Redakcja
dr hab. Katarzyna Myszona-Kostrzewa, prof. UW
dr Zuzanna Kulińska-Kępa

Prawo kosmiczne międzynarodowe, europejskie i krajowe

Autorzy
Michał Beer, Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II
prof. dr hab. Paweł Czubik, Uniwersytet Ekonomiczny
dr hab. Aleksander Gubrynowicz, Uniwersytet Warszawski
dr hab. Anna Kosińska, prof. US, Uniwersytet Szczeciński
dr Zuzanna Kulińska-Kępa, Uniwersytet Warszawski
dr hab. Dagmara Kuźniar, prof UR, Uniwersytet Rzeszowski
dr Michał Lutek, Centrum Prawa Kosmicznego im. Manfreda Lachsa
dr hab. Katarzyna Malinowska, prof. ALK, Akademia Leona Koźmińskiego
dr Michał Matusiak, Uniwersytet Warszawski
dr Elżbieta Mikos-Skuza, Uniwersytet Warszawski
† Andrzej Misztal
dr hab. Katarzyna Myszona-Kostrzewa, prof. UW, Uniwersytet Warszawski
dr inż. Adam Okniński, Sieć Badawcza Łukasiewicz – Instytut Lotnictwa
dr Michał Pietkiewicz, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie
Maciej Piotrowski, Centrum Prawa Kosmicznego im. Manfreda Lachsa
dr hab. Małgorzata Polkowska, prof. ASzWoj, Akademia Sztuki Wojennej
dr Sebastian Rudnik, Centrum Prawa Kosmicznego im. Manfreda Lachsa
dr Barbara Skardzińska, Centrum Prawa Kosmicznego im. Manfreda Lachsa
Anna Sobieraj-Kozakiewicz, OIRP w Warszawie

WYDAWNICTWO C.H.BECK
WARSZAWA 2025

Poszczególne rozdziały opracowali:

rozdział XI – Michał Beer
zakończenie – Paweł Czubik
rozdział IX – Aleksander Gubrynowicz
rozdział XI – Anna Kosińska
rozdziały XVIII, XIX, XX, XXIV–XXVI – Zuzanna Kulińska-Kępa
rozdział IV – Dagmara Kuźniar
rozdziały XII, XIV, XXIII, XXV – Michał Lutek
rozdział XIII – Katarzyna Malinowska
rozdziały V, XIV – Michał Matusiak
rozdziały V, XXIII – Elżbieta Mikos-Skuza
rozdziały VI,VII – Andrzej Misztal
rozdziały I–III, V, X, XVI, XXIV, XXV – Katarzyna Myszona-Kostrzewa
rozdział XXVII – Adam Okniński
rozdział XXI – Michał Pietkiewicz
rozdziały XV, XXIV – Maciej Piotrowski
rozdział XXII – Małgorzata Polkowska
rozdział VIII – Sebastian Rudnik
rozdział XVII – Barbara Skardzińska
rozdział XXVI – Anna Sobieraj-Kozakiewicz

Publikacja dofinansowana ze środków Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego.

Recenzja:
Izabela Kraśnicka, prof. UwB
dr hab. Wojciech Szczepan Staszewski, prof. KUL i US
Wydawca: Lucyna Wyciszkiewicz-Pardej
Redakcja i korekta: Katarzyna Szubińska

© Wydawnictwo C.H.Beck 2025

Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o.
ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa
e-mail: dok@beck.pl, tel.: +48 22 311 22 22

www.ksiegarnia.beck.pl

Skład i łamanie: TiM-Print, Warszawa
Przygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H.Beck

ISBN: 978-83-8356-943-7

Wykaz skrótów

1. Akty prawne

Artykuły KPM z 2001 r.

Artykuły Komisji Prawa Międzynarodowego ONZ o odpowiedzialności państw za czyny międzynarodowo bezprawne – załącznik do rezolucji Zgromadzenia Ogólnego ONZ 53/83 z 12.12.2001 r. (A/RES/53/83)

CFR

Code of Federal Regulations (Kodeks przepisów federalnych USA, https://www.ecfr.gov/)

CTBT

Traktat o całkowitym zakazie prób jądrowych, przyjęty w Nowym Jorku dnia 19.11.1996 r. (https://www.ctbto.org/our-mission/the-treaty)

Deklaracja zasad z 1963 r.

rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ 1962 (XVIII) z 13.12.1963 r. – Deklaracja zasad prawnych regulujących działalność państw w zakresie badania i użytkowania przestrzeni kosmicznej (A/RES/1962(XVIII))

EKPC

Karta praw podstawowych Unii Europejskiej podpisana w Nicei 7.12.2000 r. (Dz.Urz. UE C 202 z 2016 r., s. 389)

IGA 1988

Porozumienie między rządem Kanady, rządami państw członkowskich Europejskiej Agencji Kosmicznej, rządem Japonii, rządem Federacji Rosyjskiej oraz rządem Stanów Zjednoczonych Ameryki, dotyczące współpracy na cywilnej Międzynarodowej Stacji Kosmicznej, przyjęte w Waszyngtonie dnia 29.9.1988 r. (https://www.jaxa.jp/library/space_law/chapter_3/3-2-2-9/index_e.html)

IGA 1998

Porozumienie między rządem Kanady, rządami państw członkowskich Europejskiej Agencji Kosmicznej, rządem Japonii, rządem Federacji Rosyjskiej oraz rządem Stanów Zjednoczonych Ameryki dotyczące współpracy na cywilnej Międzynarodowej Stacji Kosmicznej, przyjęte w Waszyngtonie dnia 29.1.1998 r. (https://www.state.gov/wp-content/uploads/2019/02/12927-Multilateral-Space-Space-Station-1.29.1998.pdf)

KC

ustawa z 23.4.1964 r. – Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1061 ze zm.)

KK

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 383)

KNZ

Karta Narodów Zjednoczonych podpisana w San Francisco dnia 26.6.1945 r. (Dz.U. z 1947 r. Nr 23, poz. 90 ze zm.)

Konstytucja i Konwencja ITU

Dokument Poprawek do Konstytucji i Konwencji Międzynarodowego Związku Telekomunikacyjnego, sporządzonych w Genewie dnia 22.12.1992 r., sporządzone w Marrakeszu dnia 18.10.2002 r., w Antalyi dnia 24.11.2006 r. i w Guadalajarze dnia 22.10.2010 r. (Dz.U. z 2019 r. poz. 1138)

Konstytucja RP

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.)

IV konwencja haska

Konwencja dotycząca praw i zwyczajów wojny lądowej, podpisana w Hadze dnia 18.10.1907 r. (Dz.U. z 1927 r. Nr 21, poz. 161)

konwencja chicagowska

Konwencja o międzynarodowym lotnictwie cywilnym, podpisana w Chicago dnia 7.12.1944 r. (Dz.U. z 1959 r. Nr 35, poz. 212 ze zm., zał.)

Konwencja ESA

Konwencja o ustanowieniu Europejskiej Agencji Kosmicznej, sporządzona w Paryżu dnia 30.5.1975 r. (Dz.U. z 2013 r. poz. 61)

Konwencja INMARSAT

Konwencja o utworzeniu Międzynarodowej Organizacji Morskiej Łączności Satelitarnej (INMARSAT), sporządzona w Londynie dnia 3.9.1976 r. (Dz.U. z 1980 r. Nr 7, poz. 19 ze zm.)

konwencja kapsztadzka

Konwencja o zabezpieczeniach międzynarodowych na wyposażeniu ruchomym, podpisana w Kapsztadzie dnia 16.11.2001 r. (Dz.Urz. UE L 121 z 2009 r., s. 8)

konwencja montrealska

Konwencja o ujednoliceniu niektórych prawideł dotyczących międzynarodowego przewozu lotniczego, sporządzona w Montrealu dnia 28.5.1999 r. (Dz.U. z 2007 r. Nr 37, poz. 235 ze zm.)

Konwencja

o odpowiedzialności

Konwencja o międzynarodowej odpowiedzialności za szkody wyrządzone przez obiekty kosmiczne, sporządzona w Moskwie, Londynie i Waszyngtonie dnia 29.3.1972 r. (Dz.U. 1973 r. Nr 27, poz. 154, zał.)

Konwencja o rejestracji obiektów

Konwencja o rejestracji obiektów wypuszczonych w przestrzeń kosmiczną, otwarta do podpisania w Nowym Jorku dnia 14.1.1975 r. (Dz.U. z 1979 r. Nr 5, poz. 22, zał.)

Konwencja z Montego Bay

Konwencja Narodów Zjednoczonych o prawie morza, sporządzona w Montego Bay dnia 10.12.1982 r. (Dz.U. z 2002 r. Nr 59, poz. 543, zał.)

konwencje genewskie

Konwencje o ochronie ofiar wojny, podpisane w Genewie dnia 12.8.1949 r. (Dz.U. z 1956 r. Nr 38, poz. 171 ze zm.): I Konwencja genewska o polepszeniu losu rannych i chorych w armiach czynnych, II Konwencja genewska o polepszeniu losu rannych, chorych i rozbitków sił zbrojnych na morzu, III Konwencja genewska o traktowaniu jeńców wojennych, IV Konwencja genewska o ochronie osób cywilnych podczas wojny

MPPGSiK

Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych, otwarty do podpisu w Nowym Jorku dnia 19.12.1966 r. (Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 169, zał.)

MPPOiP

Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych, otwarty do podpisu w Nowym Jorku dnia 19.12.1966 r. (Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167, zał.)

New START

Traktat między Stanami Zjednoczonymi Ameryki a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich w sprawie środków zmierzających do dalszej redukcji i ograniczenia zbrojeń strategicznych, podpisany dnia 8.4.2010 r. w Pradze (https://2009-2017.state.gov/documents/organization/140035.pdf)

regulamin haski

Regulamin dotyczący praw i zwyczajów wojny lądowej – aneks do Konwencji dotyczącej praw i zwyczajów wojny lądowej, podpisanej w Hadze dnia 18.10.1907 r. (Dz.U. z 1927 r. Nr 21, poz. 161)

rozporządzenie 2021/696

rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2021/696 z 28.4.2021 r. ustanawiającego Unijny program kosmiczny i Agencję Unii Europejskiej ds. Programu Kosmicznego oraz uchylającego rozporządzenia (UE) Nr 912/2010, (UE) Nr 1285/2013 i (UE) Nr 377/2014 oraz decyzję Nr 541/2014/UE (Dz. Urz. UE L 170 z 12.5.2021, s. 69)

SALT I

Porozumienie tymczasowe między Stanami Zjednoczonymi Ameryki a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich w sprawie niektórych środków w odniesieniu do ograniczenia strategicznej broni ofensywnej, podpisane w Moskwie dnia 26.5.1972 r. (https://2009-2017.state.gov/t/isn/4795.htm)

SALT II

Traktat między Stanami Zjednoczonymi Ameryki a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o ograniczeniu strategicznych zbrojeń ofensywnych, podpisany w Wiedniu 18.6.1979 r. (https://2009-2017.state.gov/t/isn/5195.htm#treaty)

START I

Umowa między Stanami Zjednoczonymi Ameryki a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich dotycząca powiadamiania o wystrzeleniu rakiety balistycznej, podpisana w Moskwie z 31.5.1988 r. (https://media.nti.org/documents/start_1_treaty.pdf)

Statut MTS

Statut Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości, przyjęty w San Francisco dnia 26.6.1945 r. (Dz.U. z 1947 r. Nr 23, poz. 90)

TFUE

Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, podpisany w Rzymie dnia 25.3.1957 r. (wersja skonsolidowana: Dz.Urz. UE C 202 z 2016 r., s. 47)

Traktat ABM

Traktat między Stanami Zjednoczonymi Ameryki a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o ograniczeniu systemów antybalistycznych, podpisany w Moskwie dnia 26.5.1972 r. (https://2009-2017.state.gov/t/isn/trty/16332.htm)

Traktat INF

Traktat między Stanami Zjednoczonymi Ameryki i Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o całkowitej likwidacji pocisków rakietowych pośredniego oraz średniego zasięgu, podpisany w Waszyngtonie dnia 8.12.1987 r. (https://2009-2017.state.gov/t/avc/trty/102360.htm#text)

traktat konstytucyjny

Traktat ustanawiający Konstytucję dla Europy, sporządzony w Rzymie dnia 29.10.2004 r. (Dz.Urz. UE C 310, s. 1)

Traktat z Lizbony

Traktat zmieniający Traktat o Unii Europejskiej i Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską, podpisany w Lizbonie dnia 13.12.2007 r. (Dz.Urz. UE C 306, s. 1)

Układ kosmiczny

Układ o zasadach działalności państw w zakresie badań i użytkowania przestrzeni kosmicznej łącznie z Księżycem i innymi ciałami niebieskimi, sporządzony w Moskwie, Londynie i Waszyngtonie dnia 27.1.1967 r. (Dz.U. z 1968 r. Nr 14, poz. 82, zał.)

Układ księżycowy

Układ o zasadach działalności państw na Księżycu i innych ciałach niebieskich, otwarty do podpisu dnia 18.12.1979 r. (UNTS vol. 1363, s. 3)

Układ Warszawski

Układ o przyjaźni, współpracy i pomocy wzajemnej między Ludową Republiką Albanii, Ludową Republiką Bułgarii, Węgierska Republiką Ludową, Niemiecką Republiką Demokratyczną, Polską Rzecząpospolitą Ludową, Rumuńską Republiką Ludową, Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich i Republiką Czechosłowacką, podpisany w Warszawie dnia 14.5.1955 r. (Dz.U. z 1955 r. Nr 30, poz. 182)

Umowa INTELSAT

Umowa w sprawie Międzynarodowej Organizacji Telekomunikacji Satelitarnej, sporządzona w Waszyngtonie dnia 20.8.1971 r. (Dz.U. z 1994 r. Nr 110, poz. 530 ze zm., zał.)

Umowa o ratowaniu kosmonautów

Umowa o ratowaniu kosmonautów, powrocie kosmonautów i zwrocie obiektów wypuszczonych w przestrzeń kosmiczną, sporządzona w Moskwie, Londynie i Waszyngtonie dnia 22.4.1968 r. (Dz.U. z 1969 r. Nr 15, poz. 110, zał.)

ustawa o POLSA

ustawa z 26.9.2014 r. o Polskiej Agencji Kosmicznej (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 1957)

2. Instytucje, organy, organizacje

COPUOS

Komitet do spraw Pokojowego Wykorzystania Przestrzeni Kosmicznej (Committee on the Peaceful Uses of Outer Space)

COSPAR

Komitet Badań Kosmicznych (Committee on Space Research)

ESA

Europejska Agencja Kosmiczna (European Space Agency)

ESRO

Europejska Organizacja Badań Kosmicznych (European Space Research Organization)

ETPC

Europejski Trybunał Praw Człowieka

EUMETSAT

Europejska Organizacja Eksploatacji Satelitów Meteorologicznych (European Organisation for the Exploitation of Meteorological Satellites)

EUSPA

Agencja Unii Europejskiej do spraw Programu Kosmicznego (EU Agency for the Space Programme)

GSA

Agencja Europejskiego GNSS (European GNSS Agency)

IAASS

Międzynarodowe Stowarzyszenie na rzecz Zwiększenia Bezpieczeństwa Przestrzeni Kosmicznej (International Association for the Advancement of Space Safety)

IAF

Międzynarodowa Federacja Astronautyczna (International Astronautical Federation)

IASL

Instytut Prawa Lotniczego i Kosmicznego (Institute of Air & Space Law)

ICAO

Organizacja Międzynarodowego Lotnictwa Cywilnego (International Civil Aviation Organization)

ICSU

Międzynarodowa Rada Unii Naukowych (International Council of Scientific Unions, obecnie: International Council for Science)

IMO

Międzynarodowa Organizacja Morska (International Maritime Organization)

INMARSAT

Międzynarodowa Organizacja Morskiej Łączności Satelitarnej (International Maritime Satellite)

INTELSAT

Międzynarodowa Organizacja Łączności Satelitarnej (International Telecommunications Satelite Organization)

ITSO

Organizacja Międzynarodowej Telekomunikacji Satelitarnej (International Telecommunication Satellite Organization)

ITU

Międzynarodowy Związek Telekomunikacyjny (International Telecommunication Union)

KBKiS PAN

Komitet Badań Kosmicznych i Satelitarnych Polskiej Akademii Nauk

KBWE

Konferencja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie

KPM

Komisja Prawa Międzynarodowego ONZ

MTS

Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości

OBWE

Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie

ONZ

Organizacja Narodów Zjednoczonych

PAROS

Grupa Międzyrządowa do spraw zapobieżenia wyścigowi zbrojeń w kosmosie (Prevention of an Arms Race in Outer Space)

POLSA

Polska Agencja Kosmiczna

PSPA

Stowarzyszenie Polskich Profesjonalistów Sektora Kosmicznego (Polish Space Professionals Association)

SES

Europejskiej Towarzystwo Satelitarne (Société Européene des Satellites)

SN

Sąd Najwyższy

UNIDIR

Instytut Narodów Zjednoczonych do spraw Badań nad Rozbrojeniem (United Nations Institute of Disarmament Research)

UNOOSA

Biuro ONZ do spraw Przestrzeni Kosmicznej (United Nations Office for Outer Space Affairs)

ZMPLiK

Zakład Międzynarodowego Prawa Lotniczego i Kosmicznego Uniwersytetu Warszawskiego

ZPSK

Związek Pracodawców Sektora Kosmicznego

3. Czasopisma, orzecznictwo publikatory

Dz.U.

Dziennik Ustaw

Dz.Urz. WE/UE

Dziennik Urzędowy Wspólnot Europejskich / Unii Europejskiej

GSP

Gdańskie Studia Prawnicze

HUDOC

baza orzeczeń Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (https://www.echr.coe.int/hudoc-database)

ICJ Reports

International Court of Justice. Reports of Judgments, Advisory Opinions and Orders

ILM

International Law Materials

M.P.

Monitor Polski

OTK-A

Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego. Zbiór Urzędowy – Seria A

PiP

Państwo i Prawo

PS

Przegląd Sądowy

UNTS

United Nation Treaty Series

ZNUJ

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego

4. Inne

ABM

pocisk antybalistyczny (anti-ballistic missile)

ASAT

broń przeciwsatelitarna (anti-satellite weapon)

CD

Konferencja Rozbrojeniowa (Conference on Disarmament)

EGNOS

Europejski Geostacjonarny System Nawigacyjny (European Geostationary Navigation Overlay Service)

GMES

globalny Monitoring dla środowiska i bezpieczeństwo (Global Monitoring for Environment and Security)

GNSS

globalny system nawigacji satelitarnej (Global Navigation Satellite System)

GPS

globalny system pozycjonowania (Global Positioning System)

ICMB

międzykontynentalne pociski balistyczne (intercontinental ballistic missile)

ISS

Międzynarodowa Stacja Kosmiczna (International Space Station)

LEO

niska orbita okołoziemska (low Earth orbit)

MPH

międzynarodowe prawo humanitarne konfliktów zbrojnych

NEO

obiekty bliskie Ziemi (near-Earth objects)

NNWS

państwa bez broni nuklearnej (non-nuclear-weapon states)

NTM

narodowe środki techniczne (national technical means)

NWS

państwa posiadające broń nuklearną (nuclear-weapon states)

PML

prawdopodobna maksymalna strata (probable maximum loss)

SALT

rozmowy dotyczące ograniczania broni strategicznej (strategic arms limitation talks)

SDG

cele zrównoważonego rozwoju (sustainable development goals)

SPIE

Stowarzyszenie Inżynierów Oprzyrządowania Fotooptycznego (Society of Photo-optical Instrumentation Engineers)

SSA

świadomość sytuacyjna w kosmosie (space situational awareness)

SST

system monitorowania i śledzenia przestrzeni kosmicznej (space surveillance and tracking system)

STM

zarządzanie ruchem w kosmosie (space traffic managment)

SWE

kosmiczne zjawiska pogodowe (space weather events)

TCL

całkowita szkoda konstruktywna (total constructive loss)

Wykaz dokumentów

1. Prawo międzynarodowe

Amerykańska Konwencja Praw Człowieka, przyjęta w San José dnia 22.11.1969 r. (ILM 1970, vol. 9, s. 673; tekst w języku polskim: https://libr.sejm.gov.pl/tek01/txt/inne/1969a-c0.html)

Artykuły Komisji Prawa Międzynarodowego ONZ o odpowiedzialności państw za czyny międzynarodowo bezprawne – załącznik do rezolucji Zgromadzenia Ogólnego ONZ 53/83 z 12.12.2001 r. (A/RES/53/83)

Dokument Poprawek do Konstytucji i Konwencji Międzynarodowego Związku Telekomunikacyjnego, sporządzonych w Genewie dnia 22.12.1992 r., sporządzone w Marrakeszu dnia 18.10.2002 r., w Antalyi dnia 24.11.2006 r. i w Guadalajarze dnia 22.10.2010 r. (Dz.U. z 2019 r. poz. 1138)

Karta Narodów Zjednoczonych podpisana w San Francisco dnia 26.6.1945 r. (Dz.U. z 1947 r. Nr 23, poz. 90 ze zm.)

Konwencja dotycząca praw i zwyczajów wojny lądowej, podpisana w Hadze dnia 18.10.1907 r. (Dz.U. z 1927 r. Nr 21, poz. 161)

Konwencja dotycząca szkód wyrządzonych przez obce statki powietrzne osobom trzecim na powierzchni ziemi, podpisana w Rzymie dnia 7.10.1952 r. (ICAO Doc 7364)

Konwencja dotycząca środków zmierzających do zakazu i zapobiegania nielegalnemu przywozowi, wywozowi i przenoszeniu własności dóbr kultury, sporządzona w Paryżu dnia 17.11.1970 r. (Dz.U. z 1974 r. Nr 20, poz. 106)

Konwencja Narodów Zjednoczonych o prawie morza, sporządzona w Montego Bay dnia 10.12.1982 r. (Dz.U. z 2002 r. Nr 59, poz. 543, zał.)

Konwencja Narodów Zjednoczonych przeciwko korupcji, przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 31.10.2003 r. (Dz.U. z 2007 r. Nr 84, poz. 563)

Konwencja o międzynarodowej odpowiedzialności za szkody wyrządzone przez obiekty kosmiczne, sporządzona w Moskwie, Londynie i Waszyngtonie dnia 29.3.1972 r. (Dz.U. 1973 r. Nr 27, poz. 154, zał.)

Konwencja o międzynarodowym lotnictwie cywilnym, podpisana w Chicago dnia 7.12.1944 r. (Dz.U. z 1959 r. Nr 35, poz. 212 ze zm., zał.)

Konwencja o morzu pełnym, sporządzona w Genewie dnia 29.4.1958 r. (Dz.U. z 1963 r. Nr 33, poz. 187, zał.)

Konwencja o ochronie fizycznej materiałów jądrowych i obiektów jądrowych, przyjęta w Wiedniu dnia 26.10.1979 r. (Dz.U. z 1989 r. Nr 17, poz. 93 ze zm.)

Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzona w Rzymie dnia 4.11.1950 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.)

Konwencja o ochronie praw osób niepełnosprawnych, sporządzona w Nowym Jorku dnia 13.12.2006 r. (Dz.U. z 2012 r. poz. 1169 ze zm.)

Konwencja o przekazywaniu i wykorzystywaniu danych ze zdalnego badania Ziemi z kosmosu, sporządzona w Moskwie dnia 19.5.1978 r. (Dz.U. z 1980 r. Nr 10, poz. 27, zał.)

Konwencja o regulacji działalności dotyczącej antarktycznych bogactw mineralnych, sporządzona w Wellington dnia 2.6.1988 r. (https://www.mfat.govt.nz/en/about-us/who-we-are/treaties/convention-on-the-regulation-of-antarctic-mineral-resource-activities)

Konwencja o rejestracji obiektów wypuszczonych w przestrzeń kosmiczną, otwarta do podpisania w Nowym Jorku dnia 14.1.1975 r. (Dz.U. z 1979 r. Nr 5, poz. 22, zał.)

Konwencja o ujednoliceniu niektórych prawideł dotyczących międzynarodowego przewozu lotniczego, sporządzona w Montrealu dnia 28.5.1999 r. (Dz.U. z 2007 r. Nr 37, poz. 235 ze zm.)

Konwencja o ujednostajnieniu niektórych prawideł, dotyczących międzynarodowego przewozu lotniczego, podpisana w Warszawie dnia 12.10.1929 r. (Dz.U. z 1933 r. Nr 8, poz. 49 ze zm.)

Konwencja o ustanowieniu Europejskiej Agencji Kosmicznej, sporządzona w Paryżu dnia 30.5.1975 r. (Dz.U. z 2013 r. poz. 61)

Konwencja o utworzeniu Europejskiej Organizacji Badań Kosmicznych, podpisana w Paryżu dnia 14.6.1962 r. (UNTS vol. 528, s. 33)

Konwencja o utworzeniu Europejskiej Organizacji Łączności Satelitarnej „EUTELSAT”, otwarta do podpisu w Paryżu dnia 15.7.1982 r. (Dz.U. z 1995 r. Nr 24, poz. 130)

Konwencja o utworzeniu Europejskiej Organizacji Projektowania i Budowy Kosmicznych Rakiet Nośnych, podpisana w Londynie dnia 29.3.1962 r. (https://www.jaxa.jp/library/space_law/chapter_1/1-2-2-3_e.html)

Konwencja o utworzeniu Międzynarodowej Organizacji Morskiej Łączności Satelitarnej oraz Porozumienie Eksploatacyjne dotyczące Międzynarodowej Organizacji Morskiej Łączności Satelitarnej (INMARSAT), sporządzone w Londynie dnia 3.9.1976 r. (Dz.U. z 1980 r. Nr 7, poz. 19 ze zm.)

Konwencja o zabezpieczeniach międzynarodowych na wyposażeniu ruchomym, podpisana w Kapsztadzie dnia 16.11.2001 r. (Dz.Urz. UE L 121 z 2009 r., s. 8)

Konwencja o zakazie używania technicznych środków oddziaływania na środowisko w celach militarnych lub jakichkolwiek innych celach wrogich, podpisana w Genewie dnia 18.5.1977 r. (Dz.U. z 1978 r. Nr 31, poz. 132, zał.)

Konwencja o zwalczaniu i karaniu zbrodni apartheidu, przyjęta dnia 30.11.1973 r. rezolucją 3068 (XXVIII) Zgromadzenia Ogólnego Narodów Zjednoczonych (Dz.U. z 1976 r. Nr 32, poz. 186, zał.)

Konwencja paryska urządzająca żeglugę powietrzną, podpisana w Paryżu dnia 13.10.1919 r. (Dz.U. z 1929 r. Nr 6, poz. 54)

Konwencja w sprawie przestępstw i niektórych czynów popełnionych na pokładzie statków powietrznych, sporządzona w Tokio dnia 14.9.1963 r. (Dz.U. z 1971 r. Nr 15, poz. 147 ze zm., zał.)

Konwencja w sprawie zakazu stosowania tortur oraz innego okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania, przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 10.12.1984 r. (Dz.U. z 1989 r. Nr 63, poz. 378)

Konwencja w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa, uchwalona przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 9.12.1948 r. (Dz.U. z 1952 r. Nr 2, poz. 9 ze zm.)

Konwencja wiedeńska o prawie traktatów, sporządzona w Wiedniu dnia 23.5.1969 r. (Dz.U. z 1990 r. Nr 74, poz. 439, zał.)

Konwencje o ochronie ofiar wojny, podpisane w Genewie dnia 12.8.1949 r. (Dz.U. z 1956 r. Nr 38, poz. 171 ze zm.): I Konwencja genewska o polepszeniu losu rannych i chorych w armiach czynnych, II Konwencja genewska o polepszeniu losu rannych, chorych i rozbitków sił zbrojnych na morzu, III Konwencja genewska o traktowaniu jeńców wojennych, IV Konwencja genewska o ochronie osób cywilnych podczas wojny

Międzynarodowa konwencja o zwalczaniu finansowania terroryzmu, przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 9.12.1999 r. (Dz.U. z 2004 r. Nr 263, poz. 2620)

Międzynarodowa Konwencja Radjotelegraficzna, podpisana w Waszyngtonie dnia 25.11.1927 r. (Dz.U. z 1933 r. Nr 57, poz. 430)

Międzynarodowa Konwencja Telekomunikacyjna, Protokół końcowy do Konwencji i Protokoły dodatkowe do Konwencji, podpisane w Atlantic City dnia 2.10.1947 r. (Dz.U. z 1949 r. Nr 59, poz. 460)

Międzynarodowa konwencja w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji rasowej, przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne ONZ dnia 21.12.1965 r. (Dz.U z 1969 r. Nr 25, poz. 187, zał.)

Międzynarodowa konwencja w sprawie zwalczania aktów terroryzmu jądrowego, przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 13.4.2005 r. (Dz.U. z 2010 r. Nr 112, poz. 740)

Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych, otwarty do podpisu w Nowym Jorku dnia 19.12.1966 r. (Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 169, zał.)

Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych, otwarty do podpisu w Nowym Jorku dnia 19.12.1966 r. (Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167, zał.)

Poprawki do Konwencji o utworzeniu Międzynarodowej Organizacji Ruchomej Łączności Satelitarnej (INMARSAT) oraz do Porozumienia Eksploatacyjnego dotyczącego Międzynarodowej Organizacji Ruchomej Łączności Satelitarnej (INMARSAT), przyjęte w Londynie dnia 24.4.1998 r. (Dz.U. z 2003 r. Nr 140, poz. 1346)

Poprawki do Umowy w sprawie Międzynarodowej Organizacji Telekomunikacji Satelitarnej „INTELSAT”, przyjęte w dniu 17.11.2000 r. podczas 25 Nadzwyczajnej Sesji Zgromadzenia Stron Międzynarodowej Organizacji Telekomunikacji Satelitarnej „INTELSAT” w Waszyngtonie (Dz.U. z 2010 r. Nr 70, poz. 443)

Porozumienie między rządem Kanady, rządami państw członkowskich Europejskiej Agencji Kosmicznej, rządem Japonii, rządem Federacji Rosyjskiej oraz rządem Stanów Zjednoczonych Ameryki, dotyczące współpracy na cywilnej Międzynarodowej Stacji Kosmicznej, przyjęte w Waszyngtonie dnia 29.9.1988 r. (https://www.jaxa.jp/library/space_law/chapter_3/3-2-2-9/index_e.html)

Porozumienie między rządem Kanady, rządami państw członkowskich Europejskiej Agencji Kosmicznej, rządem Japonii, rządem Federacji Rosyjskiej oraz rządem Stanów Zjednoczonych Ameryki dotyczące współpracy na cywilnej Międzynarodowej Stacji Kosmicznej, przyjęte w Waszyngtonie dnia 29.1.1998 r. (https://www.state.gov/wp-content/uploads/2019/02/12927-Multilateral-Space-Space-Station-1.29.1998.pdf)

Porozumienie między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Europejską Agencją Kosmiczną o współpracy w dziedzinie badania i użytkowania przestrzeni kosmicznej do celów pokojowych, podpisane w Warszawie dnia 24.1.2002 r. (Dz.U. z 2003 r. Nr 73, poz. 662)

Porozumienie między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Europejską Agencją Kosmiczną o współpracy w dziedzinie wykorzystania przestrzeni kosmicznej do celów pokojowych, podpisane w Paryżu dnia 28.1.1994 r. (https://www.esa.int/Newsroom/Press_Releases/ESA_Poland_cooperation_agreement)

Porozumienie między Stanami Zjednoczonymi Ameryki a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich w sprawie zapobiegania niebezpiecznym działaniom wojskowym, podpisane w Moskwie dnia 12.6.1989 r. (UNTS vol. 1566, s. 309)

Porozumienie między Wspólnotą Europejską, Europejską Agencją Kosmiczną oraz Europejską Organizacją do spraw Bezpieczeństwa Nawigacji Lotniczej w sprawie wkładu europejskiego w rozwój Globalnego Systemu Nawigacji Satelitarnej (GNSS), podpisane w Luksemburgu dnia 18.6.1998 r. (Dz.Urz. WE L 194, s. 16)

Porozumienie o Europejskim Państwie Współpracującym między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej i Europejską Agencją Kosmiczną, podpisane w Warszawie dnia 27.4.2007 r. (Dz.U. z 2008 r. Nr 154, poz. 959)

Porozumienie specjalne regulujące finansowe i techniczne aspekty współpracy państw w zakresie łączności satelitarnej, podpisane 20.8.1964 r. (UNTS vol. 514, s. 48)

Porozumienie tymczasowe między Stanami Zjednoczonymi Ameryki a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich w sprawie niektórych środków w odniesieniu do ograniczenia strategicznej broni ofensywnej, podpisane w Moskwie dnia 26.5.1972 r. (https://2009-2017.state.gov/t/isn/4795.htm)

Protokół do Konwencji o zabezpieczeniach międzynarodowych na wyposażeniu ruchomym dotyczący zagadnień właściwych dla sprzętu lotniczego, podpisany w Kapsztadzie dnia 16.11.2001 r. (Dz.Urz. UE L 121 z 2009 r., s. 25)

Protokół Luksemburski do konwencji o zabezpieczeniach międzynarodowych na wyposażeniu ruchomym dotyczący zagadnień właściwych dla taboru kolejowego (Dz.Urz. UE L 331 z 2009 r., s. 4)

Regulamin dotyczący praw i zwyczajów wojny lądowej – aneks do Konwencji dotyczącej praw i zwyczajów wojny lądowej, podpisanej w Hadze dnia 18.10.1907 r. (Dz.U. z 1927 r. Nr 21, poz. 161)

Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ 1148 (XII) z 14.11.1957 r. w sprawie regulacji, ograniczenia i zrównoważonej redukcji wszystkich sił zbrojnych i wszystkich zbrojeń oraz zawarcia międzynarodowej konwencji (traktatu) o redukcji zbrojeń i zakazie broni atomowej, wodorowej i innej broni masowego rażenia (A/RES/1148(XII))

Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ 1348 (XIII) z 13.12.1958 r. w sprawie pokojowego wykorzystania przestrzeni kosmicznej (A/RES/1348(XIII))

Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ 1472 (XIV) z 12.12.1959 r. w sprawie międzynarodowej współpracy w zakresie pokojowego wykorzystania przestrzeni kosmicznej (A/RES/1472(XIV))

Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ 1721 (XVI) z 20.12.1961 r. w sprawie międzynarodowej współpracy w zakresie pokojowego wykorzystania przestrzeni kosmicznej (A/RES/1721(XVI))

Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ 1802 (XVII) z 14.12.1962 r. w sprawie międzynarodowej współpracy w zakresie pokojowego wykorzystania przestrzeni kosmicznej (A/RES/1802(XVII))

Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ 1862 (XVII) z 20.12.1962 r. w sprawie nieprzewidzianych i nadzwyczajnych wydatków za rok obrotowy 1963 (A/RES/1862(XVII))

Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ 1934 (XVIII) z 11.12.1963 r. w sprawie powołania Instytutu ONZ do spraw Badań i Szkoleń (A/RES/1934(XVIII))

Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ 1962 (XVIII) z 13.12.1963 r. – Deklaracja zasad prawnych regulujących działalność państw w zakresie badania i użytkowania przestrzeni kosmicznej (A/RES/1962(XVIII))

Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ 2222 (XXI) z 19.12.1966 r. – Układ o zasadach działalności państw w zakresie badań i użytkowania przestrzeni kosmicznej, łącznie z Księżycem i innymi ciałami niebieskimi (A/RES/2222(XXI))

Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ 2345 (XXII) z 19.12.1967 r. – Umowa o ratowaniu kosmonautów, powrocie kosmonautów i zwrocie obiektów wypuszczonych w przestrzeń kosmiczną (A/RES/2345(XXII))

Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ 2777 (XXVI) z 29.11.1971 r. – Konwencja o międzynarodowej odpowiedzialności za szkody wyrządzone przez obiekty kosmiczne (A/RES/2777(XXVI))

Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ 3235 (XXIX) z 12.11.1974 r. – Konwencja o rejestracji obiektów wypuszczonych w przestrzeń kosmiczną (A/RES/3235(XXIX))

Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ 34/68 z 5.12.1979 r. – Układ o zasadach działalności państw w zakresie badań i użytkowania Księżycem i innych ciał niebieskich (A/RES/34/68)

Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ 36/97[C] z 9.12.1981 r. w sprawie zapobiegania wyścigowi zbrojeń w przestrzeni kosmicznej (A/RES/36/97)

Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ 37/92 z 10.12.1982 r. – Zasady regulujące wykorzystanie przez państwa sztucznych satelitów Ziemi do celów międzynarodowej bezpośredniej transmisji telewizyjnej (A/RES/37/92)

Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ 41/64 z 3.12.1986 r. w sprawie międzynarodowej współpracy w zakresie pokojowego wykorzystania przestrzeni kosmicznej (A/RES/41/64)

Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ 41/65 z 3.12.1986 r. – Zasady odnoszące się do zdalnego badania Ziemi z przestrzeni kosmicznej (A/RES/41/65)

Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ 47/67 z 14.12.1992 r. w sprawie międzynarodowej współpracy w zakresie pokojowego wykorzystania przestrzeni kosmicznej (A/RES/47/67)

Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ 47/68 z 14.12.1992 r. – Zasady dotyczące wykorzystania źródeł energii jądrowej w przestrzeni kosmicznej (A/RES/47/68)

Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ 47/233 z 17.8.1993 r. w sprawie rewitalizacji prac Zgromadzenia Ogólnego (A/RES/47/233)

Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ 51/122 z 13.12.1996 r. – Deklaracja o współpracy międzynarodowej w zakresie badań i użytkowania przestrzeni kosmicznej dla dobra i w interesie wszystkich państw, ze szczególnym uwzględnieniem potrzeb krajów rozwijających się (A/RES/51/122)

Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ 53/83 z 12.12.2001 r. – Artykuły Komisji Prawa Międzynarodowego ONZ o odpowiedzialności państw za czyny międzynarodowo bezprawne (A/RES/53/83)

Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ 56/82 z 12.12.2001 r. – sprawozdanie Komisji Prawa Międzynarodowego z prac podczas 53. sesji (A/RES/56/82)

Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ 61/110 z 14.12.2006 r. powołująca Platformę Narodów Zjednoczonych do spraw informacji kosmicznych na potrzeby zarządzania klęskami żywiołowymi i reagowania kryzysowego (A/RES/61/110)

Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ 62/101 z 17.12.2007 r. – Zalecenia dotyczące poprawy praktyki państw i międzynarodowych organizacji międzyrządowych w zakresie rejestracji obiektów kosmicznych (A/RES/62/101)

Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ 62/217 z 21.12.2007 r. w sprawie międzynarodowej współpracy w zakresie pokojowego wykorzystania przestrzeni kosmicznej (A/RES/62/217)

Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ 66/100 z 9.12.2011 r. – Artykuły Komisji Prawa Międzynarodowego ONZ o odpowiedzialności organizacji międzynarodowych (A/RES/66/100)

Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ 68/74 z 11.12.2013 r. – Zalecenia dotyczące ustawodawstwa krajowego odnoszącego się do pokojowej eksploracji i wykorzystania przestrzeni kosmicznej (A/RES/68/74)

Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ 70/1 z 25.9.2015 r. – „Przekształcamy nasz świat: Agenda na rzecz zrównoważonego rozwoju 2030” (A/RES/70/1)

Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ 71/90 z 6.12.2016 r. w sprawie międzynarodowej współpracy w zakresie pokojowego wykorzystania przestrzeni kosmicznej (A/RES/71/90)

Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ 73/6 z 26.10.2018 r. przyjęta w 50. rocznicę Pierwszej Konferencji Narodów Zjednoczonych na temat eksploracji i pokojowego wykorzystania przestrzeni kosmicznej – przestrzeń kosmiczna jako siła napędowa zrównoważonego rozwoju (A/RES/73/6)

Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ 75/35 z 7.12.2020 r. w sprawie zapobiegania wyścigowi zbrojeń w przestrzeni kosmicznej (A/RES/75/35)

Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ 76/3 z 25.10.2021 r. – Agenda „Space2030”: przestrzeń kosmiczna jako siła napędowa zrównoważonego rozwoju (A/RES/76/3)

Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ 77/121 z 12.12.2022 r. w sprawie międzynarodowej współpracy w zakresie pokojowego wykorzystania przestrzeni kosmicznej (A/RES/77/121)

Statut Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości, przyjęty w San Francisco dnia 26.6.1945 r. (Dz.U. z 1947 r. Nr 23, poz. 90)

Traktat między Stanami Zjednoczonymi Ameryki i Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o całkowitej likwidacji pocisków rakietowych pośredniego oraz średniego zasięgu, podpisany w Waszyngtonie dnia 8.12.1987 r. (https://2009-2017.state.gov/t/avc/trty/102360.htm#text)

Traktat między Stanami Zjednoczonymi Ameryki a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o ograniczeniu podziemnych prób broni jądrowej, podpisany w Moskwie dnia 3.7.1974 r. (https://csps.aerospace.org/sites/default/files/2021-08/Threshold%20Test%20Ban%20Treaty%20Jul74.pdf)

Traktat między Stanami Zjednoczonymi Ameryki a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o ograniczeniu strategicznych zbrojeń ofensywnych, podpisany w Wiedniu 18.6.1979 r. (https://2009-2017.state.gov/t/isn/5195.htm#treaty)

Traktat między Stanami Zjednoczonymi Ameryki a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o ograniczeniu systemów antybalistycznych, podpisany w Moskwie dnia 26.5.1972 r. (https://2009-2017.state.gov/t/isn/trty/16332.htm)

Traktat między Stanami Zjednoczonymi Ameryki a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o podziemnych wybuchach jądrowych w celach pokojowych, podpisany w Waszyngtonie i Moskwie dnia 28.5.1976 r. (https://csps.aerospace.org/sites/default/files/2021-08/Treaty%20on%20Underground%20Nuclear%20Explosions%20May76.pdf)

Traktat między Stanami Zjednoczonymi Ameryki a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich w sprawie środków zmierzających do dalszej redukcji i ograniczenia zbrojeń strategicznych, podpisany dnia 8.4.2010 r. w Pradze (https://2009-2017.state.gov/documents/organization/140035.pdf)

Traktat o całkowitym zakazie prób jądrowych, przyjęty w Nowym Jorku dnia 19.11.1996 r. (https://www.ctbto.org/our-mission/the-treaty)

Traktat o konwencjonalnych siłach zbrojnych w Europie, podpisany w Paryżu dnia 19.11.1990 r. (Dz.U. z 1995 r. Nr 15, poz. 73, zał.)

Układ Antarktyczny podpisany w Waszyngtonie dnia 1.12.1959 r. (Dz.U. z 1961 r. Nr 46, poz. 237, zał.)

Układ o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej, sporządzony w Moskwie, Waszyngtonie i Londynie dnia 1.7.1968 r. (Dz.U. z 1970 r. Nr 8, poz. 60)

Układ o przyjaźni, współpracy i pomocy wzajemnej między Ludową Republiką Albanii, Ludową Republiką Bułgarii, Węgierska Republiką Ludową, Niemiecką Republiką Demokratyczną, Polską Rzecząpospolitą Ludową, Rumuńską Republiką Ludową, Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich i Republiką Czechosłowacką, podpisany w Warszawie dnia 14.5.1955 r. (Dz.U. z 1955 r. Nr 30, poz. 182)

Układ o zakazie prób broni nuklearnej w atmosferze, w przestrzeni kosmicznej i pod wodą, sporządzony w Moskwie dnia 5.8.1963 r. (Dz.U. z 1963 r. Nr 52, poz. 288)

Układ o zasadach działalności państw w zakresie badań i użytkowania przestrzeni kosmicznej łącznie z Księżycem i innymi ciałami niebieskimi, sporządzony w Moskwie, Londynie i Waszyngtonie dnia 27.1.1967 r. (Dz.U. z 1968 r. Nr 14, poz. 82, zał.)

Układ o zasadach działalności państw na Księżycu i innych ciałach niebieskich, otwarty do podpisu dnia 18.12.1979 r. (UNTS vol. 1363, s. 3)

Umowa między Stanami Zjednoczonymi Ameryki a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich dotycząca powiadamiania o wystrzeleniu rakiety balistycznej, podpisana w Moskwie z 31.5.1988 r. (https://media.nti.org/documents/start_1_treaty.pdf)

Umowa eksploatacyjna dotycząca Europejskiej Organizacji Łączności Satelitarnej „EUTELSAT”, dołączona do Konwencji o utworzeniu Europejskiej Organizacji Łączności Satelitarnej „EUTELSAT”, otwartej do podpisu w Paryżu dnia 15.7.1982 r. (UNTS vol. 1519, s. 222)

Umowa eksploatacyjna dotycząca Międzynarodowej Organizacji Telekomunikacji Satelitarnej „INTELSAT”, sporządzona w Waszyngtonie dnia 20.8.1971 r. (UNTS vol. 1220, s. 149)

Umowa o ratowaniu kosmonautów, powrocie kosmonautów i zwrocie obiektów wypuszczonych w przestrzeń kosmiczną, sporządzona w Moskwie, Londynie i Waszyngtonie dnia 22.4.1968 r. (Dz.U. z 1969 r. Nr 15, poz. 110, zał.)

Umowa pomiędzy Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Europejską Agencją Kosmiczną w sprawie przystąpienia Polski do Konwencji o utworzeniu Europejskiej Agencji Kosmicznej i związane z tym warunki, podpisana w Warszawie dnia 31.7.2012 r. (Dz.U. z 2013 r. poz. 61 ze zm.)

Umowa w sprawie Międzynarodowej Organizacji Telekomunikacji Satelitarnej, sporządzona w Waszyngtonie dnia 20.8.1971 r. (Dz.U. z 1994 r. Nr 110, poz. 530 ze zm., zał.)

Umowa ustanawiająca tymczasowe ustalenia dotyczące Globalnego Komercyjnego Systemu Łączności Satelitarnej, sporządzona w Waszyngtonie dnia 20.8.1964 r. (UNTS vol. 514, s. 25)

Zmieniona Konwencja o utworzeniu Europejskiej Organizacji Łączności Satelitarnej (EUTELSAT), przyjęta w Cardiff dnia 20.5.1999 r. (Dz.U. z 2003 r. Nr 140, poz. 1340)

2. Prawo Unii Europejskiej

Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, podpisany w Rzymie dnia 25.3.1957 r. (wersja skonsolidowana: Dz.Urz. UE C 202 z 2016 r., s. 47)

Traktat ustanawiający Konstytucję dla Europy, sporządzony w Rzymie dnia 29.10.2004 r. (Dz.Urz. UE C 310, s. 1)

Traktat zmieniający Traktat o Unii Europejskiej i Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską, podpisany w Lizbonie dnia 13.12.2007 r. (Dz.Urz. UE C 306, s. 1)

Jednolity Akt Europejski podpisany w Luksemburgu dnia 17.2.1986 r. i w Hadze dnia 28.2.1986 r. (Dz.U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864/5 ze zm.)

Karta praw podstawowych Unii Europejskiej podpisana w Nicei dnia 7.12.2000 r. (Dz.Urz. UE C 202 z 2016 r., s. 389)

Rozporządzenie Rady (WE) Nr 1321/2004 z 12.7.2004 r. w sprawie ustanowienia struktur zarządzania europejskimi programami radionawigacyjnymi (Dz.Urz. UE L 246, s. 1 ze zm.)

Rozporządzenie (WE) Nr 1907/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady z 18.12.2006 r. w sprawie rejestracji, oceny, udzielania zezwoleń i stosownych ograniczeń w zakresie chemikaliów (REACH) i utworzenia Europejskiej Agencji Chemikaliów, zmieniające dyrektywę 1999/45/WE oraz uchylające rozporządzenie Rady (EWG) nr 793/93 i rozporządzenie Komisji (WE) nr 1488/94, jak również dyrektywę Rady 76/769/EWG i dyrektywy Komisji 91/155/EWG, 93/67/EWG, 93/105/WE i 2000/21/WE (Dz.Urz. UE L 396, s. 1 ze zm.)

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 912/2010 z 22.9.2010 r. ustanawiające Agencję Europejskiego GNSS, uchylające rozporządzenie Rady (WE) Nr 1321/2004 w sprawie ustanowienia struktur zarządzania europejskimi programami radionawigacyjnymi i zmieniające rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) Nr 683/2008 (Dz.Urz. UE L 276, s. 11 ze zm.)

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2021/696 z 28.4.2021 r. ustanawiające Unijny program kosmiczny i Agencję Unii Europejskiej ds. Programu Kosmicznego oraz uchylające rozporządzenia (UE) Nr 912/2010, (UE) Nr 1285/2013 i (UE) Nr 377/2014 oraz decyzję Nr 541/2014/UE (Dz.Urz. UE L 170, s. 69)

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2023/588 z 15.3.2023 r. ustanawiające unijny program bezpiecznej łączności na lata 2023–2027 (Dz.Urz. UE L 79, s. 1)

Decyzja Rady 2009/940/WE z 30.11.2009 r. w sprawie podpisania przez Wspólnotę Europejską Protokołu do Konwencji o zabezpieczeniach międzynarodowych na wyposażeniu ruchomym dotyczącego zagadnień właściwych dla taboru kolejowego, uzgodnionego w Luksemburgu w dniu 23.2.2007 r. (Dz.Urz. UE L 331, s. 1)

Decyzja Parlamentu Europejskiego i Rady Nr 541/2014/UE z 16.4.2014 r. ustanawiająca ramy wsparcia obserwacji i śledzenia obiektów kosmicznych (Dz.Urz. UE L 158, s. 227 ze zm.)

Decyzja Rady (WPZiB) 2021/698 z 30.4.2021 r. w sprawie bezpieczeństwa systemów i usług wdrażanych, udostępnianych i użytkowanych w ramach unijnego programu kosmicznego, które mogą mieć wpływ na bezpieczeństwo Unii, oraz uchylenia decyzji 2014/496/WPZiB (Dz.Urz. UE L 170, s. 178 ze zm.)

Dyrektywa Komisji 94/46/WE z 13.10.1994 r. zmieniająca dyrektywę 88/301/EWG i dyrektywę 90/388/EWG w szczególności w odniesieniu do łączności satelitarnej (Dz.Urz. WE L 268, s. 15)

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/138/WE z 25.11.2009 r. w sprawie podejmowania i prowadzenia działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej (Wypłacalność II) (Dz.Urz. UE L 335, s. 1 ze zm.)

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2022/2555 z 14.12.2022 r. w sprawie środków na rzecz wysokiego wspólnego poziomu cyberbezpieczeństwa na terytorium Unii, zmieniająca rozporządzenie (UE) Nr 910/2014 i dyrektywę (UE) 2018/1972 oraz uchylająca dyrektywę (UE) 2016/1148 (dyrektywa NIS 2) (Dz.Urz. UE L 333, s. 80)

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2022/2557 z 14.12.2022 r. w sprawie odporności podmiotów krytycznych i uchylająca dyrektywę Rady 2008/114/WE (Dz.Urz. UE L 333, s. 164)

3. Prawo polskie

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.)

Ustawa z 23.4.1964 r. – Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1061 ze zm.)

Ustawa z 6.4.1984 r. o fundacjach (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 166)

Ustawa z 7.4.1989 r. – Prawo o stowarzyszeniach (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 2261)

Ustawa z 6.4.1990 r. o Policji (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 145 ze zm.)

Ustawa z 23.5.1991 r. o organizacjach pracodawców (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 97 ze zm.)

Ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 383)

Ustawa z 18.9.2001 r. – Kodeks morski (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1309)

Ustawa z 23.7.2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1292 ze zm.)

Ustawa z 16.4.2004 r. o ochronie przyrody (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1478 ze zm.)

Ustawa z 27.8.2009 r. o finansach publicznych (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1530 ze zm.)

Ustawa z 9.6.2011 r. – Prawo geologiczne i górnicze (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1290 ze zm.)

Ustawa z 26.9.2014 r. o Polskiej Agencji Kosmicznej (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 1957)

Ustawa z 13.6.2019 r. o zmianie ustawy o Polskiej Agencji Kosmicznej oraz ustawy o działach administracji rządowej (Dz.U. z 2019 r. poz. 1248)

Ustawa z 4.7.2019 r. o systemie instytucji rozwoju (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 923 ze zm.)

Rozporządzenie Ministra Rozwoju i Technologii z 23.11.2021 r. w sprawie nadania statutu Polskiej Agencji Kosmicznej (Dz.U. z 2021 r. poz. 2248)

Regulamin Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z 30.7.1992 r. (t.j. M.P. z 2022 r. poz. 990 ze zm.)

Uchwała Nr 6 Rady Ministrów z 26.1.2017 r. w sprawie przyjęcia Polskiej Strategii Kosmicznej (M.P. z 2017 r. poz. 203)

Część I. Kosmos i prawo międzynarodowe

Rozdział I. Międzynarodowe prawo kosmiczne

Literatura: C. Berezowski, Międzynarodowe prawo lotnicze, Warszawa 1964; A. Chaikin, A Man on the Moon: The Voyages of the Apollo Astronauts, London 2019; B. Cheng, Studies in International Space Law, Oxford 1997; J.C. Cooper, Aerospace Law, Subject Matter and Terminology, Journal of Air Law and Commerce 1963, vol. 20; W. Czapliński, A. Wyrozumska, Prawo międzynarodowe publiczne, Warszawa 1999; I.H.Ph. Diederiks-Verschoor, V. Kopal, An Introduction to Space Law, vol. 3, Kluwer Law International 2008; G. Gal, Space Law, Budapest 1969; Z. Galicki, Bezpośrednia telewizja satelitarna, Wojsko Ludowe 1984, Nr 3; Z. Galicki, T. Kamiński, K. Myszona-Kostrzewa (red.), Wykorzystanie przestrzeni kosmicznej. Świat, Europa, Polska, Warszawa 2010; S. Gorove, Space Law: Its Challenges and Prospects, Leiden 1977; E.M. Galloway, Applicability of Space Treaties to the Uses of Outer Space, Annals of Air and Space Law, 1976; J. Gospodarek, Prawo jako regulator działalności człowieka w przestrzeni kosmicznej, Astronautyka 1977, Nr 6; A. Górbiel, Międzynarodowe prawo kosmiczne, Warszawa 1985; A. Górbiel, „Prawo kosmiczne” czy „prawo przestrzeni”, Astronautyka 1984, Nr 2; M. Grzegorczyk, Prawo kosmiczne, ZNUJ. Prace Prawnicze 1973, z. 59; P.P.C. Haanappel, A Competitive Environment in Outer Space, Journal of Space Law 2006, vol. 32, No. 1; S. Hobe, G. Meishan Goh, J. Neumann, Space Tourism Activities – Emerging Challenges to Air and Space Law, Journal of Space Law 2007, vol. 33, No. 2; S. Hobe, B. Schmidt-Tedd, K.U. Schrogl (eds.), Cologne Commentary on Space Law, vol. 1: The Outer Space Treaty, Cologne 2009; R. Homburg, Droit astronautique et dront aérien, Revue générale de l’air 1958; N. Jasentuliyana, Perspectives on International Law, Boston 1995; M.M. Kenig Witkowska, Ochrona środowiska w corpore iuris spatialis. Uwagi de lege lata i de lege ferenda, [w:] K. Myszona-Kostrzewa (red.), Kosmos w prawie i polityce, prawo i polityka w kosmosie, Warszawa 2017; V. Kopal, United Nations and the Progressive Development of International Space Law, Finnish Yearbook of International Law 1996, vol. VII; B. Kuźniar, Międzynarodowe prawo kosmiczne, [w:] E. Cała-Wacinkiewicz, W.S. Staszewski (red.), Prawo międzynarodowe publiczne – zarys systemu, Warszawa 2024; Lachs, Czy kryzys prawa międzynarodowego?, PiP 1992, z. 2; M. Lachs, Przestrzeń kosmiczna – nowy wymiar prawa międzynarodowego, PiP 1966, z. 3; M. Lachs, Some reflections on the State of the Law of Outer Space, Journal of Space Law 1981, vol. 9, No. 1–2; M. Lachs, Tendencje rozwojowe prawa kosmicznego, Postępy Astronautyki 1978; M. Lachs, The law of Outer Space: An Experience in Contemporary Law-Making, Leiden 1972; N.M. Matte, Aerospace Law, London–Toronto 1969; N.M. Matte, Aerospace Law, From Scientific Exploration to Commercial Utilization, Toronto 1977; M.S. McDouglas, H.S. Lasswell, I. Vlasic, Law and Public Order in Space, New Haven 1963; K. Myszona-Kostrzewa, Ius cogens i soft law w międzynarodowym prawie kosmicznym, [w:] B. Kuźniak, M. Ingelevič-Citak (red.), Ius cogens, soft law – dwa bieguny Prawa Międzynarodowego Publicznego, Kraków 2017; K. Myszona-Kostrzewa, Kierunki rozwoju międzynarodowego prawa kosmicznego, [w:] K. Karski (red.), Kierunki rozwoju współczesnego prawa międzynarodowego, Warszawa 2015; K. Myszona-Kostrzewa (red.), Kosmos w prawie i polityce, prawo i polityka w kosmosie, Warszawa 2017; K. Myszona-Kostrzewa, Nawigacja satelitarna w świetle prawa międzynarodowego, Warszawa 2011; K. Myszona-Kostrzewa, Prawo międzynarodowe wobec rozwoju działalności kosmicznej, [w:] B. Mikołajczyk, J. Nowakowska-Małusecka (red.), Prawo organizacji międzynarodowych wobec problemów współczesnego świata, Bydgoszcz–Katowice 2014; K. Myszona-Kostrzewa, A. Gołębiowska (red.), Aktualne wyzwania prawa kosmicznego a bezpieczeństwo międzynarodowe, Warszawa 2020; K. Myszona-Kostrzewa, E. Mreńca, P.B. Zientarski (red.), Prawne aspekty działalności kosmicznej, Warszawa 2019; A.S. Piradow, Tiendiencii rozwitija kosmiczeskogo prawa, Moskwa 1971; J. Rzymanek, Protection of Outer Space Environment: Urgent Necessity and Challange for International Law, Polish Yearbook of International Law 1988, vol. XVII; J. Rzymanek, Some Legal Problems Arising with the Use of Reusable Space Transportation Systems, Polish Yearbook of International Law 1985, vol. XIV; V.S. Vereshchetin, G.M. Danilenko, Custom as a Source of International Law of Outer Space, Journal of Space Law 1985, vol. 13, No. 1; I. Vlasic, The Legal Aspects of Peaceful and Non-Peaceful Uses of Outer Space, [w:] B. Jasani (ed.), Peaceful and Non-Peaceful Uses of Space. Problems of Definition for the Prevention of an Arms Race, New York 1991; A. Wasilkowski (red.), Działalność kosmiczna w świetle prawa międzynarodowego, Warszawa 1991; K. Wiewiórowska, Niektóre problemy polityczno-prawne pokojowego wykorzystania przestrzeni kosmicznej, Postępy Astronautyki 1977, Nr 2; M. Żylicz, Prawo lotnicze międzynarodowe, europejskie i krajowe, Warszawa 2002, 2011.

§ 1. Uwagi wprowadzające

1

W dniu 4.10.1957 r. z poligonu Tiuratam (obecny Bajkonur) wystartowała radziecka rakieta R-7, która wyniosła na orbitę pierwszego sztucznego satelitę Ziemi – Sputnik 1. Cztery miesiące później, 31.1.1958 r. USA, po kilku nieudanych próbach, umieściły na orbicie Ziemi sztucznego satelitę Explorer 1. Rozpoczęła się Era Kosmiczna i będący jej nieodłączną częścią wyścig kosmiczny1 (w czasie zimnej wojny utożsamiany z wyścigiem zbrojeń) między ówczesnymi mocarstwami – ZSRR i USA, do którego w okresie późniejszym dołączyły kolejne państwa, a następnie podmioty prywatne. W 1961 r. prezydent USA John Kennedy ogłosił, że Amerykanie wylądują na Księżycu przed upływem dekady2. W dniu 20.7.1969 r. Neil Alden Armstrong, dowódca Apollo 11, jako pierwszy człowiek stanął na Księżycu.

W doktrynie podkreśla się, że choć USA i ZSRR zamierzały wykorzystywać przestrzeń kosmiczną nie tylko do badań i eksploracji, ale również do celów militarnych3, stosunkowo szybko zgodziły się na przyjęcie regulacji, które przynajmniej w minimalny sposób miały zapewnić jej pokojowe użytkowanie. Prezydent USA Dwight D. Eisenhower, wbrew namowom doradców, nie zgodził się na zbrojenie kosmosu. Często cytowane są jego słowa: „Proponuję, żebyśmy zgodzili się, że przestrzeń kosmiczna powinna być użytkowana tylko w celach pokojowych. Jesteśmy w decydującym momencie w historii, biorąc pod uwagę to zagadnienie (…). Czyż przestrzeń kosmiczna nie powinna być wykorzystywana przez ludzkość w celach pokojowych zamiast wojennych?”4.

2

Do początku lat 80. wypuszczanie obiektów kosmicznych i umieszczanie sztucznych satelitów na orbicie okołoziemskiej było wyłącznie efektem działalności państw. Rozwój technik satelitarnych w znaczącym stopniu zmienił tę sytuację. Pojawienie się usług satelitarnych w dziedzinie telekomunikacji, teledetekcji, nawigacji, meteorologii i wielu innych zapoczątkowało proces komercjalizacji działalności kosmicznej, a podmioty prywatne stały się zainteresowane nawet posiadaniem własnych systemów wynoszenia, a w konsekwencji niezależnym, niezawodnym i opłacalnym dostępem do przestrzeni kosmicznej5. Jak zauważyła B. Kuźniar, także: „Państwa coraz bardziej ekspansywnie działają w kosmosie, co pozwala osiągnąć im konkretne wymierne korzyści, ale nie pozostaje obojętne dla środowiska kosmosu”6.

3

W piśmiennictwie zachodnim zaczęto stosować podział działań kosmicznych na space – oriented i earth – oriented lub space applications i earth – looking space applications7. W polskiej literaturze K. Wiewiórowska jako pierwsza zaczęła używać wyrażenia „praktyczne zastosowanie techniki kosmicznej lub techniki satelitarnej”8, zamiast posługiwać się dosłownym tłumaczeniem „działalność kosmiczna zorientowana na Ziemię”. To wyrażenie będzie używane również w niniejszym podręczniku w odniesieniu do łączności satelitarnej, nawigacji satelitarnej oraz teledetekcji satelitarnej oraz ich aplikacji.

A. Wasilkowski miał rację, stwierdzając, że „działalność kosmiczna, nie rezygnując z penetrowania odległych przestrzeni, zbliża się zarazem coraz wyraźniej ku Ziemi”9. Natomiast K. Karski słusznie zauważył, że: „Działalność w sferze kosmicznej jest awangardą techniki. Okazuje się, że taki sam charakter ma również aktywność prawna państw w tym zakresie”10.

§ 2. Pojęcie prawa kosmicznego

4

Prawo kosmiczne jest terminem występującym w polskiej literaturze przedmiotu, używanym także w opracowaniach w innych językach słowiańskich (ros. kosmiczeskoje prawo, czes. kosmické pravo, bułg. kosmiczesko prawo). Z kolei w USA i państwach Europy Zachodniej rozpowszechniła się nazwa o charakterze bardziej ogólnym, czyli „prawo przestrzeni” (ang. space law, fr. droit spatial lub droit de l’espace, niem. Weltraumrecht)11. Posługiwano się tam również terminem „prawo astronautyczne” nawiązującym do żeglugi kosmicznej oraz pojęciami metaprawa12 i prawa międzyplanetarnego13.

5

Prawo kosmiczne próbowano definiować w różny sposób, np. kładąc nacisk na środowisko, do którego ma zastosowanie lub rodzaj prowadzonej tam działalności. Według M. Grzegorczyka „prawo kosmiczne jest to system norm prawnych dotyczących działalności badawczo-eksploatacyjnej przestrzeni kosmicznej”14. Z kolei Z. Galicki zaproponował definicję analogiczną do definicji prawa morza i prawa lotniczego (omawianych w podręcznikach do prawa międzynarodowego publicznego łącznie z prawem kosmicznym w części poświęconej terytorium), zgodnie z którą „prawo kosmiczne reguluje dwie podstawowe grupy spraw – status prawnomiędzynarodowy określonego środowiska oraz działalność państw związaną z tym środowiskiem. Określenie w sposób szczegółowy i precyzyjny danego środowiska ma kluczowe znaczenie”15.

6

J.C. Cooper ponad 60 lat temu zaproponował koncepcję traktowania kosmosu jako „wszechświata” i stworzenia tzw. prawa aerokosmicznego (aerospace law), dotyczącego zarówno przestrzeni powietrznej, jak i kosmicznej16. Koncepcję tę rozwinął N.M. Matte, który uznał, że „oddzielanie prawa lotniczego (atmosferycznego) i prawa kosmicznego jest sztuczne i tymczasowe. Jest ono tak tymczasowe, jak przyjęcie pewnych zasad prawa międzynarodowego, takich jak absolutna suwerenność, niezawisłość bez ograniczeń oraz faktyczna równość państw. Wobec przyspieszonego postępu techniki musimy szybko ponownie rozważyć te pojęcia, uznać, że przestrzeń jest niepodzielna i dostrzec konieczność wypracowania prawa aerokosmicznego”17. W doktrynie polskiej poglądy zbliżone do koncepcji N.M. Matte’go prezentował C. Berezowski, według którego: „Przez międzynarodowe prawo lotnicze należy rozumieć zespół przepisów regulujących stosunki międzynarodowe w przestrzeni innej, aniżeli przestrzeń lądowa lub wodna”18, co można rozumieć jako łączne traktowanie lotnictwa w przestrzeni powietrznej i kosmicznej.

Choć do dzisiaj tezę N.M. Matte’go dotyczącą stworzenia prawa aerokosmicznego uznaje się za skrajną i kontrowersyjną19, to nie wszyscy odrzucają ją w całości. Przykładowo I.H.Ph. Diederiks-Verschoor oraz V. Kopal twierdzą, że „nie można nie zauważyć dobrych stron tej koncepcji, aczkolwiek lepiej pozostać przy dotychczasowym jasnym podziale na prawo lotnicze i prawo kosmiczne”20. Obecnie na korzyść tezy „jednego prawa” może świadczyć przyspieszony postęp techniki: powstanie promów kosmicznych zaliczanych do systemów transportowych wielokrotnego użycia (obiektów aerokosmicznych)21 czy „samolotów kosmicznych”22, które są w stanie wykonywać loty suborbitalne „zbliżające do siebie” transport powietrzny i loty kosmiczne23. M. Żylicz zwrócił uwagę na brak „rozstrzygnięcia takich kwestii jak traktowanie statków powietrzno-kosmicznych w czasie, gdy wykonują operacje w granicach przestrzeni powietrznej”, i zaznaczył, że: „Można też wyobrazić sobie ustanowienie w przyszłości przepisów obejmujących używanie wszelkich urządzeń latających (flying devices)”24.

W związku z problemami dotyczącymi znalezienia powszechnie akceptowanego kryterium delimitacji przestrzeni powietrznej i kosmicznej, wielu badaczy, w tym N.M. Matte, skłaniało się ku rozwiązaniu tej kwestii w oparciu o założenia funkcjonalne. Oznaczało to konieczność przede wszystkim zdefiniowania wyrażenia „działalność kosmiczna”. Według G. Gala „teoria funkcjonalna jest logicznym wynikiem kontrowersji wokół delimitacji przestrzeni kosmicznej i naturalno-technicznych możliwości”25.

Według innej definicji, zaproponowanej przez A. Górbiela, a zmierzającej do bardziej precyzyjnego wyjaśnienia przedmiotowego zakresu tego pojęcia, przez prawo kosmiczne, w jego węższym znaczeniu, rozumie się międzynarodowe prawo kosmiczne, czyli całokształt norm traktatowych i zwyczajowych regulujących wzajemne uprawnienia i obowiązki państw dotyczące eksploracji i wykorzystywania kosmosu, natomiast w jego szerokim znaczeniu, obok wspomnianych norm o charakterze prawnomiędzynarodowym, również akty normatywne prawa krajowego regulujące działalność kosmiczną26.

7

W niniejszym podręczniku zostaną przywołane regulacje składające się na międzynarodowe prawo kosmiczne, prawo kosmiczne Unii Europejskiej, a także krajowe prawo kosmiczne. Międzynarodowe prawo kosmiczne oznaczać będzie gałąź prawa międzynarodowego publicznego, regulującą status prawny kosmosu, czyli przestrzeni kosmicznej i ciał niebieskich, oraz zasady działalności w tym obszarze zarówno państw, jak i innych uprawnionych przez państwa podmiotów.

§ 3. Źródła międzynarodowego prawa kosmicznego

8

Działalność kosmiczna, począwszy od wypuszczenia pierwszego sztucznego satelity, nie przebiegała w próżni prawnej, ale w sposób ogólny była regulowana przez powszechne prawo międzynarodowe, w tym Kartę Narodów Zjednoczonych. Zgromadzenie Ogólne ONZ w rezolucjach w sprawie międzynarodowej współpracy w zakresie pokojowego wykorzystania przestrzeni kosmicznej: 1721 (XVI) z 20.12.1961 r. oraz 1802 (XVII) z 14.12.1962 r. (preambuła) potwierdziło, że prawo międzynarodowe, łącznie z KNZ ma zastosowanie do działań podejmowanych w przestrzeni kosmicznej. Szczególne miejsce wśród rezolucji Zgromadzenia Ogólnego ONZ dotyczących kosmosu zajęła rezolucja 1962 (XVIII) z 13.12.1963 r. – Deklaracja zasad prawnych regulujących działalność państw w zakresie badania i użytkowania przestrzeni kosmicznej (dalej: Deklaracja zasad z 1963 r.), a w niej zapis, zgodnie z którym „działalność państw w dziedzinie badania i użytkowania przestrzeni kosmicznej będzie wykonywana zgodnie z prawem międzynarodowym, w tym również Kartą Narodów Zjednoczonych, w interesie utrzymania międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa oraz popierania międzynarodowej współpracy i porozumienia”. M. Lachs nie miał wątpliwości, że „zastosowanie Karty Narodów Zjednoczonych do przestrzeni kosmicznej oznacza faktyczne zastosowanie współczesnego prawa międzynarodowego w postaci, w jakiej Karta je zdefiniowała. Państwa mogą się, zatem na nią powoływać i domagać realizacji jej postanowień”27.

9

Zgromadzenie Ogólne ONZ, mając na względzie szczególny charakter działalności kosmicznej, na mocy rezolucji 1348 (XIII) z 13.12.1958 r. powołało specjalny organ pomocniczy – Komitet ad hoc do spraw Pokojowego Wykorzystania Przestrzeni Kosmicznej (ad hoc Committee on the Peaceful Uses of Outer Space). Działania te kontynuuje utworzony na podstawie rezolucji 1472 (XIV) z 12.12.1959 r. stały Komitet do spraw Pokojowego Wykorzystania Przestrzeni Kosmicznej (Committee on the Peaceful Uses of Outer Space – COPUOS) oraz współpracujące ze sobą w jego ramach Podkomitet Prawny i Podkomitet Naukowo-Techniczny. Pierwsza sesja Podkomitetu Prawnego odbyła się w maju 1962 r. w Genewie. Jego przewodniczącym został przedstawiciel Polski – Manfred Lachs28.

Podkomitet Prawny COPUOS jest organem, który przede wszystkim prowadził prace nad uregulowaniem statusu prawnego przestrzeni kosmicznej i ciał niebieskich oraz kluczowych zagadnień związanych z działalnością kosmiczną. Międzynarodowe prawo kosmiczne tworzone było wyłącznie z myślą o państwach, a możliwości prawotwórcze w tym obszarze ograniczał ówczesny stan wiedzy i niewielkie doświadczenie29. Brakowało wsparcia ze strony praktyki większej liczby państw i orzecznictwa sądów międzynarodowych. Efektem prac Podkomitetu Prawnego COPUOS jest pięć umów składających się na corpus iuris spatialis:

1) Układ o zasadach działalności państw w zakresie badań i użytkowania przestrzeni kosmicznej, łącznie z Księżycem i innymi ciałami niebieskimi z 27.1.1967 r.30 (dalej: Układ kosmiczny);

2) Umowa o ratowaniu kosmonautów, powrocie kosmonautów i zwrocie obiektów wypuszczonych w przestrzeń kosmiczną z 22.4.1968 r.31 (dalej: Umowa o ratowaniu kosmonautów);

3) Konwencja o międzynarodowej odpowiedzialności za szkody wyrządzone przez obiekty kosmiczne z 29.3.1972 r.32 (dalej: Konwencja o odpowiedzialności);

4) Konwencja o rejestracji obiektów wypuszczonych w przestrzeń kosmiczną z 14.1.1975 r.33 (dalej: Konwencja o rejestracji obiektów);

5) Układ o zasadach działalności państw w zakresie badań i użytkowania Księżycem i innych ciał niebieskich z 18.12.1979 r.34 (dalej: Układ księżycowy).

10

Szczególną rolę w corpus iuris spatialis odgrywa Układ kosmiczny z 1967 r. W doktrynie podkreśla się, że kolejnym umowom międzynarodowym redagowanym przez COPUOS przypadła funkcja „ściślejszego precyzowania, uzupełniania czy rozwijania jego ogólnych zasad”35. Wskazują na to ich postanowienia. Na przykład w art. VI Konwencji o odpowiedzialności czytamy, że żadne zwolnienie od odpowiedzialności nie będzie przysługiwać w przypadkach, gdy szkody wynikły z działalności prowadzonej przez państwo wypuszczające, która nie jest zgodna z prawem międzynarodowym łącznie, w szczególności, z KNZ i Układem kosmicznym. Trzeba pamiętać, że w tekstach autentycznych układu kosmicznego użyto nazwy: treaty, traité, dogowor, której najwłaściwszym polskim odpowiednikiem jest „traktat”. Choć polskie urzędowe tłumaczenie, używając nazwy „układ”, nie wydaje się być trafne, zostanie wykorzystane w niniejszym podręczniku w formie „układ kosmiczny” jako wersja skrócona długiego tytułu tej kluczowej umowy międzynarodowej.

Źródłami międzynarodowego prawa kosmicznego o ograniczonym zakresie terytorialnym są umowy dwustronne. Jak zauważa B. Kuźniar: „Ich zadaniem jest regulowanie szeroko pojętej współpracy naukowo-technicznej, związanej z badaniem i użytkowaniem przestrzeni kosmicznej i ciał niebieskich, która w dużej mierze koncentruje się na badaniach i technologiach kosmicznych oraz technikach satelitarnych”36.

Warto wspomnieć, że poszczególne państwa implementują do prawa wewnętrznego regulacje zawarte w umowach składających się na międzynarodowe prawo kosmiczne. Lista państw, które przyjęły krajowe prawo kosmiczne, dostępna jest na stronie COPUOS37.

11

Wraz z rozwojem działalności kosmicznej i pracami toczącymi się w COPUOS nad kolejnymi projektami międzynarodowych umów kosmicznych w nauce prawa międzynarodowego toczyła się dyskusja dotycząca roli zwyczaju międzynarodowego w procesie kształtowania się międzynarodowego prawa kosmicznego. Także w tym obszarze na płaszczyźnie międzynarodowej ścierają się i wymagają pogodzenia interesy i roszczenia różnych państw.

Według Stowarzyszenia Prawa Międzynarodowego „zasada wolności badania i użytkowania przestrzeni kosmicznej jest zasadą powszechnego prawa międzynarodowego i jako taka istnieje niezależnie od traktatu”38. Podobne stanowisko zajmuje zdecydowana większość prawników internacjonalistów39. M. Lachs, w opinii odrębnej do wyroku MTS z 20.2.1969 r. w sprawie delimitacji szelfu kontynentalnego na Morzu Północnym (RFN przeciwko Danii oraz RFN przeciwko Niderlandom)40, jako przykład szybkiego powstania normy zwyczajowej podał normę zezwalającą na swobodne poruszanie się obiektów kosmicznych w przestrzeni kosmicznej. Zaznaczył, że państwa wypuszczające nie prosiły o zgodę na wypuszczenie, a inne państwa nie protestowały przeciwko przelotom obiektów kosmicznych przez ich przestrzeń powietrzną i lotom nad ich terytoriami w przestrzeni kosmicznej41.

Podczas 53. sesji Podkomitetu Prawnego COPUOS (24.3.–4.4.2014 r.) w raporcie Grupy Roboczej do spraw statusu i stosowania pięciu traktatów składających się na międzynarodowe prawo kosmiczne znalazło się pytanie, czy jakiekolwiek przepisy zawarte w tych traktatach tworzą międzynarodowe prawo zwyczajowe. Odpowiedziało na nie dotychczas tylko kilka państw. Według opinii przedłożonej przez delegację niemiecką (zawierającą szczegółową i rozbudowaną odpowiedź) ogólne zasady wyrażone w Układzie kosmicznym mają charakter norm zwyczajowych, ponieważ wszystkie państwa, które prowadzą działalność kosmiczną, są stroną tego układu i działają zgodnie z jego postanowieniami. Pozostałe państwa nie protestują przeciwko takim działaniom. Według Niemiec następujące postanowienia Układu kosmicznego mają charakter norm zwyczajowych: zasada wolności, zasada niezawłaszczalności, zasada zastosowania prawa międzynarodowego do działalności kosmicznej, zasada odpowiedzialności za działania narodowe w kosmosie, zasada nadzorowania przez państwa działalności kosmicznej i obowiązek rejestracji obiektów kosmicznych. Według rządu niemieckiego powszechne zastosowanie tych zasad ma ważne znaczenie dla pokojowego wykorzystania przestrzeni kosmicznej.

W kolejnych latach, mimo mnożących się wątpliwości interpretacyjnych obowiązujących umów oraz ogromnego rozwoju techniki kosmicznej i jej praktycznych zastosowań, nie powstał żaden znaczący i – co najważniejsze – wiążący dokument42.

12

Od 1980 do 1996 r. Podkomitet Prawny COPUOS przygotował projekty czterech rezolucji przyjętych przez Zgromadzenie Ogólne ONZ, dotyczących:

1) wykorzystywania przez państwa sztucznych satelitów Ziemi do międzynarodowych bezpośrednich przekazów telewizyjnych (rezolucja 37/92 z 10.12.1982 r.);

2) zdalnego badania Ziemi z przestrzeni kosmicznej (rezolucja 41/65 z 3.12.1986 r.);

3) wykorzystania jądrowych źródeł energii w przestrzeni kosmicznej (rezolucja 47/68 z 14.12.1992 r.);

4) współpracy międzynarodowej w zakresie badań i użytkowania przestrzeni kosmicznej dla dobra i w interesie wszystkich państw, ze szczególnym uwzględnieniem potrzeb państw rozwijających się (rezolucja 51/122 z 13.12.1996 r.).

Rezolucje Zgromadzenia Ogólnego ONZ mają charakter zaleceń. Pozbawione są wiążącej mocy prawnej i nie stanowią źródeł międzynarodowego prawa kosmicznego. Mają natomiast duże znaczenie polityczne i mogą doprowadzić do wykształcenia się nowej normy międzynarodowego prawa kosmicznego.

13

Współcześnie coraz częściej zauważa się, że działalność kosmiczna wyprzedziła prawo, daremnie szukając w nim rozwiązań pojawiających się problemów43. W piśmiennictwie zwraca się uwagę na stopniowe odchodzenie państw od wiążących norm traktatowego prawa kosmicznego w kierunku niewiążących aktów, przyjmowanych w formie rezolucji. O tej tendencji świadczą również rezolucje Zgromadzenia Ogólnego ONZ, m.in.:

1) rezolucja 62/101 z 17.12.2007 r. – Zalecenia dotyczące poprawy praktyki państw i międzynarodowych organizacji międzyrządowych w zakresie rejestracji obiektów kosmicznych (została przyjęta w związku z niewypełnianiem przez państwa obowiązku rejestracji w rejestrze prowadzonym przez Sekretarza Generalnego ONZ wypuszczanych przez siebie obiektów kosmicznych) oraz

2) wspomniana wyżej rezolucja 51/122 z 13.12.1996 r. – Deklaracja o współpracy międzynarodowej w zakresie badań i użytkowania przestrzeni kosmicznej dla dobra i w interesie wszystkich państw, ze szczególnym uwzględnieniem potrzeb krajów rozwijających się.

Brak wiążących aktów prawnych przystających do rozwijającej się działalności kosmicznej nie jest przypadkowy44. Według Z. Galickiego „forma deklaracji zasad jest elastyczniejsza od formy umowy międzynarodowej i łatwiejsza do zaakceptowania przez państwa. Deklaracja taka, przyjmowana w formie rezolucji Zgromadzenia Ogólnego ONZ, nie ma formalnie wiążącego charakteru dla państw”45.

14

W ostatnich latach Podkomitet Prawny COPUOS, w odpowiedzi na wyraźną niechęć państw do wiązania się normami umownymi, przystąpił do intensyfikacji prac nad niewiążącymi instrumentami porządkującymi stosunki międzypaństwowe w przestrzeni kosmicznej i na ciałach niebieskich. Przykładem mogą być wytyczne odnoszące się do gruzu kosmicznego („Space Debris Mitigation Guidelines”) przyjęte w 2007 r.46, czy wytyczne dotyczące rejestracji obiektów kosmicznych i uzyskiwania częstotliwości – zarządzanie małymi i bardzo małymi satelitami („Guidance on Space Object Registration and Frequency. Management for Small and Very Small Satellites”) z 13.4.2015 r.47

Państwa proszone są w nich o implementację ich postanowień do prawa wewnętrznego i w ten sposób zapewnienie ich maksymalnej skuteczności. Akty prawa wewnętrznego państw są coraz liczniejsze i świadczą o intensywnym zaangażowaniu w działalność kosmiczną zarówno samych państw, jak i podmiotów prywatnych48. Międzynarodowe prawo kosmiczne jest znane z tego, że na jego gruncie testowano wiele „niekonwencjonalnych” rozwiązań istotnych z punktu widzenia prawa międzynarodowego publicznego.

15

Nadal trwają spory w nauce międzynarodowego prawa kosmicznego dotyczące m.in.:

1) definicji przestrzeni kosmicznej oraz tego, na jakiej wysokości powinna przebiegać jej dolna granica i czy w ogóle należy dążyć do jej wyznaczenia;

2) jak należy definiować pojęcie obiektu kosmicznego;

3) jaki jest status złóż naturalnych na ciałach niebieskich i czy można je wydobywać, zanim zostanie wypracowany reżim międzynarodowy w tym zakresie;

4) jaka jest sytuacja prawna turystów kosmicznych.

W ostatnich latach dołączyły do nich nowe kwestie dotyczące:

1) międzynarodowej odpowiedzialności za szkody wyrządzone w ramach praktycznych zastosowań technik satelitarnych,

2) finansowania działalności kosmicznej,

3) ubezpieczenia działalności kosmicznej,

4) zarządzania ruchem obiektów kosmicznych,

5) ochrony środowiska kosmicznego,

6) ochrony praw człowieka w związku ze stosowaniem technik satelitarnych,

oraz wiele innych.

Ciągle aktualne są słowa M. Lachsa, który analizując zagadnienie rozwoju prawa międzynarodowego, zaznaczył, że „księga prawa międzynarodowego” nieustannie wzbogaca się o nowe rozdziały49.

1 W dniu 12.4.1961 r. kosmonauta Jurij Gagarin dokonał jednego kompletnego okrążenia Ziemi w czasie około 1 godziny 48 minut. Dwadzieścia trzy dni później orbitę okołoziemską osiągnął pierwszy amerykański astronauta Alan Shepard, a 20.2.1962 r. John Glenn statkiem Mercury-Atlas 6 dokonał trzech kompletnych okrążeń Ziemi. Pierwszą kobietą w kosmosie była Walentina Tierieszkowa, która 16.6.1963 r. rozpoczęła lot na statku Wostok 6. Pierwszy lot z więcej niż jednym członkiem załogi odbył się 12.10.1964 r. statkiem Woskhod 1. Uczestniczyli w nim: Władimir Komarow, Konstantin Fieoktistow oraz Boris Jegorow. Lot ten zaznaczył się w historii jako pierwszy, podczas którego załoga nie była ubrana w skafandry. Pierwszą osobą, która odbyła spacer kosmiczny, był Aleksiej Leonow z radzieckiego statku Woskhod 2, wypuszczonego 18.3.1965 r.

2 Zob. A. Chaikin, A Man on the Moon, passim.

3 Zob. I. Vlasic, The Legal Aspects of Peaceful and Non-Peaceful Uses of Outer Space.

4 D. Eisenhower, Letter to Bulgarin, 1958, cyt. za: M.S. McDouglas, H.S. Lasswell, I. Vlasic, Law and Public Order in Space, s. 395.

5 Zob. P.P.C. Haanappel, A Competitive Environment in Outer Space, s. 1; K. Myszona-Kostrzewa, Nawigacja satelitarna, s. 19.

6 B. Kuźniar, Międzynarodowe prawo kosmiczne, s. 710.

7 Np. E. Galloway nie precyzowała pojęcia earth – oriented, stwierdziła jedynie, że według niej chodzi w nim ogólnie o „zastosowanie wiedzy i techniki kosmicznej do problemów na Ziemi”. Zob. E.M. Galloway, Applicability of Space Treaties, s. 205.

8 K. Wiewiórowska, Niektóre problemy polityczno-prawne, s. 99 i n.

9 A. Wasilkowski, [w:] A. Wasilkowski (red.), Działalność kosmiczna, s. 5.

10 K. Karski, Kilka uwag o krajowych operatorach telekomunikacyjnych jako stronach umów międzynarodowych regulujących funkcjonowanie międzynarodowych organizacji łączności satelitarne, [w:] Z. Galicki, T. Kamiński, K. Myszona-Kostrzewa (red.), Wykorzystanie przestrzeni kosmicznej, s. 95.

11 Wprowadził je uważany za praojca prawa kosmicznego Czech V. Mandl w: Das Weltraum-Recht, Ein Problem der Raumfahrt, Köln 1932.

12 Koncepcję meta prawa rozważał A. Haley w referacie „Space Law and Meta Law. A synoptic View”, wygłoszonym na kongresie rzymskim IAF w 1956 r.

13 We Francji po wypuszczeniu Sputnika R. Homburg stwierdził, że powstające prawo astronautyczne stanowić może będzie tylko prawo przejściowe do czasu odkrycia świadomego życia na innych ciałach niebieskich, które spowoduje konieczność zastąpienia prawa międzynarodowego prawem międzyplanetarnym. Zob. R. Homburg, Droit astronautique, s. 16.

14 M. Grzegorczyk, Prawo kosmiczne.

15 Z. Galicki, Status prawny Kosmosu, [w:] A. Wasilkowski (red.), Działalność kosmiczna, s. 6.

16 J.C. Cooper, Aerospace Law, s. 80–94.

17 N.M. Matte, Aerospace Law, 1969, s. 13–15; por. tenże, Aerospace Law, 1977, passim.

18 C. Berezowski, Międzynarodowe prawo lotnicze, s. 14.

19 W doktrynie polskiej np. A. Górbiel, Międzynarodowe prawo kosmiczne, s. 47, a w radzieckiej A.S. Piradow, Tiendiencii rozwitija kosmiczeskogo prawa, s. 12.

20 I.H.Ph. Diederiks-Verschoor, V. Kopal, An Introduction to Space Law, vol. 3, s. 8.

21 Por. J. Rzymanek, Some Legal Problems, s. 172; tenże, Kosmiczne systemy transportowe wielokrotnego wykorzystania, [w:] A. Wasilkowski (red.), Działalność kosmiczna, s. 92 i n.

22 Przykładem może być Scaled Composites Model 316 SpaceShipOne – pierwszy prywatny załogowy statek kosmiczny. Został wyprodukowany przez korporację Scaled Composites. Jego budowa była sfinansowana całkowicie z prywatnych źródeł. SpaceShipOne jest w stanie dotrzeć do przestrzeni kosmicznej, ale na razie jego prędkość jest zbyt niska, aby wejść na orbitę. Do napędu wykorzystuje hybrydowy napęd rakietowy. W dniu 4.10.2004 r., w 47. rocznicę wystrzelenia Sputnika, CET SpaceShipOne oderwał się od ziemi. Wzniósł się na wysokość 111,996 km, czym pobił poprzedni rekord wysokości lotu samolotu rakietowego (107,96 km) ustanowiony w 1963 r. przez rządowy pojazd X-15. Następnie wylądował na pasie lotniska.

23 Zob. S. Hobe, G. Meishan Goh, J. Neumann, Space Tourism, s. 359.

24 M. Żylicz, Prawo lotnicze, 2011, s. 26.

25 G. Gal, Space Law, s. 109–115.

26 A. Górbiel, Międzynarodowe prawo kosmiczne, s. 10–11.

27 M. Lachs, Przestrzeń kosmiczna, s. 435.

28 Szczegółowy opis tego organu znajduje się w rozdziale VII, § 2.

29 K. Myszona-Kostrzewa, Ius cogens i soft law w międzynarodowym prawie kosmicznym, s. 303–319.

30 Układ wszedł w życie 10.10.1967 r., jego stronami jest 112 państw. Tekst przyjęty przez Zgromadzenie Ogólne ONZ w rezolucji 2222 (XXI) z 19.12.1966 r.

31 Umowa weszła w życie 3.12.1968 r., jej stronami jest 99 państw. Tekst przyjęty przez Zgromadzenie Ogólne ONZ w rezolucji 2345 (XXII) z 19.12.1967 r.

32 Konwencja weszła w życie 1.9.1972 r., jej stronami jest 98 państw. Tekst przyjęty przez Zgromadzenie Ogólne ONZ w rezolucji 2777 (XXVI) z 29.11.1971 r.

33 Konwencja weszła w życie 15.9.1976 r., jej stronami jest 75 państw. Tekst konwencji został przyjęty przez Zgromadzenie Ogólne ONZ w rezolucji 3235 (XXIX) z 12.11.1974 r.

34 Porozumienie weszło w życie 11.7.1984 r., jego stronami jest 18 państw, w tym 11 państw sygnatariuszy. Polska nie jest stroną Porozumienia. Tekst przyjęty przez Zgromadzenie Ogólne ONZ w rezolucji 34/68 z 5.12.1979 r.

35 A. Górbiel, Międzynarodowe prawo kosmiczne, s. 220.

36 B. Kuźniar, Międzynarodowe prawo kosmiczne, s. 713.

37 https://www.unoosa.org/oosa/en/ourwork/spacelaw/nationalspacelaw.html (dostęp: 20.1.2025 r.).

38 Raport 58 Konferencji Stowarzyszenia Prawa Międzynarodowego (Manila 1978).

39 Zob. V.S. Vereshchetin, G.M. Danilenko, Custom as a Source, s. 33; J. Rzymanek, Protection of Outer Space Environment, s. 167; W. Czapliński, A. Wyrozumska, Prawo międzynarodowe, s. 151; M. Żylicz, Prawo lotnicze, 2002, s. 38.

40 ICJ Reports 1969, s. 3.

41 Zob. ICJ Reports 1969, s. 230.

42 Zob. K. Myszona-Kostrzewa, Ius cogens i soft law w międzynarodowym prawie kosmicznym, s. 303–319.

43 V. Kopal, United Nations, s. 1–58; B. Cheng, Studies in International Space Law, passim.

44 Zob. K. Myszona-Kostrzewa, Nawigacja satelitarna, passim.

45 Z. Galicki, Bezpośrednia telewizja, s. 70.

46 A/AC.105/C.1/L.260. Potwierdzone w rezolucji Zgromadzenia Ogólnego ONZ 62/217 z 21.12.2007 r. w sprawie międzynarodowej współpracy w zakresie pokojowego wykorzystania przestrzeni kosmicznej.

47 A/AC.105/C.2/2015/ CRP.17.

48 Akty prawa wewnętrznego poszczególnych państw dostępne na stronie internetowej COPUOS: https://www.unoosa.org/oosa/en/ourwork/spacelaw/nationalspacelaw/index.html.

49 M. Lachs, Czy kryzys prawa międzynarodowego, s. 20.

Rozdział II. Status prawny kosmosu

Literatura: C. Berezowski, Międzynarodowe prawo lotnicze, Warszawa 1964; C. Berezowski, Prawo międzynarodowe publiczne, Warszawa 1969; I. Brownlie, Principles of Public International Law, Oxford 1990; B. Cheng, The legal Regime of Airspace and Outer Space, the Boundary Problem. Functionalism versus Spatialism: the Major Premises, Annals Air and Space Law 1980, vol. 5; C.Q. Christol, Article 2 of the 1967 Principles Treaty Revisited, Annals of Air and Space Law 1984, vol. IX; B. Cheng, The legal Status of Outer Space, Journal of Space Law 1983; I.H.Ph. Diederiks-Verschoor, V. Kopal, An Introduction to Space Law, vol. III, Kluwer Law International 2008; Z. Galicki, T. Kamiński, K. Myszona-Kostrzewa (red.), Wykorzystanie przestrzeni kosmicznej – Świat, Europa, Polska, Warszawa 2010; E.M. Galloway, Applicability of Space Treaties to the Uses of Outer Space, Annals of Air and Space Law 1976; K.M. Gorove, Delimitation of Outer Space and the Aerospace Object – Where is the Law?, Journal of Space Law 2000, vol. 28, No. 1; S. Gorove, Earth Resources Survey Satellites and International Law, Journal of Space Law 1973, vol. 1, No. 1; S. Gorove, Sudies in Space Law: Its Challenges and Prospects, Leyden 1977; W. Góralczyk, K. Karski, S. Sawicki, Prawo międzynarodowe publiczne w zarysie, Warszawa 2024; A. Górbiel, Międzynarodowe prawo kosmiczne, Warszawa 1985; M. Grzegorczyk, Prawo kosmiczne, ZNUJ. Prace Prawnicze 1973, z. 59; J. Gospodarek, Status prawny obiektów kosmicznych, Astronautyka 1973, Nr 3; W.P. Heere, Earth Resources Satellites, XVII Coll. IISL, Amsterdam 1974; S. Hobe, B. Schmidt-Tedd, K.U. Schrogl (eds.), Cologne Commentary on Space Law, vol. 1: The Outer Space Treaty, Cologne 2009; M. Kamyk, Czy grożą nam wojny kosmiczne?, Przegląd Sił Powietrznych 2008, Nr 11; E. Karska, K. Myszona-Kostrzewa, Załogowe i bezzałogowe stacje kosmiczne : wybrane aspekty prawne, Prawo i Więź 2020, Nr 2; M. Lachs, The law of Outer Space: An Experience in Contemporary Law-Making, Leiden 1972; J. Menkes, Wspólne zasoby dzielone a zwierzchnictwo terytorialne, Prawne Problemy Górnictwa 1991, Nr 14; E. Mikos-Skuza, Odpowiedzialność za praktyczne zastosowania techniki kosmicznej w świetle międzynarodowego prawa publicznego [maszynopis rozprawy doktorskiej dostępny w zbiorach Biblioteki Wydziału Prawa i Administracji UW]; K. Myszona-Kostrzewa, Nawigacja satelitarna w świetle prawa międzynarodowego, Warszawa 2011; J. Rzymanek, Protection of Outer Space Environment: Urgent Necessity and Challange for International Law, Polish Yearbook of International Law 1988, vol. XVII; R. Szafarz, Badanie Ziemi z kosmosu w świetle prawa międzynarodowego, Wrocław 1987; J. Sztucki, Podstawy kodeksu kosmicznego, Astronautyka 1968, Nr 2; V.S. Vereshchetin, G.M. Danilenko, Custom as a Source of International Law of Outer Space, Journal of Space Law 1985, vol. 13, No. 1; A. Wasilkowski, Prawo kosmiczne. Kierunki badań, Postępy Astronautyki 1985, Nr 3–4; A. Wasilkowski (red.), Działalność kosmiczna w świetle prawa międzynarodowego, Warszawa 1991; K. Wiewiórowska, Niektóre problemy polityczno-prawne pokojowego wykorzystania przestrzeni kosmicznej, Postępy Astronautyki 1977, Nr 2; K. Wiewiórowska, Teledetekcja satelitarna w świetle prawa międzynarodowego, Postępy Astronautyki 1977, Nr 4.

§ 1. Pojęcie kosmosu, przestrzeni kosmicznej i ciał niebieskich

16

Międzynarodowe prawo kosmiczne określa status prawny kosmosu, dokonując dyferencjacji tego pojęcia na dwie podstawowe części: przestrzeń kosmiczną i ciała niebieskie.

Słowo „kosmos” wywodzi się z języka greckiego i oznacza harmonię, porządek i piękno układu liczbowego. Jest to także pojęcie filozofii greckiej, przejęte przez średniowieczną naukę i filozofię chrześcijańską, oznaczające świat jako harmonijną i uporządkowaną całość – przeciwieństwo chaosu1.

Umowy składające się na międzynarodowe prawo kosmiczne nie wyjaśniają pojęć przestrzeni kosmicznej i ciał niebieskich. Polskie tłumaczenie pojęcia przestrzeni kosmicznej pochodzi z tekstu Układu kosmicznego z 1967 r. sporządzonego w języku rosyjskim. Tekst angielski posługuje się nazwą outer space, czyli dosłownie „przestrzeń zewnętrzna”, tekst francuski – określeniem l’espace extra-atmosphérique, czyli „przestrzeń pozaatmosferyczna”, zaś hiszpański – expacio ultraterrestre, a więc „przestrzeń pozaziemska”. W literaturze naukowej spotykamy także takie pojęcia, jak przestworza2 czy przestrzeń pozapowietrzna3, przestrzeń zewnętrzna, przestrzeń pozaaeronautyczna oraz przestrzeń międzyplanetarna. Ciała niebieskie przede wszystkim definiowane są w literaturze naukowej. Zgodnie z definicją zawartą w „Encyklopedii PWN” są to obiekty znajdujące się w przestrzeni Wszechświata i zalicza się do nich: Słońce, planety i ich księżyce, planetoidy, komety, meteory, gwiazdy, mgławice i in.4

17

Podstawowe zróżnicowanie kosmosu na przestrzeń kosmiczną i ciała niebieskie wprowadzone przez Układ kosmiczny z 1967 r. znacząco rozbudował Układ księżycowy z 1979 r. Według Z. Galickiego „zestaw elementów wchodzących z prawnomiędzynarodowego punktu widzenia w skład ogólnego pojęcia kosmosu przedstawia się następująco:

I. Przestrzeń kosmiczna

A) W ujęciu całościowym

B) W ujęciu szczegółowym:

1) orbita okołoziemska:

a) orbita geostacjonarna;

2) orbity i trajektorie wokół i w kierunku Księżyca i innych ciał niebieskich wewnątrz systemu słonecznego.

II. Ciała niebieskie:

A) W ujęciu całościowym.

B) W ujęciu szczegółowym:

1) Księżyc i inne ciała niebieskie wewnątrz systemu słonecznego:

a) w ujęciu całościowym,

b) w ujęciu szczegółowym:

– zasoby naturalne,

– próbki,

– minerały i substancje dla potrzeb misji naukowych,

– międzynarodowe rezerwaty naukowe,

– obszary konieczne dla potrzeb stacji kosmicznych;

2) materie pozaziemskie osiągające powierzchnię Ziemi w sposób naturalny”5.

Biorąc pod uwagę powyższe zróżnicowanie kosmosu i klasyfikację elementów składowych, należy rozpatrywać normy międzynarodowego prawa kosmicznego dotyczące przestrzeni kosmicznej i ciał niebieskich w ujęciu całościowym lub szczegółowym.

§ 2. Prawna delimitacja przestrzeni kosmicznej

18

Umowy składające się na międzynarodowe prawo kosmiczne nie zawierają jednolitych kryteriów fizycznych dla precyzyjnego określenia pojęcia kosmosu. Jednym z zasadniczych pytań, na które starają się odpowiedzieć naukowcy, jest pytanie o to, czy przyleganie do siebie dwóch przestrzeni: powietrznej i kosmicznej, o odmiennej sytuacji prawnej wymaga ich rozgraniczenia lub zdefiniowania w celu usunięcia niejasności, które negatywnie mogą wpłynąć na stosunki między państwami i dalszy rozwój działalności kosmicznej.

Brakuje również umownego ścisłego rozgraniczenia przestrzeni kosmicznej. Najczęściej pojawiają się sugestie, że dolna granica przestrzeni kosmicznej znajduje się:

1) na wysokości, ponad którą ziemska atmosfera nie posiada gęstości umożliwiającej poruszanie się w niej statków powietrznych;

2) tam, gdzie obiekt kosmiczny dostaje się w zasięg oddziaływania siły odśrodkowej;

3) na wysokości odpowiadającej najniższemu perygeum sztucznego satelity Ziemi utrzymującego się na orbicie, czyli obecnie na wysokości około 100–110 km n.p.m.

19

Niektórzy autorzy wspominają o konsensusie między państwami dotyczącym istnienia dolnej granicy na wysokości około 100 km n.p.m.6 Są też tacy, którzy7 prezentują pogląd, że doszło nawet do powstania normy międzynarodowego prawa zwyczajowego w tym przedmiocie, ponieważ żadne z państw nie zgłosiło dotychczas protestu przeciw umieszczaniu sztucznych satelitów na orbicie wokół Ziemi. Jeśli przyjmiemy założenie, że ustawodawstwo wewnętrzne poszczególnych państw jest dowodem na istnienie normy zwyczajowej8, to o wykształceniu się takowej w odniesieniu do górnej granicy przestrzeni powietrznej może świadczyć australijski Space Activities Act z 1998 r., znowelizowany w 2002 r. Nie zawiera on definicji przestrzeni kosmicznej, ale wyraźnie stwierdza, że jego postanowienia mają zastosowanie do działań kosmicznych, które zachodzą lub będą zachodzić na wysokości powyżej 100 km n.p.m. Uregulowanie to miało służyć precyzyjnemu określeniu zakresu działań, do jakich akt ten ma zastosowanie. Na 45. sesji Podkomitetu Prawnego COPUOS w 2006 r. Grupa Robocza do spraw definicji i delimitacji przedstawiła wniosek skierowany do państw członkowskich, którego celem było uzyskanie odpowiedzi na pytania dotyczące ich stanowisk oraz regulacji wewnętrznych w przedmiocie definicji i delimitacji przestrzeni kosmicznej. Zdecydowana większość państw z tych, które udzieliły odpowiedzi, nie posiadała takowych regulacji9. Odmienne poglądy na zagadnienie delimitacji przestrzeni kosmicznej mają także potęgi kosmiczne: Rosja i USA. Niegdyś ZSRR, a obecnie Rosja dąży do zabezpieczenia w należyty sposób suwerennych praw państw, poprzez zawarcie umowy międzynarodowej ustalającej na określonej wysokości granicę prawną między przestrzenią powietrzną a przestrzenią kosmiczną. Z kolei USA konsekwentnie się temu sprzeciwiają, uważając wszelkie próby delimitacji za przedwczesne i wskazując, że w najlepszym przypadku delimitacja byłaby ograniczona przez aktualny stan techniki. Przestrzegają COPUOS przed uzgodnieniem sztucznej linii między dwiema przestrzeniami w sytuacji, gdy nie można przewidzieć konsekwencji takiego ustalenia.

§ 3. Status prawny przestrzeni kosmicznej i ciał niebieskich

I. Uwagi wprowadzające

20

Sytuacja prawna kosmosu – przestrzeni kosmicznej i ciał niebieskich, została uregulowana w Układzie kosmicznym z 1967 r. oraz Układzie księżycowym z 1979 r. (ten ostatni ma marginalne znaczenie w związku z niewielką liczbą państw, które dokonały jego ratyfikacji).

Składają się na nią trzy zasady:

1) wolności badań i użytkowania,

2) niezawłaszczalności oraz

3) pokojowego użytkowania kosmosu.

Prawnicy internacjonaliści są zgodni co do tego, że fundamentalne zasady wyrażone w Układzie kosmicznym są jednocześnie normami prawa zwyczajowego10.

Trzeba mieć na uwadze, że: „Wymienione zasady ulegają zróżnicowaniu w zależności od ich zastosowania do przestrzeni kosmicznej lub do ciał niebieskich, jak również w zależności od tego, czy dotyczą ujęcia całościowego, czy też szczegółowego tych podstawowych części kosmosu”11.

21

W nauce międzynarodowego prawa kosmicznego prowadzona była dyskusja, czy międzynarodowe prawo kosmiczne ma zastosowanie do działań podejmowanych w kosmosie, których skutki dotyczą przede wszystkim środowiska ziemskiego (np. usługi satelitarne). Niektórzy przedstawiciele doktryny stali na stanowisku, że postanowienia Układu kosmicznego nie obejmują takich rodzajów działalności kosmicznej12, np. okoliczność, że teledetekcja satelitarna wywiera skutek w środowisku ziemskim, a nie w kosmicznym, dała im podstawę do przyjęcia tezy, że Układ kosmiczny nie ma zastosowania do tego typu poczynań. W.P. Heere podkreślał, że „zasoby naturalne Ziemi podlegają prawu ziemskiemu, a nie kosmicznemu”13.

Zdecydowana większość badaczy odrzuciła taki pogląd14, argumentując, że opiera się on na zbyt daleko idącym uproszczeniu lub niezrozumieniu celów. Według W.S. Wiereszczetina „aparaty kosmiczne dosłownie i w przenośni zwrócone są w kierunku Ziemi (…), przeznaczone są nie do badania kosmosu jako takiego, a do rozwiązywania czysto ziemskich zadań, (…) stwarzają więcej problemów na Ziemi niż w kosmosie”15. R. Szafarz, analizując regulacje dotyczące teledetekcji satelitarnej, słusznie zauważyła, że art. I Układu kosmicznego „obejmuje nie tylko takie wykorzystywanie przestrzeni kosmicznej, które prowadzi do badania samej przestrzeni kosmicznej (…), lecz mówi o wykorzystywaniu przestrzeni kosmicznej w sposób bardziej ogólny”16. R. Szafarz stwierdziła, że art. I Układu kosmicznego obejmuje „także użytkowanie przestrzeni kosmicznej dla celów ziemskich (…)”17. Badaczka zaznaczyła, że ust. 3 tego artykułu mówi o „swobodzie badań naukowych w przestrzeni kosmicznej, a nie tylko o „swobodzie badań naukowych przestrzeni kosmicznej”. M. Lachs18 i M. Grzegorczyk19 także nie mieli wątpliwości co do tego, że różne rodzaje działalności kosmicznej zorientowane na Ziemię mieszczą się w ramach działalności, o której mowa w Układzie kosmicznym. Według ostatniego z wymienionych autorów zasada wolności badania i użytkowania przestrzeni kosmicznej implikuje m.in.: używanie satelitów do celów praktycznych, zwłaszcza telekomunikacyjnych, meteorologicznych i nawigacyjnych. A. Wasilkowski uznał, że: „Zwolna (…) traci na ostrości rozróżnienie, co jest kosmiczne, a co ziemskie”20. E. Mikos-Skuza stwierdziła z kolei, że podział działalności kosmicznej na space – oriented i earth – oriented jest nieprecyzyjny. Autorka trafnie zauważyła, że: „Każda (…) działalność kosmiczna nakierowana jest, „zorientowana” na Ziemię w tym sensie, że zaspokaja potrzeby jej mieszkańców lub ich pewnych grup i że skutki tej działalności – w bliższej lub dalszej perspektywie dotyczą Ziemi”21. W jej opinii: „Praktyczne zastosowania techniki kosmicznej stanowią działalność kosmiczną i podlegają regulacjom z zakresu prawa kosmicznego”22. Podobne stanowisko prezentowane jest w doktrynie innych państw23.

II. Zasada wolności badań i użytkowania przestrzeni kosmicznej i ciał niebieskich

22

W Deklaracji zasad z 1963 r., a następnie w Układzie kosmicznym z 1967 r. znalazła się zasada, według której przestrzeń kosmiczna, łącznie z Księżycem i innymi ciałami niebieskimi, jest wolna dla badań i użytkowania przez wszystkie państwa bez jakiejkolwiek dyskryminacji, na zasadzie równości i zgodnie z prawem międzynarodowym; dostęp do wszystkich obszarów ciał niebieskich jest wolny.

W myśl pkt 2 Deklaracji zasad z 1963 r. i art. I akapity 2 i 3 Układu kosmicznego na wolność przestrzeni kosmicznej składają się trzy podstawowe uprawnienia:

1) swoboda dostępu do wszystkich części przestrzeni kosmicznej i wszystkich ciał niebieskich,

2) swoboda ich badania oraz

3) swoboda ich użytkowania.

23

Artykuł I Układu kosmicznego ma kluczowe znaczenie dla całego międzynarodowego prawa kosmicznego. Niestety nie określa w sposób precyzyjny zakresu pojęcia wolności w odniesieniu do działań w kosmosie. Wydaje się, że zakres ten, choć niezwykle pojemny, nie jest nieograniczony. M. Lachs uważał, że „nie ma wątpliwości, że wolność działania państw w przestrzeni kosmicznej i na ciałach niebieskich nie jest nieograniczona lub absolutna. Jest ograniczona przez prawa i interesy innych państw. Może być prowadzona tylko w takim zakresie w jakim nie narusza tych praw i interesów (…)”24. Wolność badań i użytkowania kosmosu nie powinna obejmować możliwości nadużycia prawa (abuse of rights25).

Nie zostały sprecyzowane także wzajemne relacje występujących w art. I Układu kosmicznego pojęć: „badanie” (exploration) i „użytkowanie” (use)26. Według „Słownika języka polskiego”27 badanie oznacza gruntowne poznawanie czegoś za pomocą analizy naukowej, zaś użytkowanie – używanie czegoś, korzystanie z czegoś zwłaszcza w sposób racjonalny, przynoszący jak największy pożytek, eksploatowanie. Z przytoczonych definicji wynika, że omawiane pojęcia nie powinny być stosowane wymiennie. W doktrynie dopuszcza się jednak możliwość przyjęcia założenia, że pojęcie użytkowania używane w szerokim znaczeniu, obejmującym działania natury ekonomicznej przynoszące zysk, jako bardziej ogólne, będzie zawierało w sobie pojęcie badania28.

24

Prawo dostępu do przestrzeni kosmicznej w celu jej użytkowania i prowadzenia badań mają wszystkie państwa (nie tylko te, które już wypuściły obiekty kosmiczne lub które są stronami układu kosmicznego). Prawo to rozciąga się również na organizacje międzynarodowe o charakterze międzyrządowym29. Przykładem może być postanowienie art. VI Układu kosmicznego, zgodnie z którym, jeżeli działalność w przestrzeni kosmicznej, łącznie z Księżycem i innymi ciałami niebieskimi, prowadzi organizacja międzynarodowa, odpowiedzialność za przestrzeganie układu ponosi zarówno organizacja międzynarodowa, jak i państwa strony układu, uczestniczące w takiej organizacji.

Działalność kosmiczną mogą podjąć także organizacje pozarządowe oraz osoby prawne. Zgodnie z art. VI Układu kosmicznego muszą one uzyskać upoważnienie od państwa strony układu kosmicznego i pozostawać pod jego stałym nadzorem. To ostatnie zagadnienie zyskuje ostatnio na ważności z powodu postępującej komercjalizacji przemysłu kosmicznego w związku z rozwojem usług świadczonych w ramach technik satelitarnych (telekomunikacja, nawigacja, teledetekcja, telewizja satelitarna).

Zgodnie z pkt 1 Deklaracji zasad z 1963 r. oraz art. I akapit 1 Układu kosmicznego badanie i użytkowanie przestrzeni kosmicznej, łącznie z Księżycem i innymi ciałami niebieskimi, będzie prowadzone dla dobra i w interesie wszystkich krajów, niezależnie od stopnia ich rozwoju gospodarczego lub naukowego, i będzie stanowić dorobek całej ludzkości (the province of mankind).

Wynika z nich, że korzyści z użytkowania kosmosu powinny przypaść nie tylko państwom, które czynią nakłady i podejmują wysiłki prowadzenia działalności kosmicznej, ale wszystkim państwom, także tym, które nie są w stanie przedsięwziąć takiej działalności. Pominięcie w tym kontekście innych podmiotów, np. organizacji międzynarodowych, wydaje się w pełni odzwierciedlać czasy, w jakich zawierany był układ. Działalność kosmiczna była wówczas dostępna wyłącznie dla państw i z myślą o nich była prowadzona30. W doktrynie podkreśla się jednak, że wskazanie jako beneficjentów działań kosmicznych wszystkich państw nie ma charakteru nadającego się do wykonania zobowiązania, jest raczej deklaracją, ogólnym stwierdzeniem31. Bez odpowiedzi pozostaje pytanie, czy samo badanie i użytkowanie kosmosu powinno być prowadzone dla dobra i w interesie całej ludzkości, czy założenie to rozciąga się także na skutki działalności kosmicznej.

25

Sformułowanie „dorobek całej ludzkości” dało początek instytucji znanej dziś pod nazwą „wspólnego dziedzictwa ludzkości” (common heritage of mankind). Koncepcję wspólnego dziedzictwa ludzkości wspominają Układ księżycowy i Konwencja z Montego Bay. Obydwa dokumenty zakładają, że eksploatacja zasobów odpowiednio Księżyca oraz dna i podziemia dna morza otwartego powinna być prowadzona w interesie całej ludzkości. Obszary te są niezawłaszczane i podlegają specjalnemu reżimowi. Rozwiązania takie zadowalają i są korzystne dla państw rozwijających się, które mają nadzieję czerpać zyski z eksploatacji, również poprzez dostęp do nowoczesnych technologii służących wydobyciu zasobów. Są natomiast nie do przyjęcia dla państw zaawansowanych technologicznie, potencjalnie zdolnych do eksploatacji zasobów naturalnych. Stąd niewielkie zainteresowanie państw Układem księżycowym32. Widoczna jest również różnica w podejściu państw do Układu kosmicznego z 1967 r. i Układu księżycowego z 1979 r., polegająca na akceptacji pierwszego i braku zainteresowania wobec drugiego z traktatów. Według S. Gorove’a „wyrażenie dorobek całej ludzkości użyte w układzie kosmicznym ma oznaczać raczej nadzieję niż rzeczywistą zgodę państw na działanie dla dobra całej ludzkości”33. Taka wykładnia znajduje potwierdzenie w postępowaniu państw. Ł. Kułaga słusznie zauważył, że „praktyka państw realizujących politykę kosmiczną w zakresie wykorzystywania kosmosu np. na potrzeby obserwacji Ziemi czy telekomunikacyjne wyraźnie pokazuje, że podstawowy jest tu ich własny interes natomiast brak znaczących protestów ze strony krajów rozwijających się sprzyja akceptacji takiej działalności mimo wyraźnie odmiennych postanowień Układu z 1967 r.”34. Układ księżycowy, który w sposób bardziej zdecydowany ingeruje i ogranicza swobodę działania państw, powoduje, że państwa nie są zainteresowane jego ratyfikacją.

Trzeba pamiętać, że wyrażenie „dorobek całej ludzkości” odnosi się do badania i użytkowania przestrzeni kosmicznej, łącznie z Księżycem i innymi ciałami niebieskimi, nie zaś do przestrzeni kosmicznej i ciał niebieskich jako takich.

III. Zasada niezawłaszczalności

26

Zasada niezawłaszczalności kosmosu po raz pierwszy została sformułowana w pkt 3 Deklaracji zasad z 1963 r., a następnie została powtórzona w art. II Układu kosmicznego. Jest także zasadą międzynarodowego prawa zwyczajowego, wiążącą wszystkie państwa, także te niebędące stronami układu.

Zgodnie z art. II Układu kosmicznego przestrzeń kosmiczna, łącznie z Księżycem i innymi ciałami niebieskimi, nie podlega zawłaszczeniu przez państwa poprzez ogłaszanie suwerenności, poprzez wykorzystywanie lub okupację ani w jakikolwiek inny sposób.

M. Lachs, który był przewodniczącym Podkomitetu Prawnego COPUOS w czasie negocjacji tekstu Układu kosmicznego, podkreślił, że zakaz zawłaszczenia wyrażony w art. II dotyczy zarówno praw suwerennych, jak i prawa własności prywatnej35.

Ważne spostrzeżenie poczynił M. Grzegorczyk, który stwierdził, że „przyjmując zasadę niezawłaszczalności przestrzeni kosmicznej i ciał niebieskich, państwa przekreśliły zarazem różne sugestie oparte na analogii z niektórymi obszarami oraz koncepcję kwalifikacji przestrzeni kosmicznej jako rei nullius (wtedy bowiem byłoby dopuszczalne zawłaszczenie), albo rei omnium communis (co implikowałoby wykorzystanie w kosmosie praw suwerennych przez wszystkie państwa)”36.

Przestrzeń kosmiczna i ciała niebieskie stanowią raczej res usus publicum, czyli terytorium wspólnego użytkowania. Oznacza to prawo państw do korzystania z niego i używania go na równych zasadach37.

27

Artykuł 9 ust. 1 Układu księżycowego mówi wprost o uprawnieniu państw do zakładania załogowych lub bezzałogowych stacji na Księżycu i innych ciałach niebieskich wewnątrz systemu słonecznego, przyznając im jednocześnie prawo do wykorzystania obszaru, który jest konieczny dla potrzeb stacji. W ust. 2 tego artykułu znalazło się wskazanie, że stacje powinny być zakładane w taki sposób, aby nie utrudniały swobodnego dostępu do wszystkich części Księżyca – personelowi, pojazdom oraz sprzętowi innych państw – stron porozumienia, które prowadzą działalność na Księżycu zgodnie z postanowieniami Układu kosmicznego.

28

Zwrot „obszar, który jest konieczny dla potrzeb stacji” jest nieostry, a wyznaczenie jego granic bardzo trudne i kontrowersyjne. Jak słusznie zauważył A. Górbiel: „W każdym indywidualnym przypadku muszą decydować o tym względy związane ze specyfiką konstrukcji określonej stacji, zasad jej funkcjonowania oraz z jej przeznaczeniem”38. Problemy interpretacyjne budzi także pojęcie wykorzystania obszaru koniecznego dla potrzeb stacji. Istnieją wątpliwości, czy oznacza ono prawo do wydobycia zasobów naturalnych ciał niebieskich (tzw. górnictwa kosmicznego).

29

Zgodnie z art. 11 Układu księżycowego Księżyc i jego zasoby naturalne stanowią wspólne dziedzictwo ludzkości. W nauce międzynarodowego prawa kosmicznego trwa dyskusja, czy mogą one stać się własnością państwa, międzynarodowej organizacji międzyrządowej lub pozarządowej, narodowej organizacji albo jednostki pozarządowej czy jakiejkolwiek osoby fizycznej.

30

Artykuł 6 Układu księżycowego zawiera prawo państw-stron do zbierania i zabierania39 próbek minerałów i innych substancji, które mogą pozostawać do dyspozycji tych państw i być wykorzystywane w celach naukowych. Z. Galicki uznał, że „elementem istotnym dla zakwalifikowania określonych materiałów jako «próbek» w rozumieniu art. 6 Porozumienia o Księżycu nie jest ich ilość, która może być nawet pokaźna, ale ich przeznaczenie – to jest badania naukowe”40. Ponadto zgodnie z art. 6 Układu księżycowego państwa mogą podczas badań naukowych wykorzystywać minerały i inne substancje Księżyca w ilościach odpowiednich na potrzeby swoich misji. Stanowi to kolejny wyjątek od ogólnej zasady dotyczącej zasobów naturalnych Księżyca i innych ciał niebieskich zawartej w art. 11, zakazującej eksploatowania i wykorzystania tych zasobów na własny rachunek przez poszczególne państwa. Jak zauważył Z. Galicki: „I tutaj także uzasadnieniem owego odstępstwa będzie zasada swobody badań naukowych, albowiem właśnie tylko dla celu badań naukowych wspomniane materiały mogą być wykorzystywane”41.

Trzeba zaznaczyć, że w świetle art. 7 Układu księżycowego badanie i wykorzystywanie Księżyca musi się odbywać bez naruszenia równowagi jego środowiska, przez wprowadzanie niekorzystnych zmian w tym środowisku, przez jego szkodliwe zanieczyszczanie drogą wprowadzania obcej materii lub w jakikolwiek inny sposób. Postanowienie to stanowi ważne uzupełnienie art. 6.

IV. Zasada pokojowego wykorzystania przestrzeni kosmicznej i ciał niebieskich

31

O pokojowym wykorzystaniu kosmosu wspominały już rezolucje Zgromadzenia Ogólnego ONZ poprzedzające zawarcie Układu kosmicznego:

1) w rezolucji 1148 (XII) z 14.11.1957 r. w sprawie regulacji, ograniczenia i zrównoważonej redukcji wszystkich sił zbrojnych i wszystkich zbrojeń oraz zawarcia międzynarodowej konwencji (traktatu) o redukcji zbrojeń i zakazie broni atomowej, wodorowej i innej broni masowego rażenia zaznaczono, że wykorzystanie przestrzeni kosmicznej powinno odbywać się wyłącznie w celach naukowych i pokojowych;

2) w preambule rezolucji 1348 (XIII) z 13.12.1958 r. powołującej Komitet ad hoc do spraw Pokojowego Wykorzystania Przestrzeni Kosmicznej podkreślono, że przestrzeń kosmiczna powinna być użytkowana tylko w celach pokojowych;

3) w rezolucji 1472 (XIV) z 12.12.1959 r., ustanawiającej stały Komitet do spraw Pokojowego Wykorzystania Przestrzeni Kosmicznej, znalazł się zapis o pokojowym użytkowaniu przestrzeni kosmicznej;

4) w rezolucji 1721 (XVI) z 20.12.1961 r. w sprawie międzynarodowej współpracy w dziedzinie pokojowego wykorzystania przestrzeni kosmicznej uznano wspólny interes ludzkości w rozwijaniu pokojowego wykorzystania przestrzeni kosmicznej oraz pilną potrzebę wzmocnienia współpracy międzynarodowej w tej ważnej dziedzinie, .

32

Zasada pokojowego wykorzystania przestrzeni kosmicznej i ciał niebieskich została zawarta w art. IV Układu kosmicznego. Wzorem dla postanowień zawartych w tym przepisie, który reguluje pokojowe wykorzystanie kosmosu, były:

1) art. 1 Układu Antarktycznego z 1.12.1959 r.42 oraz

2) Układ o zakazie prób broni nuklearnej w atmosferze, w przestrzeni kosmicznej i pod wodą z 5.8.1963 r.

W świetle art. IV Układu kosmicznego:

„Państwa-strony układu zobowiązują się nie umieszczać na orbitach wokół Ziemi obiektów przenoszących broń jądrową, biologiczną, chemiczną lub jakąkolwiek inną broń masowego zniszczenia, nie instalować takich broni na ciałach niebieskich, ani nie umieszczać takich broni w przestrzeni kosmicznej w jakikolwiek inny sposób.

Księżyc i inne ciała niebieskie będą użytkowane przez wszystkie państwa strony układu wyłącznie do celów pokojowych Zabronione będzie zakładanie baz wojskowych, instalacji i fortyfikacji oraz dokonywanie prób jakiegokolwiek typu broni i przeprowadzanie manewrów wojskowych na ciałach niebieskich. Korzystanie z personelu wojskowego dla badań naukowych lub dla jakichkolwiek innych celów pokojowych nie będzie zakazane. Nie będzie również zakazane wykorzystanie jakiegokolwiek sprzętu lub urządzeń koniecznych dla pokojowego badania Księżyca i innych ciał niebieskich”.

33

W doktrynie przeważa pogląd, że art. IV Układu kosmicznego wprowadził zasadę tzw. ograniczonej demilitaryzacji przestrzeni kosmicznej i ciał niebieskich. Państwa mogą wysyłać w przestrzeń kosmiczną obiekty o charakterze militarnym, nawet jeśli na ich pokładzie znajduje się broń konwencjonalna. Z tego prawa wyłączone zostały jedynie obiekty przenoszące broń jądrową lub inne rodzaje broni masowego zniszczenia. Żadne z postanowień Układu kosmicznego nie zawiera zakazu wykorzystania jądrowych źródeł energii w obiektach kosmicznych oraz instalowania takich obiektów w przestrzeni kosmicznej i na ciałach niebieskich. Artykuł IV zawiera także zróżnicowany zakres zakazu militaryzacji w zależności od tego, czy chodzi o cały kosmos, czy tylko o ciała niebieskie. W ust. 2 zawęża on przestrzenny zakres zasady wykorzystania wyłącznie do celów pokojowych do Księżyca i innych ciał niebieskich.

Artykuł IV Układu kosmicznego nie zakazuje umieszczania na pokładzie obiektów kosmicznych lub bezpośrednio w przestrzeni kosmicznej wszelkich rodzajów broni konwencjonalnej, nie zakazuje także umieszczania tam obiektów służących do nakierowywania takiej broni.

34

Również w art. 3 Układu księżycowego mowa jest o użytkowaniu wyłącznie do celów pokojowych i pełnej demilitaryzacji tylko Księżyca i innych ciał niebieskich. Zakazane są tam jakakolwiek groźba lub użycie siły, a także wykorzystanie ich w charakterze bazy do prowadzenia działań wojennych. Układ księżycowy z 1979 r. jest dokumentem stanowiącym krok naprzód w porównaniu z Układem kosmicznym z 1967 r., jeśli chodzi o zakres działań niedozwolonych na Księżycu i innych ciałach niebieskich.

35

Przyjmuje się, że dotychczas użytkowanie kosmosu do celów wojskowych ma charakter bierny, tzn. że nie ma tam jeszcze ani broni masowego rażenia, ani broni konwencjonalnej43, a sztuczne satelity pełnią co najwyżej funkcje pomocnicze dla sił zbrojnych poszczególnych państw. W literaturze anglojęzycznej określa się to skrótem C4ISR (Command, Control, Communication, Computers, Intelligence, Surveillance i Reconnaissance), czyli dowodzenie, kontrola, łączność, komputery, wywiad, nadzór i rozpoznanie.

§ 4. Orbita geostacjonarna

36

Orbita geostacjonarna jest to orbita kołowa o długości około 260 000 km, położona w płaszczyźnie równika, w odległości 35 786 km od Ziemi. Umieszczone na niej sztuczne satelity znajdują się stale nad tym samym miejscem na powierzchni Ziemi. Pojemność orbity geostacjonarnej jest ograniczona, a to powoduje spory między państwami dotyczące jej statusu prawnego i sposobu wykorzystania. Państwa równikowe domagały się uznania ich szczególnych praw do tej orbity, m.in. konieczności wyrażenia zgody przez właściwe państwo na umieszczenie satelity ponad jego terytorium oraz działania takiego satelity zgodnie z prawem wewnętrznym danego państwa. W 1976 r. Brazylia, Kolumbia, Kongo, Ekwador, Indonezja, Kenia, Uganda i Zair podpisały deklarację bogotańską, w której oświadczyły, że „fragmenty geostacjonarnej orbity synchronicznej są częścią terytorium, na którym państwa równikowe sprawują swoją suwerenność”. Społeczność międzynarodowa odrzuciła te żądania. Orbita geostacjonarna musi być dostępna dla wszystkich państw na takich samych zasadach.

1 Zob. https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/kosmos;4008885.html (dostęp: 24.7.2024 r.).

2 C. Berezowski, Międzynarodowe prawo lotnicze, s. 67 i n.

3 C. Berezowski, Prawo międzynarodowe, cz. II, s. 36–43.

4 Zob. https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/ciala-niebieskie;3886347.html (dostęp: 3.8.2024 r.). Na temat prób zdefiniowania pojęcia ciał niebieskich zob. rozdział XVII, § 2, pkt III.

5 Z. Galicki, Status prawny Kosmosu, [w:] A. Wasilkowski (red.), Działalność kosmiczna, s. 20.

6 A. Kerrest, L.J. Smith, [w:] S. Hobe, B. Schmidt-Tedd, K.U. Schrogl (eds.), Cologne Commentary on Space Law, vol. 1, art. VII, s. 140.

7 Np. K.M. Gorove, Delimitation of Outer Space, s. 11; S. Hobe, [w:] S. Hobe, B. Schmidt-Tedd, K.U. Schrogl (eds.), Cologne Commentary on Space Law, vol. 1, art. I, s. 31.

8 Taki pogląd głoszą np. W. Góralczyk, K. Karski, S. Sawicki, Prawo międzynarodowe, s. 116.

9 Przykładem może być RFN, Maroko, Czechy, Korea Południowa, Wenezuela, Ukraina, Tunezja, Tajlandia czy Wielka Brytania.

10 Zob. V.S. Vereshchetin, G.M. Danilenko, Custom as a Source, s. 33; J. Rzymanek, Protection of Outer Space Environment, s. 167.

11 Z. Galicki, Status prawny Kosmosu, [w:] A. Wasilkowski (red.), Działalność kosmiczna, s. 21.

12 Do wypowiedzi tych nawiązywali: S. Gorove, Earth Resources Survey Satellites, s. 81; tenże, Studies in Space Law, s. 194; A. Górbiel, Międzynarodowe prawo kosmiczne, s. 64; K. Wiewiórowska, Teledetekcja satelitarna, s. 108.

13 Zob. W.P. Heere, Earth Resources Satellites, s. 3.

14 Stanowiska autorów, którzy podzielają pogląd, że teledetekcja satelitarna Ziemi, jako działalność prowadzona w kosmosie, podlega regulacji Układu kosmicznego z 1967 r., opisała w literaturze polskiej R. Szafarz, Badanie Ziemi z kosmosu, s. 46.

15 W.S. Wiereszczetin, Ispolzowanie kosmiczeskogo prostranstwa w prikładnych celach i gosudarstwiennyj suwierienitet, Sowietskoje Gosudarstwo i Prawo, 1986, Nr 5, s. 85, tłum. za: E. Mikos-Skuza, Odpowiedzialność za praktyczne zastosowania techniki kosmicznej, s. 17.

16 R. Szafarz, Badanie Ziemi z kosmosu, s. 45.

17 Tamże.

18 M. Lachs, The Law of Outer Space, s. 96.

19 M. Grzegorczyk, Prawo kosmiczne, s. 102.

20 A. Wasilkowski, Prawo kosmiczne, s. 12. Autor ten zauważył jednak, że rozróżnienie, co jest kosmiczne, a co ziemskie, nie traci racji bytu: „Oznacza to tylko, iż staje się bardziej relatywne niż uprzednio”.

21 E. Mikos-Skuza, Odpowiedzialność za praktyczne zastosowania techniki kosmicznej, s. 15.

22 Tamże, s. 315.

23 Por. I.H.Ph. Diederiks-Verschoor, V. Kopal, An Introduction to Space Law, s. 67–68; S. Hobe, [w:] S. Hobe, B. Schmidt-Tedd, K.U. Schrogl (eds.), Cologne Commentary on Space Law, vol. 1, art. I, s. 35; M. Gerhard, [w:] S. Hobe, B. Schmidt-Tedd, K.U. Schrogl (eds.), Cologne Commentary on Space Law, vol. 1, art. VI, s. 9.

24 M. Lachs, The Law of Outer Space, s. 117.

25 Zob. I. Brownlie, Principles, s. 444 i n. W odniesieniu do działalności państw w przestrzeni kosmicznej przedstawiciel Chile w Podkomitecie Prawnym COPUOS podkreślił, że badanie i użytkowanie przestrzeni kosmicznej będzie zgodne z prawem tylko wówczas, gdy będzie prowadzone dla dobra i w interesie całej ludzkości, ze szczególnych uwzględnieniem najbiedniejszych narodów. W przeciwnym przypadku należy uznać je za nadużycie prawa.

26 Por. S. Gorove, Studies in Speca Law, s. 49–64; J. Sztucki, Podstawy kodeksu kosmicznego, s. 18 i n. Na uwagę zasługuje stanowisko Francji, która od 1962 r. reprezentowała koncepcję tzw. systematycznego uregulowania problemów prawnych kosmosu, począwszy od zdefiniowania wszelkich pojęć. Francja podnosiła już w latach 60. XX w., że Układ kosmiczny powinien precyzyjniej określać zakres swojego zastosowania oraz definiować pojęcie użytkowania, precyzując, gdzie kończy się dozwolona układem swoboda użytkowania, a gdzie zaczyna się niedozwolone układem zawłaszczenie.

27 M. Szymczak (red.), Słownik języka polskiego PWN, Warszawa 1978.

28 S. Hobe, [w:] S. Hobe, B. Schmidt-Tedd, K.U. Schrogl (eds.), Cologne Commentary on Space Law, vol. 1, art. I, s. 35.

29 K. Myszona-Kostrzewa, Nawigacja satelitarna, s. 63–64.

30 Zob. tamże, s. 45 i n.

31 Zob. S. Gorove, Studies in Space Law, s. 60 i n.

32 Z tego powodu niektóre z państw (USA, Wielka Brytania, Japonia, RFN) nie są stroną Konwencji z Montego Bay.

33 S. Gorove, Studies in Space Law, s. 61.

34 Ł. Kułaga, Przestrzeń kosmiczna – jako wspólne dziedzictwo ludzkości. Kontrowersje wokół Porozumienia regulującego działalność państw na Księżycu i innych ciałach niebieskich, [w:] Z. Galicki, T. Kamiński, K. Myszona-Kostrzewa (red.), Wykorzystanie przestrzeni kosmicznej, s. 36.

35 Za: C.Q. Christol, Article 2, s. 217–218.

36 M. Grzegorczyk, Prawo kosmiczne, s. 104.

37 Zob. J. Menkes, Wspólne zasoby, s. 30–74.

38 A. Górbiel, Międzynarodowe prawo kosmiczne, s. 141.

39 Państwa powinny ponadto udostępniać część zebranych próbek innym zainteresowanym państwom i międzynarodowej społeczności naukowej do badań naukowych.

40 Z. Galicki, Status prawny Kosmosu, [w:] A. Wasilkowski (red.), Działalność kosmiczna, s. 15.

41 Tamże, s. 16.

42 Art. 1: „1. Antarktyka będzie wykorzystywana wyłącznie w celach pokojowych. Zabrania się w szczególności wszelkich przedsięwzięć o charakterze wojskowym, jak tworzenie baz i fortyfikacji wojskowych, przeprowadzanie manewrów wojskowych oraz doświadczeń ze wszelkimi rodzajami broni. 2. Niniejszy Układ nie zabrania korzystania z personelu lub sprzętu wojskowego dla badań naukowych lub dla wszelkich innych celów pokojowych”.

43 M. Kamyk zauważa, że „przez broń kosmiczną tradycyjnie rozumiano systemy destrukcyjne, działające w przestrzeni kosmicznej bezpośrednio po wystrzeleniu z Ziemi albo umieszczone na orbicie. Do tej kategorii zalicza się broń antysatelitarną, systemy z naziemnymi laserami i lustrami zamontowanymi na sterowcach albo satelitach odbijających wiązkę laserową ponad horyzontem Ziemi, a także orbitalne platformy wystrzeliwujące pociski lub wysyłające wiązki promieni energii z kosmosu” – M. Kamyk, Czy grożą nam wojny kosmiczne, s. 4–10.