Copyright © by Difin SA

Warszawa 2013

Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, przedrukowywanie i rozpowszechnianie całości lub fragmentów niniejszej pracy bez zgody wydawcy zabronione.

Książka ta jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w Internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty. Szanujmy cudzą własność i prawo.

Wydanie pierwsze

Recenzja wydawnicza:

Prof. nadzw. dr hab. Andrzej Szopa

Redaktor prowadzący:

Tomasz Serafin

Korekta:

Anna Krasucka

Projekt okładki:

Mikołaj Miodowski

ISBN 978-83-7490-164-5

Difin SA

Warszawa 2013

00-768 Warszawa, ul. F. Kostrzewskiego 1

tel. 22 851 45 61, 22 851 45 62, fax 22 841 98 91

Księgarnie internetowe Difin:

www.ksiegarnia.difin.pl, www.ksiegarniasgh.pl

Skład i łamanie: Edit sp. z o.o., www.edit.net.pl

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Wstęp

Banki i jego produkty są obecne w życiu wszystkich obywateli rozwiniętych społeczeństw. Często nie zdają sobie oni sprawy z tego, jak bardzo usługi bankowe wpływają na ich codzienne życie. Większość osób korzysta z konta osobistego, wykonuje przelewy, spłaca zaciągnięte wcześniej kredyty, korzysta z kart płatniczych. Praktycznie trudno byłoby im teraz wyobrazić sobie życie bez banków.

W niniejszym opracowaniu autorzy starali się przedstawić w sposób prosty i zwięzły podstawowe zagadnienia dotyczące bieżących aspektów działania banków. Chociaż książka „Bankowość wczoraj i dziś” została przygotowana głównie z myślą o studentach kierunków ekonomicznych, to może być ona również źródłem informacji dla tych, którzy chcieliby lepiej poznać zasady funkcjonowania systemu bankowego w Polsce. Dlatego też oprócz omówienia aktualnej sytuacji w sektorze bankowym poświęcono również sporo uwagi zagadnieniom dotyczącym ewolucji systemu bankowego.

Książka została podzielona na siedem rozdziałów, które stopniowo wprowadzają Czytelnika w tajniki współczesnej bankowości.

Pierwszy rozdział został poświęcony historii bankowości. Omówiono w nim ewolucję pieniądza oraz banków. W szczególności poświęcono dużo uwagi rozwojowi bankowości na ziemiach polskich od XVI wieku po dzień dzisiejszy.

W kolejnym rozdziale przedstawiono strukturę systemu bankowego w Polsce oraz opisano funkcje banku centralnego i metody, przy użyciu których realizuje swoje zadania. Wspomniano również o nadzorze nad bankami oraz o jego rozwoju.

Trzeci rozdział opisuje czynności bankowe i ich podział. Przedstawiono, w jaki sposób mogą być dokonywane rozliczenia gotówkowe i bezgotówkowe w bankach.

Kolejne rozdziały koncentrują się na różnych rodzajach ryzyka, jakie towarzyszą działalności bankowej. Przedstawiono, w jaki sposób dokonywany jest pomiar ryzyka i jakie metody banki stosują w celu zabezpieczenia się przed negatywnymi skutkami ryzyka. Dużo uwagi poświęcono ryzyku kredytowemu, gdyż jest to jeden z ważniejszych rodzajów ryzyka.

Szósty rozdział poświęcono współczynnikowi wypłacalności. Omówiono, jak doszło do tego, że stał się on jednym z ważniejszych mierników działalności banków na całym świecie. Opisany został sposób jego ewolucji i konsekwencje, które przynosi bankom każda jego kolejna zmiana.

Na zakończenie, w ostatnim rozdziale zaprezentowano problemy związane z sekurytyzacją wierzytelności w Polsce. Odwołując się głównie do przepisów prawa, wskazano podstawowe ograniczenia w tym obszarze.

Książka przedstawia obraz bankowości do czerwca 2013 roku. W obliczu kryzysu finansowego z 2008 roku okazało się, że dotychczasowe unormowania prawne, a zwłaszcza normy ostrożnościowe nie są wystarczające. W związku z tym od czasu kryzysu trwają prace nad stworzeniem nowych regulacji, które będą miały za zadanie zapobiec powtórzeniu się wydarzeń z okresu kryzysu.

Książka została napisana przez praktyków, którzy pracując przez kilka lat w bankach, poznali problemy i tajniki współczesnej bankowości. Mając na uwadze dalszy rozwój polskiej bankowości, pragniemy gorąco zachęcić Czytelników do studiowania i wnikliwego analizowania danych pochodzących z sektora bankowego. Pamiętajmy, że przyszłość bankowości zależy również od nas.

Autorzy

Rozdział 1
Ewolucja pieniądza i rozwój bankowości

Pojęcia pieniądza i banku są ze sobą ściśle związane. Słowa te, zanim przybrały współczesny charakter i znaczenie, istniały, będąc jeszcze nie w pełni zdefiniowane. Pieniądz jako środek wymiany powstał z potrzeby usprawnienia obrotu w gospodarce. Wyłonił się on jako towar szczególny spośród wielu innych towarów. Jego zaletą było przede wszystkim to, że ułatwiał wymianę. Najczęściej były to skóry, futra, kawałki tkanin lub metalu. Również w obecnych czasach, w warunkach dużej destabilizacji stosunków pieniężnych, np. podczas hiperinflacji, pewne towary (najczęściej tytoń, spirytus lub złoto) pełnią funkcję pieniądza. Tego typu surogaty zwane są także „płacidłami”. Definicja słownikowa określa pieniądz jako: „…powszechny środek wymiany, który dzięki swoim funkcjom może być wymieniony na wszystkie towary…”¹.

1.1. Ewolucja pieniądza

W połowie III tysiąclecia p.n.e., w starożytnym Egipcie, zaczęto używać pieniądza w formie metalowych sztab, które w razie potrzeby cięto na mniejsze części. W podobnej postaci, niewiele później, pieniądz pojawił się w Chinach. Najstarsze okrągłe metalowe monety znane są z Sardes w Lidii (Azja Mniejsza) z ok. 650 roku p.n.e. Starożytne systemy monetarne oparte były na złocie, srebrze, a także na miedzi. Wartość monet równała się wówczas zawartemu w nich metalu. Zmiany wzajemnych relacji cen tych metali oraz „psucie monety” przez władców powodowały stopniową deprecjację pieniądza. Po upadku Rzymu, w Europie nastąpił okres pieniężnego chaosu. Kres takiej sytuacji położyła reforma Karola Wielkiego (ok. 800 roku) wprowadzająca system waluty srebrnej (denarowy: 1 funt = 20 solidów = 240 denarów). Zjawisko stopniowego „psucia monet” przez władców doprowadziło do powstania tzw. brakteatów, czyli tak cienkich monet, że wybicie wzoru możliwe było tylko na jednej stronie. Na przełomie XII i XIII wieku doszło do reformy groszowej. Polegała ona na wprowadzeniu „grubej”, solidnej monety srebrnej. W Polsce nastąpiło to ok.1300 roku i były to grosze czeskie lub praskie. W II połowie XIII wieku pojawiły się dodatkowo monety złote: w 1252 roku – floren we Florencji i w 1284 roku – dukat w Wenecji. Doprowadziło to do powstania systemu bimetalicznego, opartego równocześnie na złocie i srebrze.

W Polsce nastąpiło to dopiero w 1528 roku. W XVI wieku napływ srebra do Europy z Ameryki spowodował deprecjację srebra w stosunku do złota. Złoty polski pojawił się jako jednostka rozrachunkowa (równowartość 30 groszy) w połowie XV wieku, a jako realna moneta w 1564 roku².

Rozwój pieniądza rozrachunkowego nastąpił u progu czasów nowożytnych na skutek powstawania banków publicznych. Pierwsze banki emisyjne powstały w XVII wieku (Sveriges Riksbank w 1668 roku, Bank of England w 1694 roku). Równocześnie pojawiły się w Europie pieniądze papierowe, które znane już były w Chinach od ok. IX wieku. W II połowie XVIII wieku oraz w okresie wojen napoleońskich powszechnie finansowano wojny niewymienialnym na kruszec pieniądzem papierowym. Pierwszej polskiej emisji pieniądza papierowego dokonano w 1794 roku.

W XIX wieku niektóre państwa, m.in. Wielka Brytania, zdecydowały się na system waluty złotej tzw. Gold Standard. System waluty kruszcowej w XIX wieku oznaczał, że w obiegu były banknoty wymienialne przez bank centralny na kruszec – na życzenie ich posiadacza. I wojna światowa spowodowała powszechne odejście od tej wymienialności. Po zakończeniu wojny w wielu krajach doszło do inflacji, a nawet hiperinflacji. Stabilizacje walutowe w latach 20. XX w. (w Polsce w 1927 roku) polegały na powrocie do wymienialności banknotów na kruszec, ale w ograniczony sposób: w systemie Gold Bulion Standard – wymienialność nie na monety, lecz na sztaby złota; a w systemie Gold Exchange Standard – wymienialność na złoto lub inne waluty wymienialne na złoto. Wielki kryzys gospodarczy w latach 1929–1933 przyniósł odejście od systemu waluty kruszcowej. Podczas konferencji w Bretton Woods (USA) w 1944 roku powołano do życia Międzynarodowy Fundusz Walutowy (IMF – International Monetary Fund). Jego celem była stabilizacja stosunków walutowych na szczeblu międzynarodowym. System ten został nazwany Dollar Standard i polegał na dążeniu do wzajemnej wymienialności walut według sztywnych kursów (tolerancja 1%). IMF wymagał określenia parytetu waluty w złocie bez konieczności wymiany na złoto. Większość walut zachodnioeuropejskich osiągnęła wymienialność w 1958 roku. Z początkiem lat 70. XX wieku nastąpiła destabilizacja systemu z Bretton Woods, skutkiem czego było przejście IMF na system kursów płynnych. W 1976 roku doszło do demonetaryzacji złota, czyli przestano określać parytety walut w złocie. Słabnąca pozycja dolara USA skłoniła IMF do utworzenia w 1967 roku własnego pieniądza rozrachunkowego (SDR – Special Drawing Rights). W 1978 roku kraje Europy Zachodniej utworzyły odrębną jednostkę rozrachunkową (ECU – European Currency Unit), zastąpioną później przez euro.

1.2. Rodzaje pieniądza

Wraz z ewolucją pieniądza zmieniał się także jego charakter. W związku z tym można wyróżnić kilka rodzajów pieniądza.

W pierwotnym znaczeniu pieniądz kruszcowy oznaczał system, w którym wartość kruszcu w monetach, będących w obiegu, odpowiadała nominalnej wartości tych monet. W XVIII–XIX wieku upowszechniła się zasada, zgodnie z którą pieniądz kruszcowy oznaczał system, w którym w obiegu były banknoty wymienialne, na żądanie, na kruszec przez instytucję emisyjną. W takim systemie rozmiary obiegu pieniężnego były limitowane przez zasoby kruszcu, choć pokrycie kruszcowe obiegu mogło być mniejsze niż 100%.

Pieniądzem zdawkowym jest każdy pieniądz istniejący w postaci monet lub biletów pieniężnych, który reprezentuje daną wartość jedynie w sposób symboliczny. Jego siła nabywcza wynika nie z zawartości materiału, z jakiego jest wykonany, lecz z prawnego przymusu przyjmowania w nim zapłaty. W węższym znaczeniu określenie to można odnieść do drobnego, nieopartego na kruszcu bilonu.

Pieniądz rozrachunkowy funkcjonuje jako umowna wartość rozrachunkowa. To jedna z cech, jakie czyniły ten rodzaj pieniądza odpornym na tzw. „psucie monety”. Dzięki temu stał się on czynnikiem stabilizującym system pieniężny w epoce pierwszych banków publicznych.

Pieniądz międzynarodowy powstał, aby umożliwić regulowanie zobowiązań międzynarodowych. Jest on akceptowany poza granicami kraju, który go emituje, a używany jest często w transakcjach międzynarodowych. Do czasu wielkiego kryzysu gospodarczego (1929–1933) tego typu zobowiązania regulowane były przy wykorzystaniu złota. Po II wojnie światowej pieniądzem międzynarodowym stał się dolar amerykański, a po 1958 roku zaczęto akceptować również inne waluty zachodnie.

Współcześnie rozróżnia się także pieniądz bankowy, który jest zapisany na rachunkach bankowych. Pieniądz ten kreują banki, udzielając kredytów powyżej sumy ich kapitałów własnych oraz wkładów. Bank centralny czujnie nadzoruje rozmiary tej ekspansji kredytowej, aby nie przekroczyła ona bezpiecznych granic. W przeciwnym razie mogłoby to doprowadzić do inflacji oraz do zwiększenia ryzyka kryzysu bankowego³.

We współczesnej gospodarce pieniądz spełnia kilka bardzo charakterystycznych i powszechnie akceptowanych funkcji. Dlatego też pieniądz traktowany jest jako:

– środek obrachunkowy (czyli miernik wartości) – gdyż za jego pomocą wyrażana jest wartość innych towarów, jest więc niejako standardową jednostką miary;

– środek wymiany – gdyż umożliwia dokonywanie transakcji kupna-sprzedaży, dzięki temu, że jest on ekwiwalentem, który można wymienić na każdy inny towar. Aby pieniądz mógł spełniać tę funkcję, musi być powszechnie akceptowanym środkiem zapłaty za nabywane dobra i usługi⁴;

– środek płatniczy – który zwalnia z zaciągniętych zobowiązań pieniężnych;

– środek gromadzenia skarbu (czyli tezauryzacji) – który pozwala na przechowywanie wartości. Aby sprostać temu zadaniu, pieniądz musi zachowywać swoją wartość (siłę nabywczą) także w transakcjach dokonywanych w przyszłości⁵.

1.3. Historia bankowości

Najstarszą formą operacji finansowych była zapewne lichwa, polegająca na pożyczaniu pieniędzy czy też towarów osobom potrzebującym. Trudna sytuacja pożyczkobiorcy oraz bardzo duże ryzyko niewypłacalności dłużników pozwalały lichwiarzom na pobieranie wysokich odsetek.

Kolejny etap rozwoju instytucji finansowych i późniejszych banków związany jest z średniowiecznymi złotnikami – rzemieślnikami. Pełnili oni rolę „skarbników”, przechowując w swoich skarbcach złoto należące do klientów. Wkrótce okazało się, że klienci nie oczekują natychmiastowego zwrotu powierzonego złota, co pozwoliło złotnikom rozpocząć akcję kredytową. Wiązało się to w oczywisty sposób z koniecznością posiadania rezerw złota, aby uniknąć groźby paniki finansowej. Rezerwy stanowiły jednak tylko pewną część zdeponowanego kruszcu⁶. Wydarzenia te doprowadziły do tego, że złotnicy przestali spełniać funkcję wyłącznie właścicieli skarbców i odtąd stali się „bankierami”.

Kolejnym ważnym etapem rozwoju systemu bankowego było powstanie banków handlowych, zwanych też często komercyjnymi. Charakterystyczną dla nich rzeczą było połączenie dwóch funkcji: udzielanie pożyczek i przyjmowanie depozytów. Pierwsze banki handlowe powstały pod koniec XVI wieku we Włoszech. Do najstarszych zalicza się: Casa di San Giorgio w Genui, założoną w 1586 roku, Banco de Rialto w Wenecji – 1587 rok, Banco di San Ambrosio w Mediolanie – 1593 rok. Nieco później powstały pierwsze banki handlowe w Amsterdamie (1609 rok), Hamburgu (1619 rok) i Rotterdamie (1635 rok)⁷.

1.3.1. Rozwój bankowości w Polsce do czasów rozbiorów

Tradycja polskiej bankowości sięga średniowiecza, kiedy to pojawili się na ziemiach polskich kupcy na tyle bogaci, aby obok działalności handlowej zajmować się również udzielaniem kredytów. Łączenie działalności handlowej z kredytową było zasadą aż do XVIII wieku. Równolegle rozwijało się bankierstwo chrześcijańskie. Kościół organizował tak zwane montes pietatis, czyli banki pobożne. Pierwsze instytucje tego typu powstały we Włoszech w XV wieku. Natomiast w Polsce najstarsze montes pietatis założył Piotr Skarga w Wilnie (1579 rok), w Krakowie (1587 rok) i w Warszawie (1589 rok). Montes pietatis czerpały środki na działalność z jałmużny. Poważnym hamulcem rozwoju tego typu bankowości okazał się kościelny zakaz lichwy. Istniały jednak sposoby na jego ominięcie. Jednym z nich było tzw. datum emergens, czyli odszkodowanie za opóźnienie spłaty. Wówczas partnerzy umawiali się na nierealnie krótki termin zwrotu kredytu. W przypadku przekroczenia tego terminu płacono odsetki od udzielonej kwoty kredytu jako odszkodowanie za zwłokę. Innym sposobem było lucrum cessans, czyli odszkodowanie za zyski, które pożyczający utracił przez to, że nie dysponował przez pewien czas kapitałem. Kościół miał jednak pewne wątpliwości co do zasadności formuły lucrum cessans.

Oprócz bankierstwa chrześcijańskiego rozwijało się także bankierstwo żydowskie. Kredytu dostarczały gminy żydowskie, tzw. kahały, których nie dotyczył już krępujący chrześcijan zakaz lichwy. Ponadto kredytów udzielały niektóre zakony katolickie oraz poszczególni możnowładcy. Kontrreformacja oraz wojny z połowy XVII wieku spowodowały zastój w rozwoju bankowości. Większość montes pietatis nie przetrwała potopu szwedzkiego. Z kolei pogromy, które towarzyszyły powstaniu kozackiemu pod wodzą Bohdana Chmielnickiego (1648 rok), negatywnie wpłynęły na możliwości finansowe gmin żydowskich.

Dopiero Stanisław Konarski w 1763 roku w swoim dziele „O skutecznym rad sposobie” zaproponował założenie banku publicznego na wzór banków działających już w Europie. W kolejnych latach rozważano plany powołania takiego banku i emisji pieniądza papierowego, co świadczyło o rosnącym poczuciu konieczności dostarczenia taniego kredytu zarówno państwu, jak i społeczeństwu.

W 1794 roku na mocy Uniwersału Kościuszki powołano do życia Radę Najwyższą Narodową, a wśród kompetencji jej Wydziału Skarbowego wymieniono „dozór administracji papierów wartościowych”. W tym samym roku podjęto jeszcze uchwałę o biletach skarbowych, będących pierwszym polskim pieniądzem papierowym. Miały one mieć przymusowy kurs związany z walutą kruszcową. Bilety skarbowe nie były oprocentowane, a ich zabezpieczeniem miały być dobra narodowe. Nie wolno było odmawiać ich przyjęcia, a odmawiającemu groziła za to grzywna: za pierwszym razem w wysokości 10%, za drugim razem – 20%, a za trzecim razem 100% spornej kwoty. Co ciekawe, zobowiązania wobec Skarbu Państwa można było regulować biletami skarbowymi tylko w 50%, natomiast resztę należało opłacić w pieniądzu kruszcowym. Decyzja taka, podyktowana doraźnymi potrzebami skarbu, odbierała jednak biletom skarbowym podstawowy atrybut prawnych środków płatniczych, a mianowicie – nieograniczoną moc zwalniania ze zobowiązań. Takie regulacje okazały się błędem, gdyż przyczyniły się do nieufności, z jaką społeczeństwo odnosiło się do biletów skarbowych. Uchwała upoważniała do emisji 60 milionów złotych w biletach skarbowych. W rzeczywistości wyemitowano jedynie 7,7 miliona, przy czym ocenia się, że około 60% spośród nich pozostało w rękach mieszkańców Warszawy. Z czasem tak pogardzane w okresie swojego obowiązywania bilety skarbowe stały się cennymi pamiątkami po ginącej Rzeczypospolitej.

Powołane w 1807 roku Księstwo Warszawskie od początku znajdowało się w trudnej sytuacji finansowej. W wyniku kilkumiesięcznych dyskusji nad reformą systemu pieniężnego powstał dekret Fryderyka Augusta z 1 grudnia 1810 roku, który wprowadził nowy środek płatniczy – bilety kasowe Księstwa Warszawskiego. Bilety te pojawiły się w obiegu w lipcu 1811 roku. Można było je wymieniać na monety kruszcowe, tracąc na tym 4 grosze z każdego talara (disagio wynosiło zatem 2,22%). Bilety nie stanowiły zatem pieniądza papierowego⁸ w ścisłym tego słowa znaczeniu, gdyż były wymienialne na kruszec. Nie były też banknotami funkcjonującymi w systemie waluty kruszcowej, gdyż przy ich wymianie na walutę kruszcową potrącane było disagio. Bilety nie stały się też prawnym środkiem płatniczym, gdyż ich przyjmowanie było dobrowolne. Rozmiary emisji ustalono na 1,5 miliona talarów, jednak w obiegu nie było więcej niż jedna trzecia tej sumy. Bilety kasowe funkcjonowały praktycznie do 1813 roku.

1.3.2. Funkcjonowanie banków w czasach zaborów

Mimo utraty suwerenności kraju, w 1828 roku założono Bank Polski, który pełnił funkcje instytucji emisyjnej i kredytowej. Początkowo Bank Polski udostępnił przygotowane kilka lat wcześniej bilety kasowe Królestwa Polskiego. Natomiast pierwsze bilety bankowe pojawiły się w obiegu 26 listopada 1830 roku, na trzy dni przed wybuchem powstania listopadowego. Pieniądz papierowy cieszył się pełnym zaufaniem wśród ludności, gdyż był wymienialny w kasach banku na złote i srebrne monety, mimo że nie miał kursu przymusowego. Co więcej, w ogólnym obiegu pieniężnym zaczął powoli wysuwać się przed emisje monetarne. Po klęsce powstania listopadowego ograniczanie odrębności Królestwa Polskiego przez carat znalazło również wyraz w systemie pieniężnym. W 1848 roku wprowadzono w miejsce polskiego złotego rubel w srebrze. Odtąd bilety i monety Banku Polskiego opiewały na walutę rublową, z napisami w językach polskim i rosyjskim. W 1870 roku Bank Polski utracił prawo emisji banknotów i udzielania kredytów długoterminowych, a w 1885 roku zapadła decyzja o likwidacji Banku Polskiego. Majątek i agendy banku przejął Rosyjski Bank Państwa⁹.

1.3.3. Banki komercyjne – zabór rosyjski

W 1870 roku z inicjatywy Leopolda Kronenberga powstał Bank Handlowy w Warszawie SA Przez wiele lat był to jeden z największych banków prywatnych, który odegrał główną rolę w przekształceniach gospodarczych na ziemiach polskich. Po zamknięciu w 1885 roku Banku Polskiego, Bank Handlowy stał się największą instytucją kredytową kraju. Przed 1914 roku Bank Handlowy zajmował 10. miejsce w rankingu największych banków Imperium Rosyjskiego i był instytucją liczącą się także w Europie. W 1871 roku założono konkurencyjny Bank Dyskontowy Warszawski SA, a rok później – Bank Handlowy w Łodzi. W tym samym czasie powstały dwa duże banki w Wilnie: Wileński Prywatny Bank Handlowy SA (1872 rok) oraz Wileński Bank Ziemski SA (1873 rok).

Po pierwszej fali akcji założycielskich nastąpiła 25-letnia przerwa. Dopiero w 1897 roku powstały dwa kolejne banki: Bank Kupiecki Łódzki SA i Bank Handlowy w Białymstoku SA, a krótko przed wybuchem wojny powstały kolejne banki w Warszawie: Bank dla Handlu i Przemysłu SA (1910 rok), Bank Towarzystw Spółdzielczych SA (1910 rok) i Bank Zachodni SA (1913 rok).

1.3.4. Banki komercyjne – zabór austriacki

W zaborze austriackim, banki akcyjne zaczęły powstawać w latach 60. XIX wieku. Do banków tych należały m.in.: Cesarsko-Królewski Uprzywilejowany Galicyjski Akcyjny Bank Hipoteczny SA we Lwowie, Galicyjski Bank dla Przemysłu i Handlu SA w Krakowie, Akcyjny Bank Związkowy SA we Lwowie, Ziemski Bank Hipoteczny we Lwowie, Galicyjski Ziemski Bank Kredytowy SA we Lwowie. Niestety wiele banków padło ofiarą kolejnych kryzysów: w 1873 roku, 1889 roku, 1899 roku. W efekcie bezpośrednio przed wojną większość galicyjskich instytucji kredytowych została uzależniona od banków wiedeńskich.

Pewnego rodzaju osobliwością galicyjskich stosunków kredytowych było istnienie silnego, publicznego Banku Krajowego dla Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim. Instytucja ta została powołana w 1881 roku i poza funkcjami kredytowymi pełniła też obowiązki banku centralnego, niejednokrotnie przychodząc z pomocą zagrożonym bankom komercyjnym.

1.3.5. Banki komercyjne – zabór pruski

Polska bankowość zaboru pruskiego była słabsza niż w pozostałych zaborach. Najstarszym bankiem na tych terenach był Bank Bniński, Chłaposki i Plater „Tellus” SA założony w 1862 roku w Poznaniu przez ziemian wielkopolskich. W 1872 roku bank ten zaangażował się w spekulacje giełdowe, co doprowadziło go do upadku w 1873 roku. Upadek „Tellusa”, będący jednym z poważniejszych skutków kryzysu z 1873 roku na ziemiach polskich, wywarł bardzo negatywny wpływ na rozwój bankowości w Wielkopolsce. Jeszcze po 20 latach wspominano „Tellusa” jako przykład niesolidności polskiego banku akcyjnego. Atmosfera nieufności do polskiej bankowości utrudniała nielicznym i słabym polskim instytucjom kredytowym konkurencję z silnymi bankami niemieckimi. Dopiero rozwój spółdzielczości kredytowej i powstanie w 1886 roku jej centrali finansowej w postaci Banku Związku Spółek Zarobkowych SA w Poznaniu przyczyniły się do odbudowy wiarygodności polskich instytucji kredytowych. Należy również zaznaczyć, że Bank Związku Spółek Zarobkowych SA był również ważnym ośrodkiem oporu przeciwko germanizacji.

W XIX wieku istniały dwa podstawowe systemy spółdzielczości kredytowej:

– system stworzony przez Hermana Schultze z Delitzsch – system ten adresowany był raczej do osób bardziej zamożnych, gdyż zakładał stosunkowo wysokie wkłady członkowskie oraz ograniczoną odpowiedzialność do wysokości wkładu;

– system stworzony przez Wilhelma Raiffeisena – adresowany głównie do osób uboższych, gdyż zakładał stosunkowo niskie wkłady przy nieograniczonej odpowiedzialności.

Pojawiły się również pomysły mobilizowania zasobów ludności niezbyt zamożnej poprzez kasy oszczędnościowe (komunalne lub pocztowe). Doświadczenia zaboru pruskiego były w tym zakresie najbogatsze. Pierwsza spółdzielnia kredytowa powstała w Śremie w 1850 roku i oparta była na systemie Schultzego. A w 1886 roku założono Bank Związku Spółek Zarobkowych SA jako centralę finansową polskiej spółdzielczości kredytowej.

W Galicji, poza miejskimi i powiatowymi kasami oszczędności, działała utworzona w 1844 roku Galicyjska Kasa Oszczędności we Lwowie. Ponadto w Austro-Węgrzech funkcjonowała, oparta na sieci placówek pocztowych, Pocztowa Kasa Oszczędności (PKO). Centralą polskiej spółdzielczości kredytowej był Akcyjny Bank Związkowy SA we Lwowie (dla spółdzielni opartych na systemie Schultzego) oraz Centralna Kasa Spółek Rolniczych (dla spółdzielni opartych na systemie Raiffeisena, tzw. Kas Stefczyka).

W zaborze rosyjskim komunalne kasy oszczędnościowe powstawały jeszcze w połowie XIX wieku, jednak w latach 90. XIX wieku wszystkie zostały zamknięte przez generała – gubernatora.

Okres I wojny światowej podkopał kondycję finansową bankowości na terenie zaboru rosyjskiego i w mniejszym stopniu – zaboru austriackiego. Wzmocnieniu natomiast uległa bankowość na obszarze Wielkopolski.

W 1914 roku wszystkie trzy państwa zaborcze zawiesiły wymienialność swoich walut na złoto i wprowadziły kontrolę walutową i kurs przymusowy. Równocześnie, w miarę ujawniania się potrzeb wojennych, rosła emisja walut. Okres wojenny był zatem okresem inflacji, ale inflacji utajonej. System reglamentowania podstawowych artykułów powodował, że oficjalne ich ceny rosły stosunkowo wolno. Pełne inflacyjne skutki wojny ujawniły się dopiero po jej zakończeniu.

W 1916 roku powołana została do życia Polska Krajowa Kasa Pożyczkowa jako instytucja emisyjna dla tej części Królestwa Polskiego, która znalazła się pod okupacją niemiecką. Miała emitować walutę zwaną marką polską. Marka polska została zrównana z niemiecką, a rząd niemiecki przyjął na siebie zobowiązanie wymieniania marek polskich na niemieckie według wartości nominalnej. Ludność polska potraktowała początkowo marki nieufnie. Przejawem tego był czarnorynkowy kurs 2,5 marki za 1 rubla, wobec oficjalnego parytetu 2,16. Nie ufano gwarancjom niemieckim, nawet wówczas gdy Reichsbank stworzył rezerwę zapewniającą pokrycie emisji w Królestwie Polskim. Mimo to rubel nadal pozostawał walutą cieszącą się większym zaufaniem. Dopiero wydarzenia polityczne drugiej połowy 1917 roku w Rosji spowodowały ucieczkę od rubla i tym samym przyczyniły się do wzmocnienia marki. W czerwcu 1918 roku władze niemieckie ostatecznie pozbawiły rubla pozycji prawnego środka płatniczego, upoważniając wierzycieli do odmowy przyjmowania spłaty zobowiązań w tej walucie.

11 listopada 1918 roku Polska Krajowa Kasa Pożyczkowa przeszła w ręce władz polskich i stała się tymczasową polską instytucją emisyjną. Banknoty emitowane po 1918 roku różniły się od poprzednich zarówno wyglądem, jak i brakiem gwarancji ze strony rządu niemieckiego. W 1922 roku rząd niemiecki wykupił okupacyjną emisję marki. Jednak z powodu inflacji była to już znikoma wartość.

1.3.6. Bankowość na ziemiach polskich w okresie międzywojennym

W wyniku I wojny światowej większość banków zbankrutowała. Na terenach państwa polskiego, powstałego 11 listopada 1918 roku, ludność posługiwała się różnymi walutami i pieniądzem zastępczym. Panował chaos walutowy. W tej sytuacji pierwszym krokiem do wprowadzenia ładu stało się przejęcie przez rząd w Warszawie kontroli nad Polską Krajową Kasą Pożyczkową. Ujednolicenie obiegu pieniężnego na terenie całego państwa polskiego nie było zadaniem łatwym. Wobec zmienności kursów poszczególnych środków płatności, różnic w poziomach cen, płac oraz taryf, bardzo trudne było ustalenie relacji wymiany poszczególnych walut na marki polskie. Na dodatek wymiana pieniądza wymagała przygotowania dużego zapasu marek polskich, a te w czasie wojny były drukowane poza Polską. W związku z tym proces ujednolicania obiegu pieniężnego przeprowadzany był w kilku etapach. W pierwszym etapie wprowadzono zakaz dopływu z zagranicy znaków pieniężnych państw zaborczych. Następnie w poszczególnych dzielnicach wprowadzono dwuwalutowość, tak aby marka polska funkcjonowała równolegle z miejscową walutą. Dopiero w 1923 roku nastąpiła operacja wymiany wszystkich obcych środków płatniczych na marki polskie.

W latach 1918–1923 budżet Polski wykazywał bardzo wysokie deficyty, które były pokrywane głównie przez kredyty zaciągane w Polskiej Krajowej Kasie Pożyczkowej. Ta z kolei finansowała je poprzez rosnącą emisję marek polskich, co w efekcie doprowadziło do pogłębiania się zjawisk inflacyjnych. Proces zwiększania liczby marek polskich w obiegu oraz kursu dolara można prześledzić na podstawie danych zawartych w tabeli 1.

Tabela 1. Marka polska w latach 1918–1923

Data

Liczba marek polskich w obiegu (w mln)

Kurs dolara w markach polskich

11.11.1918

8000

8

31.12.1919

15 300

110

31.12.1920

49 362

590

31.12.1921

229 537

2923

31.12.1922

793 438

17 800

31.12.1923

125 371 955

6 375 000

Źródło: J. Zdziechowski, Finanse Polski w latach 1924–1925, Instytut Wydawniczy „Biblioteka Polska”, Warszawa 1925, s. 13–15.

W 1923 roku Polska weszła w okres hiperinflacji, co spowodowało załamanie się systemu kredytowania, narastanie niezadowolenia społecznego wynikającego z odczuwalnego spadku płac realnych oraz narastanie zjawisk kryzysowych w gospodarce. W tej sytuacji w 1923 roku utworzono gabinet kierowany przez Władysława Grabskiego. Jego rząd miał przede wszystkim doprowadzić do likwidacji deficytu budżetowego oraz dokonać reformy walutowej. W wyniku tej reformy wprowadzono nowy system pieniężny oparty na monometalizmie złotym¹⁰. Równocześnie powołano do życia Bank Polski SA, który jako bank emisyjny wymieniał marki polskie na złote w relacji 1,8 mln marek = 1 złoty. Przyjęto system waluty dewizowo-złotej, który był rozpowszechniony wówczas w Europie.

Ponowne wystąpienie w 1925 roku deficytu budżetowego skomplikowało sytuację Banku Polskiego. Rząd zaczął pokrywać deficyt emisją bilonu. Bank nie wymieniał go jednak na banknoty, gdyż zwiększyłoby to nadmiernie ich obieg, dla którego bank nie dysponował niezbędnym pokryciem. Do tego doszły trudności w handlu zagranicznym, wycofywanie wkładów z banków prywatnych oraz załamanie gospodarcze w kraju. W efekcie Bank Polski SA był zmuszony zawiesić wymianę swych banknotów na waluty obce, co poskutkowało wahaniami kursu złotego. W związku z tym rząd W. Grabskiego podał się do dymisji. Jego następca, Aleksander Skrzyński, nie uważał już spadku kursu złotego za negatywne zjawisko. W wyniku aktywizacji eksportu oraz poprawy koniunktury gospodarczej ostatecznie kurs złotego ustabilizował się.

Od dłuższego czasu rząd starał się uzależnić Bank Polski od siebie. Dopiero w 1929 roku nadarzyła się ku temu okazja, gdyż kończyła się kadencja ówczesnego prezesa – Stanisława Karpińskiego. Władze państwowe uzyskały w związku z tym możliwość obsadzenia na tym stanowisku osoby związanej politycznie z obozem sanacyjnym. Aby dodatkowo uzależnić nowego prezesa od Ministerstwa Skarbu, zdecydowano się powołać na to stanowisko człowieka, który nigdy nie zajmował się bankowością, przez co zmuszony był do kierowania Bankiem zgodnie z wytycznymi płynącymi z bardziej merytorycznie kompetentnego Ministerstwa Skarbu. Prezesem mianowano posła RP w Waszyngtonie – Władysława Wróblewskiego. W ten sposób Bank Polski został w bardzo poważnym stopniu uzależniony od rządu.

Równocześnie, w 1929 roku Polska, podobnie jak inne kraje kapitalistyczne, weszła w okres wielkiego kryzysu gospodarczego. W tych latach rząd pozostawał wierny zasadzie utrzymania ustalonego w 1927 roku parytetu złotego i przeciwstawiał się wprowadzeniu ograniczeń dewizowych. Tymczasem większość krajów, aby aktywizować swój eksport, przeprowadziła dewaluację walut oraz wprowadziła ograniczenia walutowe, aby chronić kraj przed odpływem kapitałów. W efekcie polityka rządu realizowana przez Bank Polski doprowadziła do gwałtownego zmniejszenia się rezerw walutowych i zapasu złota, a w konsekwencji do ograniczenia wielkości kredytów udzielanych przez Bank Polski.

W latach 1936–1939 rząd przystąpił do realizacji ambitnego planu inwestycyjnego. Do jego finansowania wciągnięto również Bank Polski. Równocześnie sfery wojskowe domagały się dodatkowych środków pieniężnych na cele obronne. Jednak zdecydowane rozluźnienie polityki emisyjnej Banku Polskiego nastąpiło dopiero na początku sierpnia 1939 roku, gdy kolejny „run” na banki zmusił bank centralny do ratowania ich poprzez przyznawanie znacznych dodatkowych kredytów, co wymagało m.in. poważnego wzrostu emisji złotego.

W okresie międzywojennym powstawały nowe polskie banki, a także wznowiły swoją działalność banki przedwojenne, np. Bank Handlowy w Warszawie SA i banki spółdzielcze. W 1919 roku powstała Pocztowa Kasa Oszczędności (PKO) stanowiąca własność państwa. Początkowo jednak Pocztowa Kasa Oszczędności napotykała wiele trudności w swojej działalności. Najważniejszą z nich była narastająca w latach 1919–1923 inflacja, która spowodowała kompletny brak zainteresowania ludności gromadzeniem oszczędności w pieniądzu obiegowym. Sama nawet Pocztowa Kasa Oszczędności, obawiając się strat z powodu inflacji, lokowała zgromadzone środki w nieruchomości, co znacznie ograniczało jej płynność. Niemniej jednak wartość wkładów gromadzonych na książeczkach oszczędnościowych i rachunkach czekowych systematycznie rosła do tego stopnia, że w 1938 roku ich wartość przewyższała sumę wkładów oszczędnościowych gromadzonych w innych bankach państwowych i prywatnych. PKO działała za pośrednictwem własnych oddziałów i gęstej sieci urzędów pocztowych. Ważną jej rolą o charakterze społecznym było kształtowanie w społeczeństwie skłonności do oszczędzania oraz wychowywanie w tym duchu młodzieży przez tworzenie Szkolnych Kas Oszczędności¹¹. Potrzeba odbudowy rolnictwa i ewentualnego sfinansowania przewidywanej reformy rolnej przyczyniła się do powstania specjalistycznego Polskiego Państwowego Banku Rolnego (1919), przekształconego następnie w Państwowy Bank Rolny (1921). Do jego podstawowych zadań należało kredytowanie rolnictwa i spożywczego przemysłu przetwórczego.

W 1924 roku powstał Państwowy Bank Gospodarstwa Krajowego (BGK). Do jego zadań należało udzielanie pożyczek długoterminowych na cele budowlane oraz kredytów dla gminnych i komunalnych kas oszczędności. BGK administrował funduszami państwowymi przeznaczonymi na finansowanie przedsięwzięć gospodarczych, ze szczególnym uwzględnieniem potrzeb państwa, przedsiębiorstw państwowych, samorządów terytorialnych i ich przedsiębiorstw.

W 1929 roku utworzono kolejny bank państwowy – a mianowicie Polską Kasę Opieki SA W rzeczywistości był to departament zagraniczny PKO, który miał objąć ochroną oszczędności polskich emigrantów. Został on wyodrębniony w osobny bank tylko w celu dopasowania swej struktury do wymagań państw obcych, w których miał podjąć swoją działalność¹².

Banki państwowe, pomimo wielkiego kryzysu z lat 1930–1935, umocniły swoją pozycję na rynku bankowym. Dużą rolę odegrała tu pomoc ze strony rządu, który utrzymywał w nich spore środki finansowe. Pomocny również okazał się Bank Polski, który w większym stopniu finansował banki państwowe niż prywatne. Ponadto, banki państwowe nie były uzależnione od kapitałów zagranicznych, dzięki czemu nie odczuły masowego odpływu tych kapitałów w okresie załamania gospodarczego, w przeciwieństwie do banków prywatnych.

Banki państwowe koncentrowały się na realizacji określonych zadań stawianych im przez rząd. Szczególnie istotne było udzielanie kredytów przedsiębiorstwom (tak państwowym, jak i prywatnym), których działalność miała istotne znaczenie dla kraju. Na ogół nie udawało im się później wyegzekwować zwrotu tych kredytów, co prowadziło do zamrożenia dużych kwot kapitałów. Banki państwowe, mimo jednak prowadzenia szeregu deficytowych operacji zlecanych im przez rząd, były w okresie międzywojennym dochodowe. W związku z tym zaczął narastać konflikt między bankami prywatnymi i państwowymi. Te pierwsze obawiały się konkurencji ze strony sektora państwowego i miały ku temu rzeczywiste podstawy. Banki państwowe zostały bowiem zwolnione z płacenia niektórych podatków, co obniżało ich koszty. Dodatkowo, zarówno rząd, jak i finansowane przez niego instytucje, przechowywały wolne środki właśnie na rachunkach w bankach państwowych. Również zwykli obywatele darzyli większym zaufaniem banki państwowe, co owocowało wzrostem wkładów nawet przy niższym oprocentowaniu lokat niż w bankach prywatnych. W efekcie w okresie II Rzeczypospolitej bankowość państwowa w coraz większym stopniu dominowała nad prywatną.

1.3.7. Bankowość na ziemiach polskich w okresie II wojny światowej

Wybuch wojny w 1939 roku zaskoczył instytucje bankowe. W pośpiechu przeprowadzano akcję ewakuacyjną. Warszawę opuścił Bank Polski oraz centrale banków państwowych; wywiezione zostały zapasy gotówki, złota, akta, papiery wartościowe oraz matryce do drukowania pieniędzy.

Wojna wywołała również spore zamieszanie w kwestiach walutowych. Niemieckie władze wojskowe wprowadziły, równolegle do złotego będącego w obiegu, markę niemiecką jako podstawowy środek płatniczy. Ustalono przy tym kurs przymusowy 1 mk = 2 zł, który w dużym stopniu uprzywilejował markę. Dodatkowo, za pośrednictwem kas kredytowych, tzw. Reichskreditkassen, wprowadzono do obiegu asygnaty¹³ na łączną sumę 2,5 mln marek.

15 grudnia 1939 roku dla nowo utworzonego terytorium Generalnego Gubernatorstwa powołano nowy bank centralny, a mianowicie Bank Emisyjny w Polsce z siedzibą w Krakowie. Na jego czele stanął Polak – Feliks Młynarski, natomiast głos decydujący należał do jego niemieckiego nadzorcy – Fritza Paerscha (noszącego tytuł – dyrygenta banku). Bank Emisyjny w Polsce był instytucją niemiecką z obowiązującym niemieckim językiem urzędowym.

Z obszarów włączonych do Rzeszy oraz ZSRR zaczęły napływać do Generalnego Gubernatorstwa banknoty złotowe. W związku z tym na przełomie 1939 i 1940 roku pojawiło się realne zagrożenie inflacją. Władze bankowe, aby przeciwdziałać zwiększeniu ilości pieniądza w obiegu, nakazały zdeponowanie w Banku Polskim banknotów o nominałach 100 i 500 zł, znajdujących się w obiegu, które później miały być wymienione na walutę Generalnego Gubernatorstwa. Nastąpiło to kilka miesięcy później, kiedy wprowadzono walutę zwaną potocznie złotymi krakowskimi (od lokalizacji Banku Emisyjnego w Krakowie) lub młynarkami (od nazwiska prezesa tej instytucji). Aby zapewnić nowej walucie zaufanie publiczne, wybrano szatę graficzną podobną do przedwojennych banknotów Banku Polskiego.

W celu wykonywania nadzoru nad instytucjami kredytowymi na obszarze Generalnego Gubernatorstwa powołano w kwietniu 1940 roku Urząd Nadzoru Bankowego. Wyższe stanowiska w urzędzie objęli Niemcy, natomiast Polacy pracowali wyłącznie na stanowiskach operacyjnych.

Prawo bankowe obowiązujące w Polsce przed wybuchem II wojny światowej nie zostało zmienione w czasie okupacji. Jednak warunki wojenne oraz wykorzystywanie banków do sfinansowania prowadzonych działań wojennych sprawiły, że wydano nowe szczegółowe przepisy. Do najważniejszych spośród nich można zaliczyć uregulowanie dotyczące oddzielenia przedwojennej działalności instytucji kredytowych od działalności wojennej. Zarządzono, aby instytucje kredytowe oddzielnie przechowywały kapitały przyjęte po zajęciu danego obszaru przez wojska niemieckie i oznaczały je jako nowe rachunki. Nie można było przeznaczać środków pochodzących z nowych operacji na pokrywanie zobowiązań pochodzących ze starych operacji. Wypłaty starych wkładów mogły przebiegać wyłącznie wraz ze ściąganiem przedwojennych należności.

Niemcy chcieli włączyć potencjał finansowy polskiego społeczeństwa do finansowania swoich działań wojennych. W tym celu położono duży nacisk na zwiększenie zaufania ludności polskiej do banków. Władze nadzorcze liczyły na to, że przynajmniej część Polaków posiadających duże nadwyżki finansowe ulokuje wolne środki w bankach. Niestety plany te nie powiodły się, a złożyło się na to kilka czynników:

1) duże nadwyżki finansowe miały przede wszystkim osoby, które uzyskały je w sposób nielegalny (np. handlując żywnością, walutami, złotem itp.);

2) zaufanie do banków załamało się po wybuchu wojny, gdyż wiele osób utraciło wówczas dostęp do oszczędności ulokowanych na kontach bankowych;

3) ludność zdawała sobie sprawę z tego, że środki z lokat bankowych używane będą w celu finansowania gospodarki wojennej Niemiec.

Przy udzielaniu kredytów istniały dodatkowe utrudnienia w czasie okupacji. W pierwszej kolejności kredyty były udzielane na cele związane z prowadzeniem wojny. Natomiast pozostałe rodzaje działalności (niezwiązane bezpośrednio z gospodarką wojenną) zostały praktycznie pozbawione dostępu do kredytu.

Różnie potoczyły się losy banków w czasie okupacji. W listopadzie 1939 roku zapadły decyzje:

1) o dopuszczeniu do bieżącej działalności bankowej:

– Banku Gospodarstwa Krajowego,

– Państwowego Banku Rolnego,

– Banku Handlowego SA w Warszawie.

Banki te zajmowały się głównie udzielaniem kredytów krótkoterminowych dla przedsiębiorstw o dużym znaczeniu dla gospodarki wojennej. Kredyty długoterminowe udzielane były wyłącznie rządowi Generalnej Guberni.

2) o niedopuszczeniu do bieżącej działalności:

– Pocztowej Kasy Oszczędności – z uwagi na niski stopień płynności posiadanych aktywów i duże straty wojenne,

– banków uznawanych za żydowskie – z powodów ideologicznych.

Prywatne banki były zmuszane do obsługi średnich i małych przedsiębiorstw, natomiast banki z udziałem kapitałów państw walczących z III Rzeszą najczęściej likwidowano. Dużą rolę w sektorze bankowości prywatnej odegrały banki niemieckie, m.in. Dresdner Bank i Deutsche Bank oraz ich filie.

Głównym problemem działalności banków w pierwszym okresie okupacji była ewakuacja Banku Polskiego i utrata możliwości refinansowania. Instytucje kredytowe bezpowrotnie utraciły swoje rezerwy ulokowane w tym banku. Dodatkowo, funkcjonowanie banków utrudniała ludność, która chciała wycofywać wkłady. Aby instytucje kredytowe sprostały sytuacji, niemieckie władze nadzorcze w Dystrykcie Warszawskim wydały przepisy określające maksymalne kwoty tygodniowych wypłat z rachunków powstałych przed 5 października 1939 roku na 50 zł w PKO i bankach komunalnych oraz 100 zł w innych instytucjach kredytowych. Dla wkładów założonych po tej dacie nie wprowadzono żadnych ograniczeń¹⁴.

Wybuch powstania warszawskiego spowodował destabilizację pracy większości polskich instytucji kredytowych, z uwagi na fakt, że centrale najczęściej mieściły się w Warszawie. Działania wojenne i późniejsze systematyczne niszczenie miasta sprawiły, że zniszczeniu uległy składniki majątku banków – gotówka, papiery wartościowe oraz akta. W styczniu 1945 roku banki niemieckie podjęły decyzję o ewakuacji. Początkowo planowano również ewakuować polskie banki państwowe, jednak ograniczone możliwości przewozowe oraz opór ze strony polskiego personelu uratowały te instytucje od wywiezienia do Rzeszy.

1.3.8. Polska bankowość po II wojnie światowej

Po II wojnie światowej banki, podobnie jak cała gospodarka, były zniszczone i zdezorganizowane. Na ziemiach polskich w obiegu znajdowało się kilka walut (marki, ruble, złote krakowskie), a w wyniku inflacyjnej polityki okupanta ilość pozostającego w obiegu pieniądza była niewspółmiernie duża. W związku z tym na terenach wyzwolonych spod okupacji niemieckiej w 1944 roku na wschód od Wisły wprowadzano w obieg nową jednostkę pieniężną, banknoty złotowe, które były drukowane w ZSRR, a sygnowane przez Narodowy Bank Polski. Wymiana pieniądza znajdującego się w rękach ludności i instytucji dokonana została jednak dopiero w styczniu 1945 roku, przy czym podmioty gospodarcze mogły wymienić wszystkie posiadane środki, natomiast osoby prywatne mogły wymienić jedynie 500 złotych okupacyjnych (lub 250 marek) na osobę.

Co ciekawe, w momencie gdy do obiegu trafiały pierwsze banknoty z napisem Narodowy Bank Polski (NBP), instytucja ta jeszcze nie istniała. Bank został utworzony dopiero 15 stycznia 1945 roku. Jednym z pierwszych zadań NBP było przeprowadzenie wymiany pieniądza na terenach stopniowo wyzwalanych spod okupacji niemieckiej. W przypadku ludności zasady wymiany były takie same jak w na terenach tzw. Polski Lubelskiej (tj. 500 złotych na osobę), jednak podmioty gospodarcze całkowicie utraciły prawo do wymiany. Wynikało to z tego, że wiele osób prywatnych oddawało swoje pieniądze jakiejś instytucji, aby w ten sposób wymienić je w pełnej kwocie.

Po wojnie rząd wprowadził podział rachunków prowadzonych w instytucjach bankowych na trzy rodzaje:

– rachunki przedwojenne,

– rachunki okupacyjne,

– rachunki polskie, czyli te, które powstały po zakończeniu wojny.

Zgodnie z nowymi przepisami banki zobligowane zostały do prowadzenia rozliczeń na każdym rachunku oddzielnie, przy czym nie można było spłacać należności przedwojennych ze środków pochodzących z innych rachunków na przykład powojennych. Chodziło o to, aby środki pochodzące z nowych wkładów banki przeznaczały na aktualne potrzeby, a nie na spłatę przedwojennych i wojennych zobowiązań.

Przedwojenne przepisy przewidywały, że Minister Skarbu ma prawo cofnąć koncesję na prowadzenie instytucji bankowej wówczas, gdy działalność ta jest sprzeczna z prawem lub jest szkodliwa dla interesu społecznego. Dążąc jednak do likwidacji prywatnych banków po II wojnie światowej, rząd zdecydował się zmienić obowiązujące prawo bankowe. Nowy dekret z 18 grudnia 1945 roku przewidywał, że cofnięcie koncesji możliwe jest również wówczas, gdy działanie instytucji kredytowej uznane zostanie za zbędne dla gospodarki narodowej¹⁵. Na tej podstawie Rada Ministrów uchwaliła w 1946 roku cofnięcie koncesji i postawienie w stan likwidacji 16 prywatnych instytucji kredytowych, a pośród nich m.in.: Bank Amerykański w Polsce, Bank Zachodni, Powszechny Bank Kredytowy, Bank Cukrownictwa i inne. Również przedwojenna instytucja emisyjna – Bank Polski – uległa likwidacji.

Jak już wcześniej wspomniano, Narodowy Bank Polski (NBP) rozpoczął działalność w 1945 roku jako instytucja emisyjna. Szybko jednak władze uznały, że pośrednia kontrola akcji kredytowej przez NBP (za pomocą redyskonta) jest niewystarczająca dla potrzeb rodzącej się gospodarki planowej. W związku z tym znacznie rozszerzono zadania NBP. Pod koniec 1947 roku NPB finansował kredytem obrotowym wszystkie przedsiębiorstwa państwowe nieobjęte bezpośrednim finansowaniem z budżetu państwa. Koncentrowanie operacji kredytowych w NBP miało na celu realizację zasady gospodarki planowanej, która wymagała skoncentrowania wszystkich rozliczeń przedsiębiorstwa w jednym banku, gdyż umożliwiało to lepszą kontrolę finansową ich działalności. Wyjątek stanowiły przedsiębiorstwa budowlane i montażowe, które były finansowane przez Bank Gospodarstwa Krajowego, natomiast przedsiębiorstwa rolnicze finansował Państwowy Bank Rolny. Równocześnie zobligowano przedsiębiorstwa (państwowe, spółdzielcze i budżetowe) do posiadania rachunku bieżącego w jednym tylko banku, gromadzenia na tym rachunku wolnych środków pieniężnych oraz do przeprowadzania rozliczeń za ich pośrednictwem¹⁶. W ten sposób banki kontrolowały całokształt działalności przedsiębiorstw, ewidencjonując strumienie pieniężne, stanowiące przychody i wydatki pieniężne, śledząc, a nawet kwestionując poszczególne pozycje. Był to przykład najdalej posuniętej ingerencji banków w gospodarkę kredytobiorców, a ówczesne instrukcje kredytowe tytułowano nawet jako „kredytowanie i kontrola przedsiębiorstw”¹⁷.

W październiku 1948 roku w ramach przygotowań do realizacji 6-letniego planu budowy podstaw socjalizmu w Polsce na lata 1950–1955, stworzono podstawy prawne do zasadniczej reorganizacji aparatu bankowego na wzór rozwiązań stosowanych w ZSRR. Banki działały już wówczas w warunkach powstającego systemu nakazowo-rozdzielczego. Zniknęła konkurencja, banki zajęły się wyznaczonymi im sektorami gospodarki.

W listopadzie 1949 roku rozpoczęły działalność następujące banki:

– Bank Inwestycyjny (utworzony w miejsce przeznaczonego do likwidacji Banku Gospodarstwa Krajowego), do którego należało gromadzenie i wydatkowanie środków przeznaczonych na inwestycje i finansowanie przedsiębiorstw budowlano-montażowych,

– Bank Komunalny, którego głównym zadaniem miało być finansowanie samorządu terytorialnego.

W styczniu 1950 roku powołano do życia:

– Bank Rolny, jako instytucję finansującą rolnictwo i leśnictwo,

– Bank Rzemiosła i Handlu, którego celem było kredytowanie rzemiosła, spółdzielczości pracy oraz gospodarki nieuspołecznionej w miastach,

– Powszechną Kasę Oszczędności, która przejęła agendy Pocztowej Kasy Oszczędności, a jej zadaniem było gromadzenie oszczędności ludności.

Nie wszystkie ustalenia reformy zostały wprowadzone w życie. Na przykład Bank Handlowy w Warszawie, który pierwotnie przewidziany był do likwidacji, ostatecznie stał się odpowiedzialny za obsługę obrotów zagranicznych.

Reorganizacja bankowości doprowadziła do ukształtowania się trzech zasadniczych grup przedsiębiorstw bankowych:

1. Do I grupy należało sześć banków państwowych, spośród których kluczową rolę odgrywał Narodowy Bank Polski. Ponadto do grupy tej zaliczano: Bank Inwestycyjny, Bank Rolny, Bank Komunalny, Bank Rzemiosła i Handlu oraz Powszechną Kasę Oszczędności.

2. Drugi człon bankowości utworzyły trzy rodzaje spółdzielni kredytowych, do których należały:

a) gminne kasy spółdzielcze – obsługujące rolników indywidualnych,

b) pracownicze kasy spółdzielcze przy zakładach pracy – obsługujące pracowników,

c) miejskie spółdzielnie kredytowe – jako samopomocowe instytucje finansujące rzemieślników.

3. Ostatnią grupę banków stanowiły banki w formie spółek akcyjnych, do których należały:

a) Bank Polski SA (przedwojenny),

b) Bank Handlowy w Warszawie SA,

c) Polska Kasa Opieki SA

W następnych latach dokonywano kolejnych korekt, w efekcie których na początku 1952 roku sektor bankowy tworzyły:

1) cztery banki państwowe:

a) Narodowy Bank Polski,

b) Bank Inwestycyjny,

c) Powszechna Kasa Oszczędności,

d) Bank Rolny z podporządkowanymi gminnymi kasami spółdzielczymi;

2) dwa banki w formie spółek akcyjnych:

a) Bank Handlowy w Warszawie SA,

b) Bank Polska Kasa Opieki SA

Oprócz tego funkcjonowały spółdzielnie kredytowe w postaci gminnych kas spółdzielczych. Natomiast pracownicze kasy spółdzielcze przekształcono w kasy zapomogowo-pożyczkowe rad zakładowych, a miejskie spółdzielnie kredytowe przestały istnieć. Taka struktura bankowości przetrwała bez większych zmian do końca 1969 roku, czyli przez 18 lat.

1.3.9. Lata 1952–1980 w polskiej bankowości

Ustawa z dnia 2 grudnia 1958 roku o Narodowym Banku Polskim uporządkowała sytuację prawną NBP. W ustawie tej NBP określono jako organ gospodarki narodowej działający na rzecz ogólnopaństwowych celów gospodarczych zgodnie z polityką rządu i Ministra Finansów. Ciąg zmian legislacyjnych uzupełniła ustawa z 13 kwietnia 1960 roku o Prawie bankowym.

Pod koniec 1970 roku w związku z kryzysem politycznym przyjęto oficjalnie nowy program gospodarczy, nazwany strategią przyspieszonego rozwoju, do realizacji którego wykorzystano banki. Efektem tych prac była Ustawa z 12 czerwca 1975 roku o Prawie bankowym, która zastąpiła dwie dotychczas obowiązujące ustawy, a mianowicie: o Narodowym Banku Polskim Ustawę Prawo bankowe. W efekcie nowej ustawy nastąpiła kolejna reorganizacja systemu bankowego, w ramach której:

– do NBP, co było dużym zaskoczeniem, włączono Powszechną Kasę Oszczędności,

– zlikwidowano Bank Rolny,

– utworzono Bank Gospodarki Żywnościowej jako bank państwowo-spółdzielczy do obsługi rolnictwa i pokrewnych sektorów,

– spółdzielnie oszczędnościowo-pożyczkowe (powstałe w wyniku przemianowania gminnych kas spółdzielczych na mocy Ustawy z dnia 29 maja 1957 roku) przekształcono w banki spółdzielcze,

– centralą dla banków spółdzielczych stał się Bank Gospodarki Żywnościowej.

W efekcie kolejnych zmian, w połowie lat 70. system bankowy był jeszcze bardziej skoncentrowany, gdyż funkcjonowały już tylko cztery banki, czyli:

– Narodowy Bank Polski,

– Bank Handlowy w Warszawie SA,

– Bank Polska Kasa Opieki SA,

– Bank Gospodarki Żywnościowej z siecią banków spółdzielczych.

1.3.10. Zmiany systemu bankowego po 1986 roku

W wyniku zmian społeczno-politycznych w 1986 roku rozpoczęto proces decentralizacji bankowości. Wówczas to, w celu promowania działalności proeksportowej, powołano w 1987 roku Bank Rozwoju Eksportu SA z siedzibą w Warszawie. Kolejny bank, Powszechna Kasa Oszczędności – Bank Państwowy (PKO BP) wydzielony z NBP, rozpoczął działalność 1 listopada 1987 roku. Jego zadaniem była obsługa ludności oraz jednostek uspołecznionych na terenie całego kraju. W 1988 roku wyrażono zgodę na utworzenie Łódzkiego Banku Rozwoju SA. W tym też okresie rozpoczęto prace zmierzające do gruntownej przebudowy systemu bankowego w Polsce. Przyjęto w związku z tym kilka ważnych założeń:

– NBP miał stać się typowym bankiem centralnym,

– na bazie oddziałów NBP miały powstać niezależne banki depozytowo-kredytowe, mające swobodę działania co do zakresu i obszaru działalności,

– klienci banków uzyskali swobodę wyboru banku, co w praktyce zapoczątkowało konkurencję między bankami.

Od 1 lutego 1989 roku rozpoczęło działalność 9 banków depozytowo-kredytowych z centralami w największych miastach oraz z siecią placówek utworzonych na bazie przejętych oddziałów NBP. Do banków tych należały:

– Państwowy Bank Kredytowy w Warszawie,

– Bank Gdański w Gdańsku,

– Bank Śląski w Katowicach,

– Bank Przemysłowo-Handlowy w Krakowie,

– Bank Depozytowo-Kredytowy w Lublinie,

– Powszechny Bank Gospodarczy w Łodzi,

– Wielkopolski Bank Kredytowy w Poznaniu,

– Pomorski Bank Kredytowy Szczecinie,

– Bank Zachodni we Wrocławiu.

W ten sposób sektor bankowy w stosunkowo krótkim czasie powiększył się o kolejne banki. Zasadnicze zmiany w systemie bankowym wymagały odpowiednich regulacji prawnych. Ustawy: z 31 stycznia 1989 roku Prawo bankowe oraz o Narodowym Banku Polskim – nakreśliły ramy prawne działalności, tworzenia i organizacji banków oraz funkcjonowania banku centralnego. Ustawy te z czasem były nowelizowane stosownie do sytuacji w sektorze bankowym.

W połowie 1989 roku rozpoczął się proces rozpadu dotychczasowego systemu politycznego. W gospodarce tymczasem rozpoczęła się recesja, wzrost cen zbliżał się do fazy hiperinflacji, a dolar stał się praktycznie walutą legalną i ważniejszą od polskiego złotego. Dług zagraniczny osiągnął poziom 40 mld dolarów. Równocześnie przybywało banków. Sprzyjała temu liberalna polityka NBP, a zwłaszcza niski próg ich wyposażenia w kapitał własny, określony początkowo na 4 mld złotych, a zwiększany stopniowo do 20 mld złotych.

W 1989 roku licencję otrzymała pierwsza w okresie powojennym instytucja bankowa z kapitałem zagranicznym – Bank Amerykański w Polsce SA Wznowił również swoją działalność Bank Gospodarstwa Krajowego. W 1990 roku udzielono rekordowo dużo, bo aż 45 licencji na prowadzenie działalności bankowej. Zaczął rozwijać się międzybankowy rynek pieniężny. NBP rozpoczął emisję własnych papierów wartościowych, dzięki czemu mógł oddziaływać na rynek pieniężny. W tym też okresie rozpoczął pracę nadzór bankowy.

Jednak w 1991 roku zaostrzono znacznie politykę licencjonowania banków, aby nie dopuścić do tworzenia większej liczby małych i słabych banków. Dlatego też w samym 1991 roku wydano jedynie 17 nowych licencji. Pod koniec tego roku doszło do komercjalizacji, czyli przekształcenia w jednoosobowe spółki Skarbu Państwa, dziewiątki banków wyłonionych z NBP. W tym samym roku powstał Związek Banków Polskich jako organizacja samorządowa, mająca reprezentować interesy banków polskich.

Równocześnie w związku z negatywnymi zjawiskami w gospodarce, nasiliły się problemy ze spłatą udzielonych kredytów. Pod koniec 1991 roku oceniano, że jedną szóstą część udzielonych kredytów stanowiły należności nieregularne. Natomiast w 1992 roku odsetek ten wynosił już 30%. W związku z tym w 1993 roku uchwalono ustawę o restrukturyzacji finansowej przedsiębiorstw i banków. Umożliwiło to podjęcie akcji restrukturyzacyjnej przez banki oraz przekazanie przez Ministerstwo Finansów niektórym bankom obligacji restrukturyzacyjnych na powiększenie kapitału rezerwowego oraz celowych rezerw na trudne kredyty. Obligacje restrukturyzacyjne, wykupywane następnie przez budżet, w łącznej kwocie 40 bilionów ówczesnych złotych, otrzymały m.in.:

– Bank Gospodarki Żywnościowej – około 49%,

– Powszechna Kasa Oszczędności – Bank Polski – około 14%,

– Bank Polska Kasa Opieki SA – około 9%.

Rok 1993 to okres kłopotów finansowych wielu banków. Zlikwidowano 3 banki komercyjne i zgłoszono 2 wnioski o upadłość. Wśród banków spółdzielczych ogłoszono 10 upadłości. Ponadto wiele banków nie spełniało wymogów wypłacalności. Rozpoczął się okres sprzedaży i przejęć banków. W tym też okresie rozpoczęła swoją działalność Krajowa Izba Rozliczeniowa, co umożliwiło wprowadzenie systemów znacznie skracających czas rozliczeń.

W dniu 7 lipca 1994 roku uchwalono uchwałę o denominacji złotego, a od 1 stycznia 1995 roku wprowadzono do obiegu nowe banknoty i monety opiewające na złote i zapomniane już grosze. Nowy złoty przyjął wartość 10 000 starych złotych.

W 1994 roku podjęto również próbę naprawy sektora spółdzielczego poprzez przyjęcie ustawy o restrukturyzacji banków spółdzielczych i Banku Gospodarki Żywnościowej. Funkcjonujący do tej pory Bank Gospodarki Żywnościowej jako bank państwowo-spółdzielczy stał się spółką akcyjną z udziałem Skarbu Państwa oraz banków spółdzielczych. Przewidziano trójszczeblową strukturę bankowości spółdzielczej, w skład której miały wchodzić:

– Bank Gospodarki Żywnościowej SA,

– banki regionalne,

– zrzeszone w bankach regionalnych – banki spółdzielcze.

W 1994 roku uchwalono również ustawę o Bankowym Funduszu Gwarancyjnym, która wypełniła lukę w ustawodawstwie bankowym w Polsce. Określiła ona zasady obowiązkowego systemu gwarantowania depozytów oraz udzielania pomocy bankom w przypadku niebezpieczeństwa niewypłacalności. Ustawa objęła gwarancją depozyty nie tylko osób fizycznych, ale również prawnych. Do tej pory bowiem gwarancją Skarbu Państwa były objęte jedynie wkłady oszczędnościowe osób prywatnych.

Kolejne lata przyniosły zdecydowaną poprawę sytuacji gospodarczej w kraju oraz pozytywny kierunek zmian w sektorze bankowym. Wysokie tempo wzrostu gospodarczego, malejąca inflacja, rosnące realne stopy procentowe, wzrost zaufania do złotego przyczyniły się do dużych przyrostów depozytów i kredytów. Coraz większa atrakcyjność Polski jako miejsca inwestowania spowodowała napływ kapitału zagranicznego oraz duży przyrost rezerw dewizowych. Nasiliły się również procesy fuzji, przejęć, prywatyzacji i konsolidacji, w wyniku czego liczba banków tak się zmniejszyła, że pod koniec 1999 roku banków komercyjnych było 77, a banków spółdzielczych 781 (w 1994 roku banków spółdzielczych było aż 1612). W późniejszych latach w wyniku dalszych procesów konsolidacji, przejęć i fuzji liczba banków jeszcze bardziej się zmniejszyła i obecnie banków komercyjnych jest 43, a banków spółdzielczych – 572. Aktualną liczbę banków w Polsce przedstawiono w tabeli 2¹⁸.

Tabela 2. Liczba banków i oddziałów instytucji kredytowych w latach 2009–2013

31.12.2009

31.12.2010

31.12.2011

31.12.2012

30.06.2013

Liczba krajowych banków komercyjnych

49

49

47

45

43

Liczba banków spółdzielczych

576

576

574

572

572

Liczba oddziałów instytucji kredytowych

18

21

21

25

27

Źródło: http://www.knf.gov.pl/opracowania/sektor_bankowy/dane_o_rynku, data odczytu: 15.08.2013.

Przez oddział instytucji kredytowej, zgodnie z Prawem bankowym¹⁹, należy rozumieć jednostkę organizacyjną instytucji kredytowej, czyli podmiotu mającego swoją siedzibę poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej, na terytorium jednego z państw członkowskich Unii Europejskiej, prowadzącą we własnym imieniu i na własny rachunek, na podstawie zezwolenia właściwych władz nadzorczych, działalność polegającą na przyjmowaniu depozytów lub innych środków powierzonych pod jakimkolwiek tytułem zwrotnym i udzielaniu kredytów lub na wydawaniu pieniądza elektronicznego.

29 sierpnia 1997 roku Sejm RP uchwalił nową ustawę o Narodowym Banku Polskim²⁰ oraz ustawę – Prawo Bankowe²¹. Obie te ustawy określają obecny kształt całego systemu bankowego. Narodowy Bank Polski (NBP) jest bankiem centralnym Rzeczypospolitej Polskiej. Podstawowym celem działalności NBP jest, zgodnie z ustawą, utrzymanie stabilnego poziomu cen oraz umacnianie polskiego pieniądza. Cel ten jest osiągany poprzez²²:

– kształtowanie i realizację polityki pieniężnej,

– tworzenie warunków instytucjonalnych dla zapewnienia niezbędnego poziomu bezpieczeństwa finansowego i stabilności sektora bankowego,

– regulowanie zasad i mechanizmów w celu zapewnienia płynności rozliczeń pieniężnych w gospodarce.

Podstawowymi organami Narodowego Banku Polskiego są Rada Polityki Pieniężnej (RPP) oraz Zarząd NBP. Obu organom przewodniczy Prezes NBP. Prezes NBP jest powoływany przez Sejm na wniosek Prezydenta na 6-letnią kadencję. Jest on przewodniczącym Rady Polityki Pieniężnej (RPP) i Zarządu NBP. Zadaniem RPP jest coroczne ustalanie założeń polityki pieniężnej oraz podstawowych zasad jej realizacji. Rada ustala wysokość podstawowych stóp procentowych, określa zasady dokonywania operacji otwartego rynku oraz zasady i tryb naliczania i utrzymywania rezerwy obowiązkowej. RPP zatwierdza plan finansowy banku centralnego oraz sprawozdanie z działalności²³.

Działalnością NBP kieruje zarząd, podejmując uchwały w sprawach niezastrzeżonych w ustawie o NBP do wyłącznej kompetencji innych organów NBP. Jego podstawowym zadaniem jest realizacja uchwał Rady Polityki Pieniężnej, uchwalanie i realizowanie planu działalności NBP oraz wykonywanie zatwierdzonego przez RPP planu finansowego, a także realizacja zadań z zakresu polityki kursowej i systemu płatniczego.

Dodatkowo, zgodnie z postanowieniami ustawy o Narodowym Banku Polskim powołano Komisję Nadzoru Bankowego (KNB), która miała kierować nadzorem bankowym. Realizację nadzoru powierzono Generalnemu Inspektorowi Nadzoru Bankowego (GINB) wydzielonemu organizacyjnie ze struktur NBP. Z czasem Komisję Nadzoru Bankowego zastąpiono Komisją Nadzoru Finansowego, o czym będzie mowa w rozdziale 2.5 dotyczącym nadzoru bankowego.

Rozdział 2
Struktura systemu bankowego w Polsce

2.1. Pojęcie systemu bankowego

System bankowy obejmuje całokształt instytucji bankowych, a także normy określające wzajemne powiązania i stosunki z otoczeniem. O systemie bankowym można jednak mówić dopiero wówczas, gdy rozwój banków, a także rynków finansowych, pozwoli na ustalenie zasad struktury tego systemu. Dlatego też dopiero powstanie wielopoziomowego układu złożonego z banku centralnego (emisyjnego) i banków komercyjnych jest uznawane za system bankowy²⁴. System ten spełnia w gospodarce określone funkcje, które można scharakteryzować następująco²⁵:

– tworzy mechanizmy gromadzenia środków oraz ich inwestowania w różne przedsięwzięcia;

– zapewnia możliwości dokonywania płatności między podmiotami gospodarczymi, transferu w czasie i poza granicami;

– zapewnia dostęp do informacji cenowej, co stwarza możliwości podejmowania decyzji przez podmioty gospodarcze;

– stwarza warunki do transformacji środków inwestowania.

Dostosowanie struktury systemu bankowego, a zwłaszcza dostosowanie programu usług bankowych do potrzeb klientów, jest przesłanką dynamicznego rozwoju systemu bankowego. Do charakterystycznych cech środowiska, w którym obecnie działają banki, można zaliczyć m.in.²⁶:

– znoszenie tradycyjnych barier między poszczególnymi typami instytucji finansowych;

– tendencje do powstawania holdingów i konglomeratów finansowych;

– liberalizację rynku tak, aby wszystkie instytucje finansowe miały prawo do udziału w grze rynkowej;

– wprowadzanie norm ostrożnościowych ograniczających ryzyko bankowe;

– innowacje bankowe i nowe produkty, które wpływają na konkurencję między bankami;