Spis treści

Karta redakcyjna

Słowo wstępne

I. DZIECIŃSTWO PANOWANIE ALEKSANDRA II I ALEKSANDRA III (1849–1894)

O przodkach

Rostisław Andriejewicz Fadiejew

Namiestnicy kaukascy

Uniwersytet

Moja służba na odeskiej kolei

O magnatach kolejowych

W Kijowie

O podróżach kolejowych Aleksandra III. Katastrofa w Borkach

Dyrektor Departamentu Kolejnictwa. Podróż do Azji Środkowej

Nominacja na ministra komunikacji

Epidemia cholery. Powtórne małżeństwo

Iwan Aleksiejewicz Wyszniegradzki. Awans na ministra finansów

Działacze społeczni i ludzie u władzy

O moich współpracownikach oraz działalności w Ministerstwie Finansów

Podróż na Murman

Cesarz Aleksander III

II. PANOWANIE MIKOŁAJA II (1894 – PAŹDZIERNIK 1905)

Początek panowania

Rozmowy z Li Hongzhangiem. Traktat z Chinami

Koronacja. Chodynka. Umowa z Japonią przeciwko Korei. Podróż cara do Europy Zachodniej

Monopol spirytusowy

Złota waluta

Projekt zajęcia Bosforu. Nowa polityka na peryferiach

Murawjow ministrem spraw zagranicznych. Dymisja Woroncowa-Daszkowa

Wizyta cesarza Franciszka Józefa, Wilhelma IIi prezydenta Republiki Francuskiej Félixa Faure’aw Petersburgu w 1897 roku

Aneksja Półwyspu Liaotung

A.N. Kuropatkin

Konferencja haska

I.D. Goriemykin

Powstanie bokserów i nasza polityka na Dalekim Wschodzie

Wystawa w Paryżu. Wizyta w Kopenhadze. Choroba cesarza. Kwestia sukcesji

W.K. Plehwe

Rozmowy z markizem Ito. Podróż na Daleki Wschód. Główny zarząd żeglugi morskiej i portów

Wzrost wpływów Biezobrazowa. Moja dymisja

Wyjazd do Paryża. Charakterystyka kół rządzących

Wojna z Japonią

Druga umowa handlowa z Niemcami

Światopołk-Mirski ministrem spraw wewnętrznych. Dekret z 12 grudnia 1904 roku

9 stycznia

Wdrażanie dekretu z 12 grudnia

Cuszima

Pokój w Portsmouth

Wizyta w Paryżu w drodze powrotnej z Ameryki

Rominten

Powrót do Petersburga

Duma bułyginowska

Kwestia chłopska przed 17 października 1905 roku

W przededniu 17 października

III. PANOWANIE MIKOŁAJA II (17 PAŹDZIERNIKA 1905 – 1911)

Manifest październikowy

Pierwsze dni mojego premierostwa

Triepow i wielki książę Mikołaj

Amnestia. Ordynacja wyborcza

Zamieszki i ekspedycje karne

Intrygi prawicy

Pożyczka

Finlandia

Powołanie Dumy Państwowej. Ustawy zasadnicze

Główne rozwiązania legislacyjne przyjęte podczas moich rządów

Moja dymisja

Pierwsza Duma. Stołypin

Podróż za granicę latem 1906 roku

Między obradami pierwszej i drugiej Dumy

Zamach na moje życie

Druga Duma. Zamach stanu 3 czerwca 1907 roku

Od zamachu stanu 3 czerwca 1907 rokudo zabójstwa Stołypina 1 września 1911 roku

Premier Kokowcow

Indeks osób

Przypisy

Tytuł oryginału: ВОСПОМИНАНИЯ

Przekład z języka rosyjskiego: JAN CICHOCKI i MIROSŁAWA WIERZBICKA

Recenzent: dr ANDRZEJ SZABACIUK

Projekt okładki: OLIMPIA BRONOWICKA

Redakcja tekstu: GRAŻYNA NOWOCIEŃ-MACH

Korekta: KATARZYNA STANIEWSKA

Redakcja techniczna: DOROTA DOŁĘGOWSKA

Wydanie polskie na podstawie:
Wydawnictwo Alfa-Kniga, Moskwa 2010
© for the Polish editon
Centrum Polsko-Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia 2017

ISBN 978-83-64486-60-9

Centrum Polsko-Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia
ul. Jasna 14/16a, 00-041 Warszawa
tel. + 48 22 295 00 30, fax + 48 22 295 00 31
e-mail: cprdip@cprdip.pl
www.cprdip.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Pierwsze dni mojego premierostwa

Zatwierdzenie mojego programu i podpisanie manifestu październikowego, który w wielce uroczystej formie ostatecznie i bezpowrotnie wprowadza Rosję na drogę konstytucyjną, w znacznym stopniu ograniczającą kompetencje monarchy i ustalającą relacje między władzą cara a przedstawicielami ludności, sprawiło, że w szczytowym momencie rewolucji nie mogłem uchylić się od objęcia stanowiska przewodniczącego Rady Ministrów i ujęcia steru rządów w swoje ręce.

Tak oto, wbrew moim chęciom, znalazłem się na czele władz po tym, jak w ciągu trzech–czterech lat uczyniono wszystko, by dowieść całą niemoc samodzierżawnych rządów bez samodzierżcy, kiedy zaprzepaszczono prestiż Rosji w świecie i w kraju rozniecono namiętności niezadowolenia, skądkolwiek i z czegokolwiek by one wynikały. Rzecz jasna, znalazłem się u władzy dlatego, że wszystkim innym osobom, miłym monarszemu sercu, zabrakło odwagi ze strachu przed bombami i zupełnie pogubiły się w chaosie sprzecznych działań i wydarzeń.

Powtórzyło się to, co zdarzyło się przed Portsmouth: tak samo jak wtedy, gdy cesarz musiał zwrócić się do mnie, bym podjął się ciężkiej misji przerwania koszmarnej wojny, również teraz wolą cara zostałem rzucony w ogień z lekką myślą: „Jeśli, powiedzmy, ocaleje, można go będzie potem odsunąć, a jeśli zginie, to niech ginie”.

W Peterhofie zdążyłem pomówić tylko o następujących sprawach. Przede wszystkim postanowiono, że oberprokurator Świętego Synodu Pobiedonoscew nie może pozostać na swym stanowisku, ponieważ reprezentuje określoną przeszłość. Prosiłem o mianowanie na urząd oberprokuratora księcia Aleksieja Obolenskiego. Postanowiono, że nie może dłużej pozostawać ministrem oświecenia generał Głazow, że winien też odejść Bułygin, minister spraw wewnętrznych.

Miałem świadomość, że nie można polegać na prasie, ponieważ jest całkowicie zdemoralizowana. Nierozpasane pozostawały jedynie gazety skrajnie lewicowe, za to ta prasa otwarcie opowiadała się za republiką demokratyczną.

Zatem nie mogłem liczyć na pomoc niepewnej prasy, wręcz przeciwnie, gazety albo chciały, bym był pionkiem w ich rękach, albo oczekiwały ode mnie określonych korzyści: bezpośrednich (ogłoszenia, subsydia) lub pośrednich, to znaczy zapewnienia dalszego jako tako spokojnego bytu. Po kilku dniach od rozmowy, czy też konferencji, dowiedziałem się, o co chodzi. Jeszcze przed 17 października, w ostatnich miesiącach dyktatury Triepowa, powstały związki różnych zawodów – zecerów, techników i inżynierów itp. Te organizacje stanowiły apoteozę rosyjskiej rewolucji jesieni 1905 roku, kierowały strajkami oraz pryncypialnym nieposłuszeństwem wobec rządu. W Petersburgu powstał związek prasowy, do którego przyłączyły się niemal wszystkie wydawnictwa.

Związek postanowił nie podporządkowywać się urzędowi cenzury, a w razie nacisków władz rządowych ogłaszać swego rodzaju strajki i stosować bierny opór. Do związku wstąpiły także wydawnictwa konserwatywne, ponieważ wówczas, poczynając od demonstracji robotników pod wodzą Gapona, kiedy zginęło setki uczestników, urosły w siłę wszelkie związki robotnicze, w tym również związek zecerów. Propper[234] w imieniu prasy wysuwał żądania jej pełnej wolności, na co odpowiedziałem, że dopokąd nie zostanie ogłoszona nowa ustawa prasowa, należy przestrzegać starej, ale ręczę, iż cenzura będzie stosowała się do zasady wolności słowa obwieszczonej w manifeście z 17 października. I tak postąpiłem.

Cała prasa musi przyznać, że dotychczas w Rosji nigdy wcześniej nie cieszyła się taką faktyczną wolnością, jaką miała za moich rządów. Żadne napaści na mnie i mój rząd, czynione w najbardziej brutalnych i kłamliwych formach, nie wywołały jakichkolwiek retorsji.

W istocie musiałem wtedy sam rządzić Rosją – Rosją zbuntowaną, zrewolucjonizowaną, nie mając w rękach żadnych narzędzi kierowania skomplikowanym mechanizmem imperium, stanowiącym niemal jedną szóstą kuli ziemskiej ze 150 milionami ludności. Jeśli uwzględni się, że strajki kolei, a następnie poczty i telegrafu utrudniały komunikację, przekaz rozporządzeń 17 października spadł na władze terenowe jak grom z jasnego nieba, większość nie rozumiała, co się stało, nie było wielu zwolenników nowego stanu rzeczy, a jednocześnie nie brakowało prowokacji, głównie w celu wywoływania żydowskich pogromów (zainicjowanych przez Plehwego, a za czasów Triepowa zorganizowanych lepiej i bardziej bezczelnie), to stanie się zupełnie jasne, iż w pierwszych tygodniach po 17 października ujawniła się całkowita dezorganizacja władzy, jak mówi przysłowie: „Jeden do Sasa, drugi do lasa”. Słowem, działała nadwątlona, niezorganizowana władza, którą później określono mianem zagubionej.

Wiem, że ja sam byłem bezsilny, potem przez cały okres mego premierostwa moja władza była nadwyrężana wiecznym podstępem, żeby nie powiedzieć wiarołomstwem Mikołaja II. Nigdy jednak, ani podczas mojego urzędowania (od 20 października 1905 do 20 kwietnia 1906 roku), ani później, gdy prawicowe organizacje nie bez wiedzy Carskiego Sioła, jeśli nie samego cesarza, urządziły na mnie polowanie jak na dzikiego zwierza, z użyciem piekielnych machin, bomb i rewolwerów, ani obecnie nie czułem się i nie czuję zakłopotany.

[234] Stanisław Maksymilianowicz Propper – wydawca wpływowej gazety „Birżewyje wiedomosti”.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki