek, Autonomia, s. 155.

138 K. Romaniec, Zjawisko niekompatybilności pozaprawnych regulacji sportowych z regulacjami prawnymi, [w:] A.J. Szwarc (red.), Kompatybilność pozaprawnych regulacji sportowych z regulacjami prawnymi, Poznań 2014, s. 69 i n.

139 Szerzej na temat historii prawodawstwa dotyczącego sportu w Polsce zob. E. Krześniak, Kluby, s. 247 i n.

140 Zob. A. Giersz, A.J. Szwarc, R. Hauser, [w:] A.J. Szwarc (red.), Ustawa o sporcie, Poznań 2011, s. 14, 24 i 32 oraz „Założenia do projektu ustawy o sporcie” z 3.9.2008 r., s. 3–5.

141 A. Giersz, Cele i założenia ustawy o sporcie, [w:] A.J. Szwarc (red.), Ustawa, s. 13–16.

142 Zob. dokumenty zebrane, [w:] R. Siekmann, J. Soek (red.), The European Union and Sport – Legal and Policy Documents, Haga 2005.

143 R. Siekmann, What, s. 377.

144 A. Mestre, The Law, s. 1, 9–10.

145 Zob. H. Basinski, [w:] M. Badura, H. Basiński, G. Kałużny, M. Wojcieszak, Ustawa, s. 325.

146 K. Grabska-Luberadzka, [w:] M. Leciak (red.), Leksykon, s. 56–57

147 K. Foster, Is there, s. 50.

148 J. Nafziger, International Sports Law, Nowy Jork 2004, s. 2.

149 J. Foks, Prawo krajowe a prawo międzynarodowe w sporcie – casus Polska, SW 2006, Nr 1–2, s. 80.

150 J. Nafziger, International, s. 4–9.

151 J.L. Chappelet, Autonomy, s. 41–45.

152 A. Szwarc, Karnoprawne, s. 61–63.

153 Zob. R. Kubiak, [w:] L. Paprzycki (red.), System prawa karnego. Tom 4. Nauka o przestępstwie. Wyłączenie i ograniczenie odpowiedzialności karnej, Warszawa 2016, s. 481–491.

154 A. Duval, Lex Sportiva: A Playground for Transnational Law, European law Journal 2013, Nr 6, s. 7–8.

155 Zob. podobne użycie E. Krześniak, Kluby, s. 293, 414 i n.; M. Gniatkowski, P. Kokot, [w:] M. Gniatkowski (red.), Ustawa, s. 74.

156 Tak M. Badura, [w:] M. Badura, H. Basiński, G. Kałużny, M. Wojcieszak, Ustawa, s. 195; M. Gniatkowski, P. Kokot, [w:] M. Gniatkowski (red.), Ustawa, s. 78–79.

157 J.L. Chappelet, Autonomy, s. 44.

158 M. Kummer, Spielregl und rechtregel, Berno 1973, s. 1 i n.

159 T. Summerer, Internationales Sportrecht vor dem staatlichen Richter in der Bundesrepublik Deutschland, Schweiz, USA und England, Munchen 1990, VVF, s. 12–14.

160 M. Badura, [w:] M. Badura, H. Basiński, G. Kałużny, M. Wojcieszak, Ustawa, s. 196; M. Gniatkowski, P. Kokot, [w:] M. Gniatkowski (red.), Ustawa, s. 74; E. Krześniak, Kluby, s. 292–295.

161 Zob. L. Morawski, Podstawy, s. 40.

162 J. Nafziger, The Priniciple of Fairness in the Lex Sportiva of CAS Awards and Beyond, [w:] R. Siekmann, J. Soek (red.), Lex Sportiva, s. 251 i n.; K. Vieweg, Lex Sportiva and the Fairness Principle, ISLR/Pandektis 2014, Nr 3–4, s. 382 i n.

163 Zob. H. Lenk, G. Pilz, Das Prinzip Fairness, Zurich 1989, s. 1 i n.

164 K. Grabska-Luberadzka, [w:] M. Leciak (red.), Leksykon, s. 272 i n.

165 J. Lipiec, Filozofia olimpizmu, Warszawa 1999, s. 168.

166 Zob. K. Grabska-Luberadzka, [w:] M. Leciak (red.), Leksykon, s. 272; M. Biliński, Zwyczaj i dobry obyczaj w sporcie. Część 1. PUG 2014, Nr 2, s. 29–30.

167 J. Nafziger, The Priniciple, s. 258.

168 Zob. M. Biliński, Zwyczaj, s. 25.

169 M. Safjan, [w:] M. Safjan (red.), System prawa prywatnego. Tom I. Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 2012, s. 215 i n.

170 B. Rischka-Słowik, Konstytucja, s. 184.

171 G. Kaufmann-Kohler, Arbitral Precedent: Dream, Necessity or Excuse, Arbitration International 2007, Vol. 23, Nr 3, s. 365–367.

172 A. Duval, Lex, s. 9.

173 Por. B. Rischka-Słowik, Konstytucja, s. 91–98; K. Foster, Is There, s. 35 i n.; H. Goik, Specyfika, s. 315 i n.; F. Latty, Lex Sportiva: Transnational Law in Action, [w:] R. Siekmann, J. Soek (red.), Lex, s. 236 i n.

174 M. Mitten, H. Opie, Sports Law: Implications for the Development of International, Comparative, and National Law and Global Dispute Resolution, [w:] R. Siekmann, J. Soek (red.), Lex, s. 190.

175 K. Foster, Is There, s. 39.

176 L. Casini, The Making of a Lex Sportiva by the Court of Arbitration for Sport, [w:] R. Siekmann, J. Soek (red.), Lex, s. 157–160.

177 J. Nafziger, Lex Sportiva, [w:] R. Siekmann, J. Soek (red.), Lex, s. 55–56.

178 P. Łebek, Autonomia, s. 156.

179 A. Erbsen, The Substance and Illusion of Lex Sportiva, [w:] R. Siekmann, J. Soek (red.), Lex, s. 92.

180 K. Wróbel, Synergia prawa sportowego – rozważania na tle nowelizacji ustawy o sporcie, [w:] K. Wróbel (red.), Współczesne wyzwania prawa sportowego – pomiędzy kulturą, biznesem a potrzebą bezpieczeństwa, Warszawa 2015, s. 137 i n.

181 P. Łebek, Autonomia, s. 180

182 R. Siekmann, What, s. 364.