Leksykon

prawa karnego procesowego

100 podstawowych pojęć

pod redakcją

Wojciecha Cieślaka

Krzysztofa Woźniewskiego

WYDAWNICTWO C. H. BECK
WARSZAWA 2012

W sprzedaży z tej serii:

E. Bagińska (red.)

LEKSYKON PRAWA CYWILNEGO CZĘŚĆ OGÓLNA

red. K. Zeidler, P. Rybiński

LEKSYKON RETORYKI PRAWNICZEJ

Jakub Stelina (red.)

LEKSYKON PRAWA PRACY. 100 PODSTAWOWYCH POJĘĆ, 2 wydanie

A. Powałowski (red.)

LEKSYKON PRAWA KONKURENCJI

A. Powałowski (red.)

LEKSYKON PRAWA OCHRONY KONSUMENTÓW

K. Zeidler (red.)

LEKSYKON PRAWA OCHRONY ZABYTKÓW

edukacjaprawnicza.pl

www.ksiegarnia.beck.pl

Autorzy leksykonu:

Wojciech Cieślak [W.C.], Stanisław Cora [S.C.], Piotr Rogoziński [P.R.], Sławomir Steinborn [S.S.], Krzysztof Woźniewski [K.W.], Łukasz Cora [Ł.C.], Marta Flis-Świeczkowska [M.F.-Ś.], Wojciech Zalewski [W.Z.], Tomasz Snarski [T.S.].

Redakcja: Joanna Ablewicz

Projekt okładki: Robert Rogiński

Skład i łamanie: Wydawnictwo C.H. Beck

Wykonanie wersji elektronicznej: GroupMedia

© Wydawnictwo C. H. Beck 2013

Wydawnictwo C. H. Beck Sp. z o.o.

ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

ISBN 978-83-255-5919-9

SŁOWO WSTĘPNE

Oddajemy w ręce czytelników leksykon prawa karnego procesowego zawierający próbę syntetycznego przedstawienia najbardziej podstawowych pojęć funkcjonujących w nauce prawa karnego procesowego. Naszym zamierzeniem było dokonanie prezentacji poszczególnych pojęć i instytucji w sposób krótki, aczkolwiek starający się uchwycić istotę prawnoprocesową poszczególnych haseł. Z uwagi na podstawowego adresata niniejszego opracowania, jakim będzie – jak sądzimy – student wydziału prawa i administracji oraz osoby niebędące prawnikami, treść poszczególnych haseł ogranicza się jednak tylko do wskazania podstawowych wiadomości czasami z niezbędnym rozszerzeniem.

Pragniemy podkreślić, że prezentowane opracowanie nie może zastąpić podręczników procedury karnej, niemniej może stanowić przydatne narzędzie wspomagające zapoznanie się z szczegółową problematyką karnoprocesową. Chcemy też poczynić zastrzeżenie, że dla nas, jako autorów wywodzących się z gdańskiego środowiska procesualistów, inspirację w poszukiwaniu sensu prawnego poszczególnych haseł stanowił dorobek naukowy prof. Mariana Cieślaka, jednego z najwybitniejszych procesualistów polskich, a także osiągnięcia naukowe prof. Jana Grajewskiego.

dr hab. Prof. UG Wojciech Cieślak

dr hab. Krzysztof Woźniewski

WYKAZ PODSTAWOWEJ LITERATURY PRZEDMIOTU

I. Podręczniki do nauki prawa karnego procesowego

G. Artymiak, M. Rogalski, Proces karny. Część ogólna, Warszawa 2012.

G. Artymiak, M. Rogalski, Z. Sobolewski (red.), Proces. Część szczególna, Warszawa 2012.

B. Bieńkowska, P. Kruszyński, C. Kulesza, P. Piszczek, Wykład prawa karnego procesowego, P. Kruszyński (red.), Białystok 2004.

M. Cieślak, Polska procedura karna. Podstawowe założenia teoretyczne, Warszawa 1984.

W. Daszkiewicz, Prawo karne procesowe. Zagadnienia ogólne, t. 1, Bydgoszcz 1999, t. 2, Bydgoszcz 2001.

J. Grajewski, Przebieg procesu karnego, Warszawa 2012.

J. Grajewski (red.), Prawo karne procesowe. Część ogólna, Warszawa 2011.

T. Grzegorczyk, J. Tylman, Polskie postępowanie karne, Warszawa 2011.

R. Kmiecik, E. Skrętowicz, Proces karny. Cześć ogólna, Warszawa 2009.

R. Kmiecik (red.), Prawo dowodowe: zarys wykładu, Warszawa 2008.

K. Marszał, Proces karny: zagadnienia ogólne, Katowice 2008.

K. Marszał, S. Stachowiak, K. Sychta, J. Zagrodnik, K. Zgryzek, Proces karny. Przebieg postępowania, Katowice 2008.

A. Marek, S. Waltoś, Podstawy prawa i procesu karnego, Warszawa 2008.

A. Murzynowski, Istota i zasady procesu karnego, Warszawa 1994.

Z. Świda, R. Ponikowski, W. Posnow, Postępowanie karne. Część ogólna, Warszawa 2008.

S. Waltoś, Proces karny. Zarys systemu, Warszawa 2009.

II. Komentarze

J. Bratoszewski, L. Gardocki, Z. Gostyński, S.M. Przyjemski, R.A. Stefański, S. Zabłocki, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Z. Gostyński (red.), t. 1, Warszawa 2003, t. 2 i 3, Warszawa 2004.

K.T. Boratyńska, A. Górski, A. Sakowicz, A. Ważny, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2009.

J. Grajewski (red.), L.K. Paprzycki, S. Steinborn, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2010.

T. Grzegorczyk, Kodeks postępowania karnego oraz Ustawa o świadku koronnym. Komentarz, Warszawa 2008.

P. Hofmański, E. Sadzik, K. Zgryzek, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, P. Hofmański (red.), t. 1−2, Warszawa 2011 i t. 3, Warszawa 2012. 

WYKAZ SKRÓTÓW

1. Akty prawa krajowego

EKE

Europejska konwencja o ekstradycji z 13.12.1957 r. (Dz .U. z 1994 r. Nr 70, poz. 307 ze zm.)

EKPCz

Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzona w Rzymie 4.11.1950 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.)

KC

ustawa z 23.4.1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.)

KK

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.)

KKS

ustawa z 10.9.1991 r. – Kodeks karny skarbowy (t.j. Dz.U. z 2007 r. Nr 111, poz. 765 ze zm.)

KKW

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz.U. Nr 90, poz. 557 ze zm.)

Konstytucja RP

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.)

KPA

ustawa z 14.6.1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.)

KPC

ustawa z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm.)

KPK

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. Nr 89, poz. 555 ze zm.)

KPW

ustawa z 24.8.2001 r. – Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia (t.j. Dz.U. z 2008 r. Nr 133, poz. 848 ze zm.)

KRO

ustawa z 25.2.1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.)

PrBank

ustawa z 29.8.1997 r. – Prawo bankowe (t.j. Dz.U. z 2002 r. Nr 72, poz. 665 ze zm.)

ŚKU

ustawa z 25.6.1997 r. o świadku koronnym (t.j. Dz.U. z 2007 r. Nr 36, poz. 232 ze zm.)

PrUSP

ustawa z 27.1.2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. Nr 98, poz. 1070 ze zm.)

2. Organy, instytucje

ETPC

Europejski Trybunał Praw Człowieka

ETS

Europejski Trybunał Sprawiedliwości

MS

Minister Sprawiedliwości

MSWiA

Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji

NSA

Naczelny Sąd Administracyjny

RPO

Rzecznik Praw Obywatelskich

SA

Sąd Apelacyjny

SN

Sąd Najwyższy

SW

Sąd Wojewódzki

TK

Trybunał Konstytucyjny

UE

Unia Europejska

WSA

Wojewódzki Sąd Administracyjny

3. Czasopisma

AUL

Acta Universitatis Lodzensis

Biul. SN

Biuletyn Sądu Najwyższego

CzPKiNP

Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych

Dz.U.

Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej

EPS

Europejski Przegląd Sądowy

IetA

Ius et Administratio

GSP

Gdańskie Studia Prawnicze

IN

Ius Novum

KAG

Kwartalnik Apelacji Gdańskiej

KPP

Kwartalnik Prawa Prywatnego

KSP

Krakowskie Studia Prawnicze

MoP

Monitor Prawniczy

NP

Nowe Prawo

OSA

Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych

OSN

Orzecznictwo Sądu Najwyższego

OSNKW

Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izby Karnej i Wojskowej

OSNPG

Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Wydawnictwo Prokuratury Generalnej

OSP

Orzecznictwo Sądów Polskich

OSPiKA

Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych w okresie 1957–1989

OTK

Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego

Pal.

Palestra

PAZ

Prawo, administracja, zarządzanie

PiP

Państwo i Prawo

PiŻ

Prawo i Życie

PPol.

Przegląd Policyjny

PPK

Problemy Prawa Karnego

Prob. Praw.

Problemy Praworządności

Prok. i Pr.

Prokuratura i Prawo

Prz. Orz. PA

Przegląd Orzecznictwa Prokuratury Apelacyjnej

Prz. Sejm

Przegląd Sejmowy

PS

Przegląd Sądowy

RPEiS

Ruch Prawniczy, Społeczny i Ekonomiczny

SI

Studia Iuridica

SP

Studia Prawnicze

SPE

Studia Prawno-Europejskie

Wok.

Wokanda

ZN IBPS

Zeszyty Naukowe Instytutu Badania Prawa Sądowego

ZN URz

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Rzeszowskiego

ZN UJ

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego

ZN UW

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Warszawskiego

ZN WSZiP

Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Zarządzania i Prawa

ZOTE

Zbiory Orzecznictwa Trybunału Europejskiego

ZP UKSW

Zeszyty Prawnicze Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego

4. Inne skróty

ABW

Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego

art.

artykuł

CBA

Centralne Biuro Antykorupcyjne

ENA

Europejski Nakaz Aresztowania

godz.

godzina

m.in.

między innymi

n.

następny/-a/-e

niepubl.

niepublikowany/-a/-e

np.

na przykład

Nr

numer

r.

rok

orz.

orzeczenie

ost.

ostatni/-a/-e

pkt

punkt

post.

postanowienie

poz.

pozycja

przep. wprow.

przepisy wprowadzające

red.

redakcja

Rozdz.

Rozdział

RP

Rzeczpospolita Polska

s.

strona

SC

Służba Celna

SGr

Służba Graniczna

SN (7)

uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

t.

tom

tj.

to jest

t.j.

tekst jednolity

tzw.

tak zwany

uchw.

uchwała

ust.

ustęp

uzas.

uzasadnienie

w.

wiek/u

wyr.

wyrok

w zw.

w związku

z.

zeszyt

zd.

zdanie

ze zm.

ze zmianami

zob.

zobacz

zł

złoty

ŻW

Żandarmeria Wojskowa

ABOLICJA

Abolicja (łac. abolitio, fr. abolition – umorzenie, usunięcie) tradycyjnie w nauce prawa karnego określana jest jako zbiorowe lub indywidualne z mocy aktu łaski darowanie kary przed jej orzeczeniem (W. Makowski (red.), Encyklopedia podręczna prawa karnego, s. 4). Zastosowanie abolicji w praktyce oznacza zatem zakaz ścigania przed skazaniem za dany czyn (J. Warylewski, Prawo karne, s. 501). Abolicja, obok → przedawnienia, → amnestii, → ułaskawienia czy → immunitetów należy do grupy instytucji związanych z zaniechaniem albo ograniczeniem reakcji karnej.

Abolicja prowadzi do oportunizmu procesowego, odmowy wszczęcia bądź zaniechania kontynuowania wcześniej wszczętego procesu karnego w sprawie przeciwko osobie, której dotyczy. Jest negatywną → przesłanką procesową, o charakterze „mieszanym” – mimo iż wyrasta z prawa karnego materialnego, to funkcjonuje tak jak typowe instytucje prawa karnego procesowego (S. Steinborn, Przesłanki procesowe, s. 150–151). Należy podkreślić, że zastosowanie abolicji jest możliwe wyłącznie do czasu uprawomocnienia się wyroku skazującego, dotyczy zatem następujących etapów: brak postępowania karnego (zastosowanie abolicji będzie skutkowało odmowę jego wszczęcia), postępowanie przygotowawcze, postępowanie sądowe, a także okres do uprawomocnienia się wyroku (zastosowanie abolicji będzie skutkowało umorzenie postępowania). Słusznie podkreśla się, że zastosowanie abolicji jest korzystniejsze dla sprawcy od zastosowania amnestii, gdyż prowadzi ono do uniknięcia wydania wyroku skazującego (P. Rogoziński, Instytucja ułaskawienia, s. 92). Orzekanie, pomimo istnienia okoliczności wyłączającej postępowanie w postaci abolicji, stanowi → bezwzględną przyczynę odwoławczą. Warto także wskazać, że objęcie przez polskie prawo abolicją przestępstwa, którego dotyczy europejski nakaz aresztowania, stanowi obligatoryjną przesłankę odmowy jego wykonania (S. Steinborn, Komentarz, s. 925).

Zastosowanie abolicji, co do zasady, opiera się na regułach: nieodwołalności oraz niemożności zrzeczenia się. Zasada nieodwołalności abolicji oznacza, że nie może być stosowana warunkowo, zaś niemożność zrzeczenia się abolicji polega na braku możliwości odmowy skorzystania z jej dobrodziejstw przez skazanego (P. Rogoziński, Instytucja ułaskawienia, s. 93). Jednakże wyjątkowo ustawy abolicyjne dopuszczają sprzeciw podejrzanego wobec skorzystania z dobrodziejstwa abolicji, co umożliwia osobie niesłusznie oskarżonej uzyskanie wyroku uniewinniającego (J. Warylewski, Prawo karne, s. 501).

Literatura:

J. Grajewski (red.), Kodeks postępowania karnego. Komentarz. t. 2, Warszawa 2010;

W. Makowski (red.), Encyklopedia podręczna prawa karnego, t. 1, Warszawa 1931;

P. Rogoziński, Instytucja ułaskawienia w prawie polskim, Warszawa 2009;

S. Steinborn, Przesłanki procesowe, [w:] Prawo karne procesowe – część ogólna, J. Grajewski (red.), Warszawa 2009;

J. Warylewski, Prawo karne. Część ogólna, Warszawa 2009.

[T.S.]