Copyright © by Difin SA

Warszawa 2013

Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, przedrukowywanie i rozpowszechnianie całości lub fragmentów niniejszej pracy bez zgody wydawcy zabronione.

Książka ta jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty. Szanujmy cudzą własność i prawo.

Recenzja:

Teresa Pakulska, prof. nadzw. SGH w Warszawie

Redaktor prowadzący:

Renata Fleszar

Korekta:

Małgorzata Kryska-Mosur

ISBN 978-83-7641-972-5

Difin SA

Warszawa 2013

00-768 Warszawa, ul. F. Kostrzewskiego 1

tel. 22 851 45 61, 851 45 62

fax 22 841 98 91

Księgarnie internetowe Difin:

www.ksiegarnia.difin.pl, www.ksiegarniasgh.pl

Skład i łamanie: DTP Service

Warszawa, tel. 22 663 47 67

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Wstęp

Wyznacznikiem dwudziestego pierwszego wieku są zmiany ogarniające cały świat, zmieniające naszą rzeczywistość. Jesteśmy świadkami rewolucji informatycznej, a system globalnej łączności daje nam pogląd na temat własnego miejsca na Ziemi oraz możliwość porównań warunków życia, pracy i wypoczynku innych ludzi. Dwudziesty pierwszy wiek to także okres dynamicznego rozwoju gospodarki globalnej, rozwijającej się ponad granicami politycznymi, ogarniającej coraz bardziej różnorodne sfery naszego życia. Czynnikiem zmian są korporacje międzynarodowe, które tworzą globalne produkty, kształtują warunki życia pracowników i ich rodzin. Wpływają na zaspokojenie potrzeb klientów. Zarządzanie wartością klienta zaczyna być zastępowane zarządzaniem przez pryzmat celów klienta.

Przy dynamicznych i wielopłaszczyznowych zmianach nawet miejsce, kategoria niemobilna, zmienia w czasie swą specyficznie pojętą odległość, stosownie do czasu podróży, jej kosztu, bliskości kulturowej i instytucjonalnej innych miejsc. Tak rozumiana lokalizacja odnoszona do przedsiębiorstwa jest przedmiotem rozważań w niniejszej książce. Dlatego celem niniejszej publikacji jest przedstawienie mechanizmu decyzji lokalizacyjnych w sposób kompleksowy, uwzględniający współczesną złożoność procesów migracji kapitału. Ponadto jej celem aplikacyjnym jest dostarczenie praktycznych wskazówek, dotyczących zarządzania lokalizacją, w szczególności jej projektowania oraz analizy lokalizacyjnej na potrzeby bieżącego monitorowania jej zgodności z potrzebami strategicznymi i operacyjnymi przedsiębiorstwa. Temu celowi został podporządkowany wybór poruszanej problematyki.

W książce została podjęta próba odpowiedzi na pytania:

Co zmieniła globalizacja w procesach lokalizacyjnych?

Czy globalizacja stworzyła nowe procesy, czy przyspieszyła stare?

Jak zmieniły się w ostatnim czasie procesy i procedury lokalizacyjne?

Na czym obecnie polega proces wyboru lokalizacji?

Kto jest twórcą tych procesów, a kto biernym uczestnikiem?

Jako punkt wyjścia postawiono tezę, że globalizacja wpływa na mechanizm podejmowania decyzji lokalizacyjnych niezależnie od stopnia włączenia lokalnego środowiska lokalizacyjnego przedsiębiorstwa w jej procesy. Lokalne otoczenie utożsamia się w pracy z poziomem gminnym i powiatowym, a regionalne z lokalizacją w województwie (NUTS2) lub makroregionie (NUTS1). Pozostałe poziomy analizy przestrzennej to krajowy, międzynarodowy i globalny.

W pracy postawiono nacisk na lokalny wymiar lokalizacji, z uwagi na to, że ostateczna decyzja o utworzeniu, przeniesieniu lub likwidacji przedsiębiorstwa znajduje finał w podstawowej jednostce administracyjnej. Istnieje więc potrzeba poszerzenia wiedzy zarówno na temat mechanizmu jej podejmowania, jak i kreowania na poziomie lokalnym, zgodnie z hasłem: „myśl globalnie, działaj lokalnie” lub „myśl lokalnie, działaj globalnie”.

Pracę otwiera rozdział prezentujący lokalizację przedsiębiorstwa od strony ekonomicznej, wskazując na różnorodność opcji analizowania lokalizacji i procesów, które są związane z funkcjonowaniem przedsiębiorstwa w przestrzeni. Ważną częścią tego rozdziału z punktu widzenia zrozumienia roli procesów globalizacyjnych w kształtowaniu lokalizacji i jej skutków jest fragment, dotyczący różnych form zmiany układu przestrzennego przedsiębiorstwa, w analogii do sił wypychających i przyciągających do danego miejsca lub zbioru punktów przestrzeni.

Rozdział drugi prezentuje światowy dorobek teoretyczny ze szczególnym uwzględnieniem polskich publikacji, odnoszący się do postrzegania kwestii lokalizacji przedsiębiorstw na tle zmian systemowych gospodarki. Możemy prześledzić zmiany począwszy od modelu gospodarki wolnokonkurencyjnej po współczesną gospodarkę rynkową, zmieniającą się wraz z gwałtownie narastającą globalizacją. Przedstawiono w nim także ewolucję podejścia do istoty czynników lokalizacji i sposobu ich analizy.

W rozdziale trzecim zostały przedstawione wyzwania dla lokalizacji przedsiębiorstw, wynikające z globalizacji. Wychodząc z założenia, że jest to jeden z najważniejszych zachodzących obecnie megatrendów, zjawisko globalizacji zostało w tym rozdziale przybliżone jako paradygmat zmieniający procesy lokalizacyjne przedsiębiorstw i ich strategie lokalizacyjne.

Współczesne zmiany w otoczeniu przedsiębiorstw silnie oddziałują na zjawiska zachodzące w przedsiębiorstwach. Dlatego przedmiotem czwartego rozdziału są rozważania dotyczące uwarunkowań procesów lokalizacyjnych mających swe źródło w środowisku wewnętrznym i behawioralnym przedsiębiorstwa. Z uwagi na silnie zachodzące zmiany własnościowe, produkcję z pominięciem własnej marki – w tym rozdziale ukazano także przedsiębiorstwo w kategoriach systemowych, jako kreatora i uczestnika struktur sektorowych. Lokalizacja przedsiębiorstw podlega coraz bardziej złożonym i wielokryterialnym ocenom, a z drugiej strony może podlegać działaniom sprawiającym, że dane miejsce może nabrać walorów wcześniej nieposiadanych i tym samym zyskać na atrakcyjności. Dlatego przedmiotem rozważań są regulacje prawne specjalnych stref ekonomicznych oraz samorządu terytorialnego, jako kreatora walorów lokalizacyjnych. Zagadnienia te są w książce przybliżone w oparciu o wyniki badań nad specjalnymi strefami ekonomicznymi w Polsce, prowadzonymi pod kierunkiem autorki w Instytucie Przedsiębiorstwa Kolegium Nauk o Przedsiębiorstwie Szkoły Głównej Handlowej.

Rozdział piąty stanowi podsumowanie rozważań dotyczących wyboru lokalizacji i sposobu jej analizowania w zarządzaniu przedsiębiorstwem. Na uwagę zasługuje kwestia wykorzystania do celów projektowania lokalizacji autorskich wskaźników atrakcyjności inwestycyjnej, które są efektem badań prowadzonych pod kierunkiem autorki od 2001 roku. Wskaźniki te znalazły zastosowanie w praktyce gospodarczej w Polsce. Są wykorzystywane w obsłudze inwestycji zagranicznych napływających do Polski. Rozdział ten zawiera też praktyczne wskazówki dotyczące projektowania lokalizacji inwestycji z wykorzystaniem formularza lokalizacyjnego i metody programowania kompromisowego.

Przedkładana książka jest przeznaczona dla szerokiego kręgu odbiorów zarówno studentów, jak i nauczycieli akademickich, a także praktyków zajmujących się zarządzaniem przedsiębiorstwem, zwłaszcza w zakresie planowania rozwoju, a także dla pracowników instytucji zajmujących się obsługą bezpośrednich inwestycji zagranicznych.

Książka jest zapisem nie tylko przeprowadzonych studiów literaturowych, ale i naukowej refleksji powstałej w wyniku współpracy z koleżankami i kolegami oraz współpracownikami Instytutu Przedsiębiorstwa Kolegium Nauk o Przedsiębiorstwie SGH, którym niniejszym chciałabym serdecznie podziękować za liczne dyskusje i wspólnie przeprowadzone badania, a Pani prof. SGH dr hab. Teresie Pakulskiej za cenne uwagi jako recenzentce przedkładanej książki.

Również pragnę wyrazić słowa podziękowania mojej rodzinie, szczególnie Mężowi Jerzemu za nieustanne wsparcie i niezłomną wiarę w to, że powstanie kolejna książka – zapis mojej długoletniej fascynacji problematyką lokalizacji przedsiębiorstw.

Hanna Godlewska-Majkowska

Rozdział 1.
Lokalizacja przedsiębiorstwa jako
kategoria ekonomiczna

W dwudziestym pierwszym wieku, w dobie globalizacji coraz bardziej powszechne staje się upatrywanie źródeł przewag konkurencyjnych w lokalizacji przedsiębiorstw. Dotyczy to szczególnie korporacji transnarodowych i dużych przedsiębiorstw, w których ważnym aspektem funkcjonowania są sieci powiązań o charakterze przestrzennym. Lokalizacja jest także ważnym elementem polityki rozwoju firm nastawionych na internacjonalizację działalności. Dlatego można postawić tezę, że lokalizacja przedsiębiorstwa należy do jednych z najważniejszych decyzji menedżerskich. Celem niniejszej części pracy jest ukazanie istoty i wieloaspektowości lokalizacji przedsiębiorstwa.

1.1. O roli i sposobie postrzegania lokalizacji

W prowadzeniu działalności gospodarczej, zarówno na etapie tworzenia przedsiębiorstwa, jak i jego rozwoju do kluczowych decyzji należy zaliczyć decyzje dotyczące tego: co, ile, jak i gdzie produkować/dostarczać. Pytania te pojawiają się przy każdej nowej inwestycji, w której planujemy wprowadzić na rynek nowego jego uczestnika, względnie, gdy właściciel i(lub) menedżerowie zamierzają dokonać rozwoju zewnętrznego lub wewnętrznego przedsiębiorstwa.

Zachodzą dwie sytuacje decyzyjne. W pierwszej są już podjęte decyzje: co, ile, jak i kiedy. Brakuje decyzji – gdzie? Aby uzyskać odpowiedź na to pytanie, konieczne jest dokonanie procesu wyboru miejsca prowadzenia działalności gospodarczej. Proces ten nosi nazwę lokalizacji. Jest ona ujmowana procesowo, jako czynności towarzyszące dokonaniu wyboru miejsca prowadzenia działalności gospodarczej. Również rezultat tego procesu nazywa się lokalizacją.

Druga sytuacja decyzyjna zachodzi wówczas, gdy jako pierwsza jest podjęta decyzja o wyborze miejsca prowadzenia działalności gospodarczej, natomiast nie są jeszcze podjęte pozostałe decyzje. W tym przypadku nie jest brane pod uwagę inne miejsce prowadzenia działalności gospodarczej. Nie zachodzi wówczas procedura porównania walorów lokalizacyjnych rozpatrywanych potencjalnych miejsc. Lokalizacja w sensie procesowym ma wówczas charakter bierny, w odróżnieniu od lokalizacji czynnej, czyli takiej procedury, w której podejmowanie decyzji o wyborze miejsca prowadzonej działalności gospodarczej jest oparte o czynną postawę decydenta, dokonującego wyboru lokalizacji spośród zbioru potencjalnych miejsc prowadzenia owej działalności¹.

Z lokalizacją bierną mamy do czynienia najczęściej w małych przedsiębiorstwach, natrafiających na barierę kapitałową. Niedobór środków finansowych na budowę nowego obiektu lub adaptację hali przy jednoczesnym posiadaniu własnej nieruchomości powoduje, że raczej mamy do czynienia z poszukiwaniem odpowiedzi na pytania: co, jak, ile i kiedy, mając na uwadze położenie, wielkość i kształt działki, jej przeznaczenie w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego, uzbrojenie techniczne i cechy bezpośredniego otoczenia.

Miejsce, na którym jest prowadzona działalność gospodarcza, względnie na którym ma być ona prowadzona oraz jej usytuowanie względem innych elementów przestrzeni, jest uważane za lokalizację szczegółową przedsiębiorstwa, w odróżnieniu od lokalizacji ogólnej, za którą uważa się jednostkę osadniczą lub administracyjną. Określając lokalizację ogólną, możemy odnieść się do dzielnicy dużego miasta, gminy, powiatu, województwa, makroregionu, państwa, organizacji międzynarodowej czy kontynentu.

Oba aspekty lokalizacji, czyli zarówno lokalizacja szczegółowa, jak i ogólna są istotne, gdyż wpływają na pozostałe decyzje odnośnie rodzaju produkcji/usług, skali prowadzonej działalności, zaawansowania technologicznego i czasu potrzebnego do uruchomienia działalności gospodarczej. Przykładowo lokalizacja ogólna rozpatrywana na poziomie powiatu lub regionu ma związek z możliwością zaspokojenia potrzeb firm w zakresie zatrudnienia średniego personelu technicznego. Przykładem tego związku mogą być liczne powiązania sektora motoryzacyjnego z technikami samochodowymi lub zasadniczymi szkołami zawodowymi na podbudowie gimnazjum, dla których organem prowadzącym są starostwa powiatowe.

Z kolei lokalizacja szczegółowa określa możliwości zaspokojenia potrzeb inwestora w zakresie dostępu do infrastruktury (np. bliskość bocznicy kolejowej, zdolność do nieprzerwanych wystarczających dostaw prądu), co rzutuje bezpośrednio na możliwości zastosowania zaplanowanych technologii i określenie wielkości zdolności produkcyjnych budowanych obiektów.

Lokalizacja ogólna i szczegółowa w dużym stopniu determinują także rodzaj prowadzonej działalności gospodarczej, szczególnie gdy działalność ta wymaga spełnienia specyficznych warunków w zakresie np. dostępu do zasobów naturalnych, rynków zbytu, czy wykwalifikowanego personelu. Lokalizacja w gminie o tradycjach przemysłowych może np. być źródłem kosztowych przewag konkurencyjnych dla surowcochłonnych inwestycji produkcyjnych, podobnie jak lokalizacja szczegółowa z blisko położoną bocznicą kolejową i bezpośrednim dostępem do dróg krajowych.

Procedura wyboru dotyczy lokalizacji procesów zarządczych, w tym szczególnie operacyjnych. Przykładowo w sektorach wiedzochłonnych, niezależnie od wielkości przedsiębiorstwa, decyzja ta może być stymulowana dzięki wsparciu ze strony regionalnej sfery badawczo-rozwojowej. Wynika to z faktu, że nawet małemu nowo powstałemu podmiotowi zwykle brakuje zasobów i doświadczenia. Dlatego musi polegać na zewnętrznych zasobach B+R. Z kolei średnie i duże przedsiębiorstwa mogą obniżyć koszty zarządzania informacją i wiedzą. Bliskość geograficzna sprzyja zatem bezpośrednim przepływom wiedzy, szczególnie najnowszej wiedzy niekodyfikowanej².

Dlatego przedmiotem zainteresowania menadżerów powinna być zarówno lokalizacja ogólna, jak i szczegółowa.

Przy wyborze lokalizacji przedsiębiorstwa istotne znaczenie ma także jego struktura organizacyjna. W przedsiębiorstwach o skomplikowanej strukturze organizacyjnej wybór nowego oddziału powinien odzwierciedlać cele całej organizacji. Zważywszy na zmiany klasycznych modeli biznesowych opartych na korzyściach aglomeracji, w tym w szczególności na korzyściach dużej skali produkcji, należy wskazać na nowy nurt wyboru lokalizacji. Można go nazwać lokalizacją sieciową. Polega ona na planowaniu i tworzeniu całej sieci lokalizacji, stosownie do strategii rozwoju przedsiębiorstwa. Nowej lokalizacji może towarzyszyć delokalizacja w innym miejscu, wskutek utraty efektów zewnętrznych. Lokalizacja sieciowa może być także efektem samorzutnego efektu rozsiewu jednostek zależnych od przedsiębiorstwa – matki, wskutek daleko posuniętego podziału pracy drogą offshoringu i outsourcingu. W procesie usieciowienia lokalizacji znaczną rolę odgrywa także otoczenie przedsiębiorstwa. Może być ono źródłem działań podejmowanych w przedsiębiorstwie, jak i ich celem. Atrybuty lokalizacji można bowiem rozpatrywać przez pryzmat relacji przedsiębiorstwa z dalszym i bliższym otoczeniem (otoczeniem konkurencyjnym). Powstające sieci w otoczeniu przedsiębiorstw, internacjonalizacja rynków oraz integracja europejska są czynnikami wzmacniającymi znaczenie lokalizacji sieciowej.

Warto także dostrzec nowe zjawisko wirtualizacji lokalizacji, wskutek oderwania sfery produkcji od jej dystrybucji. „Puste firmy” odznaczają się znaczną mobilnością, czemu towarzyszy osłabienie realnych przestrzennych powiązań z ich lokalnym czy regionalnym otoczeniem. Zdolność do szybkiej zmiany profilu działalności i multiplikacji powodują w pustych firmach spadek znaczenia kryterium lokalizacji przy podejmowaniu kluczowych decyzji biznesowych.

Rewolucja informatyczna, gwałtowny rozwój nowych technologii komunikacyjnych, globalizacja, następująca integracja polityczna Europy to poważne zmiany wpływające nie tylko na otoczenie przedsiębiorstw, ale także zmieniające je same. Dlatego na lokalizację należy patrzeć nie tylko statycznie, śledząc w krótkim okresie funkcjonowanie przedsiębiorstwa w przestrzeni, ale także dynamicznie, obserwując i przewidując zarówno zmiany w przedsiębiorstwie, jak i w jego otoczeniu. Dotyczy to zarówno lokalizacji ogólnej, jak i szczegółowej.

Lokalizacja przedsiębiorstwa tak ogólna, jak szczegółowa, rozpatrywana w średnim i długim okresie oraz na bieżąco tworzy ważną sferę zarządzania dla menedżerów (rys. 1.). Zadanie to jest istotne w czasach narastających współzależności gospodarek narodowych, w których „efekt motyla”³, jest wyjątkowo dotkliwy i trudno poddający się predykcji.

Rysunek 1. Miejsce lokalizacji w systemie zarządzania

Źródło: opracowanie własne na podstawie: S. Kasiewicz, Zarządzanie operacyjne w dobie globalizacji, Difin, Warszawa 2002, s. 13.

Ważne jest właściwe rozpatrywanie różnych wariantów lokalizacyjnych. To zadanie mieści się w obszarze decyzyjnym, dotyczącym decyzji projektowych. Ponadto różne aspekty związane z umiejscowieniem firmy mają swój wyraz w bieżącym zarządzaniu operacyjnym firmą. Od umiejscowienia firmy zależą, bowiem codzienne powiązania przestrzenne firmy we wszystkich sferach jej funkcjonowania. To zaś przekłada się na powstające ewentualne przewagi konkurencyjne przedsiębiorstwa, względnie wręcz przeciwnie – na zagrożenie upadłością.

Dlatego konieczne jest zbieranie informacji, analizowanie ich i tworzenie na ich podstawie strategii konkurowania w turbulentnym otoczeniu. Informacje te powinny też dotyczyć zjawisk przestrzennych, oddziałujących na powstające korzyści lub niekorzyści lokalizacji i na przebieg procedur lokalizacyjnych.

1.2. Lokalizacja szczegółowa

W procesie tworzenia nowego przedsiębiorstwa, jak i rozwijania już istniejącego konieczne jest dokonanie wyboru lokalizacji konkretnej nieruchomości, czyli lokalizacji szczegółowej. Zagadnienie to najczęściej jest rozpatrywane z punktu widzenia jej ceny, położenia względem systemów infrastrukturalnych, a także technicznego uzbrojenia terenu. Bierze się także pod uwagę atrybuty przyrodnicze, szczegółowe rozwiązania w zakresie przestrzennego zagospodarowania działki i jej bezpośredniego sąsiedztwa oraz cechy prawne i ekonomiczne.

Przy ocenie lokalizacji szczegółowej uwzględnia się zatem cechy przyrodnicze danego terenu inwestycyjnego lub nieruchomości, takie jak: wielkość (powierzchnia) i kształt działki (czy zbliżony do prostokąta, czy nieregularny), ukształtowanie pionowe terenu, stosunki wodne, różę wiatrów, nasłonecznienie, położenie geograficzne, dostępne w danym miejscu zasoby przyrodnicze oraz ich jakość. To, które z elementów przyrodniczych są szczególnie istotne dla przedsiębiorstwa jest zależne od rodzaju prowadzonej działalności gospodarczej oraz wykorzystywanych technologii⁴.

Dla inwestora wielkość działki i jej kształt zbliżony do prostokąta ma niebagatelne znaczenie, z uwagi na możliwość wybudowania obiektu o określonych parametrach, umożliwiających spełnienie wymogów technicznych i technologicznych danej działalności (np. w oparciu o sprawdzone już w innych lokalizacjach projekty inwestycyjne), mechanizację prac logistycznych, a także uzyskanie własnych źródeł energii lub pary technologicznej, jeśli ich stałej dostawy wymaga proces technologiczny. Taki wymóg jest np. istotny w produkcji czekolady z uwagi na kosztowny proces mycia urządzeń w wyniku zastygnięcia masy czekoladowej w instalacjach. Z kolei dostęp do czystej wody (najlepiej źródła głębinowego) i odnawialnych źródeł energii są ważnymi atrybutami terenu inwestycyjnego dla fabryki produktów biotechnologicznych. Konieczne jest jednak określenie ograniczeń prawnych dotyczących stosowanych technologii na terenach o cennych walorach przyrodniczych.

Ważne znaczenie dla inwestora ma także zagospodarowanie działki. Jeśli znajdują się na niej budynki, to analizie podlega ich kubatura, stan techniczny i zaawansowanie technologiczne oraz stopień amortyzacji. Ponadto na uwagę zasługuje techniczne uzbrojenie terenu, a w szczególności rezerwy zdolności przesyłowych lub produkcyjno-usługowych urządzeń i obiektów infrastruktury istotnych dla inwestora. W warunkach szybkiego postępu naukowo-technicznego następującego w gospodarce globalnej nabiera coraz większego znaczenia stopień nowoczesności i innowacyjności urządzeń pomocniczych, zapewniających bezpieczeństwo realizacji procesów produkcyjnych. W przypadku terenu inwestycyjnego typu brownfield, poddawanego restrukturyzacji, a nawet rewitalizacji, niezbędne jest uwzględnienie ewentualnych kosztów i czasu niezbędnego do likwidacji obecnego zagospodarowania.

Teren inwestycyjny lub nieruchomość przedsiębiorstwa wchodzi w skład struktur przestrzennych gospodarki lokalnej. Dlatego przedmiotem analizy lokalizacji szczegółowej jest również bezpośrednie sąsiedztwo terenu inwestycyjnego. Na jego ocenę powinny składać się takie elementy jak: położenie lub sposób włączenia danej nieruchomości do systemu lokalnej i ponadlokalnej infrastruktury (np. bocznica kolejowa), rezerwy miejscowej infrastruktury i jej zgodność z potrzebami technicznymi i technologicznymi przedsiębiorstwa, organizacja ruchu (jednokierunkowy, czy dwukierunkowy, liczba pasów ruchu, bliskość wjazdu lub zjazdu z autostrady). Istotne znaczenie ma zabudowa terenu. Inwestor interesuje się tym, kto zajmuje sąsiednie budynki, czy klienci, konkurenci, partnerzy? Jaka jest renoma danego miejsca, czy są w pobliżu obiekty wpływające na wymianę towarową – przeszkody naturalne, polityczne wojskowe? Jaka jest sytuacja na miejscowym rynku nieruchomości?

Lokalizacja szczegółowa wyznacza także atrybuty prawne miejsca prowadzenia działalności gospodarczej. Szczególne znaczenie mają takie elementy jak: miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego, który wyznacza możliwe do kierunki wykorzystania danego gruntu na cele przemysłowe, usługowe, handlowe lub pozagospodarcze. Na etapie projektowania inwestycji ważne znaczenie ma status własnościowy działki/budynków. Dla inwestora najbardziej pożądane jest, by był to grunt o uregulowanym statusie prawnym, a jego właścicielem lub dysponentem była jednostka samorządu terytorialnego lub Skarb Państwa. Na atrakcyjność lokalizacji szczegółowej ma także wpływ objęcie danego gruntu pomocą publiczną z tytułu tworzenia stref uprzywilejowania ekonomicznego lub na bazie regulacji lokalnych w zakresie podatków i opłat.

Z regulacjami prawnymi często są powiązane atrybuty ekonomiczne danego
terenu inwestycyjnego, z racji gospodarczych efektów wprowadzenia w życie określonych przepisów prawnych. Ulga w podatku dochodowym, czy zwolnienia z podatków lokalnych wpływają na wzrost opłacalności prowadzenia działalności gospodarczej w danym miejscu. Efekty te są także zależne od ceny ziemi i nieruchomości znajdujących się na terenie inwestycyjnym, kosztów ich remontów, inwestycji modernizacyjno-odtworzeniowych i amortyzacji.

Pomiędzy cechami przyrodniczymi, prawnymi, ekonomicznymi i zagospodarowaniem terenu inwestycyjnego i jego sąsiedztwa zachodzą współzależności.

Cechy przyrodnicze mają wpływ na możliwość budowy obiektów wielkopowierzchniowych i(lub) jednokondygnacyjnych, a także na możliwość lub konieczność zastosowania technik i technologii o podwyższonych wymaganiach jakościowych. Wynika to z faktu, że ukształtowanie terenu, rodzaj podłoża, czy szata roślinna mają wpływ na koszty inwestycji. Powstają zatem nakłady inwestycyjne warunkowane cechami fizjograficznymi miejsca.

Z kolei kształt działki wywiera wpływ na możliwość zastosowania standardowych projektów inwestycyjnych (brak konieczności stosowania unikalnych rozwiązań architektonicznych). Wynika to z faktu, że im większa działka, tym większa swoboda w projektowaniu inwestycji.

Ważnym elementem analizy atrakcyjności działki jest jej wielkość. Im większa działka, tym powstają większe rezerwy na nowe inwestycje, pozwalające na uzyskanie korzyści aglomeracji. Z drugiej strony, im większa działka, tym wyższe koszty jej utrzymania (np. koszt podatku od nieruchomości). Dlatego ta kwestia musi być rozstrzygnięta z uwzględnieniem możliwości uzyskania zwolnienia z podatku od nieruchomości, jak również przewidywanych potrzeb rozwojowych przedsiębiorstwa.

Położenie geograficzne działki ma wpływ na wybór działalności, stosownie do walorów lokalizacyjnych dostępnych w danym miejscu. Ma to swoje znaczenie, zarówno w przypadku inwestycji greenfield, jak i brownfield. Z czasem przedsiębiorstwo wywiera wpływ na lokalne systemy infrastrukturalne i produkcyjno-usługowe, co skutkuje znacznym wpływem wcześniejszych decyzji inwestycyjnych na decyzje lokalizacyjne inwestycji typu brownfield.

Zagospodarowanie działki również oddziałuje na inne cechy lokalizacji szczegółowej. Wpływa ono na sąsiedztwo działki, gdyż istniejący obiekt produkcyjny mógł i może wpływać na lokalne systemy infrastrukturalne i produkcyjno-usługowe. Wykorzystanie działki może też oddziaływać na miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego. Np. w postaci odrolnienia gruntów sąsiadujących z nowo tworzonymi strefami aktywizacji gospodarczej. Zagospodarowanie działki może także wywołać przyznanie ulg i zwolnień podatkowych. Ten przypadek najczęściej występuje na obszarach przechodzących trudności rozwojowe, gdzie w sąsiedztwie występują tereny wymagające rewitalizacji. Często taka praktyka dotyczy rewitalizacji terenów poprzemysłowych. Zagospodarowanie działki kształtuje także wartość działki i nieruchomości. Im bardziej atrakcyjne zagospodarowanie działki, tym wyższa jest jej cena. Im lepsze wyposażenie działki, tym większą oszczędność uzyskuje się w nakładach inwestycyjnych i kosztach eksploatacyjnych środków trwałych.

Również sposób zagospodarowania sąsiedztwa oddziałuje na inne atrybuty lokalizacji szczegółowej. Wpływa on na zagospodarowanie działki, a dokładniej na powstawanie budynków i urządzeń stosownie do możliwości uzyskania korzyści aglomeracji. Sąsiedztwo ważnych obiektów może wywołać skutki prawne w szczególności w odniesieniu do rodzaju inwestycji, stosowanych technologii i wielkości inwestycji. Ponadto cena nieruchomości w bezpośrednim sąsiedztwie przedsiębiorstwa wpływa na wartość danej lokalizacji (im bardziej atrakcyjne zagospodarowanie sąsiedztwa, tym wyższa wartość).

Status prawny określa dopuszczalne formy zagospodarowania działki, ogranicza rodzajowo inwestycję (dot. to podstref ekonomicznych), a także w oparciu o miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego definiuje dopuszczalne formy zagospodarowania sąsiedztwa działki. Regulacje prawne dotyczące podatków opłat lokalnych i zasad stosowania pomocy publicznej oddziałują na koszty, dochód oraz podatki obciążające przedsiębiorcę.

Cechy ekonomiczne lokalizacji szczegółowej mają wpływ na atrakcyjność danej lokalizacji szczegółowej. Niska cena terenu inwestycyjnego ma wpływ na wybór większej działki i utworzenie rezerwy obszarowej. Niska cena nieruchomości oraz uregulowany status własnościowy wywierają także pozytywny wpływ na możliwość pozyskania inwestora i tym samym zagospodarowanie działki lub hali (budynku). Cena nieruchomości oraz status własnościowy oddziałują na możliwość pozyskania inwestora w bliskim sąsiedztwie i tym samym zagospodarowanie sąsiedztwa, co ma istotne znaczenie, gdy potrzebna jest inwestycja w sektorze pokrewnym.

Wybór lokalizacji ma wpływ na wartość aktywów przedsiębiorstwa, przy czym wartość budynków i budowli powstałych w wyniku podjęcia aktywności gospodarczej przez przedsiębiorstwa może być wyższa od wartości gruntu lub odwrotnie. O tym, jak w praktyce gospodarczej atrybuty gruntu mogą mieć dominujące znaczenie dla wyboru lokalizacji szczegółowej może świadczyć fakt, iż w niektórych podstrefach specjalnych stref ekonomicznych Polski wystąpił sztuczny boom na rynku nieruchomości. Wejście do strefy ekonomicznej traktowano, jako inwestycję w zakup gruntu położonego na terenie należącym do specjalnej strefy ekonomicznej, która może przynieść wyższy zysk z tytułu jego odsprzedaży, niż w wyniku wybudowania zakładu, korzystającego z pomocy publicznej. Takie postawy były charakterystyczne dla przedsiębiorstw o mało atrakcyjnej lokalizacji ogólnej.

Wybór lokalizacji szczegółowej jest także ważny w przypadku mikroprzedsiębiorstw tworzonych przez osoby fizyczne. Do tej pory uważano, że mikroprzedsiębiorczość nie wiąże się z faktycznym procesem wyboru lokalizacji. Jednak badanie Anne Risselada i Veronique Schutjens⁵ wykazało, że:

jeśli właściciel skupia się na prowadzeniu działalności gospodarczej i chce ją w pełni kontrolować, wówczas uruchomia firmę w domu. Przeniesienie firmy do nieruchomości komercyjnej następuje w momencie, gdy firma jest zbyt duża, by mogła być prowadzona w domu, np. z powodu uciążliwości łączenia życia osobistego z obowiązkami zawodowymi lub gdy często ma miejsce konieczność organizowania spotkań biznesowych;

jeśli przychody z działalności gospodarczej nie stanowią podstawowego dochodu gospodarstwa domowego, a właściciel firmy spędza dużą ilość czasu na aktywności ekonomicznej, wówczas firma jest zlokalizowana częściej poza domem niż w domu. Wybór lokalizacji komercyjnej następuje pod wpływem analizy cech użytkowych nieruchomości np. względy estetyczne, dojazd, miejsce parkingowe itp. sprawia, że osoby pracujące na własny rachunek zwracają na cechy danego obiektu.

Wzrost firmy i wynikający z tego popyt na (materialną) przestrzeń należą do najważniejszych czynników podejmowania decyzji lokalizacyjnej. Jednakże lokalizacja firmy może być spowodowana oddziaływaniem innego przedsiębiorstwa. Mogą wystąpić zarówno siły wypychające, przyciągające, jak i podtrzymujące. Czynniki wypychające są postrzegane jako negatywne i powodują zmianę wcześniejszej lokalizacji w celu uniknięcia negatywnych skutków sąsiedztwa. W ten sposób następuje wypychanie firm z obecnych lokalizacji. Odwrotnie działają czynniki przyciągające przedsiębiorcę w nowe miejsce.

Podsumowując, lokalizacja szczegółowa przedsiębiorstwa powinna być rozpatrywana z punktu widzenia przyrodniczego, prawnego, ekonomicznego oraz dotychczasowego zagospodarowania przestrzennego. Pomiędzy wymienionymi sferami lokalizacji szczegółowej występują związki przyczynowo-skutkowe. Ich znajomość może stanowić źródło przewag konkurencyjnych dla przedsiębiorcy. Mogą to być przewagi kosztowe np. dzięki zmniejszaniu nakładów inwestycyjnych, ograniczeniu kosztów eksploatacji i ryzyka zawodności infrastruktury wewnętrznej, niskiej cenie miejscowych zasobów. Lokalizacja szczegółowa może być także źródłem przewag w sferze dystrybucyjnej, dzięki tworzeniu sieciowych powiązań z miejscowymi partnerami biznesowymi w oparciu o korzyści aglomeracyjne.

1.3. Lokalizacja ogólna

Lokalizacja przedsiębiorstwa była dotąd rozpatrywana jako akt wyboru konkretnego miejsca, działki lub hali/budynku. Wybór lokalizacji szczegółowej jest najsilniej związany z zarządzaniem operacyjnym przedsiębiorstwa i pytaniami: co, jak, ile, kiedy.

Lokalizacja ogólna w odróżnieniu od lokalizacji szczegółowej wiąże się z wyborem miejsca prowadzenia działalności gospodarczej w regionie ekonomicznym. Region ekonomiczny może być rozpatrywany w różnych skalach taksonomicznych, od locoregionu, przez mezoregion, submezoregion, subregion, makroregion do skali krajowej, a nawet międzynarodowej. Używając analogii do adresu, w lokalizacji ogólnej już nie podajemy nazwy/ numeru ulicy i numeru posesji, ale nazwę miejscowości, gminy, powiatu, województwa, państwa, czy kontynentu.

W zależności od skali i rodzaju prowadzonej działalności gospodarczej, przedmiotem analizy lokalizacyjnej jest otoczenie regionalne określonego szczebla taksonomicznego. Im większa jest skala prowadzonej działalności gospodarczej i powszechny popyt na dobra, tym większe znaczenie ma wybór lokalizacji ogólnej wyższego szczebla taksonomicznego. Wynika to z funkcjonowania takiego przedsiębiorstwa na dużych rynkach oraz pozyskiwania zasobów ze znacznie oddalonych miejsc.

Przedmiotem wyboru lokalizacji ogólnej jest tak samo gmina, powiat, subregion, jak i województwo, makroregion, państwo czy grupa państw.

Najbardziej uzasadnione jest stosowanie analizy lokalizacyjnej do regionów statystycznych oraz ich ugrupowań opartych na logicznym kryterium w postaci np. cech istotnych z punktu widzenia rachunku ekonomicznego. Dodatkowym kryterium powinny być kompetencje regionów administracyjnych, istotne z punktu widzenia danej inwestycji bezpośredniej. Na potrzeby zarządzania lokalizacją ogólną potrzebne jest, więc określenie, jakiego szczebla statystycznego lub administracyjnego region powinien być przedmiotem analizy lokalizacyjnej i jakie atrybuty są związane z regionem danego szczebla. Atrybuty można podzielić podobnie jak w przypadku atrybutów lokalizacji szczegółowej na: przyrodnicze, ekonomiczne, prawne i demograficzne.

Cechy przyrodnicze na poziomie lokalizacji ogólnej powinny być kojarzone z bazą zasobową, tak zasobów nieodnawialnych, jak i odnawialnych (ilość, struktura i jakość). Ważne jest także położenie geograficzne (zwłaszcza w stosunku do granic państwowych i wielkich rynków zbytu).

Atrybuty ekonomiczne w przypadku regionów wiążą się z osiągniętym poziomem rozwoju gospodarczego, zdolnością nabywczą ludności, cechami popytu konsumpcyjnego i inwestycyjnego, rentownością produkcji przedsiębiorstw oraz ich zdolnością do konkurowania na rynkach regionalnych, krajowych i międzynarodowych. Z cechami ekonomicznymi na poziomie regionalnym wiąże się też zagospodarowanie danego regionu odpowiadające nagromadzonym zasobom kapitału rzeczowego oraz umiejscowieniu regionu w systemach przestrzennych gospodarki regionów wyższych szczebli taksonomicznych.

Z uwagi na wielkie znaczenie wydatków budżetowych jednostek samorządu terytorialnego na cele prorozwojowe, w analizie lokalizacji ogólnej przedsiębiorstwa ważne są też kwestie związane z zarządzaniem budżetem tych jednostek, a w szczególności preferencje wynikające ze strategii rozwoju oraz zdolność do finansowania średnio- i długookresowych projektów inwestycyjnych. Zagadnienia te powinny być rozpatrywane stosownie do kompetencji jednostek samorządu terytorialnego. Infrastruktura lokalna jest bowiem domeną samorządu gminnego lub powiatowego, podczas gdy projekty regionalnego – samorządu wojewódzkiego.

Cechy ekonomiczne lokalizacji ogólnej są rozpatrywane w oparciu o rachunek ekonomiczny lub analizę przewag konkurencyjnych lokalizacji w danym regionie. Jest to szczególnie istotne dla przedsiębiorstw międzynarodowych, w związku z rosnącym usieciowieniem przedsiębiorstw i narastającymi międzynarodowymi przepływami materialnymi i niematerialnymi⁶. Szczególnie ważne jest uwzględnienie ryzyka inwestycyjnego i(lub) atrakcyjności inwestycyjnej. Ryzyko inwestycyjne w sektorze finansowym definiuje się jako ryzyko poniesienia straty na inwestycji lub zrealizowanie stopy zwrotu niższej od oczekiwanej przez inwestorów, czyli jako zagrożenie, przed którego skutkami należy się bronić. Jest to więc zwykle zjawisko oddziałujące negatywnie na realizację celów przedsiębiorstwa. Z kolei atrakcyjność inwestycyjna to „zespół regionalnych walorów lokalizacyjnych, które mają wpływ na osiąganie celów inwestora (np. w postaci kształtowania się kosztów prowadzonej działalności gospodarczej, przychodów ze sprzedaży, rentowności netto oraz konkurencyjności danej inwestycji). Jest to definicja odnosząca się do wartości potencjalnej. W odróżnieniu od potencjalnej, rzeczywista atrakcyjność inwestycyjna jest to zdolność regionu do wykreowania satysfakcji klienta–inwestora i wywołania absorpcji kapitału finansowego i rzeczowego w formie inwestycji. Można ją mierzyć za pomocą efektywności poniesionych nakładów kapitału finansowego, rzeczowego, ludzkiego i przyrodniczego”⁷. Obie te kategorie są uzależnione od siebie odwrotnie proporcjonalnie. Jednak nie ma tu ścisłego odwzorowania. Ryzyko inwestycyjne jest pomiarem zjawisk negatywnych, podczas gdy pomiar atrakcyjności inwestycyjnej wypadkową wszystkich specyficznych cech danego regionu, które mają wpływ na realizację celów inwestora–przedsiębiorcy⁸.

Rozwiązania prawne obowiązujące na danym terenie wynikają z prawa administracyjnego i kompetencji jednostek samorządu terytorialnego, szczególnie w zakresie finansowania rozwoju regionalnego i lokalnego. W skali międzynarodowej ważne są także regulacje dotyczące prowadzenia działalności gospodarczej oraz zasad udzielania pomocy publicznej. W odniesieniu do przewag kosztowych należy wskazać wpływ regulacji prawnych dotyczących zasad udzielania pomocy publicznej. W Polsce podobnie jak w innych krajach Unii Europejskiej obowiązuje mapa pomocy publicznej. Intensywność pomocy publicznej jest więc elementem wpływającym bezpośrednio na wysokość płaconych podatków. Intensywność pomocy publicznej waha się w polskich województwach od 30% (woj. mazowieckie) do 50% (np. województwa Polski wschodniej) dla dużych przedsiębiorstw.

Od lokalizacji ogólnej, a nie od lokalizacji szczegółowej (w konkretnej specjalnej strefie ekonomicznej) zależy w Polsce wysokość pomocy publicznej. Od lokalizacji ogólnej jest także uzależniony dostęp do środków pomocowych Unii Europejskiej dystrybuowanych z Funduszu Spójności oraz Europejskiego Funduszu Społecznego. Ponadto lokalizacja ogólna wyznacza preferowane sektory w poszczególnych jednostkach samorządu terytorialnego oraz ich organizacjach.

Na poziomie lokalizacji ogólnej należy też wskazać istotną rolę atrybutów demograficznych lokalizacji. Ważne są zasoby pracy, kultura pracy oraz kapitał intelektualny. Kwestie związane z dostępem do średniego personelu technicznego, zasoby pracy, w tym bezrobotnych o poszukiwanych kwalifikacjach to zagadnienia, które są przedmiotem zainteresowania inwestorów. Ponadto duże znaczenie mają warunki życia w danym miejscu, w tym szczególnie dostęp do szkolnictwa podstawowego z wykładowym językiem obcym. W skali gminy liczy się także przedsiębiorczość oraz tradycje gospodarcze. Lokalizacja ogólna wpływa także na powstawanie przewag konkurencyjnych w zakresie zarządzania zasobami pracy. Dotyczy to szczególnie szkół, dla których organem prowadzącym są jednostki samorządu terytorialnego. Podsumowując, lokalizacja ogólna może być podobnie jak lokalizacja szczegółowa źródłem przewag konkurencyjnych.

1.4. Uwarunkowania wyboru lokalizacji

Na wybór lokalizacji przedsiębiorstw ma wpływ bardzo wiele zjawisk. Dlatego możemy dokonać podstawowego podziału uwarunkowań wyboru lokalizacji na uwarunkowania zewnętrzne i wewnętrzne⁹.

Wśród uwarunkowań zewnętrznych możemy wyróżnić: ekonomiczne, instytucjonalno-kulturowe, polityczne, naukowo-techniczne, przyrodnicze i przestrzenne.

Uwarunkowania ekonomiczne są związane z rentownością, jakiej oczekuje się od rynku kraju goszczącego. Mają na nią pośrednio wpływ takie elementy jak: wielkość rynku danego kraju, wyrażona za pomocą takich wskaźników jak PKB, PNB i stopa ich wzrostu; liczba potencjalnych klientów, infrastruktura dostępna w kraju, przewidywane koszty operacji realizowanych przez wielonarodowe korporacje, zwłaszcza poziom płac w kraju przyjmującym. Zjawiska ekonomiczne ze swej istoty znajdują wyraz w rachunku ekonomicznym, w związku z powyższym są zwykle uwzględnione jako czynniki lokalizacji. Można jednak zaliczyć do nich elementy, które są trudno mierzalne lub nieprzewidywalne. Jest to kwestia szarej strefy lub pracy na czarno, które stają się tym bardziej istotne, im mniej doskonałe jest prawo. Obecnie to zjawisko nasila się z uwagi na starzenie się ludności, rosnące w związku z tym koszty pozapłacowe pracy, a także nierejestrowany napływ imigrantów z uboższych regionów świata.

Instytucjonalne i kulturowe uwarunkowania odnoszone są do zjawisk pozaekonomicznych, w tym wymiarów politycznych, prawnych i kulturowych decyzji lokalizacyjnej. Znaczną rolę w tej dziedzinie odgrywa polityczna, prawna i kulturowa bliskość pomiędzy krajem pochodzenia a krajem goszczącym. Ważne są też uwarunkowania polityczne. Stabilność polityczna danego regionu świata staje się jednym z podstawowych kryteriów wyboru lokalizacji ogólnej, a integracja polityczna państw, np. Unii Europejskiej wyzwala zainteresowanie dotąd niepenetrowanymi rynkami geograficznymi. Istotne znaczenie w tej mierze ma rozszerzanie się Unii Europejskiej oraz towarzyszące mu ujednolicanie zasad prowadzenia biznesu w krajach członkowskich.

Z uwarunkowaniami politycznymi są ścisłe powiązane uwarunkowania prawno-administracyjne. W tym zakresie szczególnie duże znaczenie mają regulacje dotyczące pomocy publicznej oraz zakres decentralizacji kompetencji w zakresie tworzenia zachęt dla inwestora. Specjalne strefy uprzywilejowania ekonomicznego stają się zatem często kryterium wstępnej selekcji lokalizacji. Zasady udzielania pomocy publicznej i ich zmiany są więc ważnym uwarunkowaniem o charakterze prawno-administracyjnym.

Uwarunkowania naukowo-techniczne mają szczególnie duże znaczenie dla lokalizacji za sprawą innowacji produktowych, organizacyjnych, technologicznych i marketingowych. Każda innowacja niezależnie od jej charakteru wyzwala zmianę potrzeb lokalizacyjnych przedsiębiorstw. Rośnie z jednej strony zapotrzebowanie na pracowników przygotowanych do obsługi nowych technologii oraz nabiera znaczenia dostęp do nieruchomości, które mogą sprostać reżimowi technologicznemu. Zdolność do inicjowania innowacji i ich absorpcji jest jednym z ważniejszych czynników wpływających na migracje kapitału inwestycyjnego. Napływ ma miejsce do regionów, które są w stanie dokonać ich absorpcji, a odpływ z innych, które nie są sprostać tym nowym wyzwaniom.

Duże znaczenie ma też wykorzystanie nowoczesnych form komunikacji w przyciąganiu inwestorów do nowych lokalizacji. Rośnie rola zarządzania publicznym wizerunkiem, e-obsługą inwestora i przedsiębiorcy. Zupełnie nowym zjawiskiem jest wykorzystanie do tego celu portali społecznościowych, narzędzi popkultury i newsletterów. Postęp naukowo-badawczy swoją selektywnością powoduje zjawisko cyfrowego wykluczenia regionów starzejących się, gdzie następuje wyludnianie się i potrzeba zaangażowania się w usługi publiczne dla osób w wieku poprodukcyjnym. Przekłada się to na ograniczenie uczestnictwa tego typu regionów w napływie inwestycji.

W dobie propagowania zasad rozwoju zrównoważonego, czy wręcz samopodtrzymującego, do głównych uwarunkowań przyrodniczych można zaliczyć występowanie obszarów o cennych walorach środowiskowych, które z jednej strony mogą być czynnikiem silnie ograniczających uzyskanie pozwolenia na budowę, w związku z ochroną prawną bioróżnorodności, czego przykład stanowią parki narodowe, parki krajobrazowe i obszary sieci Natura 2000 w Europie. Ochrona prawna obszarów o cennych walorach środowiskowych może spowodować wykluczenie danego obszaru z analiz lokalizacyjnych i hamować absorpcję inwestycji bezpośrednich. Z drugiej strony, zasoby naturalne mogą tworzyć podstawę rozwoju dziedzin wymagających ze względów technologicznych czystego otoczenia lokalnego. Jest to charakterystyczne dla przemysłu wysokich technologii, odznaczających się ścisłym reżimem technologicznym i wielokrotnymi zabezpieczeniami przed wniknięciem do procesów technologicznych niepożądanych substancji.

Uwarunkowania przestrzenne wiążą się zarówno ze strukturami przestrzennymi przyrodniczymi, jak i pochodzenia antropogenicznego. Współcześnie szczególnie dużego znaczenia nabrały struktury transeuropejskie, umożliwiające dostępność komunikacyjną w skali Europy. Integracja przestrzeni ekonomicznej wraz z integracją przestrzeni politycznej, dzięki powstaniu Europejskiego Obszaru Gospodarczego, to wielkie zmiany, usuwające bariery w swobodnym przepływie dóbr, osób i informacji.

Integracja przestrzeni ekonomicznej następuje także przez rozwój instytucji międzynarodowych, wśród których można choćby wymienić Europejskie Ugrupowania Współpracy Terytorialnej, które przyczyniają się do integracji terenów transgranicznych. Powstające obecnie na kształt Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej zjednoczone przestrzennie i politycznie regiony Europy są innym elementem przestrzeni globalnej niż jeszcze kilkanaście lat temu.

Na lokalizację przedsiębiorstw wpływają także uwarunkowania wewnętrzne, czyli związane z cechami przedsiębiorstwa, takimi jak:

rodzaj działalności gospodarczej, a zwłaszcza jej specyficzne cechy, mające wpływ na potrzeby względem otoczenia,

wielkość firmy i struktura organizacyjna przedsiębiorstwa, w tym jego struktura przestrzenna i formy powiązań przestrzennych z otoczeniem oraz struktura własności,

poziom techniczny i technologiczny,

metody zarządzania firmą.

Z punktu widzenia wyboru lokalizacji szczególnie istotny jest wpływ rodzaju działalności firmy. W zależności od jej specyficznych cech, obiektywne cechy przestrzeni stają się mniej lub bardziej istotne dla inwestora. Jeśli przykładowo będziemy analizować możliwości wybudowania kopalni węgla kamiennego, to z punktu widzenia oceny poszczególnych walorów lokalizacyjnych danych rejonów najważniejsze znaczenie będzie miała charakterystyka złóż zalegającego węgla w poszczególnych rejonach węglonośnych. Zupełnie inne są z kolei oczekiwania względem walorów lokalizacyjnych w przypadku przemysłu cukrowniczego. Tu najważniejsza jest bliskość upraw buraka cukrowego, z uwagi na nieopłacalność przewozów buraków cukrowych (na 1 tonę cukru zużywa się 5–7 ton buraków cukrowych). Konkludując – rodzaj działalności powoduje zmianę walorów lokalizacyjnych w czynniki lokalizacyjne¹⁰.

Przy tendencjach konsolidacyjnych występujących w wielu sektorach gospodarki, analiza lokalizacyjna powinna uwzględniać opcję rozwoju przestrzennego, czy przez rozwój zewnętrzny oparty na już istniejących aktywach innych uczestników rynku, czy dokonując własnych inwestycji w nowe obiekty w lokalizacjach typu greenfield.

Ważnym uwarunkowaniem o charakterze wewnętrznym jest wielkość i struktura organizacyjna przedsiębiorstwa. Nie tylko chodzi tu o już wspominaną konieczność studiów sektorowych, ale także o sposób postrzegania środowiska otaczającego przedsiębiorstwo. W przypadku małych firm, niezwykle często otoczenie regionalne ma jedynie zakres lokalny (nieprzekraczający zasięgiem granic macierzystej gminy). Wyjątkiem są jedynie firmy działające w niszach rynkowych, a także firmy wirtualne. Zwykle jest prawdziwa prawidłowość, że im większe jest przedsiębiorstwo i ma bardziej rozbudowaną strukturę organizacyjną (ma filie regionalne, zagraniczne, biura marketingu itp.), tym większy powinien być zasięg analizowanego otoczenia regionalnego. Szczególnym przypadkiem są wielkie firmy globalne, dla których analiza jest prowadzona w odniesieniu do całego świata.

1.5. Delokalizacja i regulacja lokalizacji

Decyzje lokalizacyjne mogą być efektem rozwoju przedsiębiorstwa lub zmian w jego otoczeniu. Znajduje to odzwierciedlenie w postaci delokalizacji i regulacji lokalizacji. „Zgodnie z definicją Komisji Europejskiej delokalizacja to proces przenoszenia aktywności gospodarczej za granicę, odzwierciedlający zmiany w funkcjonowaniu przedsiębiorstw wynikające z ich adaptacji do coraz bardziej konkurencyjnego środowiska ich funkcjonowania oraz do szybszych zmian technologicznych”¹¹. W odniesieniu do przedsiębiorstw międzynarodowych znajduje zastosowanie definicja zaproponowana przez Marlenę Dzikowską, której zdaniem, „delokalizacja to proces przenoszenia części lub całości zadań realizowanych przez dany podmiot gospodarczy do innego podmiotu działającego w tym samym kraju bądź zagranicą, który jest lub nie jest powiązany własnościowo z przedsiębiorstwem oddelegowującym moduł”¹². Terminy delokalizacja, relokacja oraz fragmentaryzacja, w literaturze przedmiotu, stosowane są zamiennie¹³.

Przenoszenie czynności lub procesów może przyjąć różne formy organizacyjne. Wyróżnia się następujące formy:

in-house sourcing to delokalizacja modułu łańcucha wartości w ramach wewnętrznych struktur własnościowych przedsiębiorstwa na terenie kraju, w którym jest ono zlokalizowane,

offshoring to przeniesienie realizacji modułu łańcucha wartości wewnątrz struktur własnościowych przedsiębiorstwa, ale poza terenem kraju, w którym jest ono zlokalizowane,

outsourcing odpowiada delokalizacji modułu łańcucha wartości przedsiębiorstwa do zewnętrznego dostawcy zlokalizowanego w tym samym kraju, co inwestor,

offshore outsourcing oznacza przeniesienie procesu i(lub) funkcji łańcucha wartości do zewnętrznego dostawcy zlokalizowanego za granicą.

Są to najczęściej wykorzystywane opcje zmian organizacji dostaw.

W literaturze przedmiotu można również spotkać się z pojęciami:

nearshoring, który odpowiada przeniesieniu realizacji określonego modułu do krajów zbliżonych geograficznie i kulturowo (charakteryzujących się niewielkim dystansem względem kraju przedsiębiorstwa delokalizującego moduły;

onshoring, czyli realizacji modułu łańcucha wartości w kraju pochodzenia przedsiębiorstwa delegującego; może ono zatem przyjmować formę zarówno in-house sourcing, jak i outsourcingu,

concurrent sourcing polega na przeniesieniu realizacji tego samego modułu łańcucha wartości do zewnętrznego i wewnętrznego dostawcy zagranicznego jednocześnie i jego realizacji w obu tych lokalizacjach¹⁴.

Z kolei regulacja lokalizacji to zjawisko polegające na zmianie rodzaju działalności prowadzonej w dotychczasowym miejscu. Taka postawa jest związana z potrzebą dostosowania działalności gospodarczej do zmian zachodzących na rynku, szczególnie, gdy dane miejsce wykazuje zdolność do zaspokojenia wymogów lokalizacyjnych wiązki rodzajów działalności gospodarczej. W literaturze te zjawiska są często traktowane łącznie. Np. Kazimierz Kuciński łączy te dwa pojęcia w jedno, wyróżniając regulację bezpośrednią, polegającą na zmianie miejsca lokalizacji oraz relokację pośrednią, polegającą „na zmianie układu powiązań przy zachowaniu dotychczasowej bądź na radykalnej zmianie profilu działalności również z zachowaniem dotychczasowej lokalizacji”¹⁵.

Podobnie ujmują kwestię regulacji lokalizacji geografowie holenderscy. Stwierdzają, że w rozwoju przedsiębiorstwa istotne są nie tylko inwestycje towarzyszące powstaniu przedsiębiorstwa, ale także wynikające z jego rozwoju. W wyniku powiększenia skali działalności może się okazać niezbędna zmiana lokalizacji. Występuje wówczas zmiana adresu na zasadach podobnych do migracji. Decyzja o zmianie miejsca prowadzenia działalności gospodarczej jest efektem sił wypychających z dotychczasowej lokalizacji i sił przyciągających tę działalność przez inne miejsce. Nowe miejsce prowadzenia działalności gospodarczej jest warunkowane poprzednią jego siedzibą i związaną z nią siecią wcześniej powstałych powiązań¹⁶.

Decyzje dotyczące regulacji lokalizacji następują pod wpływem sił wypychających lub przyciągających. Zgodnie z koncepcją neoklasyczną, osłabianie sił wypychających, związanych z rozwojem przedsiębiorstwa zachodzi wówczas, gdy:

koszty przeniesienia są wysokie na tyle, że są porównywalne z nakładami inwestycyjnymi i kosztami towarzyszącymi utworzeniu nowej działalności gospodarczej, przy jednoczesnym niepewnym poziomie i dynamice przychodów ze sprzedaży;

istnieje inercja w wykorzystaniu aktywów, jeśli majątek produkcyjny jest zdekapitalizowany, ale możliwy technicznie do eksploatacji; wówczas dotychczasowy jego użytkownik uzyskuje dodatkowe korzyści, których nikt inny z tego majątku by nie uzyskał. Jest to ewidentnym źródłem oszczędności;

lokalizacja nie ma większego wpływu na wynik finansowy przedsiębiorstwa.

Wzmocnienie sił wypychających z kolei następuje pod wpływem potrzeb wzrostowych przedsiębiorstwa, wynikających z innowacji wprowadzonych w firmie lub dywersyfikacji jego działalności. Przedsiębiorstwo, by przetrwać, musi się rozwijać, np. różnicując produkcję, pogłębiając eksplorację lokalnego rynku, czy dywersyfikując geograficzne rynki. Rodzi to potrzeby lokalizacyjne, które nie mogą zostać zaspokojone w dotychczasowej lokalizacji. Ograniczenia mogą np. dotyczyć dostępności, pogorszenia stanu budynku, ograniczenia podaży siły roboczej, coraz wyższych kosztów prowadzenia działalności w danym miejscu, np. wskutek wyczerpywania się korzyści danej lokalizacji ogólnej i szczegółowej.

Przedsiębiorstwo, znajdujące się w fazie rozwoju, wykazuje podatność na siły przyciągania przez inne lokalizacje, gdzie:

jest dość przestrzeni,

rynek pracy niweluje niedobór kadr po możliwych do zaakceptowania kosztach,

oferowane są udogodnienia prawno-administracyjne.

Regulacja lokalizacji może też występować w warunkach opisanych przez przedstawicieli koncepcji behawioralnej, w której decydent nie ma pełnej informacji o otoczeniu i często nie umie jej należycie wykorzystać (por. rozdział 2). Na otoczenie patrzy on przez pryzmat własnych doświadczeń. Lepiej ocenia subiektywnie miejsca znane, gorzej – obce. W tej sytuacji regulacja lokalizacji częściej jest dokonana na prawidłowo wykorzystanych informacjach przez duże przedsiębiorstwa, które posiadły zdolność uczenia się i przyswajania wiedzy dotyczącej oceny dotychczasowej i potencjalnych lokalizacji. Natomiast błędne lokalizacyjne decyzje są częściej podejmowane przez małych przedsiębiorców, którzy nie mają wystarczającego dostępu do informacji rynkowych. Nie potrafią ich właściwie przetworzyć. Wątek ten także rozpatruje Kazimierz Kuciński, zwracając uwagę na fakt, że relokacja może mieć charakter adaptacyjny lub adopcyjny. O adaptacyjnym charakterze relokacji świadczy podejmowanie decyzji „na podstawie dokładnego i pełnego przeanalizowania wszystkich niezbędnych informacji o otoczeniu i o relacjach z nim”. Przypadek ten zachodzi jednak niezmiernie rzadko. Znacznie częściej mamy do czynienia z działaniem adopcyjnym, w którym podejmowanie decyzji następuje na chybił trafił, „prowadzące do wyborów mało efektywnych, choć czasem także trafnych, zwłaszcza w ujęciu dynamicznym”¹⁷.

Regulacja lokalizacji może być także rozpatrywana w kontekście instytucjonalnym. Autorzy zwracają uwagę na dwa podstawowe rodzaje instytucji, które mają wpływ na wybór lokalizacji przez firmy. Są nimi: rząd oraz rynek nieruchomości. Przedsiębiorstwa muszą negocjować z instytucjami różnego rodzaju regulacje: dotyczące zasad rozliczeń, terminów dostaw, wysokości dotacji, podatków i opłat, wysokości płac. Im większe jest przedsiębiorstwo i ważniejsze dla lokalnego rynku, tym większe ma szanse osiągnięcia sukcesu w negocjacjach. Wyniki negocjacji są więc czynnikiem oddziałującym na ewentualną regulację lokalizacji, wzmacniając siłę przyciągania lub osłabiając siłę wypychania z dotychczasowej lokalizacji.

Na podobnej zasadzie działa wspieranie lokalnego rynku nieruchomości przez instytucje państwowe i samorządowe. Przez przekazanie na rynek nieruchomości gruntów państwowych (dawnych wojskowych, nieużytków rolnych), przygotowanie inkubatorów przedsiębiorczości z funkcją hoteli dla firm, stref aktywizacji gospodarczej, parków technologicznych, czy innych nieruchomości zaspokajających potrzeby lokalowe firm, państwo i samorząd terytorialny może kreować miejscowy rynek i wpływać tym samym na decyzje lokalizacyjne przedsiębiorstw.

Adelheid Holl zwraca uwagę na fakt, że mimo spadku udziału kosztów transportu w kosztach produkcji i rosnącego znaczenia przepływów niematerialnych, na regulację lokalizacji ma znaczny wpływ poprawa infrastruktury drogowej. Wynika to z faktu, że źródłem przewag konkurencyjnych staje się dostęp do rynków zbytu oraz mobilnych czynników produkcji. Ważna jest też minimalizacja czasu procesów operacyjnych i dostarczenie surowców, komponentów i wyrobów gotowych zgodnie z zasadą just in time¹⁸. Istotne znaczenie ma przy tym fakt, iż inwestycje w infrastrukturę drogową przyciągają głównie przedsiębiorstwa o większym potencjale rozwojowym, poszukujące swoich szans rozwojowych. Ważniejsze są dla nich siły przyciągające niż wypychające. Charakter regulacji lokalizacji mogą mieć też inwestycje na obszarach wiejskich, szczególnie w strefach podmiejskich dużych miast.

Zjawisko delokalizacji i regulacji lokalizacji oraz nowe inwestycje (greenfield) ukazują wielość sytuacji decyzyjnych zachodzących w praktyce gospodarczej. Ich uogólnieniem jest teoria lokalizacji przedsiębiorstw, odnosząca się do prawidłowości i motywów minionych zjawisk zapisanych w zagospodarowaniu przestrzennym dzisiejszego świata i wskazująca dalsze tendencje w tej mierze. Zagadnienia te będą szerzej omówione w kolejnych fragmentach niniejszego opracowania.

¹ Por. W. Budner, Lokalizacja przedsiębiorstw. Aspekty ekonomiczno-przestrzenne i środowiskowe, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Poznaniu, Poznań 2004, s. 22.

² Por. B.S. Aharanson, J.A. Baum, M.P. Feldman, Desperately seeking spillovers? Increasing returns, industrial organization and the location of new entrants in geographic and technological space, Industrial and Corporate Change, Vol. 16, No 1, s. 91.

³ „Efekt motyla” to popularne określenie chaosu deterministycznego. Przykładami efektu motyla są najczęściej zjawiska meteorologiczne.

⁴ Więcej na ten temat: Z. Zajda, Ekonomiczne problemy lokalizacji przemysłu, w: K. Secomski (red.), Elementy teorii planowania przestrzennego, PWN, Warszawa 1972, s. 113–114.

⁵ A. Risselada, V. Schutjens, Firm location behaviour in the New Economy: Understanding the property factors’ role in location decisions of neighbourhood firms, Paper for the Third International Workshop Entrepreneurship, culture, finance and economic development, Namur, June 14–15, 2012.

⁶ Por. A. Fierla, (red.), Ryzyko w działalności przedsiębiorstw, Seria Wydawnicza Przedsiębiorstwo współczesne. Kolegium Nauk o Przedsiębiorstwie, Oficyna Wydawnicza SGH, Warszawa 2009, s. 212.

⁷ H. Godlewska-Majkowska (red.), Atrakcyjność inwestycyjna a przedsiębiorczość regionalna w Polsce, Studia i Analizy Instytutu Przedsiębiorstwa, Oficyna Wydawnicza SGH, Warszawa 2011, s. 19.

⁸ W literaturze można znaleźć podejście neutralne do kwestii ryzyka, zgodnie z którym ryzyko jest postrzegane jako możliwość wystąpienia efektu niezgodnego z oczekiwaniami – por. K. Jajuga (red.), Zarządzanie ryzykiem, PWN, Warszawa 2007, s. 13. Przenosząc to na grunt przestrzenny, W. Budner dopuszcza, by ryzyko uwzględniało zarówno wszelkie zagrożenia, jak i rodzaje przewagi danego miejsca: W. Budner, op. cit., s. 44. Jednak w praktyce gospodarczej ryzyko związane z funkcjonowaniem przedsiębiorstwa ma zwykle charakter odpowiadający podejściu negatywnemu. Można natomiast stwierdzić, że zarządzaniem ryzykiem może stać się źródłem pozytywnych wydarzeń i mieć pozytywny wpływ na realizację jego celów.

⁹ Uwarunkowania lokalizacyjne można podzielić na zewnętrzne (np. polityka państwa, postęp naukowo-techniczny), segmentowo-funkcjonalne (powiązania produkcyjne, defragmentacja łańcucha wartości, itp.) i wewnętrzne (wielkość przedsiębiorstwa, strategia itd.) – por. T. Pakulska, M. Poniatowska-Jaksch, Korporacje transnarodowe a globalne pozyskiwanie zasobów, Seria wydawnicza: Przedsiębiorstwo współczesne, Kolegium Nauk o Przedsiębiorstwie, Oficyna wydawnicza SGH, Warszawa 2009, s. 129.

¹⁰ Walory lokalizacyjne to specyficzne cechy miejsc. Przeistaczają się w czynniki lokalizacji, jeśli mają bezpośredni wpływ na wybór lokalizacji.

¹¹ M. Dzikowska, Działalność przedsiębiorstw w erze delokalizacji modułów łańcucha wartości, Studia Ekonomiczne 2012, nr 3 (LXXIV), s. 412.

¹² Tamże.

¹³ Formy delokalizacji są przedmiotem rozważań w rozdziale trzecim.

¹⁴ Więcej na ten temat, M. Dzikowska, op. cit.

¹⁵ I. Fierla, K. Kuciński, Lokalizacja przedsiębiorstw a konkurencyjność, Materiały i Prace Instytutu Funkcjonowania Gospodarki Narodowej, tom LXXVI, Szkoła Główna Handlowa, Warszawa 2001, s. 19.

¹⁶ Por. P. H. Pellenbarg, L.J.G. van Wissen, J. van Dijk, Firm relocation: state of the art and research prospects, SOM-theme D: Regional Science, SOM Research Report 02D31, University of Groningen, Groningen 2002; A. Holl, Transport as a location factor: new start-ups and relocations in Portugal, 42nd Congress of the European Regional Science Association, August 27–31, Dortmund 2002.

¹⁷ I. Fierla, K. Kuciński, op. cit., s. 19.

¹⁸ A. Holl, Transport as a location factor: new start-ups and relocations in Portugal, 42nd Congress of the European Regional Science Association, August 27–31, Dortmund 2002, s. 1.